m
.ss
t. ^
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Boston Library Consortium Member Libraries
http://www.archive.org/details/rpfranciscisuare08suar
R. P. FMNCIGI
i^ IJ J\ l\ J-J
E SOGEBTATE JESU
i laaaufliFMwnrtiW^
OPERA OMNIA.
TOMUS OGTAVUS COMPLECTENS
COMMENTARIA AC DISPUTATIONES IN PRDIAM SECUNDiE D. THOMJ;, DE GRATIA, '^, D
OPERIS DE GRATIA DIVINA TRIPARTITI PARTEM SECUNDAM fllC REPERlES, ^
CONTINENTEM TRES ULTMOS LIBROS DE GRATIA ACTUALI,
CUa IXDICIBUS NEGESSABIIS.
.K.
UA'^ 6
.4
gr
"-^
O^
O^
R. P. FMNCISCI
ik3 iJ A. xv Jlj Lk
E SOCIETATE JESU
OPERA OMNIA
EDITIO NOVA, A CAROLO BERTON,
CATHEDRALIS ECCLESI^ AMBIANENSIS VICARIO,
JUXTA EDITIONEM VENETIANAM XXIII TOMOS IN-F° CONTINENTEM, ACCURATE RECOGNITA,
REVERENDISSIMO ILL. DOJIINO SERGENT, EPISCOPO CORISOPITENSI, AB EDITORE DICATA.
TOMUS OGTAVUS^
PAUISIIS
APUD LUDOYIGUM VIVES, BIBLIOPOLAM EDITOBEM;
Via vulgo dicta Cassette, 23.
MDCCCLVII.
90
On ne trouvera pas en tete de ce volume le prol^gomene sur la Science
conditionnelle , prolegomene qui ouvre le volume correspondant des
anciennes editions.
Ce prolegomene, en efFet, est le second des six qui sont contenus dans
le volume precedent. On comprend que Tedition de Lyon Tait donne
deux fois ; car elle se compose de tomes detaches , et publies separe-
ment. Mais Fediteur de Venise est moins excusable d'avoir conserve
cette repetition.
Le volume que nous publions aujourd'hui est consacre a la Grdce
actuelle. II n'a paru qu'en 1651, c'est-a-dire, trente-quatre ans apres la
mort de Suarez, Rome ayant suspendu longtemps toute pubUcation sur
ce sujet, afin de laisser calmer d'irritantes controverses. Est-ce uni-
quement a cette circonstance que ce volume doit de fourmiller de
fautes t Nous ne savons ; mais ce qui est certain, c'est que Tedi-
tion de Ljon elle-meme , ici , comme toujours , la moins mauvaise de
toutes, presente des contresens, des substitutions de mots, des lacunes,
en beaucoup plus grand nombre dans ce volume que dans les autres.
Quant a Fedition de Venise, publiee quatre-vingt-dix ans plus tard, elle
n'a guere corrige de fautes, mais elle en a ajoute beaucoup.
On ne s'etonnera donc pas d'apprendre que la revision du texte de
ce volume nous a coute infiniment plus de temps et de peines que la
revision du precedent. Nous n'exagerons rien en disant que , dans ce
huitieme volume, nous avons corrige plus de seize cents fautes gros-
sieres. II nous a meme fallu souvent conjecturer, et suppleer des lignes
entieres, qui ne se trouvent dans aucune edition.
Nous aurions voulu indiquer, au bas des pages, tous ces change-
ments. Mais n'ayant pris la direction de cette oeuvre qu'a partir du
VIII. a.
cinquieme volume, nous devions nous conformer a la marche suivie dans
les quatre premiers. II ne convenait guere non plus de rejeter les notes
a la fin de chaque volume ; c'eut ete obliger le lecteur a tourner sans
cesse les feuillets. II sera plus commode de trouver toutes les expli-
cations dans un volume distinct, qu'on pourra tenir ouvert devant soi,
en lisant les autres.
C. B.
ILLUSTRISS. ET REVERENDISS. DOMINO
D. ALPHONSO LUDOVIGO
DU PLESSIS DE RICHELIEU
S. R. E. CARDINALI, ARCHIEPISGOPO LUGDUNENSI, GALLIARUM PRIMATI,
SUMMO SAGRARUM LARGITIONUM CURATORI.
Ambit purpura tegi tua (CARDINALIS EMINENTISSIME ) summi Doctoris opus
ostro plane et murice dignum. Prodit in longas Academiarum lites Magni Suaris
lacubratio posthuma, et publicam lucem, quam Lugdunum quondam cseteris ejus
scriptis dedit, Tuis affectat auspiciis. Eo nempe ut vetus et casta de Gratia Dei
Tiieologia ab erudito limatoque Eminentise tuae judicio splendorem sibi ac patro-
cinium accersat : ut enim multis displiceat, abunde ei fuerit probari Tibi.
Habes in hujus voluminis prolegomeno accuratum de scientia Dei, vocata media,
tractatum, quem si iis ocuhs propius inspexeris , quibus obscura qugeque pervadis,
Medius arbiter Numinis effectus, negabis nescire Deum , quod Tu ipse ignorare
non potes , quibus nimirum htem adjudicares , si dissidentes de auxihis Gratise
Theologi arbitrio Tuo acquiescere communi consilio decrevissent.
Ab hoc prseludio tribus libris pendit Gratia Dei Sapientise Tua^ vectigal ingens
auxiha sua, frequentat hospes nota ac pene domestica auxihatrix Gratia augustos
Mentis tu3e lares ; ea fehcitate ut, sicut cum ejus ope, Apostoli imbutus exemplo,
nihil non potes, ita vicissim apud te ipsa potest omnia. Utra laus major existat,
iUam in Te, Teque in iha cuncta posse, ambiguum est.
Tum vero sufficiens Gratia tot novantium Theologorum oppugnata cuneis , tot
haereticorum impetita tehs in aciem prodit ardua fronte minax , et quidem te
Auspice, secura victoriae. Quid in Ecclesia possis iha tibi repraesentabit , quae dat
singulis recta posse. Sensit Lugdunum tua quid in profliganda corporum lue pur-
puratus Eminentissimae Charitatis tuse posset apex; ut enim sacras infulas periculo
major animus in medium vitse discrimen intulit, ministrato laboranti viatico, re-
pente ad speciem tantae pietatis pestis exterrita primum gradus suspensos dedit;
ac ne coelestia spirans pectus afflaret in quod imprudens inciderat , deinceps
ssevire desiit. Sentiet Ecclesia GaUicana haud secus quid possis in compescenda
serpente latius periculosarum de Gratia Dei opinionum contagione. Cum primum
enim in hujus operis fronte Eminentia tua prodierit, habet quod speret veritas,
futurum ut larva pietatis nudatus error Te hostem nactus brevi pedem referat,
et infestis fidem petere signis mentis tuae radiis perculsus absistat, donec, sua-
dente Te, Romani fulminis ictu profligetur. Sic cedent tuse fataha corporibus
animisque monstra virtuti.
Neque minus in auctoritate tua prgesidii sibi repositum ultimus isque Palmaris
de Gratia efficaci hber pollicetur, quando victrix suavitas Gratise in tua Benigni-
tate conquiescit. Neminem arces , amas omnes hujus urbis ordines , plebem ut
Pastor foves , virginibus tanquam virtutibus Prudens Moderator prsees , Nobiles
ut amicos instituis , Regulares ut ciientes complecteris , Clericos ut Antistes
exemphs informas , Galhcanse Ecclesise Patribus ut Primas pietatis et doctrinae
fulgore prseluces : quae omnia efficientis gratise more congruo aptoque erudi-
tionis lumine et blandis Beneficentise ihecebris administras. Utramque Gratiam
et misces et superas. Sufficiens omnibus adest , effectrix multis prodest ; T
cum omnibus efficax Prsesul adsis , Tui copiam prsebes universis , quodque divi-
nius est , unus ipse Tibi sufficis. Sprevisti aulae favores et emorientis Eminen-
lissimi fratris inclinatam in te fortunam , ac tantum non palmas tendentem
vocantemque neglexisti, ut Deo Tibique viveres et Lugdunensibus Tuis.
Quocirca neque te negabis, PR^ESUL iEQUlSSlME, Doctori redivivo pro libera
Gratige efficientia decretoria concertatione dimicanti. Erumpit hactenus desidera-
tus tertius et vigesimus doctissimi Suaris tomus, non quidem ex materno Socie-
tatis Jesu sinu , ut sequum fuerat , sed ex obscuris Lusitani hominis scriniis.
Conqueritur enim sibi nascenti non modo non obstetricatam tanquam germanae
filii sui Proli Parentem optimam ; sed quod pene Novercah odio nuper emer-
gentem et etiamnum sub praelo brachia jactantem conata sit prsefocare.
Yerum diuturnis latebris opprimi celeberrimi auctoris opus fortasse superi volue-
runt , ut mora labori pretium faceret. Magna expectes diu ; nam et ipse fons
gratise Christus pluribus annorum millibus spem lactavit orbis, donec jam prope
despcratus advenit. Sic coelo visum ut optima quaeque sero proveniant. Omnis
est tarda maturitas. Sat cito venit quod opportune. Quid vero hac tempestate
opportunius eo libro quem nomini tuo , CARDINALIS EMINENTISSIME , dedi-
camus ; id enim temporis ingens librorum examen adversus auxilia divinge gratise
tota Gallia volitat, quibus manifestum spargitur virus, violatur religio, fides tan-
quam crebro ariete percussa labat.
Patere igitur, PRIMAS EMINENTISSIME , hunc trium librorum velut agerem
sparsis in vulgus erroribus oppositum, una cum nostra trium Bibliopolarum soda-
litate triphci gentilitice Tesserae Tndd. valle muniri. Erit enimvero, ut speramus,
qui collatum in typographiam nostram sacrae protectionis beneficium istud conce-
lebret. Erit qui eruditissimi Suaris Manibus Te Patronum , et disceptationum
suarum arbitrum gratuletur. Magnum est una opera, et vivos chentes auctoritate
tueri, et simul fato functis sufTragari. Hanc Tibi laudem asserere peroptamus,
CARDINALIS EMINENTISSIME , certumque nobis est dum spiramus et vivimus
qua superstitum qua extinctorum scriptorum dicandis operibus Tuse ministrare
glorige , ut vivos , necnon et mortuos habeas raro miraculo clientelae Tuse de-
vinctos : Vale , et quod facis Bibliopolarum tuorum sodalitati semper fave.
EMINENTI^ TUiE
Servi additissimi
Philippus Borde , Laurentius Arnaud ,
et Claudius RigauD;, bibliopolce lugdunenses.
INDEX GAPITUM
HUJUS VOLUMINIS.
LIBER III.
DE AUXILIIS GRATI^ IN GENERALI, PROUT IN DlVlNA ACTIONE
"VEL MOTIONE CONSISTUNT.
Cap. I. Quid sil et quotuplex iniernum gratice auxi-
lium 7 4
Cap. II. Utrum auxiiium excitans sit primum in or-
dine gratice sanctificantis adidtorum ? 9
Cap. III. Utrum gratia excitans sit actus vitalis ho-
minis? 12
Cap. IV. Aliis fundamentis primce sententicB satisfit, et
quod sit principlum proximum eff\ciens gratice exci-
tantis inquiritur. , 3 6
Cap. V. Utrum vtoius graiicB exciiantis sint indelibe-
berati, ita uiex necessitate, non libertate fiant? 20
Cap. VI. Utrum gralia exciians in iniellectu sit, et
quce sit necessitas vel munus ejus? 22
Cap. VII. Utrum gratia excitans in volunlate sit, et
quce sit necessitas vel munus ejus ? 23
Cap. VIII. Utrum graiia excitans sit necessaria solum
ante fidem et alios habitus infusos, vel eliam post
illos? 31
Cap. IX. Duo incidenter dubia de necessiiaie excitan-
tis graiicje, iam in natura lapsa quam iniegra, expe-
diuntur. 43
Cap. X. Utrum moius graiice exciiantis sint in sua
entitaie supernaiurales? 45
Cap. XI. Quomodo supernaturalis excitatio ex natu-
ralibus aciibus Ecclesice, seu eorum per quos vocan-
tur, pendere possit? 51
Cap. XII. Quomodo supernaturalis vocatio ab actibus
eorum qui vocantur pendere possit? 53
Cap. XIII. Utrum prceter excitantem graiiam sit ne~
cessaria graiia acljuvans ab illa distincia? 60
Gap. XIV. An graiia adjuvans sit actio vel principium
actionis, et quoi sit ejus necessiias? 63
Cap. XV. Divisio auxilii moraliter vel physice adju-
vantis exponiiur. 65
Cap. XVI. Quibus moclis clifferat aciualisinfluxus gra-
iice adjuvaniis, ab excitanie gratia? 69
Cap. XVII. Utrum graiia exciians sit principium
physice adjuvans, prcesertim ubi habitus infusus
deesl? 73
Cap. XVIII. Utrum in homine libere ac supernatura-
liler operanie sine habilu, principium acljuvans ud
talem actum supernaturalem eiiciendum^ sit cdiquid
crea tum animce infusum ? 77
Cap. XIX. Solum Spiritum Sancium immediate adju-
vctre voluniateyn ut principale principium proxime
et physice faciens supernaiuralem acium, quando
sine habitu elicitur. 83
Cap. XX. Quid sint gratia operans et cooperans, et
quomodo ad excitantem et adjuvantem comparen-
tur ? 88
Cap. XXI. Objectionibus occurriiur, et varice sen-
tentice de operante et cooperante gralia aitingun-
tur. 90
Cap. XXII. Augustini senteniia de gratia operante et
cooperante amplius examinaiur. 95
Cap. XXIII. Quid sit graiia prceveniens, comiians et
subsequens, et quomodo ad exciiantem et adjuvantem
compareniur ? 99
Cap. XXIV. Quomodo graiia prceveniens, comitans et
subsequeris, ad operaniem et cooperaniem gratiam
compareniur? 103
Cap. XXV. Utrum concursus Dei, ut primce causce,
ad supernaturales acius auxilium supernaturale
sit? 109
Cap. XXVI. Corollaria no7inulla qucB ex doctrina supe-
rioris capitis inferuntur. 115
Cap. XXVII. Uirum causa prima ei secunda, ut par-
tiales causce, ad eumdem effectum concurrant? 120
Cap. XXVIII. An Deus, eiiam in orcline gratice, per
concursum simultaneum influat in effectum et actio-
nem causce secundce immediate, immediatione vir-
tutis et suppositi? 126
Cap. XXIX. Uirum prceter simulianeum concursum
gratice, qui est in acium voluntatis vel iniellectus, sit
necessarius alius prcevius in potentia receptus, ei a
moiibus exciiantis disiincius : referiurque prima
sententia cum suis fundamentis? 128
Cap. XXX. Quidsitconcursusprcevius, etquodmunus
ejus ob quod necessarium esse creditur? 133
Cap. XXXI. Quomodo prcevius concursus a poleniia,
in qua recipitur, et ab ejus actione disiingua-
tur? 137
Cap. XXXII. An prcevius concursus sit qualitas, vel in
quo prcedicamenio sii? 140
Cap. XXXIII. Utrum concursusprceviusconstituatcau-
sam secundam in actu primo, vel compleat viriutem
ejus ad agendum? 143
Cap. XXXIV. Utrum concursus prcevius sit separa-
bilis a sinmltaneo, seu ab actione causce secundce, et
econverso? 157
Cap. XXXV. Proponitur altera sententia, quce docct
generalem concursum Dei esse influxum in effecium,
et imbibitum in aciione causce secundce , tnfluxum
autem in causam per se ei ex vi generalis concursus
necessarium non esse. 161
Cap. XXXVI. Influxum prwvium primce causce in se-
cundam, non esse per se necessarium ad actiones
proprias naturalium agentium. 166
INDEX CAPITUM.
XI
Cap. XXXVII. Quid Patres et philosophi de necessitate
prcevii concursus quoad causas 7ialurales sense-
rint? 169
Cap. XXXVIII. Quid de concursu prwvio in causis se~
cundis naiuralibus divus Thomas senserit? 174
Cap. XXXIX. Quid Aristoteles vel antiqui philosophi
de necessitate concursus prcevii in causis secundis
tialuraliter agentibus senserint ? 182
Cap. XL. Solvendo rationes assertioni nostrce contra-
rias, eadem veritas amplius confirmatur. 185
Cap. XLI. Ex vi generalis concursus non esse neces-
sariam prceviam motionem in voluntate, moraliter
determinantem illam, ut liberos actus eliciat? 193
Cap. XLII. PrcBvium concursum physice prcedetermi-
nantem non esse voluntati libercB necessarium, ul
aliquid determinate velit. 199
Gap. XLllI. Doctrina superioris capitis auctoritale
ScripturcB el Patrum confirmatur. 205
Cap. XLIV. Auctoritate D. Thomoe et aliquorum pos-
teriorum Theologorum eadem doctrina confirma-
tur. 203
Cap. XLV. Ex concursu Dei ad actus qui sunt pec-
cata, peculiari ratione superior doctrina comproba-
tur. 218
Cap. XLVI. Deducendo ad varia incommoda eadem
doctrina comprobatur. 221
Cap. XLVII. Sententia superioris capitis ex Scriptura
et Conciliis colligitur. 231
Cap. XLVIII. Ex Patribus eadem doctrina confirma-
tur. 236
Cap. XLIX. Quid de concursu prcevio ac prcedetermi-
nante ad actum peccati divus Thomas senserit? 240
Cap. L. Fundamenlis conlrarice sententice satisfa-
cil 244
Cap. LI. Ad actus supernaturales necessarium non esse
auxilium prcevium per modum concursus, sed simul-
taneum sufficere? 250
LIBER IV.
DE ADXILIO SUFFICIENTE, QUID SIT , QUIBUSQUE DETUR, ET
QUOMODO AD LIBERTATEM VOLDNTATIS CIRCA SUPERNATU-
KALES ACTUS NECESSARIUM SIT.
Cap. I. An recte auxilium gratice in sufficiens et efficax
dtvidatur? 256
Cap. II. Utrum auxilium sufficiens non solum homini
sit necessarium ut possit operari, std eitam ut ope-
retur aliquo modo tribuat? 263
Cap. III. Utrum auxilium sufficienssitverum auxilium
gratice interncB, distinctum a lege^ revelatione et
doclrina? 272
Cap. IV. Utrum auxilium sufficiens internum in sola
gratia excitante consistat, et cum illa convertatur ,
seu idem omnino sit? 277
Cap. V. Utrum gratia sufficiens sit tantum actualis,
vel etiam habitualem includat? 282
Cap. VI. An auxilium aliquod vere sufficiens sit ex se
inefficax, vel unde id habeat, quando tale esse con-
tingit? 284
Cap. VII. Utrum auxilium sufficiens cletur interdum
prcedestinatis , vel solis reprobis ? 293
Cap. VIII. Utrum auxilium sufficiens detvr omnibus
hominibus adultis, quantumvisreprobi sint? 297
Cap. IX. An et quomodo fidelibus semeljustificatis, qui
tandem non salvantur, detur auxilium sufficiens ad
siilutem ceternam? 302
Cap. X An et quomodo fidelibus peccatoribus semper,
dum vivunt, gratia sufficienstribuatur ,qua converti
et justificari possint ? 305
Cap. XI. Quomodo infidelibus detur auxilium sufficiens
ad fidem et salutem ? 312
Cap. XII. Difficullas circa superiorem doctrinam pro-
ponitur, ejusquo occasione tractari incipit axioma
illud : Facienli quod in se esl Deus non denegat
graliam. 319
Cap. XIII. Tractatur allera sententia prcecedenli con-
traria, negans datam esse a Deo legem dandi auxi-
lium gratice facienti quod in se est per vires naturce
ad servandam legem naturalem. 322
Cap. XIV. Tractatur tertiaopinio,qucepartimaproe-
cedentibus recedit , partim cum utraque conve-
nit. 325
Cap. XV. Propositce difficuJtati satisfit, et axioma pro-
positum in vero et catholico sensu explicatur. 328
Cap. XVI. Difficultati capite Ylpropositoe satisfit. 343
Cap. XVII. Objectionibus in capite 13 propositis satis-
fit. 351
Cap. XVIII. Quid Augustinus senserit de sufficienti auxi-
lio, an omnibus adultis detur? 355
Cap. XIX. Utrum auxilia sufficientia omnibus homini-
bus cequaliter conferantur ex parte Dei, vel unde
eorum varietas seu incequalitas oriatur? 369
Cap. XX. De concordia liberi arbitrii cum necessitate
sufficientis auxilii prcevenientis. 376
LIBER V.
DE AUXILIO KFFICACI GRATI^ DEI.
Cap. I. Quotuplex sit auxilium efficax ? 386
Cap. II. Ulrum auxilium efficax sit ad singulos actus
pietatis uecessarium, vel solum ad aliquos, vel uli-
quam eorum multiiudinem? 391
Cap. III. Utrum auxilium effcax in omni statu et in
omnibus personis sit ad salutem et ad omnes pieta-
tis actus necessarium ? 393
Cap. IV. Utrum gratice efficacitas consistat in neces-
sitate quam infert voluntati, ut non libere sed ne-
cessario consentiat? 398
Cap. V. Utrum auxilium efficax sit excitans, seu in
aliqua excitatione positum, prcesertim juxta men-
temAugusiini? 404
Cap. VI. An efficax auxilium consistai in motione,
vel effectione de se et natura sua prcedeterminante
physice voluntatem humanam ad unum actum et
exercitium ejus? 409
Cap. VII. Utrum auxilium efficax, necessarium adpie
operandum, sit positum in aliqua excitatione per se
et ex vi suce nalurce, ac prcecise entitatis, prcedeter-
minante physice voluntatem ad consensum? 416
Cap. VIII. Uirum excitans gratia per seipsam et na-
tura sua deierminet saltem moraliter voluntatem,
ideoque talis efficacia auxilii excitantis ad actus li-
beros et san^ios voluntatis necessaria sii ? 422
Cap. IX. Proponiiuropinioaffirmansefficaciamauxi-
lii prcevii consistere in physica prcedelerminaiione
voluntaiis per modum actus primi, ac proinde talem
prcedeterminatio7iem ad omnes et singulos acius pie-
taiis esse necessariam. 429
Cap. X. Directe ostendiiur auxilium effcax necessa-
rium ad singula supernaluralia opera, non posse
consistere in motione vel qualitale prcedeterminante
physice in actu primo voluntatem ad consen-
sum. ■433
Cap. XI. CoroIIaria, q^iibus raiio ab incommodis dis-
tinctius concluditur. 450
XII
Cap
INDEX CAPITUM.
XII. Quibusdam effugiis rationis faclce occurri-
tur. ^53
Cap. Xlll. Objeclionibus contra discursum faclum sa-
lisfil. 456
Cap. XIV. Utrim possibile sit auxilium efficax phy-
sice 'prcpxleterminans volunlalem in actu primo, salvo
Jibero usu ejusdem vohintatis in eodem aclusecundo,
ac subinde an libertas quoad exercitium in actu vo-
luntatis simul possil cum auxilio physice el in actu
primo prcedeterminante voluntatem concordari? 457
Cap. XV. In humana voluntate non posse simul esse
auxilium ex se ac physice illam prcedeterminans ,
cum potestate resistendi eidem auxilio. 462
Cap. XVI. Auxilium si sil efficax ac physice prcede-
terminans, non posse a libero usu pendere, sed ne-
cessilatem antecedentem inducere. 465
Cap. XVil. Vis superioris discursus alio modo mani-
festatur, et argumentis satisfit. 469
Cap. XVIII. Vtrum concursus Dei stmuUaneus ex se
prwdeterminet voluntatem ad consensum? 474
Cap. XIX. Vlrum concursus simuUaneus, ut est a vo-
iuntate Dei, semper ac necessario habeat vim prcede-
terminandi physice voluntalem? 482
Cap. XX. Virum auxilium efficax prcedeterminans
physice voluntatem, infiuendo immediale in actum
ejus iibertm, possibile sit? 487
Cap. XXI. Quid addat auxiliujn efficax auxiiio prceve-
nienti sufficienti, seu vocatio efficax generaii ac suf-
ficienti vocationi, et an per congruitatem vocalionis
hoc sufficienter explicetur? 497
Cap. XXII. Duabus objectionibus contra superiorem
doctrinam salisfU. 500
Cap. XXIII. Satisfitalleri objectioni, et avariisincom-
modis doclrina data vindicalur? 504
Cap. XXIV. Conciuditur vera concordia libertatis auxi-
lii cum efficaci auxilio, ejusque necessitate in gratioe
operibus. 510
Cap. XXV. Aiiis objectionibus conira superiorem con-
cordiam ab incommodis desumptis satisfit. 516
Cap. XXVI. Doctrina data de auxiiio efficaci et con-
cordia ejus cum iibero arbitrio, verbis Christi,
Matth. 11, comprobatur. 526
Cap. XXVII. Eadem doctrina aHis Scripturce locis ad
bomm usum gratice exJiortantibus suadetur. 530
Cap. XXVIII. AJia Scripturce testimonia contraphysi-
cam prcedeterminationem e.^penduntur. 535
Cap. XXIX. An ioca Scripturce quce dependentiam li-
beri arbitrii a voJuntate et omnipotentia divina
testantur , physicam prcedeterminationem osten-
danl? 537
Cap. XXX. An Scriptura dicat Deum dare nobis velle
propter physicam proedeterminationem? 541
Cap. XXXI. An soJi Deo tiHbuantur in Scriptura opera
pietatis propler physicam prcedeterminationem ? 544
Cap. XXXII. An Deus faciat ut veJimus et faciamus,
per physicam proedelerminationem , aut efficien-
tiam? 547
Cap. XXXIII. Ex eapite quinto et canone quarto ses-
sionis 6 ConciJii Tridentini, veritas confirmatur, et
qucedam evasio refelJitur. 553
Cap. XXXIV. Aiteri evasioni occurritur. 556
Cap. XXXV. Ad fundamenta contrarice interpretationis
respondetur. 562
Cap. XXXVI. Ex aiiis iocis ejusdem Conciiii Tridentini
eadem veritas confirmatur, et aiiis objectionibus oc-
curritur. 565
Cap. XXXVII. Expenduntur canones quatuor Concilii
Miievitani et Arausicani, et an Deus expectet hominis
voJuntatem exponitur. 570
Cap. XXXVIII. Expenduntur canones quintus et vige-
simus-quintus ConciJii Arausicani, et an iniiium
bonae operalionis sil, vel non sit o libero arbitrio,
deciaj-atu^. 578
Cap. XXXIX. Quid aJia ConciJia vei Pontifices Summi
de gratia efficaci senserint? 581
Cap. XL. Ex Patribus Augustino antiquioribus phy-
sica prwdeterminatio refeJiilur, et vocatio congrua
comprobatur. 588
Cap. XLI. Antiquos Patres nihil pro physica prcedeter-
minatione nobis tradidisse. 596
Cap. XLII. Augustinuminvocationccongrua,sinephy-
sica prcedeterminatione, efficacemprcevenienlem gra-
tiam constituisse. 600
Cap. XLIII. Vtrum Augustinusphysicae prcBdetermina-
tioni aiiquando faveat? 609
Cap. XLIV. Quid. post Augustinum, Patres Latini cle
Gratia efficaci senserint? 614
Cap. XLV. Quiddivus Thomasdehaccontroversia,seu
de auxilio gratice efficacis senserit ? 622
Cap. XLVI Quid aiii antiqui Schoiastici inhaccontro-
versia senserint? 627
Cap. XLVn. Qaid moderni scriptores de hac contro-
versia senserint ? 633
Cap. XLVIII. Tractatur qucestio appendix, an auxi-
iium sufficiens et efficax possint esse cequalia in duo-
bus Jiominibus, quorum unus consentit vocationi, et
non aiter. 650
Cap. XLIX. Dubium appendix de concordia graticB ef-
ficacis cum gratuita et efficaci eieclione ac prcedesti-
natione saivandorum omnium, et cum divina provi-
dentia ac prcedefinilione actuum iiberorum liumance
voiuntatis. 664
Cap. L. Appendix de prcedefinitionibus, cum aliarum
objectionum responsione. 674
e^(g^
j.^aiMm.i>jyiw»aiMMimn
INDEX CAPITUM LIBRI TERT
DE AUXILirS GRATIyE IN GENEUALI, PROUT IN DIVINA AGTIONE,
VEL MOTIONE CONSISTUNT.
Cap. I. Quid sit, et quotuplex internum
gratice auxilium.
Cap. IL Utrum auxilium excitans, sit
primum in ordine gratice sanctifican-
tis adultoimm.
Cap. IIL Utrum gratia excitans sit actus
vitalis hominis.
Cap. IV. Aliis fundamentis primce sen~
tentice satisfit, et quod sit principium
proximum efficiens gratice excitantis
inquiritur.
Cap. V. Utrum motus gratice excitantis
sint indeliberati, ita ut ex necessitate,
non libertate fiant.
Cap. VI. Utrum gratia excitans in intei-
lectu sit, et quce sit necessitas vel
munus ejus.
Cap. VII. Utrum gratia excitans in vo-
luntate sit, et quce sit necessitas vel
munus ejus.
Cap. VIII. Utrum gratia excitans sit
necessaria solum ante fidem et alios
habitus infusos , vel etiam post il-
los.
Cap. IX. Buo incidenter dubia de ne-
cessitate excitantis gratice, tam in na-
tura lapsa quam integra, expediun-
tur.
Cap. X. Utrum motus gratice excitantis
sint in sua entitate supernaturales.
Cap. XI. Quomodo supernaturalis exci-
talio ex naturalibus actibus Ecclesice,
vm.
seu eorum per quos vocatur, pendere
possit.
Cap. XII. Quomodo supernaturalis vo-
catio ab actibus eorum qui vocantur
pendere possit.
Cap. XIII. Utrum prceter excitantem
gratiam sit necessaria gratia adjuvans
ab illa distincta.
Cap. XIV. An gratia adjuvans sit actio
vel principium actionis, et quce sit
ejus necessitas.
Cap. XV. Divisio auxilii moraliter vel
physice adjuvantis exponitur.
Cap. XVI. Quibus modis differat actua-
lis influxus gratice adjuvantis, ab ex-
citante gratia.
Cap. XVII. Utrum gratia excitans sit
principium phijsice adjuvans, prceser-
tim ubi habitus infusus deest.
Cap. XVIII. Utrum in homine libere ac
supernaturaliter operante sine habitu,
principium adjuvans ad talem actum
supernaturalem eliciendum, sit ali-
quid creatum animm infusum.
Cap. XIX. Solum Spiritum Sanctum
immediate adjuvare voluntatem ut
principale principium, proxime et
pkjsice faciens supernaturalem actum
quando sine habitu elicitur.
Cap. XX. Quid sint gratia operans et
cooperans, et quomodo ad excitantem
et adjuvantem comparentur.
l
2 INDEX CAPITUM
Cap. XXI. Objectionibus occurritiir, et
varice sententice de operante et coope-
rante gralia attinguntiir.
Gap. XXII. Auyustini sententia de gra-
tia operante et cooperante amplius
examinatur.
Cap. XXIII. Quid sit gratia prceveniens,
comitans et subsequens, et quomodo
ad excitantem et adjuvantem compa-
renlur.
Cap. XXiV. Quomodo gratia prceve-
niens, comitans et subsequens, ad ope-
rantem et cooperantem gratiam com-
parentur.
Cap. XXY. Utrum concursus Dei , ut
pjimce causcCj ad supernaturaies actus
auxilium supernaturale sit.
Cap. XXVI. Corollaria nonnulla^ quce
ex doctrina superioris capitis infe-
runtur.
Cap. XXVII. Utrum causaprima et se-
cimda, ut partiales causce ad eumdem
effectum concurrant.
Cap. XXVIII. An Deus etiam in ordine
gratice, per concursum simultaneum,
influat in effectum et actionem causce
secundce immediate immediatione vir-
tutis et suppositi.
Cap. XXIX. Utrum prceter simultaneum
concursum graticE, qui est in actum
voluntatis vel inteUectus, sit necessa-
rius alius prcevius in potentia rece-
ptus, el a molibus excitantis distinc-
tus, referturque prima sententia ciim
■ suis fundamcntis.
Cap. XXX. Quid sit concursus prcevius,
et quod munus ejus, ob quod necessa-
rium esse creditur.
Cap. XXXI. Quomodo proevius concur-
sus a potentia in qua recipitur, et ab
ejus actione distinguatur.
Cap. XXXII. An proevius concursus sit
LlBRI TERTII.
qualitas , vel in quo prcedicamento
sit.
Cap. XXXIII. Utrum concursus prcevius
constiluat causam secundam in aclu
primo, vel compleat virtutem ejus ad
agendum.
Ca.p. XXXIV. Utrum concursus prcevius
sit separabilis a simultaneo, seu ab
actione causce secundce, et e conver-
so.
Cap. XXXV. Proponitur altcra senten-
tia, quce docet generalem concursum
Dei esse influxum in effectum, et im-
bibitum in actione causce secundce :
influxum autem in causa per se et ex
vi generalis concursus necessarium
non esse.
Cap. XXXVI. Influxum prcevium primce
causce in secundam non esse per se
necessarium ad actiones proprias na-
turalium agentium.
Cap. XXXVII. Quid Patres et pkiloso-
plii de necessitate prcevii concursus
quoad causas naturales senserint.
Cap. XXXVIII. Quid de concursu prce-
vio in caiisis secundis iiaturalibus
divus Tliomas senserit.
Cap. XXXIX. Quid Aristoteles vel an-
tiqui philosophi de necessitate concur-
sus pj^cevii in causis secundis natura-
liter agentibus senserint.
Cap. XL. Solvendo rationes assertioni
nostrce contrarias, eadem veritas am-
plius confirmatur.
Cap. XLI. Ex vi generalis concursus non
esse nccessariam prceviam motionem
in voiuntale , moraiiter detcrminan-
tem iiiam iit iiberos actus eiiciat.
Cap. XLIL Prcevium concursum phij-
sice prcedeterminanlem non esse vo-
iuntati iiberce necessarium, ut aiiquid
determinate veiit.
Cap. XLIII. Doctrina superioris capitis
aucioritate Scriptiirw et Patrum con-
firmatur.
Cap. XLIV. Aiictoritate D. Tliomm et
aiiquorum posteriorum Theologorum
eadem doctrina confirmatur.
Cap. XLV. Ex concursu Dei ad actus
qui sunt peccata , peculiari ratione
superior doctrina comprobatur.
Cap. XLYI. Deducendo advaria incom-
moda^ eadem doctrina comprobatur.
Cap. XLYII. Sententia siiperioris capitis
Dioi. 3
ex Scriptura et Conciiiis colligitur.
Cxv. XLYin. Ex Patrihus eadem doc-
trina confirmatur.
Cap. XLIX. Quid de concursu prcevio ac
pr(edeterminante ad actum peccati
divus Thomas senserit.
Cap. L. Fundamentis contrarice sen-
tentice satisfacit.
Cap. LI. Ad actus supernaturales neces-
sarium non esse aiixiiiiim prcevium
per modum concursus, sed simuita-
neum sufficere.
LIBER TERTIUS.
IN GENER.4LI, PROUT IN DIVINA AGTIONE YEL MOTIONE CONSISTUNT.
PU^LUDIUM.
\. PartUio toiius operis de gratia. — Uni-
versam gratise amplitudinem in duo principa-
lia membra in superioribus divisimus, actua-
lem et habitualem , cum D. Thoma 1 . 2 ,
q. 110, artic. 2, nam donum animse inditum,
si in ea sine actuali operatione permanere
possit, sub habituali gratia comprehenditur ;
si vero vel operatio animi sit, vel cum ea tan-
tum duret, actualis gratia vocatur. Et de ha-
bituali quidem in posteriori parte principali
hujus operis dicturi sumus. Actualem vero,
de qua in priori parte dicere proposuimus, in
duo membra subdistinguimus, scihcet, in hu-
manam ac raoralem operationem supernHtu-
ralem, seu gratuitam, de qua in duobus prse-
cedentibus libris dictum est ; et motionem,
seu auxiUum quod propter actus perfectos
efficiendos divinitus prsestatur.
2. Prcemittitur necessitas gratice actualis,
de qua i?i tribus sequentHms libris agcndum
est. — Quod autem talia auxilia nobis neccssa-
ria sint, satis monstratum est. Illa vero ad
actuales gratias pertinere facilepatet,quia sunt
dona humanse naturse non debita, quibus Deus
actu movet et juvat hominem ad recte et fruc-
tuose in ordine ad supernaturalem finem ope-
randum, et non permanent in homine nisi
quando aliquam mentis operationem actu exer-
cet , et ita de his gratiis evidenter loquuntur
Concilia ; et Patres passim divinam illuraina-
tionem, iuspirationera, internam doctrinam,
vel motionem requirunt, Et simili modo, cum
Concilium Tridentinum, ses~ione soxta, cap
10, 13 et 16, proeter habitus gratiae postulet
in justis divinum auxilium ad proficiendum
in gratia, et ad perseverandum in illa, et ad
mcreudum apud Deum, aperte docet, praeter
habitualem, esse nobis necessariam gratiam
actualem. Ratio etiam est evidens, quia nulla
virtas creata potest operari sine motione ac-
tuali Dei ; uude si supernaturalia opera sine
habitibus operamur, ibi raaxime necessaria
4 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
est actualis gratia Dei : si autem per habitus
operamur, ipsimet habitus, cum sint virtutis
activse creatse, indigent actuali influxu Dei.
Est ergo taUs gratia actuahs omnino necessa-
ria, et hanc significare solemus nomine auxi-
horum gratiae, de quibus in hoc loco dicere
aggredimur.
3. Divisio gratice actuaUs in auxilium ad
actus gratice gratis datce , et ad actus gratice
sanctificantis . — Hoc autem auxihum gratiee
actuaUs , si de illo in tota sua generaUtate lo-
quamur, tam ad actus sanctificantis gratiae
quam ad actus gratise gratis datse necessarium
est; imo hse gratise, quse gratis datse dicuntur,
ordinarie non per habitus, sed per auxilia ac-
tuaUa dantur, ut de Prophetia docuit divus
Thomas secunda secundse, qusest. 171, arti-
culo secundo, et de operatione miraculorum ,
qusest. 178, articulo primo ad primam ; idem-
que est de discretione spirituum, quse est ve-
luti species qusedam prophetiae, ut idem divus
Thomas sensit prima secundse, qusestione ter-
tia, articulo quarto ; et fortasse idem est de
aUis gratiis gratis datis, quas Pauhis annume-
rat 1 Gor. 12, ut sensit D. Thomas, 3 contra
gent., capit. 154, in fine, et diximus latius in
tractat. de Fide, propter quam vel propagan-
dam vel iUustrandam iUse gratiae praecipue
conferuntur. In preesenti ergo de his auxiUis
tractamus, quse ad actus quibus sanctificamur
conferuntur, quia, ut in tertio Prolegomeno
dixi, de gratiis gratis datis in particulari non
disserimus, quamvis, inteUectis et expUcatis
auxiUis gratice sanctificantis , faciUimum sit
eamdem doctrinam ad actus cujuscumque gra-
tiae appUcare ; ad eos prsecipue qui in mente
consummantur.
A. Suidivisio auxilii gratice sanctificantis .
— Denique gratise sanctificantis auxiUum,
ut in eodem Prolegomeno dixi , externum et
internum esse potest. Verumtamen externum
nuUam pecuUarem diSj^/atatiouem requirit,
sed simul cum interno obiter declarabitur.
Agendum ergo nobis est in hoc Ubro et duo -
bus sequentibus de internis gratise sanctifi-
cantis auxiUis : nam in praesenti Ubro ratio-
nem communem, seu substantiam hujus auxi-
Ui et species ej us investigabimus et expUcabi-
mus; in duobus vero sequeutibus, de iUius
potestate sufficienti, efficacia et cum Ubero ar-
bitrio concordia dicemus.
DIVIN^ GRATI^E IN GENERE.
CAPUT I.
QUID SIT , ET QUOTUPLEX INTERNUM GRATm
AUXILIUM.
1. Assertio prima. — Qirid nomine auxilii
gratice sig?iificetur. — Quamvis interna gratiae
auxilia non possint exacte cognosci, nisi ad
singulas earum species in particulari descen-
dendo , nihilominus necessarium duximus
nonnuUa, quee iUis fere omnibus communia
sunt, prsemittere, ut ita deinceps qu» singu-
lorum sunt propria faciUus expUccmus. Pri-
mo ergo supponimus nomine auxUii gratine
significari aUquod donum supernaturale gra-
tis homini coUatum, quo aliquo modo ad bene
operandum juvatur, Res autem ipsa ex dictis
in duobus Ubris prsecedeutibus petenda est :
nam ibi ostensum est contra Pelagium non
posse hominem sancte vivere sine dono gra-
tise Dei ; hoc enim donum, prout juvat homi-
nem ad recte operandum, auxiUum vocatur ;
et quatenus non est debitum naturse, sed su-
pra ordinem ejus, supernaturale dicitur. Au
vero sit supernaturale quoad substantiam, vel
quoad modum tantum,infra videbimus. Et ea-
dem ratione dicitur gratis homini coUatum,
quia cum sit supra naturse ordinem, non est
naturse debitum. Neque etiam potest esse ex
merito ipsius naturse, ut contra Semipela-
gianos definitum est, ut supra vidimus, et U-
bro sequenti dicetur ex professo. Ideo ergo
hoc auxiUum vocatur gratise, quia gratuito
datur. Dixi autem non esse debitum ex merito
ipsius naturae, quia ex merito prioris gratise
seu auxilii debitum esse potest subsequens
auxiUum, et nihilominus iUud erit auxiUum
gratise, quia erit gratia pro gratia. Quia vero
necessario sistendum est in aUquo primo auxi-
Uo, iUud omnimodo oportet esse UberaUs gra-
tia, ac subinde tota coUectio auxiUorum quse
cuiUbet homini conferuutur, est gratia, id
est, in aUquo primo auxiUo omnino gratuito
fundata.
2. Assertio sectmda. — AuxiUum internum
gratice proprie dictum est aUquid creatum. —
Secundo, diceiidum est axixiUum internum
gratiee, saltem proprie sumptum ac rigorose,
esse aUquid creatum, non quod per propriam
creationem fiat, id enim necessarium non est,
ut postea de gratia habituaU dicemus, sed
quod aUquid sit extra Deum, ut ab eo factum
ac participatum. Et sic est certissima assertio
indefinite et absolute sumpta; quia Scriptura
loquitur de donis gratiae, ut significet esse ef-
CAP. I. QUID SIT, ET QUOTUPLEX mTEUNUM GRATIiE AUXILIUM.
3
fectus gratuitos diviiise potentise^ quod maxime
de illis^ quse dantur ad nos juYandum ut sanc-
te vivamus vel operemur, intelligit^ ut con-
stat ex illo Ephes, -4 : Unimdque data est gratia
secundum mensurani donationis Christi, pro-
fter quod dicitur : Ascendens in altum capti-
vam duxit captivitatem , et dedit dona homini-
lus; et Rom., decimo secundo : Hahentes dona-
tio7ies secundum gratiam, quce data est noMs,
quibus locis, licet videatur loqui de ministe-
riis vel gratiis gratis datis, sine dubio involvit
auxilia gratise gratum facientis. Et plura alia,
quse in Prolegomeno tertio allegavimus, pro-
bando dari in nobis gratiam creatam^ et ex
sequenti assertione evidenter etiam monstra-
bitur ; ostendemus enim auxilium gratiae esse
aliquid nobis inbeerens, quod esse non potest
nisi sit aliquid creatum. Denique supra osten-
sum est dari iu nobis quosdam actus superna-
turales, qui necessario debent esse creati, cum
sint actus vitales : sed in his actibus necessa-
rio includitur auxilium aliquod intrinsecum^
saltem quoad essentialem dependentiam quam
a Deo habent. Deinde infra ostendemus multa
ex auxiliis necessariis ad bene operandum
esse actus vitales nostros. Ergo necesse est
esse aliquid creatum.
3. Intelligenda assertio indefinite. — Du-
Uum an aliquod auxilium sit etiam increatum,
futa ipsemet Spiritus Sanctus. — Rcsolutio.
— Rectius dicitur adjutor, quam adjutoriim ,
et auxiliator, quam auxilium. — Dixi autem
assertionem esse certam indelinite et absolute
sumptam, quia quod aliqua, et plura auxilia
gratise sint dona creata^ sine dubio est de fide,
ut in sequenti assertione probabitur. An vero
aliquod auxilium sit etiam increatum, sub
controversiam theologicam cadit : nam Spiri-
tus Sanctus ipse, prout immediate nos adju-
vat ad aliquos actus, potest etiam denominari
auxilium gratuitum et increatum. Sicut sacia
Scriptura vocavit mulierem adjutorium homi-
nis simile viro, Genes. secundo; mehus vero
et proprius vocatur Spiritus Sanctus adjutor
noster^ quam ipsum adjutorium^ nam ab ad-
jutorio quod nobis prsebet^ extrinsece deno-
minatur adjutor, sicuti a creatione creator;
ergo ipsum adjutoriumj in rigore sumptum,
aliquid creatum est^ ab ipso Deo promanans^ et
ideo in Scriptura solent illa duo distingui :
Adjutorium nostrum in nomine Domini , qui
fecit ccBlum, et terram, Psalm. 113 ; et : Deus,
in adjutorium meum intendej et : Invocavi
Dominum ut non derelinquat me in adjutorio,
Eccles., quinquagesimo-primo. Distinguitur
ergo adjutorium ab ipso Deo tanquam aliquid
dandum ab ipso Deo. Eodem modo loquitur
Scriptura sacra, ut Psalm. 19 : Mittat tibi
auxilium de Sancto; et Psaim. 120 : Lemvi
oculos meos in montes , unde veniet auxilium
mihi. Auxiliwni meum a Domino. Propter hsec
igitur dixi in assertione, auxilium internum ,
proprie sumptum, semper esse aliquid crea-
tum, quia si nomen auxilii extendatur ad
omne supernaturale principium nos adjuvans
ad sanctam operationem , potest in latitudine
auxiliorum dari aliquod increatum; sed de
illo dicimus improprie vocari auxilium , cum
sit ipse principalis adjutor; ideoque de inter-
nis auxiliis, proprie ita vocatis, sine limita-
tione dicimus esse aliquid creatum, in quo,
ut videOj nulla est dissensio inter Catholicos.
De illo vero puncto, an interdum principium
nos proxime adjuvans ad actus supernatura-
les sit iucreatum, solet esse aliqua controver-
sia^ quam infra in hoc libro et sequentibus
tractabimus.
4. Assertio tertia. — Internum gratice auxi-
lium est accidens potentice rationali inhcerens.
— Tertio dicendum, auxiliuminternum gratise
esse creatum accidens, potentiis animse, prse-
sertim voluntati et intellectui inhserens. HasG
conclusio intelligitur^ sicuti prsecedens, de pro-
priis auxiliis gratiee modo ibi explicato, et sic
est certa, et extra omnem controversiam. Et
imprimis probari potest ex his quae diximus de
actibus gratise : nam illi sine dubio sunt dona
Dei nobis inhserentia ; ergo necesse est auxilia
illis intrinseca nobis inhserere. Item Scriptura
expHcat saepe hsec auxilia per verba significan-
tia actus vitales, ut sunt vocare, audire, et si-
milia. At vero hi actus necessario sunt nobis
inheerentes, ut per se constat; ergo. Assum-
ptum patet exillo Joan. sexto : Omnis qui au-
divit a Patre ei didicit , venit ad me : audire
enim et discere actus vitse sunt et mentis. Item
dicitur ibidem : Nemo potest venire ad me, nisi
Pater, qui misit me, traxerit eum; nam tractio
per actus vitse et effectus fit , ut Augustinus
exponit, et communiter Patres infra citandi,
Item vocatio sancta, de qua Paulus loquitur
2 Timoth. 1 , quam etiam ccelestem appellat,
Hebr. 3, Philipp. 3^ 14, supernam, et 2 Petr.,
i, \0, certam, acfrequenterScripturaloquitur,
in mente auditur et recipitur ; unde est illud
Matth. 13 : Qui habet aures audiendi audiat,
et Psalm. ^k, et ad Hebr. 3 : Hodie si vocem ejus
audieritis, nolite obdurare corda vestra, etc,
et ita etiam in mente recipitur. Haec autem
maxime pertinent ad gratiae auxilia^ ut postea
6 LIB. lil. BE AUXILUS INTEPiMS
videbimus. Denique Scriptura doeet lieec gra-
tiae auxilia seepe douari; quamvis enim fre-
quentius lioc dicatur indifferenter de donis
gratise^ nibilominus sub illis comprehendun-
tur liEec auxilia, et interdum de illis in spe-
ciali est sermo^ ut cum dicitur Joan. 4 : Deiis
illumhiat omnem homiaem venientem in hunc
onundum : nam illuminatio in eo qui illumi-
natur recipitur, et per eam ad agnoscendum
juvatur. Item solet gratiae auxilium significari
nomine Spiritus, qui ad bene operandum no-
bis datur^ unde et spiratio appellatur^ juxta
illud : Spiritus ubi vult spirat , et rocem
ejus audi s, Joan. 3; undePaulus, ad Ephes.
i , orat ut Deus det voMs spiritum sapientice,
et revelatio7iis , in ejus aghitione ; illumi/iatos
oculos cordis vestri, ut sciatis quce sit spes vo-
cationisejus, etc; sic etiam dicit 2 Timot. 1 :
Non dedit nohis spiritum timoris, sed virtutis,
et dilectionis, et sohrietatis.
5. Proiatur ex Conciliis. — Inefficax aliorum
probatio ex Concilio Tridentino. — Prseterea,
ex his et similibus locis sumptee sunt phires
Concihorum locutiones, quibus gratiae auxilia
significantur ut dona creata nobis inhaerentia.
Sic Concihum Mileyitanum, can. 3^ dixit: Sed
etiam in adjuiorimn, ut non committantur ; et
can. 4, tradit hoc adjutorium nou consistere
in sola revelatione, sedin ahquo aho dono quod
nobis preestatur, \\l quee facieuda coguove-
rimus, facere dihgamus, atque valeamus. Cla-
rius Goncihum Arausicanum, canon. A, dicit
per Sancti Spiritus infusionem et operatio-
nem, voluutatem nostram a peccato purgari,
atque ad id preeparari; et canon, 5^, dicit fieri in
nobis per graliee donum; et can. 6^ de rehquis
actibus ait fieri per infusionem et inspiratio-
nem Spiritus Sancti in nobis; ac deuique idem
non minus clare sum.itur ex Conciho Trideut.,
sess. 6, cap. 5^ ubi docet initium justificationis
sumi a preeveniente gratia, quas sine dubio est
unum ex divinis auxihis, quod declarat di-
cens : Hoc est, ab ejns vocatione, quam in ho-
mine recipi luanifestum est; unde statim vo-
cat eara excitantem gratiam et tactum cordis,
qui in homine fit per Spiritus Sancti ihumina-
tionem etiuspiratiouem, quaj omnia mauifeste
dicunl actus nobis inhffirentes. Quod ahqui
etiam cohigunt ex eo quod subdit Concilium :
Ncque homo ipse nihil omnino agat, inspi-
mtionem illam reeipiens : nam videtur his
verbis expresse significari illam inspirationem
in nobis recipi ; sed decepti smit in verbo re-
cipiendi : nam ibi nou siguificat physicam re-
oentionem, sed hberum consensura, sicut dici-
blYmjE GRATI.S IN GENERE.
tur recipere fidem, qui vult credere. Cousentire
ergo inspirationi est recipere illam;, sicut ab-
jicere eam est ihi dissentire, ut in can. -4 idem
Concihum exphcavit; nam abjicere iham, ita
ut nos non excitet, ssepe non est in homiuis
hbertate, sicut non est in nostra potestate,
quin visis tangamur; ex hac vero potestate
recipiendi lioc modo, vel abjiciendi inspiratio-
nem, optime colhgitur iham esse ahquam co-
gitationem vel motionem animi nostri , ac su-
biude nobis inheerere. Addit denique ibi Con-
cihum gratiam adjuvantem, quee etiam est
ahquid distinctum ab ipso Deo, modo supra
declarato, et ideo si est iuternum adjutorium,
non potest esse nisi in nobis : unde in capite
decimo-sexto Deum in homines justificatos ju-
giter virtutem influere ait, quae virtus bona eo-
rum opera semper antecedit. Quam doctrinam
can, 4 repetit, et in 5 addit hberum arbitrium
moveri et excitari per vocationem, quod sine
ahquo praevio douo inhserente ipsi hbero ar-
bitrio intehigi non potest.
6. Proiatur ratione. — Tandem addi potest
ratio, quia auxihum gratiae prsebet vohmtati
vel intehectui vires ad agendum, vel ipsam-
met actionem; sed utrumque fit per ahquod
nobis inheerens, quai ratio ex principhs supe-
rius positis est mauifesta. Unde Pelagiani, vel
eorum rehquise , aut ahi hseretici, possunt a
doetrina data disseutire. Pelagius enim cum
omues actus ad salutem utiles fieri posse viri-
bus naturse diceret, consequenter vera auxiha
gratiee negavit, et hcet ahqua interdum admi-
serit ut utiha, seu ad facihus operandum , so-
lum fuit per modum doctrinse et revelationis
ex parte objecti, non per modum auxihi in-
terui dantis vires ad operandum, et ex Augus-
tino in hbro de gratia Christi in tertio Prolc-
gomeno ostendimus. Novi autem hceretici, in
contrario extremo, hcet hominem per seipsum
ahquid boni agere posse negent, ideo corru-
ptionem humanee naturse exaggerant, ut vera
gratiee auxiha negare, et totam gratiam in fa-
vore extrinseco ponere cogantur. Dicunt enim
nonposse ad justitiam se disponere, et quo ma-
gis ad hoc conatur, eo magis peccare, nec pos.se
fructus veros justitiai faeere, sed in omnibns
suis aetibus peccare. Nuhum ergo verum auxi-
lium gratias in eorum seutentia nobis datur,
sed sohis favor, quo peccata propter tidem non
imputantur ; de ipsa vero fide quid senseriut,
vel consequenter loquendo sentire potuerint,
in superiori hbro, capite secundo diximus, et
ideo de his erroribus nihil amplius dicere in
pra?senti neccsse est.
CAP. 1. QUID SIT, ET QUOTUPLEX INTERNUM GRATI^ AUXILIUM.
7. Assertio qmrla. — Anxilium iritermm
gratke est qualitas, vel actio aut passio. —
A^on potest reduci ad aliud prcedicamentum.
— Dico igitur primo auxilium gratise iu nobis
esse qualitatem aliquam , vel actionem , seu
motionem nobis divinitus immissam. Ad pro-
bandam hanc assertionem, suppono ut cla-
rum non posse auxilium gratiee ad aliquod
praedicamentum prEeter qualitatem^ vel actio-
nem, sub qua passionem semper iucludo^ per-
tinere^ quia ostensum est esse accidens^ per
quod a prsedicamento substantise excluditur^ et
cum sit in superioribus potentiis animse ratio-
ualisj constat esse accidens spirituale^, per quod
a quantitate et coeteris imperfectis preedica-
mentis excluditur, nam licet aliquod auxilium
gratise possit dari etiam in phantasia, vel ap-
petitu sensitivo, ac proinde materialo sit^ ma-
nifestum est longe distare a quantitate : nam
ad effectus longe diversos datur. Et eadem ra-
tione non potest auxihum gratiee in relatione
ahqua poni, cum relationes nec principia
agendi, nec per se termini actionis, nec etiam
actio per se tendens ad ahquam actionem esse
possint, ut tanquam manifestum suppono.
Rehnquitur ergo ut solum ad alterum ex ilhs
duobus prsedicamentis quahtatis, vel actionis
possit auxihum gratiae pertinere.
8. Bivisio auxilii in hahituale et actuale. —
De ihis vero duobus est nonnulla dubitatio,
nam quidani distiuguunt auxihum in habi-
tuale et actuale, et dicunt auxihum habituale
esse quahtatem ; actuale vero non esse quah-
tatem , sed motionem puram , ac in sola ac-
tione vel passione consistere; et videtur favere
divus Thomas prima secundee, quaestione cen-
tesima, articulo secundo, ubi in genere trac-
tans de gratia, prius conchidit esse quahta-
tem, vel actionem, et postea distinguit gra-
tiam in habitualem et actualem, et habitualem
dicit esse quahtatem , actualem vero in praa-
dicamento actionis reponi. Videtur iutelhgere
ita esse actionem, ut nihil ahud sit, neque ullo
modo sit quahtas : nam si tantum intehexisset
esse actionem, quia semper tale auxihum per
actionem datur et conservatur, nuha esset
difFerentia a D. Thoma constituta inter habi-
tualem etactualem gratiam, quia etiam habi-
tus non dabitur nobis sine actione Dei super-
naturali et gratuita. Nobis vero in prsesenti
distinetio illa necessaria non est^ quia in hac
prima parte hujus operis de sola gratia actuah
tractare proposuimus. Unde nomine auxihi
solum ihud intenigimus, quod in actuah ope-
ratione consistit, vel, solum quamdiu iha du-
rat, in nobis permanet, quanquam suo modo
possit etiam habitus vocari auxihum, quod ad
solum modum loquendi spectat, ut in sequen-
tibus iterum dicam.
9. Uberior expUcatio et prolatio assertionis
quartce. — AuxiUmn gratice 7ion in sola mo-
tione, sed etiam i7i quaUiate consistit. — Ac-
tionis Dei in nobis triplex ter^ninus cogitari
potest. — De auxiho ergo gratise sic sumpto,
dico non esse solam actionem vel motionem,
sed etiam quahtatem, quamvis dependentem
ab actuah vitae operatione. Declaratur et pro-
batur, quia imprimis necessarium est ut auxi-
hum gratise incipiat ab actione Dei in nobis,
quia auxihum actuale consistit in actuah mu-
tatione interius in poteutiis nostris facta, ut
ex ipsis terminis et probationibus tertise con-
clusionis manifestum est : omnis autem ac-
tuahs mutatio media actione incipit, quia pro-
gredi ab agente et in subjecto recipi necesse
est. Haec autem actio, necesse est ut habeat
ahquem termiuum, hoc enim est de ratioue
omnis actionis reahs, ut ex philosophia et me-
taphysica suppono, quia omnis actio est via
quaedam, et via ad ahquem terminum du-
cit, nec ahter concipi potest. Omnis ergo ac-
tio Dei in nobis habet pro termino ahquod
gratiee donum in nobis factum. Hic autem
terminus seclusis habitibus triplexcogitaripo-
test.
10. Primus est terminus vitatis Uber pro-
ductus per actio7iem a se distinctam.—?v\mo ,
quando vitahs et hbera operatio est proximus
et immediatus terminus tahs actionis , ut est
actio iha qua Deus nobis immediate infundit
voluntatem credendi, vel ipsummet actum
credendi dehberatum, vel perfectum amorem
sui aut contritionem, vel quemhbet ahum si-
milem actum. Et tunc sola Dei actio habet
rationem auxihi : terminus autem ejus per se
non est auxihum, sed effectus auxihi. Atque
ita de hoc auxiho vere dicitur sohim constitui
in preedicamento actionis. Probatur, quia
auxihum dicit relationem ad eum qui juvatur,
datur enim ihi in ordine ad actionem ejus,
nimirum ut in iha per tale auxihum ahquo
modo juvetur. At vero in iho genere auxihi
Deus per actionem suam non facit sohis, sed
simul cum voiuntate vel intehectu hominis, a
quibus necesse est ut tales actus simul proce-
dant. Ergo tale auxihum in iha actione Dei^
ut actio est, vere ac proprie consistit. At vero
terminus tahs actionis, qui est actus vitahs
perfectus, hcet vere sit quahtas, juxta senten-
tiam a Theologis et philosophis frequentius
8 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
receptam, non datur^ per se loquendo, pro-
pter aliam operationem , sed proxime propter
se suumque effectum formalem, remote vero
propter prsemium vel alios effectus superna-
turales, et ideo non habet rationem auxiliij
sed cujusdam doni actualis gratiee ; ita enim
vocantur hi actus a Patrihus, dicentibus tan-
tam esse Dei erga homines bonitatem, ut eo-
rum velit esse merita, quse sunt dona sua :
dixi autem supra fer se loquendo, quia inter-
dum potest unus actus supernaturalis ac liber,
et perfectus multum juvare ad aUum efficien-
dum^ et suh eo fine et intentione a Deo dari,
ut actus fidei vel orationis juvet ad resisten-
dum Daemoni, et divinus amor ad implenda
divina prsecepta : sed hoc est secundarium^ et
quasi accessorium his actibus, et ideo^ stricte
loquendOj inter auxiha non computaatur_, sed
ut illi fiant csetera auxiha prsestantur.
41. Semndus terminus est actus vitalis in-
tellectus aut voluntatis non liler, per actio-
nem a se distinctam productus. — Secundo,
potest actio^qua nobis Deus prsebet auxilium,
terminari proxime ad aUquem actum vitalem
intellectus aut voluntatis^ non tamen libe-
rum, nec perfecte humanum, sed moventem
vel operantem ad ehciendum consensum su-
pernaturalem ac Uberum, et hujusmodi auxi-
Uum praeter actionem Dei includit quaUtatem
quamdam, quia, ut dixi, terminus intrinse-
cus iUius actionis est actus vitaUs : actus au-
tem vitaUs in suo esse perfecto quaUtas est ;
et quamvis sub utraque ratione sit verum
auxiUum^ nihilominus in ordine ad actum U-
berum propter quem datur, immediatius est
auxiUum, prout est qusedam quaUtas animam
afficiens et excitans^ seu dans ei vires ad ope-
randum. Ratio est, quia motio iUa, ut est actio
divina, proxime juvat potentiam hominis ad
eliciendum actum iUum indeUberatum^ et ibi
sistit, ut sic dicam, iUud adjutorium quoad
suum proximum et per se influxum, et ideo
non tam est auxilium per se ad actum virtutis
intentum, quam auxiUum ad motum vitse for-
maUter distinctum^ qui ad actum moralem et
virtutis proxime juvat; quia vero vitalis quaU-
tas, quae fit per iUam actionem^ per seipsam
proxime jnvat ad ulteriorem actum super-
naturalem, ideo etiam ipsa actio potest sal-
tem remote dici auxiUum ad ipsum consen-
sum. Hoc ergo genus auxiUi in actione et
quaUtate dlversis rationibus consistit. Et quia
in re nunquam separantur nec distinguuntur,
nisi sicut res et modus, ideo, moraU et com-
muni modo loquendo, totum iUud uuum auxi-
DIVIN.^ GRATL^ IN GENERE.
Uum reputatur, quod potest dici veluti ex ac-
tione et quaUtate compositum.
12. Tertius terminus non mtalis per modum
acttis primi permanentis in potentia solum-
modo quamdiu illa operatur. — Tertio mo-
do potest inteUigi Deus aUquid in potentia
efficiendo, quod non sit actus secundus seu
vitaUs, sed tantum aUqua entitas per modum
actus primi, non tamen permanentis in po-
tentia non operante , sed durantis sohim
quamdiu potentia operatur, ut in hoc ab omni
quaUtate, quse per modum habitus nobis in-
funditur, distinguatur. Et hoc genus auxiUi
ponunt aUqui moderni Theologi, et vocant
iUud actuale, non quia sit actus vitse, sed
quia est quasi transiens, ut ita distinguant il-
hid ab liabituaU auxiUo. Et conveniunt om-
nes esse motionem seu actionem Dei. Est au-
tem magna controversia inter eos, an sit qua-
Utas necne; quidam enim eorum dicunt esse
puram motionem, aUi vero addunt etiam esse
quaUtatem quamdam, ad quam iUa motio vel
actio intrinsece terminatur. Ego vero nuUum
tale auxiUum internum, potentiisque animse
inhEerens, prseter actus vitales et actiones
eorum^ nec aUas quaUtates per se iufusas
aguosco, nisi vel habitus, vel supernaturales
actus vitaleSj quod in sequentibus late trac-
tandum est in variis locis et evasionibus. Po-
sita vero iUa sententia, muUo probabiUus est
tale auxiUum proxime consistere in quaUtate,
Ucet preecedat actio vel motio Dei, per quam
talem actum infundit, ut in discursu hujus U-
bri ostendam.
43. Nunquam infunditur motio sine quali-
tate, quce sit etiam auxilium, vel terminus au-
ccilii. — Mens D. Tliomce supranum. 8. — Sic
ergo satis probata reUnquitur assertio, si-
mulque declaratum est quando actuaUa auxi-
Ua non solum actiones esse possunt, sed etiam
quaUtates, imo nunquam esse posse actiones
vel motiones, quin per ea infundatur aliqua
qualitas, quse sit etiam auxilium, vel ultimus
actus^ et terminus auxilii. Neque existimo di-
vum Thomam in sensu contrario huic doctri-
nae locutum esse; ille enim de solis auxiliis
non tractat, sed simpliciter de gratia ; et quan-
do dixit actualem gratiam non esse qualitatem,
non loquitur de auxilio gratise^ nec de actione,
ut actio est^ sed gratuito effectu, hoc est, de
ipsomet actu vitali^ ut est quidam motus ani-
mi perfectus, de quo negari non potest quin
sit in re ipsa vera qualitas. Solum ergo, ad
distinguendum illud actuale donum ab ha-
bituali^ dixit divus Thomas non esse qualita-
CAP, II. UTRUM AUXILIUM EXCITANS SIT PRIMUM IN ORDINE, ETG.
tem, imitatus Aristotelem, lib. 10 Ethicor,,
cap, 3, dicentem operationem virtutis et feli-
citatem non esse qiialitatem; intelligit enim
non esse qualitatem puram , et ab actuali
et vitali efficientia hominis independentem,
et ideo isti actus, ne putarentur esse qualita-
tes mere passibiles seu receptibiles in sub-
jectis, nomen operationum seu actuum reti-
nuerunt, quia ad suos formales effectus actua-
lem influxum vitee requirunt. In hoc ergo
sensu D. Thomas^ ut actum ab habitibus gra-
tise distingueret, dixit actus non esse qualita-
tes, quia in actuali motu consistunt, sine quo
possunt habituspermanere.
44. Assertio quinta. — Auxilimi gratice mul-
tiplex est. — Ultimo, dicendum est auxiHum
gratise non unum tantum, sed multiplex esse.
Hanc assertionem perfunctorie attigimus in
Prolegomeno primo, voces diversorum auxi-
Horum expHcando : in discursu autem hujus
Hbri res per illas significatas expHcaturi su-
mus, ad unam velduasdivisionesiUasvocando.
Potest enim auxiHum gratise primo dividi in
auxiHum in inteHectu vel in voHmtate rece-
ptum, quse divisio, generatim sumpta, nuHa
indiget expcsitione, nam^unum in actibus vel
motionibus in voluntate receptis, aHud in il-
lustratione inteHectus consistit. Secundo, di-
vidi potest utrumque auxilium in supernatu-
rale quoad substantiam, vel quoad modum,
quam divisionem in dicto Prolegom. 1 suifi-
cienter pro loci opportunitate declaravi. Et ex
dictis in duobus libris prsecedentibus, ex parte
effectuum seu terminorum'; ampHus explicata
est, nam auxilium iu substantia supernaturale
ad actus in se supernaturales necessarium est;
illud vero quod datur ad actus ordinis na-
turalis, solum quoad modum supernaturale
reqniritur. Quomodo autem in seipsis hsec
auxiHa distinguantur, in capite hujus libri
dicetur. Tertio, dividitur auxiHum gratiae in
excitans et adjuvans_, ad quse membra re-
vocamus iUa similia quse a Patribus tra-
duntur , nimirum auxiHi operantis et co-
operantis_, prsevenientis , comitantis et sub-
sequentis, ac denique iHud quod speciaHter
dicitur dari per modum conversus, de quibus
omnibus eo ordine quo proposita sunt, in dis-
cursu hujus Hbri dicturi sumus. Quarto, divi-
ditur auxilium gratiee in sufficiens et efiicax,
quse membra iu duobus Hbris sequentibus de-
clarabimus.
CAPUT 11.
UTRIJM AUXILIUM EXCITANS SIT PRIMUM IN ORDINE
GRATI^ SANCTIFIGANTIS ADULTORUM.
1. Suppositio prima. — Hcec auxilia perti'
nent acl solos adidtos. — Suppositio semmda. —
Daturaliqiiodauxiliiim quod a scriptoribus vo-
catio, locutio, excitatio dicitur. — Supponimus
interna auxiha gratise propria esse adultorum
et ratione utentium, quia in operatione ratio-
naH aliquo modo coiisistunt, et ad actus Hberos
efiiciendos conferuntur ; ideoque infantes, si-
cut ad Hbere operandum, ratioue utendum,
apti non sunt, ita neque auxiHorum gratise
sunt capaces; et ideo in hoc, et duobus se-
quentibus libris, etiamsi interdum simpHci-
ter de sanctificatione loquamur, de sola sanc-
tificatione adultorum semper inteHigimus,
quod semel admonuisse sufficiet. Supponimus
deinde dari unum ex auxiHis sub illa generali
voce, videlicet, sub sanctificatione, quod con-
tinetur sub nomine vocationis, locis in prooe-
mio hujus Hbri allegatis, et Rom. 8, Marc. 2,
et aHbi ssepe , et sub nomine pulsus, Apoca-
lyps. tertio, et sub nomine locutionis ad cor,
Ose. secundo, et vox ipsa excitationis satis in-
sinuatur Dan. 13, ibi: Suscitavit Dominus spi-
ritum Danielis pueri. Perinde enim dictum
est, ac si diceretur excitavit, et ita etiam dixit
Petrus, Epist. 2, cap. 3 : Vestram excito in,
commotione sinceram onentem. Et Ecclesia fre-
quenter pubHce orat : Excita, Domine, corda
nostra ; excita, Domine, tuonm fidelium volun-
tates, etc., et ex Conciliis et Patribus plura sta-
tim afferemus. Ratio autem potissime petenda
est ex fragilitate Hberi arbitrii ad opera vir-
tutis et pietatis, nam inde oritur necessitas hu-
jus auxilii, quee magis in sequentibus decla-
rabitur.
2. Suppositio teriia. — Sanctificatio adidti
plurium actuum successionem includit. — Status
qtccestionis. — Tertio, supponimus sanctifica-
tionem hominis adulti, ut complectitur uon so-
lum formse sanctificantis infusionem, sed dis-
positiones etiam quae ad illam praecedunt, non
uno momento, nec uno actu, sed plurium suc-
cessione fieri ; et ideo, priusquam quid sit hoc
auxiHum declaremus, necessarium judicamus
exponere an, via generationis, justificationis
initium ab hac gratia sumatur. Quod simili
fere modo quseri potest de quolibet opere pie-
tatis, quod est primum in aHquo tempore vel
serie operationum, quando videHcet homo
10 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
prius de illo nihil cogitabat, et postea illud ope-
ratur; nam illaetiam mutatio nonin momen-
to fit, nec sine successione plurium actuum in-
ternorum_, et ideo ibi etiam quseri potest an
gratige auxilium, quod ad tale opus datur, ab
excitante incipiat.
3. Ratio dubitandi: gratia excitans est actus
mtalis. — ffratiam pi'imani auxiliaiitem fieri in
noMs asolo Deo ostenditur testimoniis. — Ratio
dubitandi esse potest, quia gratia excitans in
aliquo vitali actu consistit ; sed prima gratia
auxilians non potest esse actus vitalis : ergo
gratia excitans non potest esse prima gratia
auxilians. Major supponitur, tum ex communi
sententia, tum ex vi vocis ; nam excitatio in-
terna non fit sine hominis attentione et vigilia,
et hsec non fit sine actu vitse. Minor probatur
primo, quia gratia prima auxilians debet fieri
in nobis a solo Deo : actus autem vitalis non fit
in nobis a solo Deo, ut supponimus : ergo actus
vitalis non est prima gratia auxilians. Conse-
quentia est clara, et major testimoniis et ra-
tionibus ostendi potest. Primum testimoiiium
sit ilhid Psalm. 120: Auxilium meum aDomi-
no, qui fecit coelum et terram, quod additum
videtur, ut intelligamus, sicut solus Deus fecit
coekim et terram, ita a solo Deo esse nostrum
auxihum, non a nobis, et ideo etiam non dixit:
A Domino et a me, quia sohis Deus confert tale
auxilium. Secundo, ex illo Apocal. tertio : Ecce
sto ad ostium, et pulso, si quis audierit vocem
meam, etc. Ubi duo distinguuntur : unum est
pulsare, quod est solius Dei ; ahud est audire,
quod est etiam ab homine : homo autem non
excitatur donec audiat; ergoantequam excite-
tur^ excipit etiam gratiam prfevenientem, qua
pulsatur : ergo datur gratia preeveniens prior
excitante. Tertio, probatur ex Conciho Arausi-
cano secundo, can. 20, dicente : Multa in homi-
ne hona fiunt, quce non facit homo ; quod ma-
xime dictum est a Concilio propter gratiam
primam prsevenientem, qua homo a Deo mo-
vetur, ut contra Semipelagianos doceat illam
primam gratiam, quse est initium salutis, non
pendere a natura, sed a solo Deo. Ergo ilhid
primum auxilium, ex mente Goncihi, nuUo
modo fit ab iiomine, ac proinde non est actus
vitahs, nec gratia excitans.
4. Ratione confirmatur. — Praeterea potest
rationibus confirmari. Prima, quia motus gra-
tise excitantis est in se supernaturalis, ut infra
ostendemus : ergo non potest fieri a potentia
naturali animaj, nisi constituta, saltem primo
natura_, per aliquod principium supeinaturale
ilh iutriusecum et inherens, ut per illud in
D!VIN.€ GRA-TL-E IN GENERE.
actu primo constituatur. Ergo primum donum
gratise actualis est infusio ilhus principii gra-
tuiti, quo intellectus vel vohintas constituitur
in actu primo ad efficiendum actum vitalem
supernaturalem, etiam non hberum, et ita so-
his Deus efiicit in nobis primam gratiam, sine
nobis active, sed tantum passive, concurren-
tibus. Posterior illatio data est. Prior autem
probatur. Primo, quia actus secundus suppo-
nit essentialiter actum primum ; ergo non po-
test naturalis potentia efficere actum superna-
turalem quoad substantiam, nisi prius consti-
tuatur in actu primo, etiam supernaturah.
Secundo, quia in actu vitah supernaturali,
etiam ipsa vitalitas est supernaturahs : ergo de-
bet esse a principio intrinseco supernaturah ;
ergo ante actum vitalem supernaturalem debet
supponi ida prior gratia, quee non sit actus
vitahs. Tertio, quia alias primum iniiium nos-
trse sahitis non esset reducendum in ipsum
Deum sohim, sed in Deum et naturam, quod
nuUus Theologus concedet; quia videtur ad
Semipelagianismum accedere. Sequela proba-
tur, quia actus vitalis excitantis gratise non
pendet a solo Deo, sed etiam ex potentia nos-
tra, ut qusedam natura est, necessitate qua-
dam naturah influens in tales actus. Quarto,
quia gratia prseveniens qua Deus nos movet ad
lios actus gratise excitantis, non est influxus
immediatus in ipsos actus ; ergo ille influxus
non est ab ipsis potentiis, nam ipsse non effi-
ciunt in se ahquid preevium ad actus. Ergo ille
influxus non est actus vitahs, sed prius ipso.
Antecedens probatur, quia si Deus solum in-
flueret in actum cogitationis , verbi gratia,
gratise excitantis, tahs cognitio esset ex so-
la facultate naturse cum concursu Dei, con-
tra illud Pauh, secunda Corinth., tertio : Non
sumiis sufficientes cogitare aliquid a noMs
quasi ex nohis , sed sufficieniia nostra ex
Deo est.
5. Assertio. — Gratia excitans est primuvi
donum homini collaium in ordine ad ejus sanc-
tificationem. — Prima gratia exterior est exci-
tans. — Prima eiiam interior. — Prohatur ex
Conciliis. — Nihilominus dicendum est pri-
nuim donum gratise, quod Deus liomini con-
fert, in ordine ad ejus sanctificationem, esse
ahquam gratiam excitantem. Hsec assertio est
coiumunis Theologorum, qui de his gratiis
clarius et expressius scripserunt, quos in se-
quentibus referam, quamvis illam non tam
disputare quam supponere videantur,etquam-
vis in assertione de interna gratia loquamur,
possumus ejus probationem ab externa in-
CAP. II. UTRUM AUXILIUM ESCITANS SIT PRLMUM IK OKDINE, ETC.
11
choare, quia in adultis prima gratia exterior
necessario esse debet, etiam exterius exci-
tans, utique per yerbum Dei, juxta Paulum
ad Rom. decimo dicentem : Ficles est ex au-
ditu, aiidittis aiitem per verhim Cliristi. Est
enim fides humanse salutis initium ac funda-
mentum, et radix totius justificationis, ut
dixit Concilium Tridentinum, sessione sexta,
capite octavo ; initium autem fidei externum
est prasdicatio Verbi Dei, quse mentem excitat.
Ergo prima gratia exterior ad justificationem
pertinens gratia excitans est. Idem autem non
minus certum est de interna graiia, quod pro-
batur primo ex Concilio Tridentino, supra, ca-
pite 5 dicente : Declarat 'prceterea ipsitis justi-
ficationis exordium in adiiUis a Dei per Chris-
ium Jeswn prceveniente gratia smiendum es-
se, hoc est, ah ejus vocatione. Manifestum au-
tem est vocationem esse gratiam excitantem,
ut idem Concilium paulo post declarat, dicens,
nt per ejus excitantem gratiam , et in doctrina
Augustini est manifestum, ut postea declara-
bimus. Potestque declarari ex vocatione sen-
sibili, nam illa nihil aliud est quam qusedam
excitatio, quse per sensum usque ad mentem
pervenit ; ergo etiam interna vocatio Spiritus
Sancti nihil aliud est quam excitatio ab eodem
Spiritu Sancto menti indita. Prseterea, idem
Concilium, in capite sexto, describit totam
seriem gratiarum et motionum Spiritus Sancti,
qua3 in justificatione interveuire solent ab ex-
ordio ejus usque ad finem, et tamen caput il-
lud sic inchoat : Disponuntur autem- ad ipsam
justificationem, dum exciiati divina gratia,
etc. ; ergo excitantem gratiam ponit tanquam
primam, et tanquam totius justificationis ini-
tium. Secundo , argumentari possumus in
hunc modum, quia illuminatio seu inspiratio
Spiritus Sancti gratia excitans est : sed prima
gratia, quse hominibus adultis datur, ad in-
choandum iu eis sanctificationem, est inspira-
tio et illuminatio ; ergo gratia inchoans justifi-
cationem est gratia excitans. Consequentia est
clara, et major est certa, probabiturque in ca-
pite sequenti. Minor autem probatur aperte
ex Concifio Tridentino in loco citato, nam cum
dixisset exordium justificationis esse a voca-
tione, quee per excitantem gratiam fit, subjun-
git : Ita ut tangente Deo cor hominis per Spi-
ritus Sancti illuminationem, neque homo ipse
nihil omnino agat, inspirationem illam reci-
piens, etc, ubi aperte declarat tactum cordis
fieri per Spiritus Saucli illiiminationem, et ita
tacite exponit illud Apocal. tertio : Ego sto ad
ostium, etpulso ; nam idem est tangere ac pul-
sare cor, et revera idem est excitare illud. At-
que ita ex illo loco optime probatur tam as-
sertio , quam dicta minor propositio : jam
primus actus, seu pulsatio cordis a Spiritu
Sancto facta, est prima gratia ejus in hoc ge-
nere ; sed hic tactus fit per illuminationem et
inspirationem ejusdem Spiritus Sancti. Ergo
illuminatio, sive inspiratio Spiritus Sancti est
prima gratia auxilians, ac proinde excitans
gratia similiter est prima. Et confirmatur hsec
ratio, tam ex dicto Concilio Trideutino quam
exArausicano. Haecenim Concilia, ut docerent
gratiam absolute loquendo, non dari ex me-
ritis, reduxerunt totam gratiarum seriem ad
primam, ut eam ante omne meritum osten-
derent. Sed in hac reductione semper sistunt
in divina excitatione per Spiritus Sancti inspi-
rationem ; sentiunt ergo primam gratiam auxi-
liantem esse excitantem. Consequentia clara
est : de majori autem postealate dicturi sumus,
nunc illam supponimus. Minor autem satis
probatur ex Concilio Tridentino ex locis cita-
tis, et canon. 3 : Si qnis dixerit, sine prceve-
niente Spiritus Sancti inspiratione, etc, et
canon. 4 : Si quis dixerit, liherum arbitrium
a Deo motum, et excitatum. In quibus locis
semper in divina iuspiratione et excitatione
tanquam in prima gratia sistit, Et Concilium
Arausicanum, cap. 5, inde docet initium fidei
non esse ex nobis, quia afi"ectus credendi per
gratiae donum fit in nobis; et explicat Gonci-
lium, id est, per inspirationem Spiritus Sano-
ti, utique per primum gratiae auxilium. Et si-
militerin can. 6 contra Semipelagianos, definit
gratiam Dei uon dari credentibus, volentibus,
desiderantibus, sed potius, ut credamus, veli-
mus, vel hcec omnia sicut oportet agere valea-
mus, per infusionem et inspirationem Spiritus
Sancti in nohis fieri. Et similem doctrinara
habet in canone 8 et aliis, semperque ultimam
gratise resolutionem ac divinam inspiratio-
nem facit.
6. Prohatur ex Patrihus. — Et juxta doc-
trinam hauc dixit Bprnardus, libro de Gratia
et libert arbitrio : Conatus nostri cassi sunt, si
non adjuventur, nulli si non excitentur ; et
ibi sistit tanquam in primo initio. Similiter
D, Prosper, 2 de vocatione Gentium, cap. 26 :
Cfratia , inquit , Dei in omni justificatione
principaliter prceeminet , suadendo, illuminan-
do; et subjungit : Sed etiam voluntas hominis
subjungitur ei, quw ad hoc prcedictis est exci-
iata prcesidiis , ut divino in se coopevetur ope-
ri. Etiam plane docet initium gratise ab exci-
tante sumi. Omnes deuique doctrinam hanc
12 LIB. IIT. DE AUXILIIS INTERNIS
ex Augustino sumpserunt , qui in libris con-
tra Pelagium et reliquias ejus illam tradidit,
prsesertimque lianc gratiam explicat lib. 1 ad
Simplicianum , queest. 2 , et lib. 83 Quasstio-
num^ qusest. 68, et toto libro de Gratia Ghristi;
et lib. 2 de Peccat., ubi capite 18 dicit bomi-
nem converti ad Deum, nisi ipso excitante et
adjuvantejnon posse; et ubi ponit excitantem
gratiam ut primam , et per illam dicit agi ho-
minem a Spiritu Sancto, juxta illud ad Rom . 8 :
Qiii Spiritu Dei aguntur, M siint filii Dei ,
quod exponens serm. 13 de verb. Apostol. :
Aguntur, inquit, Spiritu illuminmte, exci-
tante et adjuvante, ut filii Dei fiant.
7. Ratione stabilitur assertio. — Ratione de-
claratur hsec veritas, quia si comparemus gra-
tiam actualem ad habitualem in adultis, prior
ordiue generationis est actuaUs, et nunc sup-
ponimus, quia habitualis non infunditur sine
hominis dispositione, quse dispositio per actus
hominis fit; dispositio autem prsecedit for-
mam, vel ordine naturaj si sit proxima, vel
temporis si sit remota , sicut regulariter et se-
cundum communem legem in justificatione
hominis fit; procedit enim ab imperfecto ad
perfectum , et ideo dispositiones remotae prae-
cedunt etiam tempore habitualem gratiam.
Ante dispositionem autem remotam , quse in
aliquo actu libero semper consistit, prsecedere
debet aliquod gratiee auxilium , ut ita opus
a Deo solo incipiat ; ergo tale auxilium non est
nisi excitans. Probatur haec consequentia, quia
auxilium adjuvans proprie ,sumptum , ut dis-
tinguitur ab excitante, non prsecedit coope-
rationem liberam voluntatis ordine temporis,
nec causalitatis, ut in sequentibus ostendemus ;
auxiHum autem excitans utroque modo ante-
cedit consensum liberum ; ergo ab illo incipit
motio divina in ordine gratise; ergo illa est
prima gratia. Secundo, hoc ipsum declaratur,
quia interna gratia excitans solum esse potest
in intellectu aut voluntate, nam si quae pos-
sunt esse in aflfectu sensitivo, nunc non con-
siderantur, sed quasi externse reputantur. Aut
ergo loquimiu" de prima gratia simpliciter re-
spectu totius mentis (ut sic dicam), vel de pri-
ma gratia respectu singuiarum potentiarum.
Priori modo manifestum est primam gratiam
actualem in intellectu recipi debere, quia est
prior potentia, neque potest voluntas moveri
nisi medio intellectu. Deinde in ipso intellectu_,
ut operari possit in aliquo ordiue.. necesse est
ut prfficedat aliqua excitatio, quia non potest
judicare nisi apprehendat, nec potest appre-
hendere nisi ab alio motus, quia de se est in po-
DIVIN^ GRATIi^ IN GENERE.
tentia, quse non potest se reducere in actum,
nisi ab alio excitatus et adjutus, qui ordo etiam
iu naturalibus actionibus servatur. Ergo multo
magis in supernaturalibus , ut intellectus possit
ad propriam operationem supernaturalem ele-
vari, necesse est ut supernaturalis excitatio in
illo antecedat. Illa ergo est prima gratia re-
spectu intellectus, et consequenter etiam re-
spectu totius mentis, seu partis rationalis. At-
que hoc modo Augustinus , libro de Prsedes-
tinatione Sanctorum , in principio , revocat
totam gratiarum seriem ad sanctam cogita-
tionem, quse non potest esse a nobis , sed ex
Deo, juxta illud Apostoli, 2 ad Corinth. 3 :
Non sumus sufficientes cogitare aliquid (utique
ad salutem pertinens) a nodis , guasi ex noUs,
sed sufficientia nostra ex Deo est. Et eamdem
doctrinam habet libro de Bono persever., cap.
19, et lib. 2 contra 2 Epistolas Pelagianor.,
cap. 8, et alibi frequenter, prsesertim in dicta
quae.st. 2 ad Simplician. Ex hac igitur parle,
sanctse cogitationis excitatio prima gratia est;
nam ante primam cogitationem est homo qua-
si dormiens, per cogitationem autem excita-
tur : respectu autem voluntatis , illamet exci-
tatio intellectus dici potest prima etiam gratia
voluntatis, quia licet subjective sit iu intel-
lectu, de se voluntatem allicit et attrahit. Ta-
men hsec non est prima gratia intrinseca, seu
inhaerens ipsi voluntati, et ideo in ipsamet vo-
luntate distinguendus est tactus seu motus
Spiritus Sancti a libero consensu, quae duo, in
dicto loco Apocalypsis 3, per verba pulsandi et
aperiendi declarantur ; prius autem est pulsa-
re quam aperire; ergo et tactus cordis prior
est quam liber consensus; ergo gratia exci-
tans, per quam ille tactus fit, est prima inter
gratias voluntatis. Quam vero sit necessaria
hsec gratia et quod sit munus ejus, postea vi-
debimus. Ad rationes dubitandi in principio
positas, in sequenti capite commodius respon-
debimus ; duas enim queestiones postulant
quas ibi tractabimus.
CAPUT III.
UTRUM GRATIA EXCITANS SIT AGTUS YITALIS
HOMINIS.
1 . Prima opinio docet primam gratiam ex-
citantem non esse actuni mtalem, sed princi-
pium ejus. — Duas opiniones ad hoc punctum
pertinentes invenio, quae m uno principio
conveniunt, in assertionibus autem multum
difierunt. Prima opinio dicit primam gratiam
CAP. III. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT ACTUS VITALIS HOMINIS.
13
excitantem non esse actum vitalem, sed quam-
dam priorem gratiam_, quse sit principium ac-
tus vitalis. Fundamenta hujus opinionis sunt
duOj tacta in rationibus positis capite proecc-
denti in principio. Primum est, quia prima
gratia prseveniens debet fieri a solo Deo, in
nobis^ id est, non concurrentibus , nec mora-
liter nec pbysice illam efficiendo ; ergo non
potest esse actus vitalis. Secundum est, quia
actus vitalis^ qui est per se actus gratiee^ est
actus supernaturalis ; ergo ut a nobis fiat^
necessario supponit aliam gratiam, quae det
nobis vires ad efficiendum talem actum^ quia
non potest fieri per solas vires naturae ; ergo
prima gratia excitans non potest esse actus
vitalis. Non negat autem heec opinio quiu aliae
excitantes gratise, quse post primam sequun-
tur, possint esse actus vitales, vel necessarii,
vel interdum etiam liberi.
2. Opinio secunda, gratiam excitantem esse
actum vitalem quidem , sed qui fit a solo Deo.
— Altera opinio est gratiam excitantem, etiam
primam, esse actum vitalem, et nihilominus
non fieri a nobis effective, sed a solo Deo.
Prioris partis fundamenta postea videbimus :
posterior autem fundatur in illo principio, in
quo haec sententia convenit cum prsecedenti,
quod Deus has prsevenientes gratias facit in
nobis sine nobis ; nam ex illo coUigit hsec opi-
nio talem gratiam, etiamsiactus vitahs sit, non
fieri a nobis. Antecedens probatur testimonio
Goncilii Arausicani supra adducto, multa esse
in homine bona, quse non facit homo, quod
prsecipue dictum videtur propter gratias exci-
tanteSj ut ex Augustino^ a quo sumpta illa
sententia, intelhgi potest, hbro 2 contra duas
Epistolas Pelagianorum_, cap. 8. Et sic etiam
Bernardus^ Ubr. de Grat. et hbero arbitr.^ cir-
ca finem, dicit Deimi solum operari in nohis
exordium salutis, non per nos, neque noMsctim.
Et ibidem adjungit gratiam excitare Uberum
arbitrium, dum seminat cogitatum. Et eodem
modo loquitur Anselmus, circa id^ 2 ad Gor.
45 : No7i ego, sed gratia Dei mecum. Suferna
(inquit) pietas aliquid agit in noUs sine nobis,
ut sulsequente lihero arUtrio honum quod appe-
timus agat nohiscum. Et eodem modo loquitur
Gregor., cap. 10, ahas 11. Gonsequentia vero
probatur , quia non repugnat cogitationem
aut motum vitalem fieri a Deo in nobis sine
nobis physice etiam concurrentibus ; ergo ita
exponendc3 sunt dictse locutiones Patrum, ut
cum omni proprietate intehigantur.
3. Assertio prima pro tera sententia .■ gratia
excitans prima est actus mtalis inteUecl?is aut
Toluntatis. — Firmatur auctoritafe. — Nihi-
lominus communis et vera sententia duabus
assertionibus continetur. Prior est, gratiam
excitantem, etiam primam, esse actum vita-
lem intellectus vel voluntatis ; ita sentiunt
omnes auctores infra referendi, et probatur ex
dictis in praecedenti capite, ubi ostensum est
primam gratiam esse excitantem , eamque in
ilhiminatione et inspiratione consistere. At
illuminatio et inspiratio actus vitales sunt, ut
est per se notum ; ergo prima gratia excitans
actus vitaHs est. Simile argumentum est, quod
ex vocatione et initio justificationis sumitur :
nam vocatio est justificationis initium, ac sub-
inde prima gratia excitans ; sed vocatio Dei
interna, ut iu nobis fit et recipitur, non est
sine aliqua actione vitaH, imo in illa consistit ;
ergo prima etiam gratia excitans vitalis actio
est. Major satis probata est supra ex verbis
ConciHi Trident., sess. 6, cap. 5 : Declarat jus-
tificationis exordium in adultis, et ah ejus vo-
catione esse simendum, quam vocationem sta-
tim exphcat per gratiam excitantem. Tdemque
tradit Augustinus citatis locis, ideoque in dic-
to libro 83 Qusestionum, qusest. 68, dixit : Si
quis sihi trihuat quod venerit vocatus , non ta-
men potest sihi trihuere quod vocatus sit, quia
nimirum a vocatione sumitur initium. Minor
item propositio ex eisdem locis probatur; nam
vocatio Dei interna nihil ahud est quam
iUustratio qusedam mentis et inspiratio qua
Spiritus Sanctus Jpotentias nostras ad bene
operandum erigit et inflammat ; ut idem Gon-
cilium significavit, dicens Deum, vocando ho-
minem, tangere cor ejus per Spiritus Sancti
iUuminationem, quam statim etiam inspira-
tionem vocat. Et eodem modo loquitur Augus-
tinus, qui etiam ssepe hanc vocationem expli-
cat per sanctam cogitationem, vel sanctum
desiderium, seu boni cupiditatem, ut loquitur
hbro 2 contra duas Epistol. Pelagian., cap. 8,
vel per iUuminationem inteUectus, vel vokin-
tatis delectationem aut suavitatem, ut Ubro 2
de Peccat. merit., cap. 17. Hsec autem omnia
in vitaUbus actibus consistunt^ ut per se patet.
Ergo prima gratia excitans, actus vitaUs est.
4. Ratione rohoratur. — Denique potest ra-
tione ita declarari, quia divina vocatio inte-
rior a locutione Dei in nobis non est nisi aUqua
cogitatio vel conceptus mentis nobis a Deo im-
missus, quia, licet locutio sit a Deo loquente,
ut percipiatur a creatura, in illa recipi debet,
ut recte docuit Gregor., Ub. 2 Moral. , cap. 4,
aUas 5, ubi ait loqui Deum ad Angelos, eo ipso
quod eorum cordihus occulta sna invisihilia
14
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^ GRATI.^ IN GENERE.
ostendit; et iufra : Quasi aud/imtilus diciticr,
quod mdentibus insfiratur. Et infra, eodem
modo expUeat locutionem Dei ad animas sanc-
tas per infusionem alicnjns cognitionis vel af-
fectus ; sic ergo vocatio interior Spiritus Sancti
est illa locutio Dei, de qua ipse dixit : Ducam
eani ad solitudinem, et loquar ei ad cor : ergo
talis vocatio fit per actum vitalem nobis im-
missum. Et confirmatur, quia nisi bomo per-
ciperet locutionem Dei in se, non posset ab illo
excitari ut attenderet : locutio autem Dei fit,
ut bomo excitetur et attendat ; ergo necesse
est ut fiat per abquem actnm vitse , quo bomo
aUquid percipiat, et ex vi iUius aUquid etiam
appetat, vel fugiat, aut timeat. Declaratur
prseterea : quidquid a Deo infunditur, preeter
actionem vitalem, potest infnndi vel parvulo,
vel bomini dormienti ; quid enim repugnat ?
Vocatio autem divina et gratia excitans est
propria aduUorum, ut GonciUum Tridentinum
supra nou obscure advertit, daturque iUis ut
quasi a somno excitentur, et vigilent, juxta
iUud Epbes. 5 : Bxurge qui dorm.is, etc., et
ideo uon babet locum nisi in aduUis et qui ra-
tione uti possunt : datur ergo per modum ac-
tus secundi, nam quamdiu potentia est tantum
in actu primo, est-quasi dormiens, ut Aristo-
teles dixit in Ubr, 2 de Anima. Denique con-
firmatur , quia propter banc rationem beec
gratia excitans est tantum actuaUs, id est, so-
lum in bomine durans, quamdiu actu vitaUter
operatur. Omnis enim gratia reaUler distincta
ab operatione vitaU potest, quantum est ex se,
permanere, etiamsi potentia vitaUter non ope-
retur, ut respondendo ad fundamenta prioris
sententise mox dicemus, ex qua responsione
magis lieec assertio confirmabitur.
5. Assertio secunda. — Ad gratiam excitan-
iem concurrunt mtaliter et effective 'potentice
anima^. — Dico secundo, gratia excitans non
fit in nobis sine efficientia vitaU et pbysica po-
tentiarum animse; ita tenet Soto, Ub. 1 de
Natur. et gratia, cap. 16; et Medina, 1. 2,
quaest. 111 , art. 2 ad argumenta, versic. Sed
et illud annotatione dignum; BeUarmin., Ub. 6
de Uber. Arbitr., cap. 25, proposit. 0; Gabriel
Vasquez, disput. 185, cap. 3. num. 11, et
cap. 9, num. 35; et Valent., disp, 8, queest. 3,
puncto 3, § Sed arbitror ; et a cseteris moder-
nis Tbeologis bsec sententia communiter reci-
pitur. Ratio autem sufficiens est, quia, juxta
veriorem doctrinam , ita est intrinsecum actui
vitaU, danti suum effectum formalem potentise
inquamauct, quod efiective ab ea prodeat
tanquam ab iutrinseco principio vitae, ut om-
nino repuguet bujusmodi potentiam cognosce-
re aut amare per actum quem non eUcit, ut
nunc ex pbilosopbia suppono, et ex 1. 2, q. 3
et 9 ; sed per bos actus gratise excitantis homo
ita movetur, ut aUquid cognoscat, amet, ti-
meat, delectetur; ergo non possunt fieri sine
concursu vitaU potentiarum. Unde licet dare-
mus de potentia absobita posse actum vitalem
aUter fieri, non posse sine extraordinario mi-
raculo, et prseter naturam taUum actuum, ni-
bilominus certum est; supervacaneum au-
tem est tale miraculum fingere, quia neque
experientia iUud inducit, nam potius expe-
rimur ita nos prseveniri et moveri in bis
actibus, sicut in aliis motibus iudeliberatis,
quos sine dubio potentise nostrse eUciunt; ne-
que ratione subsistit , quia miracubim ilbid
nec ad gratiam vel ad meritura confert, ne-
que e converso pbysicus ille concursus poten-
tiarum aliquid obest veritati gratiee omnino
gratuitse, cum iUa efficientia non sit Ubera, ut
capite sequenti ostendemus. Nec denique tale
rairacuUim revelatum est, aut aliqua auctori-
tate vere aut legitime fundatur, ut respouden-
do ad argumenta manifestum fiet.
Q.Ad Concilium Arausicanum supra num. 2.
— Vera mens Patrum. — Illud proprie Jiomo
dicittir operari quod Jmmano modo pperatur . —
Ad fundamentum in quo contrarise opiniones
conveniunt, respondemus imprimis senten-
tiam iUam generalem Augustini et ConciUi
Arausicani : Multa sunt in homine lona quie
non facit Jiomo , etiamsi ita exponi permitta-
mus ut omnem efficientiam pbysicam ex parte
hominis exehidat, sufficienter verificari quoad
supernaturaUa dona gratise , in virtutibus per
se infusis et Spiritus Sancti donis, et habituaU
gratia sanctificante. Deinde magis ad mentem
Patrum respondetur , per iUa et simiUa verba
solum exchtdi liberam bominis cooperatio-
nem ; sic enim , ut iufra videbimus, distin-
guit Augustinus gratiam quam Deus in no-
bis sine nobis operatur, a gratia qua nobiscum
cooperatur. Nam buic posteriori nos Ubere co-
operamur, priori autem minime; quia ergo
gratia excitans in nobis fit sine cooperatione
Ubera nostra , ideo dicitur fieri in nobis siue
nobis, etiamsi non fiat sine efficientia neces-
saria nostrarum potentiarum ; hoc enim refe-
rebat ad confutandos Semipelagianos , ut ab
Augustino vel aUis Patribus negaretur, Potest-
que bic modus loquendi explicari ex Paulo ad
Roman. 7, ubi de naturali et inordinato motn
concupiscentiai prius dicit : Qiiod odi malum,
Jioc facio. Et postea, quasi declarans verbum
CAP. III. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT ACTUS VITALIS KOMINIS.
d5
facio, addit : No% ego operor illud, sed quod
habiiat in me peccatnm. Nam motus conciipis-
centiaa licet involuntarius sit, nihilominus
fomes seu appetitus vere ac physice facit et
operatur illum, et nihilominus ipse homo di-
citur non operari ilhim, quia non libere neque
humano modo ilhim operatur, nec illi consen-
tit. 11] ud enim proprie dicitur homo operari
quod humano 'modo operatur ; nam operatio
humana illa est quse ex perfecto usu rationis
et voluntatis procedit, ut docuit D. Thomas \ . 2,
qusest. Ij art. 1 ; et ideo tunc proprie dicitur
homo ut homo operari, quando hbero et mo-
rah modo operatur. Et hic modus loquendi
maxime locum habet, quando sermo est de
actionibus ad salutem pertinentibus, ut est in
prspsenti, Unde potest hoc etiam deelarari ex
Gonciho Trident., sess. 6, can. 4, ubi damnat
negantes hominis liberum arbitrium cooperari
excitanti gratise ; intentio autem ejus fuit co-
operationem hberam definire, ut postea aperte
declarat, et nihilomiuus simphciter et siue ad-
dito cooperari dixit, quia videlicet non est
proprie et simphciter hominis operatio, nisi
quai libera est. Atque eo modo antiqua Gonci-
liaetPatres, cum dicunt gratiam non exchi-
dere cooperationem hominis post Dei vocatio-
nem , de hbera cooperatione loquuntur. Et
eodem sensu dixit Augustinus : Qui creavit te
sine te, non salvaMt te sine te.
7. Ad primum fundamentwm primce sen-
tentice. — Ad locum Psalmi. — Juxta hanc
ergo doctrinam ad primum fundamentumpri-
mse senteutise, et ad omnia testimonia quse
Vega adducit, respondemus distinguendo pro-
positionem assumptam, scilicet, primam gra-
tiam fieri a solo Deo ; est enim vera_, si parti-
cula solum exeludat hominis consensum, vel
etiam si excludat omne meritum, quodmaxi-
me Augustinus intendit; non tamen esse ve-
ram, si exciudat omnem physicam efficien-
tiam iutehectus vel voluntatis, nisi fortasse su-
matur actus ille, qui est prima gratia, secuu'
dum pecuharem respectum, seu inadajquatum
conceptum, ut statim declarabo. Ad illud au-
tem testimonium Psalmi prsecedenti capite
propositum : Atcccilium meum a Domino qui
fecit coelum et terram, respondetur primo au-
xilium illud, etiam primum, absohite dici esse
a solo Deo, quia ipse principahter efficit il-
lum actum, utiturque nostra facultate tan-
quam instrumento ad illum efficiendum. Un-
de quia sohis Deus potest illo modo efficere in
nobis talem actum, etmovere potentiam ut il-
ium efficiat, etiam dici potest tale auxiiium
esse a solo Deo, nam tunc etiam particula
soliim, nou exchidit physicam efficientiam in-
strumentalem proximse facultatis. Quod ma-
xime est loquendo de illo actu sub nomine
auxilii ; nam ille actus habet duplicem res-
pectum, unum ad causam principalem, quse
est Deus, alium ad causam proximam instru-
mentalem, quse est potentia ; sub priori ta-
men habitudine habet rationem auxilii, quod
proinde soli Deo merito tribuitur ; actus ve-
ro ipse ita fit a solo Deo, ut ab illo solo ha-
beat initium, et ipse solus sit principalis causa
physica ejus, moralis autem unica; et ita ex
parte hominis excluditur omne meritum vel
libera cooperatio, non vero physicus concur-
sus potentiae ad actum vitalem necessarius.
8. Ad locim Apocalypsis. — Eadem opera-
tio prout a Deo fit est pulsus ; prout fit et reci-
pitur in intellectu, est auditus. — Ad locum au-
tem Apocalyps. 3 : Ecce sto ad ostium et pulso,
respoudetur imprimis tactum Dei in corde al-
tioris rationis esse, quam sit pulsus materialis
janua^, nam pulsns Dei internus fit per voces
internarum inspirationum , ae proinde per
actus vitales : pulsus enim debet esse accom-
modatus rei quse pulsatur, et ideo longe aliter
pulsatur cor vivens, quam inanimata janua.
Deinde cum ibi adjungitur : Si quis audlerit
vocem, meam, clarum est illam vocem Dei in
corde non esse nisi conceptionem aliquam
mentis, ut supra explicavi. Dici autem solet
quis audire vocem Dei internam, vel quando
ita illam audit ut ei etiam obediat, quomodo
potest intelligi illud Psalmi 84 : Audiam quid
loqnatur in me DomiwiS; vel quando perci-
pit ipsam inspirationem Dei, etiamsi illi resis-
tat, quomodo potest intelligi illud Psalmi 94 :
Hodie si vocem ejus audieritis, nolite ohdurare
corda vestra : utroque ergo modo potest hoc
verbum in prsedicto loco sumi, et in priori
Deus tangit cor per inspirationem, homo au-
tem audit per consensum, et ita non procedit
objectio. In posteriori autem sensu, qui vide-
tur satis consentaneus contextui, nam dici-
tur : Si quis audierit vocem meam, et aperuerit
mihijoMuam, id est, cor, quod per consensum
aperitur, audire videtur poni tanquam quid
prsevium ad consensum. Et in hac siguifi-
catione, audire nihil aliud est quam percipe-
re inspirationem divinam, seu sentire lactum
ejus. Atquehoc modo si loquamur deinspira-
tione vel illuminatione prout est in intellectu,
optime fieri potest ut eademmet operatio,
prout a Deo fit, sit pulsus Dei iu corde; prout
vero fit et recipitur in iutellectu, sit auditus
46 LIB. III. DE AUXILUS INTERNIS
ejusdem inspirationis, ita enim fieri facile
potest in locutione pure mentali. Neque in
hoc comparandus est materialis pulsus cum
spirituali^ quia materialis pulsus solum objec-
tive immutat sensum, et media specie efficit
auditum : pulsus autem divinus mere inter-
nus, si intellectualis sit, immediate ac forma-
liter afficit intellectum, et reddit illum atten-
dentem, et aliquid apprehendentem vel intel-
hgentem, et ideo eodem actu percipit intel-
lectus eamdem Dei locutionem, quatenus per-
ceptio mentis in se virtualiter reflectitur :
nam qui aliquid denuo apprehendit, simul
virtute concipit quod aliquid apprehendat et
consequenter quod ab aUquo excitetur et mo-
veatur. Si autem inspiratio sit in voluntate,
tahs motus non percipitur nisi per intellectum,
atque ideo per aUum actum ex priori natura-
liter resultantem, et ita ibi clarius distingui-
tur pulsus ab auditu.
CAPUT IV.
ALIIS FUNDAMENTIS mUlM SENTENTI^ SATISFIT,
ET QUOD SIT PRINGIPIUM PROXIMUM EFFIGIENS
GRATm EXCITANTIS INQUmiTUR.
1. Dubium incidens, quce causa proxima
concurrat cmn potentiis mtalibus ad actus gra-
tice excitantis. — Alia fundamenta primae
sententise petunt dubium , si actus gratise ex-
citantis effective fiunt a nostris potentiis, qua
virtute proxime, vel quo adjutore proximo
illos efficiant; supponimus enim nunc illos
actus esse supernaturales, et ideo non posse
a sola naturali potentia virtute sua eUci ; pro-
pter hanc enim rationem prsecipue moti sunt
dicti auctores ad dicendum infundi nobis
aUam gratiam priorem his actibus, quas sit
principium illorum, quam vokmt esse rem
creatam et inhaerentem potentise^ reipsa.dis-
tinctam ab actu gratise excitantis, et princi-
pium ejus, quam alii vocant motionem vir-
tuosam puram, ita ut quaUtas non sit; aUi
dicunt esse quaUtatem actualem seu transeun-
tem in nobis receptam, et nuUo modo a nobis
factam.
2. Assertio. — Solus Spiritus Sanctus im-
mediate per seipsum elevat potentias ad elicien-
dos iales actus gratice excitantis. — Probatur
primo ex auctoritate. — Ego vero censeo nul-
lam talem entitatem infundi, quse sit prior,
tempore vel natura^ ipso actu gratiee excitan-
tiS;, vel principium proximum ejus, sed solum
Spiritum Sanctum immediate ac per seipsum
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
infundere hos actus elevando potentiam ad
conficiendum iUos. Probatur primo ex his quae
diximus, nimirum gratiam excitantem esse
primam quse nobis infunditur, ut Patres et
Concilia docent. Dicent fortasse sub hac exci-
tante gratia includere Conciiia iUam priorem
gratiam, quse ad eUciendam inspirationem in-
funditur. Sed qui sic respondet, ostendere hoc
debet ex ipsis Conciliis aut Patribus, in iiUis
enim nullum vestigium talis gratise inveni-
mus ; quin potius ipsam inspirationem ponunt
ut gratiam primam, et prasterea indicant im-
mediate infundi ab ipso Spiritu Sancto, et
non mediante alia quaUtate. Unde Concilium
Arausicanum, canon. A, de hujusmodi inspi-
ratione ait fieri in nobis per Sancti Spiritus
infusionem et operationem, et per hanc dicit
prseparari voluntatem a Domino , et cap. 6,
similiter vocat inspirationem et infusionem
Sancti Spiritus, et eodem modo loquitur Con-
cUium Tridentinum. Unde etiam communiter
Theologi antiqui non docuerunt infundi nobis
aliquod donum gratise per modum actus primi,
prseter habitus infusos. Certum est enim^ ad
eliciendum actum gratiae excitantis non in-
fundi liabitum , nullus enim supernaturaUs
habitus infunditur adulto^ nisi prsevio con-
sensu libero, tanquam necessaria dispositione,
ut infra dicitur ; ergo talis gratia quae sit prior
actu secundo , et principium ejus , et non
habitus, non habet fundamentum in aUqua
doctrina Patrum aut Theologorum.
3. Secundo , ratione i^npiignando duos mo~
dos quibtcs licoc gratia potest explicari. —
Deinde ratione impugnatur tale genus gratiae,
expendendo dictos duos modos expUcandi
hanc gratiam : prior dicit esse spiritualem
quamdam et supernaturalem motionem vir-
tuosamj quse est res distincta ab actu vitaU, et
a solo Deo immissa, et non est quaUtas vel
formaUter^ vel realiter, sed pura tantum motio
virtuosa, per quam Deus dat virtutem poten-
tise, vel elevat illam ad lios actus efficiendos.
Hic vero dicendi modus supponit hanc motio-
nem constituere potentiam in actu primo ad
hos actus eUciendos , et nihilominus ait non
esse qualitatem, sed puram motionem, quod
gratis dictum videtur, nam in potentiis animee
formse constituentes illas in actu primo sunt
qualitates, ut in sensibus externis et internis
videre licet, prseterquam quod, generaUter lo-
quendo, secundum Philosophorum principia,
non inteUigimus quaUs sit motio quae tantum
sit motio, et non sit qualitas nec res alterius
prsedicamenti, cum non possit intelUgi motio.
CAP. IV. ALliS FUNDAMENTIS PRIM^ SENTENTI^ SATISFIT, ETC.
17
qnin ad aliquem terminum intrinsecum ten-
dat : iu motione autem spirituali non potest
intelligi terminus actionis vel motionis , nisi
qualitas ; omitto enim locum, aut ubi quale-
cumque illud sit, quod in rebus spiritualibus
esse potest , quia in prsesentem consideratio-
nem venire non potest : si ergo motio illa
nullam qualitatem infuudit intellectui aut vo-
luntatij non habet intrinsecum terminum qui
per illam fiat ; quomodo ergo est pura motio,
vel ad quid movet ? Eo vel maxime quod talis
motio^ si ponitur per modum actionis^ est
actio transienSj nam est ab agente Deo, et re-
cipitur in passo. Non solent autem dicti aucto-
res actionem transeuntem in Deo concedere_,
neque scio auctorem aliquem actionem trans-
euntem sine termino hactenus posuisse. Vel
illa motio est tantum per modum passionis^ et
sic concipi non potest nisi per modum viee^
ac proinde per modum tendentise ad aliquem
terminum : nam si nec est via, nec tendentia,
erit profecto entitas aliqua facta a Deo in tali
potentia sohim per modum effectus. Oportebit
ergo ut sit quahtas, ahoqui extra omnia prse-
dicamenta vagabitur, ut facile patebit discur-
renti per singula : id autem concedere philo-
sophicum non est, neque etiam est quodTheo-
logiee attribuamus cjuod nos cogat, contra
principia philosophise, hujusmodi entitates in-
troducere,
4. Aliudincommodum contrarice sententice . —
Aha enim difficultas in illa sententia occiu-rit,
quia defensores ejus, ad omnem actionem cau-
sae secundse, aUas in actu primo plenissimo
constitutse, requirunt similem rationem vir-
tuosam prseviam , ut infra videbimus. Unde
etiam asserunt quod, licet potentia sit ins-
tructa et elevata per habitum infusum , indi-
get illa motione virtuosa prima; caussB, ut
possit actum iufusum eUcere ; ergo signum est
illam motionem non postulari tunc ut prin-
cipium proximum efficiendi actum infusum,
nam habitus est hujusmodi principium suffi-
ciens; ergo, etiam respectu actuum gratiae
excitantis, iUa motio ( si detur) non est princi-
pium proximum, ex parte causaj secundse ; sed
pertinebit tantum ad concursum universalem
primse causse. Unde ulterius sequitur etiam,
juxta illam sententiam, iUos actus eUci a po-
tentia nuda sine aUo actu primo supernaturaU
ipsi inhserente, qui cum iUa sit principium
proximum actus gratise excitantis; quia iUa
motio virtuosa per se sola nou supplet vicem
habitus quando iUe deest, aUas superflue da-
retur simul cum habitu.
vin.
5. Prcecludiiur evasio duplex. — Duobus
modis respondere possunt: unus est, ad hos
actus supernaturales, qui sine habitibus fiunt,
dari duas motiones virtuosas, unam, quee sit
proprius actus primus, et suppleat vicem ha-
bitus, AUus est, dariunam quse utramque vim
eminenter habeat. Priorem modum in dictis
auctoribus non invenio^ nec videtur certe ve-
risimiUs tot gratiarum seu occuUarum motio-
num muUipUcatio, qute neque probari nec
satis inteUigi possunt, prseterquam quod frus-
tra fit per plura, quod per unum fieri potest ;
cur enim non poterit ? Vel si duae motiones
postulantur, cur non plures etiam sine certo
termino postulari poterunt ? AUum ergo mo-
dum dicti auctores eUgunt, a quibus nunc ul-
terius interrogamus an illa motio sit ejusdem
rationis, quando datur ad operandum, tam ex
habitu, quam sine iUo; an vero sit diversee
rationis. Hoc posterius non videtur verisimile,
quia motiones iUse supponuntur tendere ad
actus et quasi terminos ejusdem rationis ;
motiones autem sumunt speciem a terminis ;
cur ergo erunt iUee diversse rationis? Nam
quod is cui datiu? quseUbet iUarum habeat vel
non habeat habitum, valde accidentarium est,
et in hoc etiam distinctiones muUipUcare sine
aUa ratione vel expUcatione philosophicum
non est,
6. Illce moiiones neqtieunt esse ejusdem ra~
tionis. — Unde iUimet auctores priorem par-
tem eUgunt , dicentes motiones iUas esse
ejusdem rationis. Ex quo necesse est sequi, ut
vel iUa motio data potentise non habenti ha-
bitum, non suppleat vicem habitus, nec con-
stituat potentiam in actu primo, nec com-
pleat iUam in ratione causae proximee, sed so-
lum sit concursus causae primse, quod destruit
sententiam iUorum et nostram confirmat; vel
certe oportebit dicere eum qui operatur ex ha-
bitu iufuso, recipere duos actus primos, ha-
bitum sciUcet, et motionem. Sequela patet,
quia iUa motio data potentise non habenti ha-
bitum, formaUter constituit iUam iii actu pri-
mo ; ergo etiam data potentiee habenti habi-
tum dabit eumdem effectum, quia neque ha-
bitus praeexistens formalem effectum motionis
impedire potest, neque forma potest esse in
potentia, quin illi suum effectum formalem
conierat. Habet ergo iUa potentia duos actus
primos, duasque virtutes activas proximas ad
eumdem actum, quod superfluum est,
7. Su^pradictas onoiiones non esse ejiisdem
rationis amplitcs proiaiur. — Prasterea^ ex
iUo dupUci actu primo^ major prodiret ac-
2
18 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
tio qiiam ab altero tantum, siciit a duplici
luminoso major fit illuminatio ; quia si motio
est per se sufficiens actus primus, sine mira-
culo impediri non potest quin, operante po-
tentia cum habitu, ipsa etiam motio coopere-
tur, non solum ut concursus Dei, sed etiam ut
actus primus potentise. Ex quo ulterius posset
quis facile inferre superfluos esse habitus ope-
rativos infusos, cum mmquam operentur sine
aliquo actu primo magis actuali, de se dante
sufficientem virtutem in actu primo ad effi-
ciendos eosdem actus. Neque tandem dici po-
test, illas duas motiones esse ejusdemrationis
in operante sine habitu et cum illo, et nihilo-
minus unam illarum ratione suse entitatis da-
re vim agendi habitus, et alteram de se non
habere tantam perfectionem, quia si forma
est ejusdem rationis, etiam vis agendi et for-
malis effectus ejusdem rationis esse debet. Et
hsec obiter de ista motione sint dicta^ nam
plura in sequentibus sunt dicenda.
8. Proponitur alter cxplicandi modus per
qualitatem transeuntem. — Rejicitur. — Super-
est alter modus expUcandi gratiam preeviam
ad hos actus excitantis gratise, qui sokim dif-
fert a praecedenti, quia non dicit hanc gratiam
esse motionem, sed qualitatem quamdam ac-
tualem, seu transeuntem, quae sit principium
supernaturale et proximum tahs actus. Cujus
opinionis fundamentum ex parte est idem, sci-
hcet, quod non potest potentia elicere actum
secundum supernaturalem, nisi habeat actum
primum ejusdem ordinis sibi inhajrentem.
Quod autem hic actus primus sit qualitas, pro-
bari potest argumeutis factis contra priorem
senteutiam : vocatur autem a sic opinantibus
actualis, seu transiens, quia solum datur ut
actualiter efficiat, et quia tantum durat quam-
diu efficit, seu quamdiu durat operatio pro-
pter quam datur, sicut ictus impressus lapidi,
ut sursum moveatur, dici potest quaUtas ac-
tualis et transiens, propter similem rationem ;
in rehquis vcro couvenit haec opinio cum pree-
cedenti, nam etiam qui de illa gratia sic sen-
tiunt, ponuut prajviam gratiam per modum
concursus : et ita eodem modo procedit dis-
cursus factus in prsecedenti opinione. Nam si
per qualitatem inteUigunt solum concursum
prcBvium, iUe non satis est ut suppleat vicem
habitus, neque ut constituat poteutiam in ac-
tu primo : si vero in his actibus gratise exci-
tantis, pra;ter concursum praevium, ponunt
quaUtatem reaUter ab ipso distinctam, sic
multipUcantur etiam et auxiUa gratiee sine
fuuJameiito auctoritatis aut rationis ; vel sen-
DIVIN^E GRATI^ IN GENERE.
tiunt ipsum concursum prsevium includere il-
lam quaUtatem, et sic aut eadem quaUtas da-
bitur homini operanti per habitum, quod etiam
superfluum est, ut declaravi, vel coneursus
prsevius erit distinctse rationis in eo qui cum
habitu, vel sine habitu operatur, quod ipsi
non admittunt.
9. Duhium secundum. — Nova ejusdem qua-
litatis admittendce ratio . — Quidquid vero sitde
concursu prsevio, potest quis dicere hanc prse-
viam quaUtatem per modum actus primi esse
necessariam ad hos actus gratise excitantis eU-
ciendos per se et propter insufficientiam po-
tentise, etiamsi fortasse aUus concursus pree-
vius necessarius non sit. Quod si haic necessitas
vera est satisque fundata, non tantum in acti-
bus gratiee excitantis, sed etiam in muUis ac-
tibus plene deUberatis et propriee gratise coo-
perantis, qui tempore vel natura infusionem
gratise habituaUs antecedunt, invenitur, et
ideo, tractando de iUis actibus in ordine jus-
tificationis, examinandum est a quo principio
proximo supernaturaU procedunt, et ibi com-
modius et universaUus opinionem hanc expen-
demus. Nunc ergo solum dicimus, ad qusestio-
nem prsesentem parum referre, sive iUa qua-
Utas infundatur cum actu gratise excitantis,
sive non : nam si fortasse infunditur, compu-
tatur tanquam unum donum cum ipsa excita-
tione, et ipsa per se non meretur nomen gratiae
excitantis;neque Augustinus,neque ConciUum
Tridentinum aUter ea voce utuntur, nisi ad si-
gnificandam gratiam quse potentiam formaU-
ter excitet, ae moraUter moveat et dirigat, vel
trahat, afficiat, vel regat. His enim et simiUbus
verbis perpetuo Augustinus utitur, cum exci-
tantem gratiam describit, nec potest ita ad-
mitti quaUtas prsevia et cfficiens excitationem,
ut dicatur proprie auxilium excitans,nisiuten-
do terminis sequivoce, et prseter usitatum mo-
rem ConciUorum, aUoquin etiam Deus ipse po-
terit dici gratia, vel auxiUum excitans, nam est
principale principium efficiens in nobis excita-
tionem. Fateor tamen contentionem hanc fore
tantum de usu vocis, si semel quaUtas illa ad-
mittatur.
10. Assertio secunda. — Nulla Imjusmodi
qualitatis necessitas est, neque usus. — Prior
pars ostenditur. — Ego vero quaUtatem iUam
neque necessariam esse censeo, neque esse cur
credamus iUam infundi ; priorem partem os-
tendo, quia probabiUus est posse Deum ele-
vare potentiam animse, ad eUciendum actum
supernaturalem, sine habitu, et sine quaUtate
iuhserente supplente vicem ejus, sciUcet adju-
CAP. IV. ALIIS FLNDAMENTIS PRIJL^ SENTENTI.-E SATISFIT, ETC.
19
vante ipso Deo^ et per seipsum supplente effi-
cacitatem habitus ; quod de visione beatifica
suo loco probavi^ et iufra cap. 6 et 8 latius
dicam^ quia cum actus non sit vitalis ex influxu
habitus, sed ex influxu potentise vitahs_, qui est
distinctus, et in suo genere proximus^ potest
Deus per seipsum facile supplere efficientiam
habitus^ quia, secluso vitali influxu, quidquid
Deus potest facere per causam secundam^ po-
test facere se solo ; ita ergo in prsesenti potest
infundere immediate ipsi potentiae actum vi-
talem gratise excitantis, cooperante simnl po-
tentia, et in actum illum vitaliter influente :
hac ergo ratione non est uecessaria simplici-
ter talis quahtas.
11 . Posterior pars. — Alteram vero partem
de facto, quam verisimiliorem credimus, per
rationes supra factas nunc tantum probamus ;
alias enim in citatum locum remittimus quoe
de actibus liberis specialiter procedunt, in
quibus illa sententia majorem habet difficul-
tatem quam in his actibus gratia^ excitantis,
eo quod necessarii sint ; nihilominus tamen
ad illos efficiendos non credimus dari talem
quaUtatem, quia forte non est possibilis spiri-
tualis qualitas, quee non sit actus vitaUs, sed
per modum actus primi, et sit natura sua
transiens, et quasi dependens a suo eflfectuj
nam, si ab illo non pendet^ cur, cessante illo_,
statim corrumpitur, cum sit in subjecto incor-
ruptibili, et a nuUo contrario expellatur, ne-
que liabeat aliam causam corruptionis, preeter
suspensionem influxus divini, per quam etiam
habitus infusi_, imo et anima ipsa potest esse
inanimata.
42. Neque potest assignari ratio cur suspen-
sio illa divini influxus sit magis connaturalis
aut debita illi quahtati quam habitibus, et aliis
simihbus. Prseterea, quia quoties potentia ope-
ratur supernaturalem actum sine habitu infu-
so, non elicit illum connaturali modo, nam ad
hoc datur habitus, et ideo non est nccesse ut
ad operandum elevetur per quahtatem inhse-
rentem prseviam , nam cum illa non sit per-
mansura in potentia post operationem, et tunc
potentia elevetur ad agendum prseternaturali
modo , tanquam Dei instrumentum, superva-
canea est illa quahtas , cum Spiritus Sanctus
ipse immediate possit uti potentiis animse illo
modo, infundendo illis illuminationem ac in-
spirationem, ut GonciUa magis indicant.
13. Instantia repellitur. — Neque hinc se-
quitur quod primum auxilium gratiae sit a no-
bis vel a natura , integre vel ex parte. Quia
imprim^s illa gratia excitans principaliter est
a Spiritu Sancto. Deinde datur omnino gra-
tis, et sine ullo merito vel dispositione nos-
tra, imo et sine cooperatioue libera nostra,
ut statim dicemus; et ob has omnes et soias
causas dicitur non esse a nobis, ut constat ex
AugustinO;, lib. 2 contra duas Epistolas Pela-
gianorum, cap. ^9. Deinde intellectus vel vo-
luntas non solum non habet vires naturales ad
efficiendum talem actum sufficientes, verum
etiam neque ad illum concurrit per potentiam
naturalem, sed per obedientiam, tanquam
Spiritus Sancti organum , et ideo nullo modo
dici potest ille actus esse a natura, licet veris-
sime dicatur ab intellectu vel voluntate a Spi-
ritu Sancto specialiter motis seu elevatis pro-
duci.
14. Satisfit fundamentis contraricB senten-
tia.\ — Et ita facile patet responsio ad funda-
mcnta contrariaf sententiee, in primo et secun-
do capite proposita. Ad principale enim ultimo
loco positum, concedimus nunc (quod infra
superest videndum) actum gratiee excitantis
esse supernaturalem , ideoque non posse fieri
viribus naturse, et consequenter esse necessa-
rium principium superioris ordinis adjuvans
et elevans potentiam. Dicimus autem hoc prin-
cipium esse ipsummet Spiritum Sanctum. Ad
primam vero replicam , quia illud principium
debet esse inhserens, ut constituat poteutiam
in actu primo, respondemus duplicem, secun-
dum rationem;, esse influxum in illum actum,
unum intrinsecum et vitalem , qui necessario
esse debet immediate ab entitate ipsius poten-
ti8B, et ideo respectu illius non constituitur po-
tentia in actu primo per aliquid a se distinc-
tum_, sed per potentiam obedieutialem, quae
ab entitate ejus non distinguitur. Alius est in-
fluxus ex parte principii coadjuvantis poten-
tiam ad substantiam actus, et ad hunc in-
fluxum, ut connaturali modo fiat, necessarius
est actus primus inhserens potentise ; ut autem
fiat prseternaturali modo non debito potentise,
satis est quod sit a principio superiori assi-
stente ipsi potentise , ut est ipsemet Spiritus
Sanctus. Neque oportet ad aha proposita in
capite primo sigillatim respondere, quia infra
explicandum est vitalitatem actus supernatu-
ralis esse posse ab ipsa facultate per potentiam
obedientialem influente. Item dictum est quo-
modo hsec gratia pendeat a solo Deo^, ut ex-
cludit vel meritum, vel naturalem influxum
potentise , non vero ut excludit omnem effi-
cientiam per potentiam obedientialem. Ac
tandem manifestum ex dictis est, etiam de his
actibus verissime dici nou esse nos sufficienics
20
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATl.^E IN GENERE.
ad illos habendos a nobiS;, quasi ex nobis, qaia
tota efficientia, imo et efficacia illoram est ab
Spiritu Sancto, ut declaratum est.
CAPUT V.
UTRUM MOTUS GRATI^ EXCITANTIS SINT INLELI-
BERATI , ITA UT EX NEGESSITATE , NON LI-
BERTATE FIANT.
1. Status qucestionis. — Ratio dubitandi
esse potest, quia gratia excitans est necessaria
ad salutem^ et ad bene operandum : motus
autem indeliberati , preesertim voluntatis^ ni-
hil conferunt ad salutem , quia nec moraliter
boni neque meritorii esse possunt ; ergo non
potest gratia excitans in his motibus consiste-
re. Deinde quoties Sanctl postulant a Deo dona
gratiaij non postulant ab ipso motus indelibe-
ratos, sed morales, ac periecte humanosj ergo
signum est indeliberatos motus non pertinere
ad dona gratiae^ praisertim quae sunt ad salu-
tem necessaria ; nam omnia hujusmodi dona
frequenter postulantur a Sauctis, ut passim
in Scriptura coustat^ et refert late Augustinus
in lib. de Grat. Ghristi, et de Nat. et grat., et
de Grat. et liber. arbitr.;, etaliis, inde osten-
dens gratise necessitatem. Unde e contrario,
ex eo quod tales motus non postulantur a Deo^
recte iuferimus non pertinere ad dona gratice.
Denique inductione id ostenditur ; nam actus
lidei liber est , et tameu est gratia excitans ad
spem; spes etiam est actus hber, et tameu
excitat ad charitatem ; similiter timor volun-
tatis est actus liber, et excitat ad poeniten-
tiam, et sic de aliis ; ergo uon oportet ut gratia
excitans sit actus indeliberatus.
2. Assertio. — Actus gratice pure excitan-
tis sunt necessarii et indeliberati. — Est com-
munis. — Proiatur primo auctoritate. — Ni-
hilominus dicendum est proprios actus pure
excitantis gratiae liberos non posse esse , sed
necessitate quadam sine operantis delibera-
tione iieri, et in hoc sensu recte indeliberatos
dici. Assertio est communiter recepta a Theo-
logis iu cap. 2 allegatis; nam Vega tam neces-
sarios putat hos motus gratiae excitantis^ ut
homo passive in eis recipiendis tautum se ha-
beat. Aiii vero, licet dicant efficieuter a nobis
elici, -dicunt tamen fieri sine cooperatione iibe-
ra ; et in fiue ejusdem capitis explicavimus de
his actibus sententiam Concilii Arausicani et
Augustini , multa esse in homine bona, quoe
non fucit homo^ utique libere cooperando_,
propter quod dicuntur hi actus a solo Deo fieri,
\\t loquitur Augustinus , libio 2 contra duas
Epistolas Pelagian. , cap. 9, dicens : In mio
istorum (id est^ in actu deliberato) cooperatur
Deus Jwmini facienti , alterum 'oero (id est, ac-
tum gratise excitantis ) solus facit ; ergo taUs
actus non est liber, quia sine cooperatione ho-
minis libera non fit actus liber. Dices : esto
non sit talis actus in se et proxime formaliter
Uber, nihilominus potest esse ahquomodo li-
ber^ quatenus pendet ex aliqua dispositione
libera, sine qua non daretur. Respondetur nos
nunc loqui priori modo^ et cum proprietate de
actu libero ; deinde addimus, licet fortasse ah-
qua gratia excitans sit ex priori dispositione
libera hominis, niliilominus totam gratiam
excitantem hoc modo liberam esse non posse,
quia prima dispositio hbera priorem excitan-
tem gratiam necessario supponit , ut inferius
ostendemus.
3. Probatur secundo. — Unde argumentor
secundo ; nam vocatio est gratia excitans , ut
supra visum est ; sed vocatio non est homirii
libera^ quia non est in potestate ejus, et ideo
non potest ipsi attribui; ergo etiam gratiaex-
citans non est Hbera. Minor est Augustini,
hb. 83 Qusestionum, in 68^ dicentis : Si quis
sibi triluat quod veniat vocatus, non tamen po-
test sili tribuere quod Xiocatus sit , quia nimi-
rum venire est liberum homini , non autem
vocari; et ideo Paulus primum prasdestinalio-
nis effectum posuit iu vocatione^ dicens ad Ro-
mau. 8 : QpjOS prcedestinamt, Jios et vocavit ; et
in cap. 9, ut declararet opus gratiai , dixit :
No7i ex operiius, sed ex vocante, quia ex voca-
tione, quae a solo Deo est, gratiae opus incipit,
ut late ponderat Augustinus dicta q. 2 ad
Simplician., dicens : Nisi vocando pnecedat
misericordia Dei, neque credere quisquam po-
test, ut ex hoc incipiat justificari : et infra di-
cit : Q;aia non prcecedit voluntas lonam vocatio-
nem, sed vocaiio bonam voluntatem , propterea
vocanti Deo recte tribuitur quodJ)ene volumus,
nobis vero tribui non potest q%iod vocamur. Non
est ergo nobis libera vocatio ; unde multo mi-
nus est in potestate hominis quod hoc vel illo
modo vocetur, sed in hoc maxime gratia Dei
commendatur, ut dixit idem Augustinus hbro
de Spirit. et htter., cap. 34 , ubi docet piam
voluntatem divino muneri tribui, (\msi viso-
rum suasionibus aglt Deus ut velimus , et ut
credamus , sive extrinsecus , perevangelicas ex-
hortationes, sive intrinsecus, ubi nemo habet in
potestate quicl ei veniat in mentem. Antecedit
ergo heec gratia potestatem liominis^ et a for-
tiori etiam usum hbertatis proecedit : non ergo
consistit in actu libero, sed necessario.
CAP. V. UTRUM MOTUS GRATLE EXCITANTIS SINT INDELIBERATI, ETC.
21
4. Prohahir tertio ratione ex Augustino de-
sumpta. — Ratio denique ex eisdem locis Aii-
gustini sumitur, quia hsec gratia hominem
quasi dormientem vel non attendentem^ ad
vigilandum vel attendendum excitat; ergo ex
modo suo habet ut a foris veniat, et non ab ip-
so homine ; ergo ex propria ratione habet ut
non sit hbera^ et ideo satis indicatur haec pro-
prietas hujus gratise ilhs verbis : Ecce sto ad
ostium, et pulso, ApocaL 3 ; et in ipso uomine
vocationis inckiditur : nam vocatio non est a
vocato, sed a vocante: unde est illud Prov. 4:
Vocavi, et renuistis. Deinde excitatio haec ab
intellectu incipit, quia non potest vokmtas
nisi per intellectum excitari : intellectus au-
tem excitari potest medio objecto ab extrinseco
agente proposito. Primus ergo actus excitantis
gratise in intellectu est ; ille ergo actus non po-
test esse Hber, cum antecedat motionem volun-
tatis, quee sola est formaliter kbera. Et hoc
modo reducit ssepe Augustinus hanc primam
excitantem gratiam ad sanctam et piam cogi-
tationem, ut lib. 2 contra duas Epistol. Pela-
gian., cap. 8, et de preedestinat. Sanctor.,
cap. 2, sic interpretans ilkid Pauk: Non su-
mus sufficientes cogitare aUquidanohis, quasi
ex noUs. Et eodem modo dixit Bernardus^ lib.
de Grat. et kber. arbitr., Beum incJioare gra-
tiam in nohis, dum seminat cogitatum. Est au-
tem quasi naturaks niodus operandi volunta-
tis nostrse;, ut^ prseventa cogitatione akqua per
quam sibi objectum fugiendum vel prosequen-
dum proponitur, statim in actum indelibera-
tum prodeat, priusquam intekectus plene ad-
vertat ut dekberare possit ; ut ergo Deus in his
motibus gratiee sese accommodet naturse^ et ut
utramque potentiam juvet^ per ikam cogita-
tionem intellectus statim movet et excitat vo-
kmtatem ad ahquem affectum amoris, vel ti-
moris, prosecutionis, aut fuges, qui proinde
indekberatus est, et per modum motus^ quem
primo primum appekant.
5. Effugiurn. — Occluditur. — Dices hinc
solum conckidiunum actum intekectus, et al-
terum voluntatis^ esse non kberum in ordine
gratioe excitantis, Respondetur imprimis kos
primos actus non semel tantum in vita esse
necessarios^ sed singulis temporibus, diebus^
seu horis, in quibus mens incipit ad novum
supernaturalem actum moveri , postquam
prior excitatio et cogitatio omnino cessavit,
ita ut neque ipsa^, neque virtus ejus manserit^
et hac ratione seepissime hac prima gratia ex-
citante indigemus. Deinde addimus^ etiamsi
mens jam incoeperit operari^vel etiam delibe-
rare, aut consentire;, Deum seepe immittere
novas ikustrationes et inspirationes, vel ut
intekectus mekus et clarius rem apprehendat,
vel ut majori firmitate judicet, vel plura in-
tekigat et penetret, vel ut vokmtas magis af-
ficiatur, majori cum suavitate et delectatione
operando ; et isti omnes motus prseveniunt
usum kbertatis^ ut per se patet. Addendum
vero est, post primam cogitationem et motio-
nem posse etiam subsequi akquam kberam
appkcationem mentis ad majorem considera-
tionem rei per ikam primam cogitationem pro-
positse : quia, ordinario et humano modo pro-
cedendo, inter illam primam cogitationem et
consensum vel dissensum plene dekberatum,
intercedit akquod tempus in quo vokmtasjam
excitata per primam cogitationem, et divina
gTatia adjuta;, potest vel appkcare intekectum,
ut ex ika prima cogitatione magis inquirat et
discurrat, vel avertere akas cogitationes, quse
illam primam possunt impedire. Hoc enim et
est consentaneum connaturak modo proce-
dendi kominis in suo discursu, et progressu
mentis, et non repugnat gratise, imo est vakle
consentaneum suavi ejus motioni, ideoque
nukam cooperationem kberam impedit, quam
voluntas per gratiam reparata possit adkibere.
Quod ex antiquis notavit Alensis, 3 part. ,
q. 10, akas 61^ membr. 3, artic. -4, § Ad aliiid;
et ex modernis Molina in Concord., dispu-
tat. 43 ; et ideo in assertione kmitate locutus
sum de actibiis purae gratise excitantis^ quia
ilk sok sunt simpliciter necessarii ; cum ilks
autem misceri possunt considerationes, vel vo-
ktiones, aut affectiones kberse quee jam non
sunt ex sola gratia cxcitantC;, sed etiam ex ad-
juvante_, ut infra dicemus.
6. Ad primam rationem duMtandi, siipra
nurn. 1. — Ad secundam. — Ad primam ergo
rationem dubitandi in principio positam, res-
pondetur kos actus gratise excitantis, prsecise
spectatos^ non conferre quidem ad salutem tan-
quam per se meritorios vitse seternse , neque
tanquam dispositioues proprias, quibus komo
iste moraliter se ad justitiam disponit ; nihi-
lominus tamen conferre multum, ut per eos
Deus inchoet in nobis opus gratiae, pra^paran-
do voluntatem, et initium bonse vokmtatis illi
conferendo, quod sine usu kbertatis optime fit.
Ad secundam, negamus Sanctos non postulare
a Deo kanc gratiam excitantem, contrarium
enim constat experimento omnium, qui sa-
pienter et secundum fidem orare didicerunt.
Et in Scriptura ejusmodi petitiones saepe le-
guntur ; hujusmodi enim sunt illae orationes ;
2^2 LIB. m. DE AUXILirS INTERNIS
Converte nos, Deus, sahitaris noster, Psal. 84;
Converte nos, Douine, et convertemur, Tliren.
5 ; et ssepius in Psalm. 79 : Deus, converte nos.
Et in Psalm. 118_, omnes illse petitiones : Re-
vela oculos meos, Da mihi intellectum, Inclina
cor meim in testimonia tua, sunt de hac gratia
excitante, et ad eamdem pertinet illud : Viam
mandatorum tuonm cucurri, cum dilatasti cor
meum. Et eamdem postulat ssepe Ecclesia in
orationibus publicis, ut supra, veluti ex coUec-
tis Dominicse 24 post Pentecostem, et Domi -
nicse 2 Adventus.
7. Ad tertiam. — Ad tertiam^, rcspondetur
gratiam excitautem simpliciter et per antono-
masiam dictam esse, illam quse fit in nobis si-
ne nobis^ ut diximus, et ideo non omnis actus
excitans alium, etiamsi supernaturalis sit, ex
gratia factus, dicitur gratia excitans^ si sit ac-
tus deliberatus, et liumano ac morali modo
factus ; tum quia talis actus est eflfectus gra-
tise adjuvantis et cooperantis; tum etiam quia
hujusmodi actus non computantur proprie in-
ter auxilia gratiee , sed potius sunt fructus
auxiliorum gratise; tum denique quia hi actus
non dantur per se primo ut excitent ad alios^
sed per se ac propter se donantur , conse-
quenter vero habent vim excitandi ; gratia au-
tem excitans proprie datur ad illa quae subse-
quuntur. Dices^ actum deliberatum excitan-
tem, si per se primo datur ad hoc munus^ et
per modum auxilii ad alium similem delibera-
tum_,essegratiam excitantem respectu alterius
actus subsequentis, et ideo_, ut sic, non tribui
homini^ sed soli Deo^, quia homo non excitat
seipsum. Sed^ quod spectat ad appellationem
gratise excitantis^non est contendendum deno-
mine^ nam in bono sensu potest admitti, cum
revera prior actus gratise dehberate factus pos-
sit ad subsequentem excitare, dummodo non
negetur differentia tahs actus a propria et pura
gratia excitante, quam exphcuimus. Et tamen
modo quod unus ex his actibus excitat ad
ahum, non video cur non possit hoc tribui tah
actui, ut ab liomine fit cum auxiho Dei, quia
illa excitatio non est necessaria, et quasi ab
extrinseco, sicut est altera, quse fit p(3r pro-
prios motus gratise excitautis , sed est hbera ;
ergo est non tantum a Deo_, sed etiam ab ho-
mine , unde propriissime etiam dicitur homo
excitare seipsum, vel per se in naturahbus
actionibus_, vel per auxihum Dei in supernatu-
rahbus ; sicut enim unum corpus ab aho mo-
tum potest movere ahud, ita homo excitatus
a Deo potest ulterius excitare seipsum, et ad
hoc utimur consideratione et meditatioue re-
DIVIN.E GRATL^ IN GENERE.
rum seternarum, ut nos ipsos cum divina gra-
tia ab bene operandum excitemus. Non tamen
erit idem si verbo vocandi utamur, quia hcet
vocatio etiam sit excitatio , non tamen omnis
excitatio est vocatio. Unde etiam verbum vo-
candi speciahus est quam excitandi, nam ihud
proprie refertur ad ahum , et ita in prsesenti
significat primam Dei excitationem : verbum
autem excitandi non includit ihum respec-
tum^ et dici potest de quacumque motione ad
subsequentem actum, quse ex vi prgecedentis
fit. Et est simile de verbo imperandi ; nam
homo proprie dicitur imperare sibi ipsi : impe-
rium autem quaedam excitatio est^ et in super-
naturahbus actibus media prudentia infusa
locum habet.
CAPUT VI.
UTRUM GRATIA EXGITANS IN INTELLEGTU SIT^, ET
QUJ; SIT NECESSITAS YEL MUNUS EJUS.
1. Assertio prima. — Cfratia excitans est in
intellectu. — Cum in superioribus dictum sit
initium interioris gratise ab excitante auxiho
desumi, tanquam certum supponimus hanc
gratiam esse in inteHectu, imo et in iho pri-
mitus inchoari, ut satis significavit Concihum
Tridentinum, sess. 6, cap. 5_, docens vocatio-
nem fieri tangente Deo cor hominis per Spiri-
tus Sancti ihuminationem; iUuminatio enim
interna et spirituahs ad intehectum pertinet,
et in iho fieri necesse est, idemque muhis ahis
testimoniis statim confirmabimus. Prseterea
est hoc manifestum imprimis ex naturah sub-
ordinatione potentiarum animse, nam inter
eas preecedit intehectus_, sine cujus motione
non potest voluntas moveri^ etsi ab ahquo ex-
trinseco agente vel objecto excitetur; ergo
prima excitatio necessario debet in intehectu
preecedere. Atque hoc modo exphcuit necessi-
tatem hanc gratise excitantis^D. Thomas 1. 2,
qusest. 109, artic. 2, ad \, et queest. 24 de Ve-
ritat., artic. 14 et 15. Si tamen generahter hsec
ratio sumatur, uon solum probat necessariam
esse prseviam excitationem in ordine actuum
gratise, sed etiam in ordine naturahum ac-
tuum, et ita ihum discursum confirmat divus
Thomas auctoritate Aristotehs, hb. 7 Ethicor.
ad Eudem.j cap. 18, de Bona fortuna, ubi sen-
tit voluntatem humanam non ita esse domi-
nam suorum actuum, quin sahem iu prima
cogitatione indigeat moveri ab aho, quia non
potest movere seipsam ante cogitationem, et
consequenter neque potest intehectum ad pri-
mam cogitationem movere : oportet ergo ut
CAP. VI. UTRUM GRATIA EXCITANS IN INTELLECTU SIT, ETC.
23
ab alio moveatiir : et quia omnes causse infe-
riores subordinantur providentiae diviuije , ta-
lis excitatio, etiam in naturali ordine^ princi-
paliter iu Deura reducitur, ut in libro 2 expli-
cavi. Quamvis autem haec ratio, ut dixi^ ad
utrumque ordinem gratise et naturfle commu-
nis sit^ unicuique est cum proportione appli-
canda^ quia motio primi moventis est accom-
modata ultimo fini : per gratiam autem mo-
vetur homo ad finem naturam superantem ;
ergo prima motio quae per excitationem fit,
esse debet per motionem ejnsdem ordinis, et
quse a Deo auctore gratise procedat, quo dis-
cursu utitur etiam divus Thomas 1 . 2^ q. 69^
artic. 6, dicens, cum Deus convertat omnia ad
seipsum, homines tamen convertere ad se, ut
ad specialem finem cui intendunt et cui cu-
piunt adhserere sicut bono proprio^ secundum
ilhid Psalm. 72 : Mihi adhcerere Deo lonim
est. Et dicta quaest. 24 de Veritat.^ artic. 15,
id declaratj quia modus preeparationis et con-
versionis ad Deum ut supernaturalem finem
est homini naturaHter ignotuS;, et ideo ne-
cesse est ut ad illum assequendum speciali
modo divinitus dirigatur et gubernetur, quse
directio per sanctam cogitationem inchoatur.
2. Confirmatur ulterius ex doctrina Augus-
tini. — Est etiam etiam hsec doctrina D. Au-
gustini, qui necessitatem hujus gratise excitan-
tis ad sanctam cogitationem ubique reducit,
prsesertim in dicta qusest. 2 ad SimpHcian., ubi
circa finem ait : Quis potest credere nisi aliqua
vocatione, hoc est, aliqua rerum testificatione
tangatur? Quis haiet inpotestate tali viso at-
tingi mentem suam, quo ejus voluntas movea-
tur ad fidem ?Aut quis haiet inpotestate, ut vel
occurrat, quod tunc delectare possit, vel delec-
tet cum occurrerit. Eamdem doctrinam habet
Hb. 2 de Peccator. merit., cap. 17 et 18, et
Hb. 2 contra duas Epistolas Pelagianorum ,
cap. 8; semperque ad hoc inducit iUud 2 ad
Cor. 3 : JVon sumtis sufficientes cogitare ali-
quid ex nolis, quasi ex nohis, sed sufficientia
nostra ex Deo est. Est autem naturale intehec-
tui ut, ad primam suam cogitationem, ab ex-
trinseco objecto, vel quod suppleat vicem ob-
jecti, moveri incipiat, et ideo in hac excita-
tione gratise id servari necesse est, imo in ea
est major necessitas, quia intellectus magis
distat, magisque est in pura potentia, respectu
objectorum quse ordinem naturee superant , et
ideo necesse est ut per influxum incipiat in
actum reduci. Quamvis autem naturale sit in-
telleetui per sensum excitari, tamen divina
virtute et perauxiHumgratiaepotestaliquando
interna tantum motione excitari, quamvis fre-
quentius et regulariter mediis externis objec-
jectis iUuminetur. Et ideo D. Augustinus duos
modos hujus excitationis , internum nimirum
et externum, seepe distinguit, ut lib. 83 Quaes-
tion., queest. 68, ait : Quoniam neque velle
quisquam potest, nisi admonitus et vocatus, sive
intrinsecus, uH nullus hominum videt, sive ex-
trinsecus per sermonem sonantem, aut per ali-
qua signa visiiilia, efficitur, ut etiam ipsum
velle Deus operatur in noMs. Et ibidem subdit
de Pharaone ipsum non latuisse quantum boni
consecutse fuerint terrse iUse per adventum
Joseph, et illius (ait) rei gestce cognitio vosaiio
ej2is fuit,utpopulum Israel misericorditer trac-
tans, non esset ingraius. SimiH modo, Hbro de
Spirit et litter., cap. 34, dicens : Visorum sua-
sionilus agit Deus, ut velimus et ut credamus,
sive extrinsecus per evangelicas exhortaiiones,
uhi et mandata legis aliquid agunt, si ad hoG
admonent hominem infirmitaiis suce, ut ad gra-
tiam justificantem credendo confugiat; sive
intrinsecus, uhi ?iemo hahet in potestate quid ei
veniat in mentem, sed consentire vel dissentire
propricB voluntatis est. Atque eodem modo
D. Prosper, Hbr. 2 de Vocat. gent., cap. 25
et 26, et Hbr. contra GoUatorem, expHcat hanc
gratiam excitantem nostra cognitione incipien-
tem, partim per extrinseca objecta vel signa,
partim per internam revelationem vel moni-
tionem.
3. Assertio secunda. — Exterior excitatio
ab interiori non separatur regulariter. — No-
tatio prima. — Excitatio mere interna commu-
niter fit per species haustas a sensibus. — No-
tatio secunda. — Cognitio naturalis causata
per signa qucB movere possunt intellectum, non
pertinet ad internum auxilium gratics. — Quam-
vis autem, ut dixi, excitatio heec iuterior pos-
sit ab externa separari per virtutem gratise,
quia Deus in actione sua non pendet a sensi-
bus, sed potest virtute sua immediate immu-
tare mentem, et loqui ad cor hominis, nihilo-
minus exterior excitatio ab interiori non sepa-
ratur : nam si vox vel aHa species sensibilis
perveniret ad sensum, et non attingeret intel-
lectum, eumque admoneret, non posset tahs
motio externa inter auxiha gratise computari,
quia nuUum adjutorium ad bene operaudum
prseberet. Deinde circa priorem excitationem
mere internam, advertendum est, Hcet posset
a Deo fieri per species supernaturales et infu-
sas vel per accidens , vel etiam per se , nihi-
lomiuus regulariter et seeundum ordinariam
legem non ita fieri, sed movendo et excitando
24 LIB. III. DE AUXILIIS ir^TERNIS
species a sensibus acceptas^ ad aliquid saluta-
re cogitandum, quod intellectus facere sua
voluntate non posset. Quod si interdum Deus
praebet novas species, in eo supplet vicem sen-
sibilium objectorum, et cum per eas non ele-
vetur homo ad cogitandum sine dependentia
a pbantasmatibus, necesse est ut cum eis den-
tur pbantasmata proportionata; imo verisimile
est talem impressionem specierum a pbanta-
sia incipere , et illa mediante ad intellectum
transire media affectione intellectus agentis,
quia in operibus gratise non multiplicat Deus
miracula non necessaria^ sed ubi eommode
fieri potest^ naturalem ordinem servat. Ubi au-
tem baec impressio specierum per divinam ac-
lionem antecedit, licet ad beneficia gratiae per-
tineat, quia supernaturalis est saltem in modo,
non est tamen interna gratia excitans, sed po-
tius ad exteriorem gratiam spectat, quia per
se et ex natura sua per sensibilia objecta fieri
posset. Unde a fortiori , circa alium modum
externse excitationis, advertendum est quod,
licet per externas voces aut signa imprimantur
species, quse possunt etiam in intellectu ali-
quam naturalem cogitationem excitare, nibi-
lominus illa non pertinet ad proprium iuter-
num auxilium gratiae excitantis, quia illa co-
gitatio revera fit solis viribus naturae, et solum
ea quadam exteriori gratia, quse est quasi plan-
latio et rigatio, de qua dixit Paulus : Neque
gui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui
incTementum dat Deus. Item illa cogitatio esta
nobis sicut ex nobis, sicut aliae cogitationes na-
turales , quia propria virtute intellectus fit, so-
lumque requirit impressionem specierum, quse
a talibus objectis sensibilibus naturaliter etiam
fit ) at vero pia cogitatio, quEe est gratia exci-
tans, talis est ut ad illam non simus sufScien-
tes ex nobiSj sed sufBcientia nostra ex Deo esse
debeat. Denique gratia, quee datur ad illam
cogitationem, non transcendit legem vel doc-
trinam ; unde Pelagius (ut in lib. 1 et 3 ssepe
advertimus) in lioc sensu etiam admittebat
excitantem gratiam et inspirationem ; Augus-
tinus vero contra illum urget, exigendOj jux-
ta Scripturas, altiorem gratiam excitautem,
quam internam doctinnam et occultam gra-
tiam vocat, ut videre licet in toto libro de Gra-
tia Cbristi, et aUis frequenter, sicut (ut ita rem
explicem) etiam est interna et spirituaUs cogi-
tatio, quse divina virtute fit in intellectu et ab
intellectu, mediis speciebus ab exterioribus
signis intellectui impressis.
4. Assertio tertia. — Munus et necessitas
grati(B excitantis coUigitur ex dictis. — Exhis
DIVlNiE GRATI^ IN GENERE.
ergo satis declaratum relinquitur munus et
necessitas hujus gratiae, quatenus ad intellec-
tum pertinet. Nam munus iUius, quse vox ipsa
pras se fert, est actu movere et monere homi-
nem, ut rebus divinis et supernaturalibus affi-
ciatur : uecessitas autem partim provenit ex
ea generali ratione, quod homo non potest
seipsum ad primam cogitationem movere ,
partim ex impotentia naturaU hominis ad res
supernaturales cognoscendas , propter quam
necesse est ut illa prima motio ex gratia pro-
cedat, et utrumque significatum est ab auc-
tore libri de Ecclesiast. dogmat., cap. 20, di-
cente : Manet ad salutem qucBrendam libertas
arMtrii , sed monente prius Deo et movente ad
salutem, et ita initium salutis Deo operante
halemus ; et eamdem sententiam continent
quee supra ex Augustino retulimus, prsesertim
in qusest. 2 ad SimpUcian., ubi in fine addit :
Voluntas nisi aliquid occurrat, quod invitet
animum, moveri miUo modo potest. Hac ergo
de causa prsecedere excitationem in intellectu
necesse est.
5. Dulium. — - Assertio quarfa. — Non suf-
fidt apprehensio, sed requiritur judicium im-
perfectum. — Quoniam vero in intellectu ap-
prehensio et judicium invenitur, inter quse
appreliensio ordine naturae prsecedit, dubitare
quis potest an prsevia hgec excitatio simpliciter
necessaria, in praevia apprehensione tantum
consistat, vel etiam judicium requirat. Res-
pondetur nec sufficere apprehensionem solara,
quse non inchidat aliquam cogitationem rei
appreliensse , et consequenter judicium ali-
quod, licet imperfectum, neque etiam requiri
judicium perfectum et consummatum, quod
cum perfecta cognitione et deliberatione fit.
Ratio prioris partis est, quia hsec excitatio ta-
Us esse debet , ut possit in voluntate aliquem
affectum commovere, nam ad hunc finem da-
tur, ut ex dictis allegatis Gonciliis et Patribus
constat. Ad moveudum autem affectum, non
sufficit quseUbet apprehensio, sed necessarium
est aliquale judicium, ut nunc suppono. Ratio
vero alterius partis est, quia ad primum mo-
tum voluntatis non requiritur perfectum judi-
cium : heec autem excitatio intellectus satis
est ut proxime moveat voluntatem ad aliquem
motum indeliberatum, qui solet primus appel-
lari. Item perfectum judicium de se supponit
voluntatem applicantem intellectum, vel ad
perfecte considerandum, vel etiam ad ipsum
judicium ferendum ; ergo non oportet ut tale
judicium prsecedat in intellectu per modum
purse gratiee excitantis, sed satis est quod prae-
CAP. VII. UTRUM GRATIA EXGITANS IN VOLUNTATE SIT, ETC.
25
cedat illa cogitatio quse ad invitandam volun-
tatem sufficiat^ et ut illa posita possit etiam
voluntas applicare intellectum ad melius con-
siderandum, quod facere poterit, adjuvante
gratia, quee jam non erit pure excitans, ut ex
dictis in superioribus declaratum relinquitur.
CAPUT VII.
UTRUM GRATIA EXCITANS IN VOLUNTATE SIT, ET
QUiE SIT NECESSITAS VEL MUNUS EJUS.
1. Status qucestionis et raiio duhitandi. —
Confirmatur. — Ex dictis in proecedenti capite,
colligere aliquis potest excitantem gratiam,
inintellectu tantum et non in voluntate esse
necessariam : consequens autem non videtur
admittendum; ergo. Sequela probatur^, quia
tota illa necessitas fundata est a nobis in sub-
ordinatione voluntatis ad intellectum ; ex illa
vero solum colligitur necessariam esse excita-
tionem intellectus, quia illa posita potest vo-
luntas se movere, etiamsi ab alio in seipsa
non excitetur. Confirmatrir ac declaratur, quia
motus voluDtatis, quicumque ille sit, supponit
in intellectu sufiicientem cogitationem, ex ne-
cessaria et quasi essentiali subordinatione :
motus autem perfecte deliberatus voluntatis
non habet hanc necessariam subordinationem
vel dependentiam a motu indeliberato, ut il-
lum necessario supponere debeat; ergo potest
esse in voluntate motus gratiae adjuvantis seu
cooperantis^ qui sit plene liber et supernatu-
ralis, etiamsi in ipsamet voluntate non prae-
cedat motus indeliberatus gratiee excitantis.
Quod autem sequela admittenda non sit, pro-
batur ; tum quia Concilia explicant hanc gra-
tiam excitantem nomine inspirationis, et hanc
dicunt esse necessariam : inspiratio autern
motum voluntatis significare videtur, quem
eadem Concilia tactum cordis vocant; tum
etiam quia videtur inde sequi error Pelagii,
qui dicebat praevenientem gratiam necessa-
riam ad bene operandum, tantum esse legem
et doctrinam. At vero si gratia excitans solum
est cogitatio intellectus, solum deservit per
modum. doctrinse revelantis et proponentis
voluntati bonum quod amandum est.
2. Suadetur sententia negans necessariam
esse gratiam excitantem in voluntate. — In hoc
puncto videri potest alicui non esse inconve-
niens concedcre excitantem gratiam non esse
necessariam in voluntate, id enim indicare
videtur Alexander Alens., 3 part., qusest. 61,
memb. 6, art. 3, alias 1, memb. 3; dicit enim
excitare liberum arbitrium esse effectum gra-
tise ; tamen quia liberum arbitrium est facultas
vohmtatis et rationis, excitare pertinere ad
rationem, justificare autem ad voluntatem.
Ubi excitationem tribuit soli intellectui, et
inter illam excitationem et illum motum vo-
luntatis, quo justificamur, nou videtur postu-
lare ahquem motum indeliberatum voluntatis .
Neque alii antiqui Scholastici, neque ipse D.
Thomas aliquid de necessitate horum motuum
indeliberatorum gratise, quse in voluntate proe-
cedere debeat , nobis expresse tradiderunt.
Prseterea non videtur heec sententia ahena a
mente ConciUi Tridentini ; nam licet illumi-
nationem et inspirationem nominet, indicat
tamen esse eamdem motionem ; sic enim ait
in dicto cap. 5 : Tangente Deo cor liominis per
Spiritus Sancti illuminationem, oieque liomo
ipse niliil omnino agat inspirationem illam re-
cipiens, ubi quam vocaverat illuminationem,
postea inspirationem vocat, et de illa ut de
singulari motione loquitur. Et ideo in canone
3, ex parte gratiae excitantis ac praivenientis
solam inspirationem requirit ad actus justifi-
cationis : non omisisset autem illuminationem,
si illa esset distincta motio, cum sit maxime
necessaria. Idemque argumentum sumi potest
ex Concilio Arausic, cap, 5 et 6, ubi solam in-
spirationem requirit, cum tamen in 7 illumi-
nationem et inspirationem appellet. Videtur
ergo eadem sancta cogitatio vocari illuminatio
quatenus afficit intellectum; inspiratio vero
quatenus invitat et metaphorice attrahit vo-
luntatem. Unde etiam sumitur conjectura,
quia per actum intellectus sufficienter excita-
tur ipsa voluntas motione seu tractione meta-
phorica. Non ergo est necesse ut excitetur
quasi formaliter per inhserentem motum.
3. Neque etiam videtur ab hac sententia
alienus Augustinus, nam in multis locis qute
jam allegavimus, necessitatem gratise exci-
tantis ad sanctam cogitationem revocat, ut
libro de Prsedestin. Sanctor., cap. 2, et de Bono
persever., cap. 8. Illam ergo censet esse suffi-
cientem in ratione excitationis, ut in libr. de
Grat. Christi, cap. 43, vocat illam internam
doctrinam, dicens : Si doctrina dicenda est,
certe sic dicatur ut altius et interius eam Deus
cum ineffalili suamtate credatur infundere ,
non sohm per eos qui plantant et rigant ex-
trinsecus; et tract. 20 in Joan., explicat verba
illa Christi Domini : Nemo polest venire ad me,
nisi Pater qui misit me, traxerit eum, per alia
dicta Petro ab eodem Christo Domino, Matth.
\ 6 : Caro et sanguis non revelavit tiii, sed Pa-
ter meics, qui in coelis est; addit enim Augus-
26 LIB. III. DE AUXILIIS miERNIS
tinus: Ista revelatio, ipsa esi attmctio; at re-
velatio in intellectu tantum fit ,• et subjungit :
Bamum mridem ostendis ovi, et trahis illam;
mices puero demonstrantur, et traJiitur; quibus
modis per solam cognitionem banc gratiam
declarat; et simili modo, circa eumdem locum
loquitur CyrilluS;, libr. 4 in Joan., cap. 6, di-
cens : Non vi quadam cogi traliique fldeles pu-
tandim est, sed monitione, doctrina, revelatione
iue/fabiliter facta, ut ille solns novit, qid di-
gnos cognovit; et in cap. 7 id confirmat ex
aliis verbis Christi s Omnis qui audivit a Patre
et didicit, venit ad me. TJhi enim (inquit) au-
ditus, disciplina, doctrinaque adest, iii /ides
non visu, sed persuasione oritur; persuasio
autem ad intellectum fit, qua persuasione
facta, immediate sequi potest, cum adjuvante
gratia, voluntas credendi absque interventu
praevii motus indeliberati ejusdem voluntatis.
Eamdemque doctrinam circa eumJem locum
indicat Gbrysostomus, bomil. 45 in Joan., di-
cens : Quomodo traJiat, hoc Propheta prcedixe-
rat, quod eru?it omnes dociUles Dei.
4. Hcec sententia non videtur incidere in er-
rorem Pelagii. — Denique sententia heecnullo
modo incidit in errorem Pelagii, nam Pelagius,
ut ibi vidimus,, gratiam solum ponebat in doc-
trina externa^ quatenus naturali modo potest
intellectum excitare et instruere ; bsec vero
sententia requirit specialem illuminationem
internam, quam Pelagius non agnoscebat. Et
ideo signatim addit Augustinus in citato loco,
non solum per eos qui plantani et rigant extrin-
secus (utique^ ut dicebat Pelagius), sed per
seipsum, quod est proprium Cathobcse doctri-
nse. Et hoc ipsum significavit Cyrillus in verbo
illo, revelatio7ie ineffabiliter facta; non enim
dicitur ineffabiHs^ nisi propter interuum et
occultum modum divinae illuminationis. Et iu
eodem sensu dixit Clnrysostomus^per ilkid ver-
bum trahendi, non liberum arbitrium tolli, sed
necessitatem divini auxilii demonstrari. Unde
est aliud manifestum etiam discrimeu, nam
Pelagius_, prseter illam suam gratiam exter-
nam, non admittebat gratiam adjuvantem,
quam hoec sententia in voluntate requirit.
Quod satis esse ad distinguendam Catholicam
doctrinam a Pelagiana^ docuit Augustinus in
dicto hbro de Grat. Gliristi, cap. 47, dicens ad
Pelagium : Si consenserit nobis etiam ipsam
voluntatem et actionem divinitus adjuvari, et
sic adjuvari, ut sine illo adjutorio nihil bene
velimus et agamus, etc, , nihil de adjuiorio
graticv Dei, quantum arbitror, inter nos con-
troversice relinquetur.
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
5. Assertio prima : Excitans gratia non sohm
in intelleGtu, sed etiam in voluntate infunditur
ante deliberatum consensum supernaturalem.
— Niliilominus dicendum est excitantem gra-
tiam non solum in intellectu, sed etiam in vo-
luntate infundi, ante piam vohintatem, seu
dehberatum consensum supernaturalem. Hsec
assertio certa est, et in ca conveniunt omnes
moderni scriptores, est enim manifesta doc-
trina Augnstini : nam fere semper pias cogi-
tationi adjungit aUquem vohmtatis motum,
et specialiter lib. de Preedest. Sanctor., c. 20:
Cwn Deus (inquit) vult fieri, quod non nisi vo-
le?itibus hominihus o])oriet fieri, inclinari eorum
corda ut hoc velint, eo scilicet inclinante, qui
in nobis mirabili modo et inefabili operatur
etvelle. Et ita intelligit illud Psalm. H8 : In-
clina cor meum in testimonia tua, et illud, 3
Reg. 8 : Fiat Dominus noster nobiscum, et in-
clinet corda nostra ad se; et illud Proverb. 8,
juxta Septuaginta : Prceparatur voluntas a
Domino ; proprie enim preeparatur voluntas
per ahquid in se receptum, et non per solam
intellectus cogitationem; et Hbr. 2 de Pecca-
tor. merit., cap. M etl8, duos eflfectus hujus
excitantis et preevenientis gratise declarat :
unus est, ut innoiescat qtcod latebat : aliud ut
suave fiat quod non delectabat, quorum prior ad
intellectum, posterior ad voluntatem pertinet,
et utrumque dicit pertiuere ad illam gratiam
qua Deus adjuvat vokmtates, quam gratiam
ibi appeUat viciricem delectationem. Et simili-
ter, in dicto Hbro de Grat. Ghristi, cap. 13,
dicit doctrinam internam, in qua vocatio con-
sistit, cum mirabiH suavitate infundi. Quse
certe suavitas sine ahquo motu voluntatis in-
teHigi non potest.
6. Prseterea in Hbro 2 contra duas Epistol.
Pelagian., cap. 8, dicit cupiditatem boni non
incipere iu nobis a nobis, sed a Deo, utique
per excitantem gratiam : et in cap. 9 dixit
hominem pra^parare cor, non tamen sine ad-
jutorio Dei, qui tangit cor. Et in fine ejusdem
capitis ait : Benedictio dulcedinis est gratia
Dei, qua fit in nobis ut nos delectet, et cupia-
mus, hoc est, amemus quod pracipit nobis, in
qua si nos non prcevenit Deus, non soUmi non
perficitur, sed neque inchoatur in nobis ; et si-
miha multa habet in Epistol. 106 et 107, et
ahis libris contra Pelagiauos. Latius vero et
apertius Prosper, Hb. contra CoHator., cap.
14, expHcando verba Christi : Nisi Pater
meus traxerit eum, multa enumerat quai par-
tim ad intellectum, partim ad vokmtatem
pertiuent : Trahit (inquit) ad Deum contem-
CAP. VII. UTRUM GRATIA EXCITANS IN VOLUNTATE SIT, ETC.
27
plaiio, et traMt cognitio dimnonmi opemm, et
statim addit : Animum audientis inflammat.
Item : TraMt timor, traMt lcetitia, traMt desi-
derium, traMt delectatio, qiise omnia testimo-
niis Scripturse confirmat^ et concludit : Quid
perspicere aut enarrare possit per quot effectus
msitatio Dei animum ducat humanum 1 Et si-
milia multa habet lib. 2 de Vocat. gent., cap.
27, ubi, post multa quse ad intellectum perti-
nent, coucludit: Et fidei affectionihus imhuen-
do. Et Fulgentius, lib. 1 ad Monimum, cap. 8,
dicit Deum primum inchoare in homine vo-
luntatem bonam, deinde eamdem vokmtatem
adjuvare inchoatam, et idem prosequitur ca-
pite 44.
7. Assertio secunda, — Gfratia excitans non
modo utilis, sed etiam necessaria voluntati. —
Prima ratio fundata in Scriptura. — Ex qui-
bus ulterius addimus hanc gratiam excitan-
tem et voluntati inhserentem, non solum uti-
lem, sed etiam necessariam esse in ordine hu-
manse justificationis. Hsec assertio ex dictis
Patribus et testimoniis coUigitur : nam in di-
ctis locis ssepe de gratia necessaria ad fidem
vel conversionem loquuntur ; et inde Conci-
Hum Tridentinum ilkiminationem et inspira-
tionem tanquam necessarias requirit; et certe
nomine inspirationis impulsum aUquem vo-
kmtatis inteUigere videtur, hsec enim signifi-
cant illa verba : Tangente Beo cor hominis, no-
mine enim cordis voluntas significatur : dicitur
autem Deus tangere cor per Spiritus Sancti il-
luminationem, quia ex iUuminatione inteUe-
ctus statim resuUat in voluntate motus aUquis
quo Deus tangit cor, et hic motus est etiam in-
spiratio, quam voluntas amplecti vel respuere
potest, ut ConciUum ait ; estque hoc consen-
taneum verbis iUis Apocal. 3 : Bcce sto ad os-
tium, et pulso. Nomine etiam ostii vokmtas
significari videtur : nam per iUam Deus ingre-
ditur in animam^ vel ab iUa expeUitur. Cum
ergo dicitur Deus pulsare ostium, recte intel-
Ugitur id facere movendo et excitando, non
tantum inteUectum, sed etiam voluntatem.
Nam ex duobus quse ibi statim subjunguntur :
Si quis audierit vocem meam, et aperuerit mi-
M januam, intrabo ad illum ; licet primum
ad intellectum pertineat, secundum proprium
est voluntatis ; iUa enim est;, quse per Uberum
consensum Deo januam aperit ; ergo ipsa est
etiam ostium, quod per gratiam excitantem
pulsatur. Et hinc sumi potest prima ratio hujus
necessitatis, quse sumitur ex naturaU sympa-
thia istarum potentiarum : nam sicut vokm-
tas non potest excitari nisi medio intel^ectu.
ita e contrario, posito in inteUectu sufQcien-
ti excitativo, et non existente in inteUe-
ctu sufficienti consideratione ad deUberan-
dum, statim consurgit in voluntate, neces-
sitate quadam naturali, motus aUquis cogita-
tioni inteUectus proportionatus. Nam si cogi-
tatio est, verbi gratia, de poenis inferni_, oritur
timor; si vero est de divinis beneficiis, resul-
tat aUquis affectus amoris, saUem imperfectus,
et sic de ceeteris. Quamvis enim isti motus
non fiant sine intrinseco influxu gratuito ,
quia vero jam supponunt in inteUectu piiorem
aUquam gratiam, cum qua kabent connatu-
rale quasi vinculum, ideo Deus consequenter
concedit iUum influxum in vokmtate, iUam-
que movet modo accommodato ipsi naturee.
8. Secunda ratio. — Accedit aUa ratio, quse
prsecipua est , quia voluntas per hos imperfe-
ctos motus aUquo modo disponitur, et paula-
tim trahitur ad perfectum consensum, vel im-
mediate, vel mediante inteUectu, quod in pri-
ma vocatione ad fidem ita potest appUcari :
nam prima gratia excitans inteUectum per
cogitationem aUcujus virtutis credendse im-
perfecta est, quia non statim repraesentat suf-
ficienter omnes rationes credendi, et ideo ne-
cesse est ut vokmtas afliciatur aUquo modo ad
cogitationem iUam, vel objectum ejus, ut inde
appUcetur inteUectus, vel ad recogitandum et
expendendum ea quse audivit, vel ad iterum
audiendum, vel ad diUgentius attendendum.
Et hujusmodi videtur fuisse gratia data Lydiae
purpurarise, cujus Dominus aperuit cor inten-
dere his quse dicebantur a Paulo, Actor. 16,
ut sumitur ex Prosper., Ub. 1 de Vocat. gen-
tium, cap. 23, aUas 9, et contra CoUator., cap,
3, et in Epistol. ad Ruffinum; deinde vero,
crescente hoc modo cogitatione inteUectus,
crescit etiam iUe indeUberatus voluntatis af-
fectus, atque ita tandera eo pervenit, ut vo-
kmtas Ubere et efficaciter veUt credere. Et hoc
est quod Augustinus dixit : Beum trahere Tio-
minem ad fldem inefahili suamtate, oslendendo
quod non apparehat, et faciendo suave fiat quod
non delectahat. Et sic etiam dixit Prosper, libr.
2 de Vocat. gent., cap. 46, Deum trahere ho-
minem cor illuminando, et fidei affiectionihis
imhuendo ; et cap. 14, contra CoUator. : Tra-
hit (inquit) gestarum rerum cognitio, et divi-
norum operim relaturw, cor audientis infiam-
mant , trahit contemplatio , trahit delectatio
lectionis. Et quod de fide dictum est, ad diie-
ctionem et pcenitentiam, aliosque actus pieta-
tis appUcari potest.
9. Declaratw et proiaiur uUerius, guia hic
28
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DlVIN.f; GP.ATL^ IN GENERE.
mod^ts excitandi xialde conformis est providen-
tiiP, et necessarius in natura lapsa. — Estque
liic modus excitandi et trahendi animam valde
conformis sapienti providentia? Dei^ et valde
necessarius homini, preesertim in natura lapsa.
Primum patet^ quia utraque potentia intellec-
tus^ et vohmtatis, est de se valde impropor-
tionata ad supernaturales actus^ et ideo ad
suavem providentiam pertinet paulatim illam
sublevare, procedendo ab imperfecto ad per-
fectum ; ergo sicut intellectus hoc modo duci-
tur a Deo prajvia gratia excitante, ita etiam
voluntas. Unde in ipsa hominis justificatione
hoc ipsum ordinarie Deus observat, ut descri-
psit Concihum Tridentinum^ sess. 6^, cap. 6,
ubi varios ponit actus ad utramque poten-
tiam, ex quibus aliqui ssepe possunt ad gra-
tiam excitantem pertinere, ut divino timore
concuti, desiderium aliquod salutis concipere.
Et secundum patet^ quia per originale pecca-
tum non sohim ignorantiam contraximus^ sed
multo magis infirmitatem et imbecillitatem
bene operandi, ut recte docet divus Thomas
2. 2, quffist. 109, artic. 2, ad 3; et sumitur ex
Augustino^ de Natur. et grat., cap. 63, et 1
Retract., cap. 9, ut exponitur ab eodem divo
Thoma 1. 2, quaest. 85, art. 3, ad 5. Ergo sicut
intellectus indiget excitatione propter igno-
rantiam, ita debet excitari vohmtas propter
difhcultatem bene operandi : quae ratio in se-
quenti magis expHcabitur.
10. Tertia quorumdam ratio. — Tertiam ra-
tionem addunt aUqui, quia vohmtas, prius-
quam ahquem motum gratise excitantis in se
recipiat, nulhim habet supernaturale priuci-
pium ad ehciendum actum supernaturalem
perfectum, seu dehberatum : ergo indiget ex-
citante gratia per quam tanquam per proxi-
mum principium possit elicere dehberatum
consensum, si veht. Antecedens supponitur,
quia ante excitantem gratiam non prsecedunt
habitus infusi, neque aha transieus quahtas,
quse iUorum vicem suppleat, ut in preeceden-
tibus capitibus ostensum est. Consequentia
vero probatur, quia voluntas non potest ope-
rari siue ahquo principio proximo^ neque ex-
citatio sohus inteUectus iUi potest ad hoc mu-
nus deservire, quia est iUi extrinseca ; princi-
pium autem operationum, intrinsecum esse
oportet potentise operationem ehcienti.
11. Nihil addit frcecedentihus, si intelliga-
tur de principio moraliter attrahente. — Hsec
vero ratio vel nihil addit praecedentibus, vel
efficax non est, neque subsistit, nam de duphci
principio inteUigi potestj scihcet morah aut
physico : si ergo solum inteUigatur de princi-
pio morahter attrahente, inchnante, aut etiam
adjuvante vohmtatem, sic hsec ratio nihil ad-
dit prsecedentibus, quin potius etiam pia cogi-
tatio inteUectus dicitur passim ab Augustino
initium bonse vohmtatis , quia metaphorice
movet illam, qua3 est motio morahs, sive re-
ducatur ad causahtatem finalem, sive ad effi-
cientiam moralem^ ut est consUium, monitiOj
reprehensio^ et simiha. In hoc vero genere,
magis proprium et propinquum principium
vohmtatis est motus ahquis delectationis, aut
timoris, vel desiderii ejusdem voluntatis; his
enim motibus magis disponitur ipsa potentia
ad uUeriorem consensum, et ad apphcandum
inteUectum ad meUus considerandum et prac-
tice judicandum, ut declaravimus; et ob hanc
rationem diximus esse necessarios hos motus
voluntatis, quod perinde est ac dicere esse ne-
cessarios, ut principia moraUter inducentia
vohmtatem. Et hoc sane modo expUcat ubique
Augustinus necessitatem et causahtatem isto-
rum motuum, ut in locis aUegatis videre hcet,
et maxime in 2 hbro de Peccator. merit., ca-
pit. 17.
12. Sin autem de principio physico, ut qui-
dam moderni volunt, non suisistit. — Si autem
ratio iUa iuteUigatur de principio physico, ut
aUqui moderni illam inteUigere videntur, mihi
non videtur subsistere. Primo, quia gratia ex-
citans per se, non iid hoc ponitur ut sit prin-
cipium physicum efficiendi ahud, sed ut for-
mahter excitet, et vigilare faciat potentiam,
et ideo per se habet ut sit actus secundus et
ehcitus, non quod sit eUciens_, seu producens,
quod magis pertinet ad actum primum. Se-
cundo, quia esse principium physicum con-
sensus magis pertinet ad gratiam adjuvantem,
ut infra videbimus. Quod si quis dicat eam-
dem gratiam excitantem fieri adjuvantem,
quando concurrit cum potentia ad consensum,
esto hoc verum sit in proprio genere mo-
rahs adjutorii, ut infra videbimus, nihilomi-
nus de adjutorio physico (ut sic dicam) gratis
hoc dicitur, quia hoc valde accidentarium est
ad proprium munus et necessitatem gratiae
excitantis. Tertio, hujus rei signum est, quia
etiamsi supponatur in potentia supernatu-
rale principium physice sufficiens ad super-
naturalem actum, adhuc est necessaria gratia
excitans, ut capite sequenti dicemus. Et patet
in puero baptizato, ad usum rationis perve-
niente, nam Ucet liabeat habitus infusos, exci-
tandus est, ut possit actu credere vel amare.
Unde fit etiam propositionem iUam in dicta ra-
CAP. VII. UTRUM GRAtlA EXClTANS IN VOLUNTATE SIT, ETC.
i^y
tione assumptam^ quod excitatio non supponit
habitus infusos, non esse in universum veram^
nam interdum potest ita esse, interdum uon
esse. Ex quo potius colligitur gratiam excitan-
tem^ sive in voluntate^ sive in intellectu, non
requiri ut sit principium pLysicum alterius
actus. An vero quasi concomitanter id habeat,
saltem quando deest aliud physicum princi-
pium, controverti potest. Id tamen commodius
infra tractabo, et ostendam excitantem gra-
tiam hanc physicam efficientiam per se non
habere. Nunc solum addo necessitatem illius
principii non recte probari, ex eo quod volun-
tas non potest elicere actum supernaturalem
sine prfBvio principio pliysico supernaturali
sibi inliserente, nam ipsummet actum gratise
excitantis ehcit sine tali principio , ut illimet
Theologi non negant, et capite prsecedenti a
nobis ostensum est, ubi consequenter diximus
quod idem contingere possit in primo actu su-
pernaturali et hbero, quod iterum in dicto
loco magis ex professo examinabitur.
13. Recentiorum placitU77i quadripartitum. —
Primapropositio. — Secunda. — Tertia. — Quar-
ta. — Non omittam autem advertere quosdam
alios ex recentioribus Theologis seutire impri-
mis gratiam excitantem esse necessariam, ut
vokmtas liabeat principium intrinsecum, quo
possit efScere Hberum actum supernaturalem;
niliilominus negare principaliter hoc esse ipsos
actus indehberatos, quia unus actusimmaneus
non est principium formale efFectivum alterius.
Etideo dicunt, tertio, excitantem gratiam non
consistere formaliter et essentiahter in his ac-
tibus indehberatis, sed in motione virtuah et
efjQcaci , per quam tanquam per principium
formale Deus operatur in nobis tam indelibe-
ratos actus, quam deliberatos supernaturales.
Unde quarto addunt hujusmodi aetus indeh-
beratos non ex necessitate antecedere perfec-
tam conversionem, etiamsi gratia excitans or-
dine naturse necessario illam antecedat.
14. Resolutio. — Rejicitur tertia propositio.
— Admittitur secunda. — Verumtamen ter-
tiam istarum propositionum jam supra impu-
gnavimus, et ostendimus esse falsam, prseter
communem Scholasticorum modum loquendi
et explicandi gratiam excitantem, solum videri
inventam ad introduceudam illam motionem
virtuosam et efhcacem, contra quam ahqua
jam supra diximus, et phira in hoc hbro 3 et
iufra dicturi sumus. Hac igitur tertia propo-
sitione rejecta, et retenta secunda, quam ve-
ram censemus;, prima non potest subsistere^,
quia nulla rehnquitur gratia quse possit esse
principium formale efhciendi actum dehbera-
tum, jamque est a nobis ostensum, et iterum
infra probandum est, tale principium inhoe-
rens potentiee non esse simpliciter necessa-
rium ad eliciendum actum, sed tunc solum
quando potentia connaturali modo seu ex ha-
bitu operatur.
15. Quarta improlatur. — Quartum vero
dictum horum Theologorum ego absolute, et
sine ulla hmitatione, afHrmare non auderem^
nec censeo esse admittendum. Nam Gonciha
satis expresse docent gratiam illam praeve-
nientem, quae tangit cor per illuminationem
et inspirationem _, esse absolute necessariam
ante perfectam conversionem peccatoris, vel
ante voluntatem credendi ; ita enim loquitur
Concil. Arausic, canon. 4, 5, 6 et 7; et Con-
ciL Trident., cap. 5, et canon. 3. Et eodem
modo Augustinus eumdem justificationis et
initii ejus ordinem ponit. Unde merito Cardi-
nahs Benarminus, hb. 6 de Grat. et lO^er. af-
bitr., cap. 15, ex professo probat, ex Concihis
et Patribus , sine gratia excitante, quam ipse
in dictis actibus indeliberatis ponit, nullum
motum pietatis fieri posse, et tacite reprehen-
dit Vegam qui, hb. 6 in Trident., cap. 7, ausus
est dicere, cum sola gratia adjuvante, sine ex-
citante, posse interdum justificationem per-
fici, cum tamen Vega per gratiam excitantem
non inteUigat nisi preedictos motus; et eam-
dem sententiam, nominato Vega, reprobat
Vasquez 1. 2, disput. 85, cap. 3, in fine, et
Valent., 2 tom., disput. 8, punct. 3, § 1, in
fine. Sed de liac opinione Vegae iterum capite
sequenti dicam ; nunc tantum assero gratiam
illam excitantem, qua Deus incipit cor movere
per actus non liberos, communi et ordinaria
lege esse simpliciter necessariam ad perfectos
et deliberatos actus supernaturales, quibus ad
justitiam disponimiu", efficiendos.
16. Refelluntiir conjecturce in contrarium
supra num. 2. — Neque contra hanc resolu-
tionem obstant conjecturse quai in contrarium
fiebant, quia de Concilio Tridentino jam dic-
tum est, quomodo sit inteUigendum , nam
inspiralio per tactum cordis explicatur; et
eodem modo intelligendum est Concilium
Arausicaimm. Augustinus vero sub pia cogi-
tatione intellexit seu comprehendit bonum
afiectum voluntatis, qui vel cogitatione intel-
lectus excitatur, vel vicissim illam promovet,
ut explicatum est, et ad eumdem modum ex-
plicanda sunt aha loca Augustini, quamvis
non semper utrumque modum declaret , uon
enim id semper necessarium est. Et eodem
30
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATIvE IN GENERE.
modo intelligeiidi sunt alii Patres esplicantes
verbum trahendi. Nam licet interdum illam
tractionem explicent per verba pertinentia ad
intellectum, quia inde incipit tractio, non ex-
cludunt motus voluntatis sequentes cogitatio-
nem intellectus, et vim tractionis consum-
mantes. Et hoc modo a Pelagio^ qui in iitroque
erravit^ recedendum est.
17. Assertio tertia, qicce satisfacit rationi
dtMtandi siipra mm. \. — Nihilominus ta-
men, propter rationem dubitandi prius pro-
positam^ existimo necessitatem hujus motio-
nis^ per actum vitalem non liberum, non esse
tam absolutam, et per se, in voluntate sicut
in intellectu ; ita docuit sine aha delaratione
P. Vasquez, tom. 2^ disp. 38, cap. \, in fine.
Ratio autem est;, quia non est tanta subordi-
natio et causahtas per se inter actum indeh-
beratum et dehberatum ejusdem vohmtatis,
qnanta est inter actum non hberum intehec-
tus_, et hberum voluntatis. Nam hsee posterior
provenit ex intrinseca natura tahum poten-
tiarum, et in genere causae finahs, et quasi
formahs ex parte objecti, est queedam depen-
dentia essentialis inter ipsos actus. Hsec autem
non invenitur in prioribus actibus ejusdem
voluntatis, sed ibi necessitas oritur ex imper-
fecto modo, quo homo procedit in suis actibus
ab imperfecto ad perfectum. Et fortasse hsec
necessitas vel tota, vel majori ex parte, prove-
nit ex imperfectione prsesentis status naturse
lapsee, ut in capite sequenti magis exphcabo.
Declaratur denique, quia de potentia absoluta,
seu per miraculum, vel extraordinarium auxi-
hum_, non apparet repugnantia, ut ita propo-
natur immediate a Deo fides et judicium cre-
duhtatis ejus in intehectu, ut possit voluntas
statim moveri actu dehberato ac perfecto ad
volendura crederej; quia neque motus indeh-
beratus tunc apparet necessarius ahqua sufii-
cienti ratioue, neque videtur habere locum
cum tam perfecta advertentia intehectus, nec
denique scit tarda mohmina Spiritus Sancti
gratia, ut vel nou possit ita subiio iUuminare
perfecte inteUectum, vel statim etiam volun-
tatem ad deliberate volendum adjuvare. Quia
vero liic modus dehberandi et judicandi mul-
tum superat connaturalem modum operandi
hominis, praesertim in natura lapsa, ideo in
hoc statu communi lege accenditur voluntas,
et movetur per actus indeliberatos, priusquam
perfecte consentiat.
-18. J". Mollnce mens elucidat^cr. — At vero,
ut ahqua gratia excitans in intehectu non prse-
cedat aute primum motum dehberatum volun-
tatis, nec per miraculum fieri posse videtur,
quia, ut suppono, fieri non potest ut vohintas
in incognitumferatur. Scio P. Mohnam, inCon-
cordia, absolute dixisse, de potentia absoluta
posse in nobis fieri per gratiam actus super-
naturales et perfectos sine his prgeviis motibus
excitantis gratiae. Sed ille procedit in eo fun-
damento, quod gratia excitans nunc solum
requiritur ut principium per se efficiens iho-
rum actuum , et ideo consequenter ait Deum
posse per se supplere illam efficientiam sine
principio creato. Nos autem non credimus
esse illud munus gratise excitantis, ideoque
non solum credimus posse Deum illam efii-
cientiam supplere, sed etiam de facto ita fa-
cere, quoties voluntas, non ex habitu, sed
disponendo se ad recipiendum habitum opera-
tur. Et ideo necessitatem gratiee excitantis ex
proprio ejus munere ahter sumimus, ut de-
claratum est, et hanc necessitatem ex parte
intellectus tantum esse iuvenimus, ut per so-
lam eflQcientiam Dei in voluntate suppleri non
possit, quia illa necessitas non fundatur tan-
tum in efficientia, sed in causahtate ahquo
modo formali, seu objectiva. Ideoque recte
dixit Augustinus, de Prsedestin. Sanct.;, cap. 2,
neminem posse credere, nisi prius cogitet esse
credendum; illa autem cogitatio est excitatio :
de motibus autem voluntatis facile illam sen-
tentiam admittimus, ut jam dixi.
19. Assertio quarta. — Exdtans gratia esse
potest etiam in parte sentiente. — Ultimo, ad-
dendum est gratiam hanc excitantem non so-
lum esse posse in intellectu et voluntate , sed
etiam in parte sentiente, vel quantum ad
phantasiam seu cogitativam, vel quantum ad
appetitum : nam utriusque potentias dispositio
muhum confert ad motionem superiorum po-
tentiarum, quia intellecfcus pendet ex phanta-
sia , et ideo phantasmata convenientium ob-
jectorum, et bona coordinatio ihorum, maxi-
me conducit ad intellectus illuminationem.
Simihter voluntas per quamdam concomitan-
tiam afficitur juxta afiectus appetitus, ut sunt
timor, complacentia, spes, et similes, qui om-
nes maxime subsunt Spiritus Sancti motioni ;
nam ahero modo potest illos excitare, quam
sensibiha objecta sufficiant, et ita pertinent
hffic ad gratiam excitantem, quse doctrina est
conformis Augustino in citatis lociS;, prsesertim
de Spiritu et httera, et ad Simphcianum ; so-
him adverto hos motus appetitus vel phanta-
sise interdum redundare ex actibus deliberatis
voluntatis et intellectus, et tunc magis perti-
nere ad gratiam adjuvantem et subsequen-
CAP. Vni. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT NECESSARIA SOLUM, ETC.
31
tem, quam ad excitantem^ quia jam sunt a
nobis aliquo modo libere operantibus, saltem
per quamdam dimanationem, seu concomitan-
tium ; aliquando vero se liabent hi motus an-
tecedenter ad omnem consensum liberum, et
tunc proprie pertinent ad gratiam excitantem,
quamvis remote et imperfecte. Suntque valde
utiles, et moraliter necessarii, spectata huma-
nee naturae conditione ; simpliciter vero non
sunt ita necessarii^ sicut intellectus aut vohm-
tatis excitationes, quia non afficiunt ipsasmet
potentias a quibus supernaturales actus per-
fecti eHciuntur, neque proxime illas disponunt
ac prseparant, et aUoqui potest Spiritus Sanc-
tus immediate operari, intellectu et volunta-
te illas potentias inferiores excitando , potius
quam e converso. Denique ad hoc geuus redu-
cuntur externae occasiones boniB^ et motiones
externorum objectorum, ut sunt prsedicatio
EvangeUi, juxta illud 2 Petri 3 : Vestram ex-
cito in commonitione sinceram mentem, exem-
pla Sanctorum, et similia^ quse Ucet ab Au-
gustino disputante contra Pelagium, sub lege
et doctrina magis quam sub gratia soleant
comprehendi, nihilominus^ generatim loquen-
do, beneficia gratiee sunt^ et sub gratia gene-
ratim dicta continentur^, ut in principio hujus
materisB dixi. Et ahquo modo juvant^ quamvis
per se non sufficiant; juvant autem ut instru-
menta quibus Deus utitur ad homines interius
excitandosj et ideo ad gratiam excitantem re-
vocantur, ut ex Augustini sententia ssepe in
superioribus dixi^ prsesertim in Ubro de Spirit.
et Utter., cap. 33, Ub. 1 de Peccat. merit. et
remiss., cap. 22, et quaest. 2 ad SimpUcianum.
GAPUT VIII.
UTRUM GRATIA EXGITANS SIT NECESSARIA SOLUM
ANTE FIDEM ET ALIOS HABITUS INFUSOS , VEL
ETIAM POST ILLOS.
1. Alsolute loquendo, nemo potest converti
ad Beum, nisi prcevia gratia excitante. — Heec
qusestio necessaria visa est tum ad magis ex -
pUcandum munus et necessitatem gratise ex-
citantis ; tum etiam quia est unum ex punc-
tis hoc tempore controversis_, occasione eorum
quEe Molina in sua Concordia docuit. Supponi-
mus autem, ex dictis in capite prsecedenti^,
absolute loquendo, neminem posse ad Deum
converti, nisi preevia excitante gratia. Id enim
apertis verbis definit Gouc. Trident. sess. 6^
can. 3 : 8% quis dixerit sine excitante et adju-
mnte gratia, etc. ; et August., 1. 83 Qusestio-
num, qusest. 68, dixit neminem posse venire
ad Deum, nisi admonitum et vocatum ; et lib.
2 de Peccat. merit., cap. 18, ait ideo scriptum
esse Deum operari velle in nobis, quia sine ip-
so excitante et vocante nihil possumus. Quse
sententi33 et definitiones non possunt explicari
regulariter, velut in plurimum ; tum quia est
contra vim GonciUorum et Patrum, qui con-
tra Pelagium absolutam gratiae necessitatem
docere voluerunt ; tum etiam quia sequa-
lem necessitatem ponunt in gratia excitante
et in adjuvante. Non obstante autem hac ne-
cessitate, in expUcatione et applicatione iUius
ad diversos casus, opiniomim diversitatem
invenio, ad quos expUcandos, varios status
hominis in ordine ad Dei excitationem et vo-
cationem distinguo.
2. Statiis qu(sstio7iis. — Primus est eorum
qui nunquam exterius vel interius vocati sunt,
et de his nuUa est in prsesenti qusestio ; nam
iUi indigent maxime divina excitatione, et hoc
ad minimum docent Concilia: quomodo autem
possint lii homines hanc vocationem obtinere,
Ubro sequenti videbimus. Secundus status est
hominis semel ad fidem sufficienter vocati, qui
vocationi restitit, et credere noluit, retinet ta-
men vocationis memoriam: nam si penitus
fuisset iUius obUtuSj perinde reputaretur ac
si nunquam illam habuisset. In tertio statu
ponimus hominem non solum vocatum ad fi-
dem, sed etiam jam credentem, ac proinde
habentem habitum fidei infusum, vel etiam
habitum spei -, non quoad hoc utriusque est
eadem ratio. Et in hoc statu potest moveri
queestio de necessitate excitationis, vel ad eU-
ciendos actus fidei et spei, vel ad eliciendum
actum contritionis, et se disponendum ad jus-
tificationem. Quartus denique status esse po-
test hominis jam justificati.
3. Prima opinio Vegce. — Prima ergo opinio
esse potest gratiam excitantem in solo primo
actu esse simpliciter neccssariam, in reUquis
vero esse posse utilem, non tamen necessa-
riam, saltem ad conversionem. Ita sentit Vega,
lib. 6 in Trident., cap. 1, ut in ultimis verbis
aperte declarat, dicens : Neque nos solam ad-
juvantem graliam posse suf/icere concedimus
in aliis quam fidelihus, vel in eis q^d jam
aliquando beneficio gratice excitantis ad fidem,
aut conversionem suam exstimulati, novo sti-.
mulo non indigent. Et ideo, cum GonciUum
dicit peccatores, excitante vel adjuvante Dei
gratia, converti, cap. 5, et utramque esse ne-
cessariam, can. 3, Vega exponit ideo dictum
esse, quia est communis et trita via conver-
s^
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.E GRATLE IN GENERE.
sionis et poeiiitentiee peccatorum, et in illis qui
non essent vel fide jam illuminati^ vel certe
jam aliqua excitante gratia praeventi^ utraque
gratia est uecessaria. Omissis autem quee per-
tinent ad duos ultimos status, quee aliis sen-
tentiis communia sunt, quoad secuudum sta-
tum potest fundari hsec sententia^ quia si prae-
cessit aliqua excitatio, per illam satisfactum
est necessitati gratise ex hac parte, nam Gon-
cilium Tridentinum sohim requirit prseviam
vocationem vel excitationem, quoe in dicto ho-
mine, de quo loquimur, jam prsecessit: manet
autem illa excitatio jam prsecedens virtute, et
veluti semen cordi immissum ; ergo iUud suffi-
cit ut per adjuvantem gratiam postea fructifi-
cari possit.
A. Opinio secunda hipartita. — Secunda sen-
tentia est, peccatorem fidelem, habentem ha-
bitum fidei infusee mortuse^ non indigere nova
gratia excitante ad subsequentia pietatis opera,
sigillatim sumpta, per se loquendo^ et exclu-
sis intrinsecis difficultatibus ex tentationibus
vel ahunde ortis. Quge sententia duas habet
partes, una est de actibus ehcitis ab habitu
fidei, idemque erit de actu spei^ si peccator in-
fusum habitum spei habeat, et hsec pars coin-
cidit cum tertia sententia statim referenda^
qucC loquitur de hominibus justis. Altera pars
est de actibus charitatis aut poenitentise, vel
aharum virtutum infusarum^ quarum habitus
peccator non habet. Et quoad hanc partem in-
siuuat hanc sententiam Roffens., art. 36 con-
tra Luther., quatenus dicit peccatorem, non
prorsus derehctum a Deo, seipsum per fidem
excitare ad contritionem seu dispositionem ad
justitiam. sine nova gratia. Et idem sentiunt
Ruardus et Gumel . infra citandi ; clarius tenet
hanc opinionem Vega loco supra citato. Yide-
tur tamen requirere ut ahqua excitatio ad poe-
nitentiam in peccatore prsecesserit, in virtute
cujus possit postea moveri. Heec autem hmi-
tatio habet eamdem rationem et difficuha-
tem quam prsecedens opinio, et ideo pro nunc
omittenda est. Fundamentum itaque hujus
sententiae est, quia qui habet fidem, potest
per iham operari sine nova excitatione : per
actum tamen fidei potest sufficienter excitari
ad poenitentiam vel aham virtutem ; ergo etiam
ad opera aharum virtutum non iudiget nova
gratia excitante, quam Deus in ipso peccatore,
sine ipso, operetur ; et confirmatur, quia jus-
tus per fidem potest seipsum excitare ad amo-
rem : ergo et pcccator. Probatur cousequentia,
quia hcet pcccator non habeat actum chari-
tatis, habet nihilominus paratum auxilium ad-
juvans sufficiens ad amorem ehciendum; ergo
quod illa gratia adjuvans sit per habitum, vel
per ahud auxihum adjuvans Dei, nihil refert
ad excitatiouem fidei, quia sohis habitus, hcet
det facultatem iutrinsecam operandi, parum
immutat dispositionem hominis, ut facihus vel
difficihus possit per fidem excitari. Eo vel
maxime quod potest interdum peccator sua
fide efficacius uti ad se excitandum, quam
justus. Denique hoc videtur significare Concil.
Trident., sess. 6, cap. 6, ubi post primam ex-
citationem ad fidem, per hanc dicit moveri h-
berum arbitrium in Deum, et deinceps per
unum actum hberum ahum excitari.
5, Opinio tertia. — Tertia sententia est, jus-
tum posse sine excitante gratia speciah ehcere
opera pietatis, seu actus earumdem virtutum
infusarum. Ita tenet aperte Gajetan. 1. 2,
quoest. 409, art.9, ubi ita etiam exponitdivum
Thomam,dicentem hominem habentem habi-
tum gratiee, indigere auxiho actuah, ad opera
gratiee, per se quidem, et in ordine ad singula
opera, ratione generaU, videhcet, quia nuUa
res creata potest in quemcumque actum prodire,
nisi viriute motionis dimnce, utiqne generahs
concursus , quem non excludit ibi Gajetanus,
eum dixit, quod liomo ex sola gratia potest
ipsa graiia uti, hona faciendo, et mala vitando
nunc et ad Jioc; ergo particula illa, sola, ex-
chidit excitantem gratiam, uam actuahs con-
cursus ad adjuvantem pertinet,ut infra dicam.
Eamdem sententiam tenet Soto, hb. 3 de Na-
tur, et grat., cap. 4, art. 2, ubi tantum sub
probabilitate dicit justum, preeter gratiam
gratum facientem, non indigere aho speciah
auxiho Dei moventis ad singula opera prsece-
ptorum, vel meritoria. In eadem sententia
est Ruardus, artic. 7, § Bx profositionilus, ubi
generahter de fidelibus loquitur, et affirmat
posse actu credere ea quse sunt fidei cum sola
cooperatione Dei universah in ordine gratiae,
et addit simihter posse operari opera salutis -,
in quo videtur ad secundam sententiam acce-
dere, nisi intehigatur de proportione cum S-
deh justificato; et ita etiam docuit hanc sen-
tentiam BeUarm., hb. 6 de Grat. et hber. ar-
bitr., cap. 15, proposit. uhima. Tenet etiam
CumeL 1. 2, qusest. 111, art. 3, disput. 1,
dub. 3, appendice, § Restat dicere, ubi etiam
loquitur de peccatore habente fidem respectu
actuum fidei; tamen statim consequenter dicit
idem de justo, et aUegat Lunerum in tract. de
Grat. Christi, cap. 11 et 12; citari etiam po-
test Pavia, hbr. 3 Ortliodoxar. exphcat., qua-
tenus ait justum a fide excitari ad bene ope-
CAP. VIII. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT NECESSARlA SOLUM, ETC.
33
randiim. Item Camerarius, lib. i de liber. Ar-
bitr., cap. 10, qiiatemis dicit per babitiim in-
fusnm fidei mortufeposse psccatorem assentiri
veritati revelatse sine novo motu gratise exci-
tantis. Eamdem sententiam tenet Molina in
Concord., disputat. 8.
6. Fundari potest in Arausicano. — Ratione
suadetur primo. — Secundo, — Fundari potest
haec spntentia, primo in vcrbis Coneilii Arau-
sicani, cap. 25, ubi sic habet : Hoc etiam se-
cicndmn fidem Catholicam credimus, quod, ac-
cepta per BajMsmum gratia, omnes baptizati,
Christo auxiliante et cooperante, quodadsalittem
pertinet possint et debeant, si fideliter laiorare
toluerint, adimplere; ubi videtur non requi-
rere in justis nisi auxilium cooperantis giatiae ;
et paulo inferius, hoc magis declarans ait :
Hoc etiam salulriter profitemur et credimus,
quod in omni opere lono nos fion incipimus, et
postca per misericordia?n Dei adjuvamur, sed
ipse nobis nullis pr cecedentihus meritis fidem
et amorem sui prius inspirat, ut et Baplismi
sacramenta fideliter requiramus, et post Ba-
ptisynum cum ipsius adjutorio, quw sibi sunt
placita, implere possimus ; ubi ante Baptis-
mum, id est, ante justificationem, fidei et
boni operis initium per divinam inspiratio-
nem, post justificationera vero, sohim Dei
auxilium requirit. Unde etiam indicat opera
pictatis, quse post justificationem fiunt, eate-
nus non incdpere a nobis quatenus sine gratia
fieri a nobis non possunt, quse gratia per inspi-
rationem, non a nobis iuccepit. Ratione proba-
tur eadem sententia, quia duo munera propter
quae potest gratia excitans requiri, per habi-
tum infusum suflQcienter implentur. Nam si
gratia excitans ponitur ut sit principium phy-
sicum actus, ut Molina vult, multo magis hoc
preestat habitus; si vero gratia excitans est
necessaria ad incUnandum animum, id etiam
sufiicienter supplet habitus infusus, qui est
veluti fons aquse vivae salientis in vitam seter-
nam, ut dixit idem Molina in Appendice ad
concordiam, in responsione ad objectionem
tertiam, § Illud obiter, ubi consequenter dicit
habitus, quatenus arbitrium nostrum alliciunt
etinclinaut ad supernaturales actus eliciendos,
prsevenientis gratise rationem habere. Idem-
que sentit Bellarminus supra, sic argumen-
tando : Si potest homo nondum justificatus ex
semine bonce inspirationis, producere bonum
conversio7iis, quanto magis ex semine gratice
gratum facientis poterit fructum justitice ef-
ficere. Secundo, potest suaderi hsec opinio na-
turali ratione, quse maxime videtur dictos
Vlll.
auctores movisse : nam potentia naturalis
cum solo coneursu Dei potest suum actum
elicere; ergo et potentia saperuaturalis, qua-
lis est habltus infusus, poterit cum solo con-
cursu generali gratiee suum actiim elicere.
Dices necessariam es.se pneviam objecti pro-
positionem ; sed contra, quia respectu fidei
jam iufusae haec proposilio sufficieuter fit per
media externa et naturali modo, quo^d appre-
hensionem objecti; fides autem potest reliquis
virtutibus objecta proponere.
7. Opinio quarta. — Quarta opinio esse po-
test, ad omnem actum supernaturalem, etiam
in justis, necessariam esse excitationem proe-
viam, quam aliqui moderni videntur defen-
dere, praesertim Vasquez, disput. 185, cap. 6,
usque ad 9; et disput. 193, cap. 1 et 2; nititur
in illo principio, quod uon sit opus bonum
sine cogitatione congrua proportionata, quse
cognitio semper habet rationem grati* exci-
tantis, ideoque non solum de actibus super-
naturahbus, sed etiam de natnralibus idem
sentit : nos autem de sohs operibus pietatis
loquimur, nam de cseteris in libro 2 satis dic-
tum est. Quid ego de his sententiis sentiam,
discurrendo per dictos tres status homiuis
breviter exphcabo.
8. Assertio prima circa primum pimctum
difficultatis. — In eo qui nunquam credidlt,
prceter primam excitationem, necessaria est in-
spiratio. — Dico ergo primo, in eo qui nuu-
quam credidit, prsecedens excitatio vel voca-
tio non sufficit ut credere incipiat, sed no^a
inspiratio necessaria est. Probatur, quia Con-
cilia ad conversionem ad fidem, quando primo
fit, seu (quod idem est) ad primam volunta-
tem credendi, requirunt inspiratiouem qute
det homini potestatem ad talem couversio-
nem seu voluntatem habendam, et sit aliquo
modo principium ejus. Inspiratio autem pra2-
terita, cum jam nou sit, non potest dare in
praesenti potestatem, nec adjuvare ad conver-
sionem, quae nunc fit, ut per se est evidens,
sive talis excitatio sit principium morale, sive
physicum illius actus qui in praeseuti fit. Quod
si dicatur excitatio praeterita in praeseuti esse
aliquo modo, interrogo an sit actu vel virtute:
si primum dicatur, necessarium est ut sit ea-
dem quse prius incoepit et usque nunc durat,
et tunc erimus extra casum disputatiouis,
c[uia tunc couversio non fit sine prasvia iuspi-
ratione actuali, quia licet prius tempore in-
coeperit, quod fere semper contingit, adhuc
durat : vel si prior abiit, et nunc altera existit,
illud ipsum est quod iu assertioue inteiidirnuS;,
34
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^E GRATL^ IN GENERE.
nam hsec secunda excitatio non potest esse a
nobis, sed esse debet ab eodem auctore a quo
fiiit prima, alioqui non esset per infusionem
vel inspirationem Spiritus Sancti, ut Concilia
loquuntur.
9. Prior excitatio non manet in urtute. —
Si vero altera pars eligatur, nimirum^ prio-
rem excitantem manere in virtute, vel quasi
in semine, quod videtur Vega intendere^ con-
tra hoc argumentor in hunc modum. Quia
virtus illa non est nisi aliquid per modum
actus primi, imo non potest esse aliud nisi
species aliqua preecedentis excitationis^ quae
in memoria maneat; quid enim aliud cogitari
aut significari potest? Unde si homo esset
omnino oblitus praicedentis excitationis, ita
ut nullo modo posset illius recordari^ nou
magis potest prceterita excitatio ad prsesentem
conversionem deservire^ quam si nunquam
fuisset; ergo potest dici manere in virtute,
quia in memoria manet. Illa autem memoria
ut est tantum iu habitu^ non excitat mentem
formaliter,, uam in homine dormiente esse
potest; ergo per se seu formaliter et imme-
diate non juvat ad conversionem per modum
gratiee excitantis; ergo^ ut juvet, oportet ut
iila species quee ex preeterita excitatione in
memoria mausit, ad operandum excitetur :
hoc autem non fit suflB.cienter sine nova inspi-
ratione ab Spiritu Sancto immissa; ergo sem-
per hsec est necessaria, non obstante prsece-
deuti excitatione. Totus discursus est evidens
quoad omnes partes^ solumque antecedens
ultimae cousequentiee declaratione et osten-
sione indiget.
10. Species relicta in memoria non excitatur
sv.fffcienter sine nova inspiratione. — In liac
ultlma excitatione cluo consideranda. — JPrimo,
externim oljectum. — Probatur autem in hunc
modum, quia imprimis sicut intellectus nudus
non excitatur primo ad operandum ab ipso-
met intellectu^ vel a voluntate^ ita etiam, licet
includat intellectum jam constitutum in actu
primo per speciem^ non potest a se vel a vo-
kmtate, primo vel directe, applicari ad actua-
lem considerationem, sed oportet ut ab aUqua
causa extrinseca vel objecto excitetur, ut est
in philosophia notum, quia neque memoria
est potentia libera quse se applicet ad opus,
neque voluntas potest fleri in aliquid in me-
moria retentum, nisi ejus consideratio proe-
existat; ergo etiam in praisenti memoria prae-
teritse excitationis nou potcst per seipsam vel
per voluirtalcm primum excitaxi ; oportet ergo
ut ab aliqua causa extrinseca vel objecto ex-
citetur; ergo ab Spiritu Sancto excitari debet.
Probatur hsec ultima consequentia, quia in
hac excitatione duo possunt considerari. Pri-
mum est externum objectum, quod occurrit
sensibus. AUud est id quod interius fit per
considerationem actualem prseteritse excita-
tionis vel objecti ejus. Utrumque autem ho-
rum, si ad salutem conferat, est a gratia Spi-
ritus Sanctij exterius vel interius excitante.
De priori patet, quia Ucet illa exterior exci-
tatio fieri posset per naturalem elEcientiam
objectorum sensibilium, tamen quod occasio
talis excitationis occurrat, et quod causse ad
illam sufficientes conveniant, non fit absqne
nutu et singulari providentia Dei ordinata ad
spiritualem salutem ejus qui sic excitatur, et
ideo illamet externa excitatio inter beneficia
gratise exteriora computatur, juxta doctrinam
Augustini in multis locis supra allegatis^ praj-
sertim Ubro de Prsedestin. Sanctor., cap. 8^, et
de Bono perseverant., cap. l^, et dicto c. 33
de Spirit. etlitter., et dict. quaest. 2 ad Sim-
phcian., et liomil. 23 ex 50, de quo etiam in
Ubro secundo et tertio multa dicta sunt, et in
sequentibus saepe inculcabitur.
1 J . Alterum est excitatio interior per spe-
ciem internam. — Quod vero attinet ad alteram
partem de interiori excitatione^ probatur, quia
si memoria interius excitata ab illo objecto
sokim prodeat in quamdam recordationem vel
considerationem mere naturalem excitationis
prcBteritee, vel objectorum ejus, illa non suffi-
ciet ad excitandum hominem ad supernatura-
lem conversionem ad fidem vel poenitentiam -,
ergo necesse est ut pecuHaris actio Spiritus
Sancti ibi intercedat, et utatur illo medio ex-
teriori et specie interiori, tanquam instru-
mento ad illuminandum intellectum homiuis,
et commovendam voluntatem ejus altiori mo-
do, quam ex vi naturse fieri possit per illa
media. Utrumque declaratur, quia iu prima
excitatione ad fidem, ut sit verum auxilium
gratiee sufficiens_, non satis est pradicatio ex-
terior sufficientissime proposita, cum tota na-
turali suasione, quee ex vi exterioris preedica-
tiouis interius fieri potest naturaliter ; sed ne-
cessarium est ut Spiritus Sancti actio_, ad uten-
dum altiori modo illis instrumentis, iuterne
et occulte interveniat^ ahoquin illa non esset
sufficiens excitatio et vocatio, ut in libro se-
quenti ostendendum est^ et tradit Augustinus
toto libro de Gratia Christi, et Praedestiuat.
Sanctor., cap. 8, et Prosper, contra Coliator.,
cap. vigesimo-octavOj et Gregor., libr. unde-
cimo Moral.;, cap. quinto ; ergo a fortiori sola
CAP. VIII. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT NECESSARIA SOLUM, ETC.
35
naturalis memoria vel consideratio prioris ex-
citationis, caiisata ab objecto exteriori, multo
minus potest habere vim sufficientis excitatio-
nis, sine altera doctrina et motione interna
Spiritus Sancti ; patet consequentia^ quia spe-
cies relicta in memoria ex prseterita escita-
tione fuit mere naturalis et acquisita, et non
potest majorem babere efficaciam quam species
impressse in ipsa actuali excitatione^ seu ex-
terna fidei propositione ; ergo quamvis prior
excitatio preecesserit in homine infideli, nova
excitatio necessaria est ut convertatur. So-
lumque potest assignari differentia inter ho-
minem prius excitatum^ et alium nunquam
vocatum, quod ille prior^ si facile recordari
possit illorum quse antea viderat vel audierat^
facilius poterit nunc iustrui vel excitari, quia
prseteritain memoriam revocata aliud juvare
possunt, ad eum modum quo meKus ingenium
potest aliquo modo deservire ad facilius appre-
hendendam fidem^ si proponatur : semper ta-
men interior excitatio nova necessaria est. Et
confirmatur;, quia in isto homine, de quo lo-
quimar, voluntas nunquam fuit inducta ad
consentiendum per voluntatem credendi ; ergo
nuuc indiget excitatione in ipsamet recepta,
qua elevetur ad illam voluntatem eliciendam^
nam si quse foras excitatio praecessit, illa jam
uon est^nec aliquid invobmtatereUquit, sed ad
summum aliquam sui memoriam in intellectu^
sicut mansit in discipulis, qui dicebant : Nonne
cor nostrum ardens erat in nobis, cim loquere-
tiir in via ? Haec autem memoria non sufficit
pro vokmtate, nam oportet ut in se afficiatur,
et paulatim sublevetur, ut supra explicavi ;
ergo nova excitatio in vokmtate necessaria est.
Uude quia voluntas non excitatur nisi prsevio
intellectu, ut illa excitatio voluntatis sit suffi-
ciens, oportet ut ex proportionata cogitatione
intekectus procedat; ergo in ipso intellectu
etiam preecedere debet nova excitatio, etiamsi
ad illam possit prsecedeus aliquid juvare ,
modo jam dicto.
12. Assertio secimda circa secundum punctum
difficultatis. — Peccator fidelis ut converti pos-
sit, eget gratia excitante. — Fundatur in Tri-
dentino. — Secundo, dicendum est peccatorem,
etiamsi habeat fidei habitum , indigere aiiqua
gratia excitante, ut ad justificationem disponi
et in Deum converti possit. Hsec assertio com-
munior est ; tenet illam Bellarm., dicto c. 15,
ad 3, contra 4 conclus. ; et Valent., disput. 8,
qusest. 3^ punct. 3, § 1, proposit. 8; Driedo,
de Capt. et redempt. gener. humani, tracta-
tu 5, cap. 2, part. 2_, iu solutione tertise quajs-
tionis; et Vega in hoc consensit, quidquid lo-
quatur de conversione ad fidem vel poeniten-
tiam, et idem sentiunt communiter alii mo-
derni , et habet magnum fundamentum in
Concilio Tridentino, sess. 6, cap. 44, ubi lo-
quitur de fidelibus lapsis ; dicit rursus justifi-
cari posse cum excitante Deo, etc, ubi aperte
judicat etiam illius justificationis initium a
nova excitante gratia sumendum esse. Idem
sumi potest ex eadem sess., can, 3, ubi definit
neminem posse credere, sperare, amare, vel
poeuitere sicut oportet, sine prseveniente Spi-
ritus Sancti inspiratione : quse definitio non
solum in totam coUectionem illorum actuum,
sed etiam in singulos referenda est, et ideo
peccator fidelis, ad poenitentiam agendam sicut
oportet, indiget Spiritus Sancti inspiratione,
quee est gratia excitans. Idem sumi potest ex
eodem Conciho, sess. 14, c. 4, ubi non solum
de contritione perfecta, sed etiam de imper-
fecta, quse attritio dicitur, docet donum Dei
esse, et Spiritus Sancti impulsum, non quidem
adhuc inhabitantis , sed tantum moventis ;
ergo muko magis ad perfectam contritionem
necessarius est Spiritus Sancti impulsus, qui
est gratia excitans. Denique plura testimonia,
quee ad sequentem assertionem confirmaudam
aflferemus, huic a fortiori conv^eniunt,
43. Ratione stahilitur. — Ratione probatur
assertio, quia vel gratia excitans requiritur
tauciuam principium pliysicum illius actus de-
kberati ad quem excitat, vel propter peculiare
munus excitandi potentiam; utroque autem
titulo est necessaria peculiaris excitatio ad
contritionem in peccatore credente, etiamsi
fidei habitum habeat; ergo. Probatur minor
quoad priorem partem, quia etiam iUe pecca-
tor caret habitibus infusis charitatis et poeni-
tentise, ac proinde caret connaturali principio
intrinseco talium actuum ; ergo ex hoc cnpite
etiam indiget gratia excitante, si munus ikius
est hujus principii rationem subire et vicem
habitus supplere : neque enim habitus fidei
vel actus ejus potest esse principium iformale,
quo voluntas elicit contritionem, ut per se no-
tum est. Quoad akeram vero partem probatur
minor, quia licet peccator habeat liabitum fidei,
ille solus non potest supplere munus vitaks
cxcitationis voluntatis. Primo, quia non afficit
illam neque formaliter inclinat ; ergo ut illam
excitet, oportet ut nova formalis motio fiat in
voluntate ; ergo hcec erit nova inspiratio ,
quamvis ex actu fidei resultare possit, quod
non negamus; dicimus autem necessarium
esse ut prascedat et praeparet voluntatem ante
36 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
perfectam conversionem ; deinde ut intellectus
per fidem voluntatem excitet, necesse est prius
ipsum excitari, nam solns fidei habitus ad hoc
non sufficit;, quia si homo sit tantum iu actu
primo, et quasi dormiens in usu talis habitus,
non potest incipere illo uti, nisi divinitus ex-
citetur, propter rationem in preecedenti asser-
tione factam, quse eodem modo hic locum ha-
bet, quia habitas non magis excitat potentiam
quam species prcecedentis excitationis in me-
moria relicta, quia habitus sohim deservit ad
constituendam potentiam in primo actu, et ad
cooperandum illi per modum gratiae adjuvan-
tis, qiiando ehcit actum, non vero ad excitan-
dum formahter et vitalit^r potentiam , tota
enim inchoatio habitus est dormientis, ut sic
dicam, non vigilantis, quahs in motibus gra-
tiae requiritur, etideo nunquam potest excita-
tio ab ipso liabitu initium sumere; sicut poten-
tia ipsa naturalis ijitellectus vel memorias est
naturahter propensa ad suum actum, tamen
non potest illum inchoare, nisi ahundo exci-
tetur vel apphcetur. Idem ergo est cum pro-
portione de ipso actu fidei , seu de homine
illum habente.
i 4. Ohjectio. — Con/irmatur. — Objiri vero
potost quia, in eo qui jam credit, excitatio ip-
sius fidei sine nova excitatione vohuitatis ad
credendum fieri potest per solam novam ap-
preliensionem et memoriam objecti fidei, quia
potest naturahtor fieri occurrente objecto ex-
terno sufficiente ad excitaudas species, et me-
moriam mysteriorum fidei; ergo hsec sola ex-
citatio quasi externa sufficit ut homo postea,
per actum fidei, possit seipsum excitare cum
sola gratia adjuvante ad contritionem haben-
dam. Et confirmatur, nam hcet homoinchgeat
tunc ahqua inspiratione, si iham facit vel im-
petrat ex vi fidei, jam illa non erit gratia ex-
citans, quam Deus in nobis siue nobis ope-
ratur.
15. Responsio. — Assensus fidei considerari
potest speculative et practice. — Respondeo
ad priorem partem, assensum fidei dupHciter
posse considerari. Primo, quasi speculative
tantum, ut est assensus cujusdam veritatis. Se-
cundo practice, ut suadet vohmtati conver-
sionem ; est enim fides eminenter practica et
spcculativa, ut suppouo. Priori modo proba-
bile cst peccatorem assueturn ad credendum,
posse cum exterua propositione objectorum
fidei excilari sufficienter ad exercendum actum
fidei, quia objectum illud statim ofiertur ut
credibile, et intehectus jam est sufficienter
constitutus in actu primo ad chciendum se-
DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
cundum cum communi concursu, seu auxiho
gratice cooperantis, prsesertim quia, ut supra
hbro 2 dixi, probabile est ad iUud exercitium
fidei non seraper esse necessariam vohnitatem
supernaturalem, sine qua ihe actus fidei non
est practice et moraUter ( ut sic dicam ) super-
naturahs, sed speculative tantum et intellec-
tualiter, ad quod sufficit intellectuale lumen
infusum, habens communem concursuoi gra-
tiae paratum et objectum sufficienter propo-
situm, et apphcatum ad operandum per quam-
cumque voluntatem, de quo in tertio puncto
plura dicam. At vero practice non potest ac-
tus fidei, prsesertim mortuee, sufficicnter ap-
plicari ad excitandam vohmtatem ad veram
conversionem, ad poenitentiam agendam, nisi
divina gratia excitans circa usum ejusdem fi-
dei intercedat, tum apphcando fidem ad ju-
dicium practicum et ihuminando intellectum
ad consideranda motiva supernaturalia apta
ad commovendam vohmtatem, tum ex parte
vohmtatis, quaj per se im[;otens est ad talem
conversionem , et per peccatum privata est
spirituahbus douis, et per conversionem ad
creaturas est debihor facta. Et ideo licetverum
sit actum fidei mortuoe ahquid posse juvare,
eo quod etiam actus ihe sit ex gratia, nilhlo-
minus etiam divina inspiratio necessaria est.
16. Ad confirmationem supra num. 14. — Ad
alteram partem, respondeo imprimis non esse
contra rationem gratisc excitantis, quod possit
cadere sub ahquod meritum, quando non est
prima gratia excitans, sed aliam supponit.
Cum enim gratia excitans dicitur fieri in nobis
sine nobis, solum excluditur nostra coopera-
tio hbera in ipsomet actu gratiae excitantis,
juxta superius dicta ; non tamen excluditur
omnis prior causa morahs ex parte hominis
cum priori gratia operantis, et alteram excita-
tionem impetrantis^ tanquam gratiam pro
gratia. Hoc enim non est contra communem
rationem gratise, imo pertinet ad ejus virtu-
tem et perfectionem, ut in hbro sequenti, ca-
pite 12, latius dicam. Neque etiam est contra
pecuharem rationem gratise excitantis, quia
hcet prascedat aliqua hominis consideratio ,
vel meritum, vel impetratio, nihilominus id
quod datur, potest esse sola gratia prseve-
niens, et Spiritus Sancti impulsus, qui uec ab
hbertate hominis proxime pendeat, neque
perseprimo in ejus potestate existat. Sic ergo
in prsesenti fieri potest ut inspiratio proxime
voluntatem excitans et adjavans ad poeaiten-
tiam, hcet in se vera gratia sit, non detur nisi
consideranti vel appetenti ex fide. Tuncautem
CAP. VIII. UTRUM GRATIA EXGITANS SIT NEGESSARIA SOLUM, ETG.
37
necessariiim erit ut prsecedat inspiratio, qiioe
fidem ipsam excitet et applicet practice ad sic
petendum, quae tunc erit prima in illo ordine,
ac proinde omnino gratuita, et cum illa sal-
tem mediate detur propter poenitentiam ,
etiam ratione illius verum erit peccatorem fi-
delem non converti ad poenitentiam sine ex-
citatione gratise^, gratuita omnino ac prseve-
niente.
17. Assertio tertia circa iertinm puncttm
difficultatis. — Justus ad opera pietatis eget
gratia excitante ad duos prcesertim effectus. —
Tertio^ dicendum estliominem justificatum in-
digere, etiam in suis operibus pietatis, gratia
excitaute ; heec assertio quoad aliquid videtur
certa , quoad aliquid vero solum probabilior,
juxta varios effectus ad quos talis gratia in
homine justo desiderari potest. Unus est per-
severantia in gratia usque ad mortem^ vel
longo tempore ; ad hanc enim non sufBciunt
habitus nisi divina protectio intercedat^ ut su-
mitur ex Concilio Trident., sess. 6^ cap. 11 et
13 : etsupra in libr. 2 probatum est^ et infra
tractando de bono perseverantise latius dice-
tur. Alius effectus est particularis victoria ali-
cujus gravis tentationis, vel ( quod idem est )
certa ac definita observatio preecepti, ubi
magna difficultas occurrit ; tunc enim est pe-
culiare Dei auxilium necessarium, juxta supra
dicta in Hbro 1 et 2 ; doctrina enim ibi data
communis est hominibus lapsis, tam justis
quam peccatoribus;nam testimonia ibi adduc-
ta indiffereuter de liis liominibus loquuntur.
18. Rationes vero seque de utrisque pro-
cedunt, quia soli habitus infusi parum ad
difficultates superandas conferunt, nisi homo,
qui illos habetj divinitus adjuvetur, quod ad-
jutorium ab excitante gratia prsecipue inci-
pere debet, quia, ut dixit Bernardus hb. de
Grat. et liber. arbitr., conatus liieri arbitrii,
et cassi sunt, si non adjuventur, et nulli, si
non excitentur.
i9. JVotandum primo. — Girca hos vero effe-
ctus, observare oportet non solum internam
gratiam excitantem, sed etiam externam exci-
tationem vel protectionem posse ad illos mul-
tum juvare, ideoque magna ex parte posse
hanc excitationem per providentiam gratiae
suppleri, vel minui necessitas gratise excitantis
ad hujusmodi efiectus. Nam si Deus, sua spe-
ciali providentia efficiatutjusto pauciores oc-
casiones peccandi occurrant, paucioribus etiam
interuis excitationibus indigebit ad perseve-
randum ; et simili modo, si Deus efiiciat ut
tentatio vel suasio ad malum non sit ve)ie-
mens nec diuturna, fieri potest ut possit vinci
tentatio cum communi adjuvante gratia, sine
alia speciali excitatione ; et ideo Augustinus
ssepe multum commendat hauc divinam pro-
tectionem, et inter auxilia gratiee illam po-
nit, eique effectum prseservandi hominem ab
aliquibus peccatis tribuit, ut videre licet in
Soliloquiis, cap. 15 et 16, quse vel sunt Au-
gustini, vel ex sententiis ejus desumpta, et ita
fere eadem verba habentur in Ub. 50 Homi-
har., in 23, cap. 6, ubi sic ait : IToc dicit tili
Deus tuus : Regelam te mihi ; ut adidterium
non committeres, sv.asor defuit; ut suasor de-
esset, ego feci ; locus et tempus defuit, ut hcec
deessent, ego feci : adfuit suasor, non defuit lo-
cus, no7i defuit tempus, ut non conseniires, ego
terrui : vel ut in Soliloquiis habetur : Sed ut
non consentirem, tu me tenuisti ; sed in idem
redit, nam terrendo hominem, Deus tenet il-
him ne consentiat, et utroque modo gratia
excitans indicatur.
20. Notandum secundo. — Simili modo ob-
servari potest circa duos dictos effectus, inter-
dum posse fieri per gratiam excitantem appe-
titum senti^ntem vel moderantem affectum
ejus, aut phantasiam illius commoventem :
nam, ut dixi in fine capitis prsecedentis, gra-
tia excitans interior etiam in internis potentiis
sensitivis ssepe operatur. Unde cum ab his
saepissime pendeat vel tentationis gravitas, val
propensio ad peccandum, fieri optime potest
ut per internam excitationem in portione in-
feriori factam, eo ipso confortetur voluntas
ad non consentiendum, non tam per positi-
vam virtutem, quam in se recipiat, quam per
ablationem diflBcultatis , ex motu appetitus
provenientis. Quanquam verum sit motionem
gratiai factam in appetitu sensitivo non posse
non redundare in vokintatem, saltem per sym-
pathiam naturalem, dicimus fieri posse ut non
sit necessaria specialior excitatio in voluntate,
quam sit illa quee per appetitum insurgere po-
test. Et interdum fieri potest ut sufiiciat sola
moderatio concupiscentise sensitivse, vel ap-
prehensio phantasiffi , licet nulla positiva
motio in voluntate redundet, sed sola ablatio
difiicultatis in objecto, ut dictum est. Hsec au-
tem locum habent ubi, ablata difiicultate, po-
test prseceptum impleri, vel peccatum vitari
per actum naturalem; nam si superuaturalis
necessarius sit, ad punctum sequens perti-
nebit.
21. Effectus gratia; excitantis in ordine ad
actus meritorios. — Tertius effectus gratise in
j ustis eonsiderari "potest in ordinario moilo
38
LIB. lil. DE AUXILIIS INTERNIS
Oj^erandi actus fructuosoS;, seu meritorios jus-
titiee. In quo imprimis certum est frequentem
Dei iuspiratiouem et excitationem utilissimam
esse JDstis ad hsec opera prsestanda^ et ad pro-
ficieudum per illa in via virtutis et sanctitatis ;
ipso fere experimento constat , et ideo fideles
frequenter a Deo petunt hujusmodi inspiratio-
nes, et quo sanctiores^ eo anxius illa deside-
rant : ideo in Scriptura sacra , praesertim in
PsalmiSj hujusmodi petitiones frequentes sunt.
Ex quo etiam intellijjimus hoc genus gratiae
esse moraliter necessarium ad frequenter et
cum spirituali fructu hsec opera prsestanda.
22. Amfliatur et prohatur uUerius assertio
tertia. — Ad singula ofera pietatis in justifi-
catis, excitans gratia, prout alstraliit ab effi-
caci et inefficaci, est necessaria. — Difficultas
vero est an ad singula opera pietatis sit exci-
tans gratia necessaria in nobis justificatis? Et
inhocsensuneganthujus gratise necessitatem
auctores tertise opiuionis^ et paucos invenio
contradicentes. Valentia tamen supra^ propo-
sitione 3^, videtur oppositum sentire, quamvis
non dicat expresse hanc gratiam esse necessa-
riam, sed habere locum iu his actibus justo-
rum. Clarius hoc sentit Vasquez^ et conse-
quenter loquendo cogitur id affirmare^ nam
ipse docet hominem per vires liberi arbitrii
non posse efficere bonum actum moralem or-
dinis naturse sine exciiaute gratia, quam vocat
cogitationem congruam, et gratiam ordiuis
naturahs ; ergo consequenti ratione in homine
justo erit necessaria cogitatio cougrua ad sin-
gula opera supernaturalia, seu pietatis, quse
erit gratia ordinis supernaturaUs. Ex hoc ta-
men discursu solum conchiditur iham cogita-
tionem congruam esse necessariam ut actus
fiat, non tamen ut fieri possit^ quia cogitatio
congrua, eo modo quo est gratia, pertinet sem-
per ad gratiam efficacem, sine qua datur po-
testas operandi. Hic autem generatim loqui-
mur de necessitate hujus gratiee, ut possit jus-
tus operari, sive sit efficax^ sive sufficiens
tantum. Item tota ratio gratise juxta illam
sententiam ponitur in congruitate cogitatio-
nis, non in cogitatione ipsa, seu substantia ejus
(ut sic dicam) ; nos autem a congruitate abs-
trahimus, et de excitatione inquirimus , sive
sit cougrua^ sive non.
23. Frohatur ratione desumpta ex Augus-
tiuo. — Aliter igitur argumentor Augustiui
fere discursu in lib. de Preedest. Sanct,, cap. 2
et seqq., et Ub. de Grat. et hber. arbit., c. 7,
quia ad pie operandum necessario proecedere
debet pia cogitatio, etiam in homine justifi-
DIVIN^ GRATI.E IN GENERE.
cato ; sed pia cogitatio non potest incipere in
nobis a nobis, etiam post justificationem ; ergo
debet incipere ab Spiritu Sancto, et conse-
quenter ad gratiam excitantem pertinet; ergo
saltem hoc titulo indiget justus gratia exci-
tante ad singula opera pietatis. Major evidens
est, quia operatio pia includit pium actum vo-
luntatis : voluntas autem moveri non potest
sine proportionata cogitatione intellectus, et
ideo pia voluntas necessario supponit piam
cogitationem. Minor autem probatur ex Paulo,
ad Philip. 2 dicente : Detcs est qui operatur in
noMs, et velle et perficere , quod ideo dictum
est, quia sine illo excitante non possumus ha-
bere voluntatem bonam^ ut dixit Augustinus,
lib. 2 de Peccat. merit., cap. 18. Item ex eo-
dem Paulo, 2 Corinth. 3, dicente : JSfon sumus
sufficientes cogitare aliquid ex nobis, quasi ex
7iohis, sed sufficientia nostra ex Deo est, ubi
imprimis Paulus non de solis peccatoribus, sed
maxime de justis loquitur; imo etiam de se-
ipso, cum dicat : Non swnus stifficientes, et in-
fra subjungat : Qui idoneos nos fecit ministros
novi Testamenti. Nec etiam loquitur de cogi-
tatione congrua, sed absolute de cogitatione
pia et sufficienti ; nam simpliciter dicit : Non
sumus sufficientes aliquid cogitare, et postea
subdit : Sed sufficientia nostra ex Deo est. Lo-
qui autem ibi Paulum de cogitatione pia, id
est, quee ad bonam etiam voluntatem sufficiat,
supra libro 2 late a nobis ostensum est; ergo
etiam justi, ut bene operari possint, necesse
habent ut initium sanctai cogitationis a Deo re-
cipiant. Sed sancta cogitatio est gratia excitans,
quando est prima, nam a Deo mittitur, et non
a nobis procedit; ergo hsec excitatio etiam
justis necessaria est ad singula opera pieta-
tis.
24. Prohatur secundo ex Tridentino. — Se-
cundo, probari potest hgec sententia ex Con-
cilio Tridentino, sess. 6, cap. 16, ubi, de
justificatis hominibus loquens, inquit : Cum
Christus Jesus tanquam caput in memhra, et
tanquam vitis in palmites, in ipsos just^ficatos
jugiter virttUem infiuat, quce virtus hona ipso-
rum opera semper antecedit, et comitatur, et
suhsequitur, etc; gratia autem quee antecedit
opera , non videtur esse nisi graiia excitans.
Video dici posse per gratiam antecedentem
intellexisse ibi Concilium ipsos habitus vir-
tutum infusarum. Verisimilius tamen loqui
videtur de actuali motione gratiae, nam loqui-
tur de justificatis, in quibus jam supponit jus-
titiam eis donatam, per quam Christo tanquam
viti sicut vivi palmites uniti sunt, et in eos
CAP. VIII. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT NEGESSARIA SOLUM, ETG.
39
sio justificatos dicit influere virtutem ; loquitur
ergo de influxu actuali, quod etiam optime
intelligitur persistendo in metaphora, nam vi-
tis non dicitur influere virtutem in palmites,
quia substantiam (ut sic dicam) vel potenlias
illis tribuit, sed quia succum^ vel alimentum_,
vel aliquod simile, quo nutriantur, et augean-
tur, et fructum ferant^ in illos influit; ergo in
eodem sensu dicit Concilium influere Cbristum
in justificatos virtutem antecedentem ^ comi-
tantem et subsequentem^ ad bene ac meritorie
operandum.
25. Prohatur tertio auctoritate Patrum. —
Prajterea, est optimum testimonium Coelestini
Papse in Epistol. ad Episcopos Galliee, c. 8, di-
centis : Omnia studia, et omnia opera ac meri-
ta Sanctorum ad Dei gloriam laudemque refe-
renda sunt, quia nemo aliimdeeiplacet, nisi ex
eo quod ipse donaverit. Ne vero quis sufiicien-
ter dicat donare per habitualem et adjuvau-
tem gratiam^ ulterius pergat et consideret tes-
timonium Zosimi Papae^ quo Ccelestinus suam
sententiam confirmat : Nos autem, instinctu
Bei {omnia enim iona ad auctorem suum refe-
renda sunt, unde nascuntur ), ad fratrum Epis-
coporum nostrorum conscientiam wiiversa re-
tulmus, quse verba Africani Patres^ ut ibidem
refertur, ita expendunt: Quid tamlilero fe-
cisti arlitrio, quam quod universa in nostrce
humilitatis conscientiam retulisti , et tamen
instinctu Dei factiim esse fideliter sapienter-
que vidisti, veraciter fidenterque dixisti? Ideo
utique quia prceparatur voluntas a Domino, et
ut boni aliquid agant, paternis inspirationibus
suorum ipse tangit corda fideliim. Quo imico
testimonio videtur hsec sententia confirmari
auctoritate duorum Pontificum^ et unius Con-
cilii Africani^ quibus accedit etiam Prosper,
qui hbro contra Collator., cap. dO^ hoc etiam
testimonio utitur contra Cassianum et aUos.
Est autem in illis verbis ponderandnm sermo-
nem esse de fidehbus, et per hoc imprimis im-
probari primam et secundam sententiam, et
duas primas assertiones nostras confirmari.
Deinde etiam, quia indefinite dicit, suorum
corcla fidelium, justos etiam comprehendit,
imo illos maxime qui ifli maxime sunt fideles^
et quos Deus ut suos prsecipue gubernat. Quod
etiam aperte coUigitur ex testimonio Pauli,
quod idera CouciUum statim adduxit. Quot-
qunt enim spiritu Dei aguntur, Jii sunt filii
Dei. Deinde ponderandum est iflud : Ut ali-
quid boni agant, paternis inspirationibus suo-
rum- tangit corda fidelnm. Nam in hoc casu
supponunt Africani Patres, sine hujusmodi ins-
piratione nihil boni posse agere etiam fideles et
filios Dei, ac proinde ad singula opera pietatis
indigere justos divina gratia excitante. Unde
de hoc eodem auxiho loquuntur, cum subji-
ciunt: Ut nostrum sentiamus deesse arbitrium,
et in bonis quibusque ac voluntatis Jimnance
singulis motibus magis illius valere non dubi-
temus auxilium.
26. Alia Patrum testimonia. — Atque in
hunc modum possunt, ad comprobandam hanc
sententiam. referri omnia testimonia quibus
hbro 1 usi sumus ad probandum nuflum opus
bonum posse ab homine fieri sine auxiUo gra-
tiae Dei, quse ita exposuimus, ut de pietatis
operibus omnibus et singulis inteUigantur.
Nam doctrina illa generalis est ad justos et in-
justos, perfectos et imperfectos, quia de omni-
bus et singulis operibus pietatis traditur^ sine
ulla personarum vel statuum distinctione. Et
ex vi iflius doctrinae nuUus Cathohcus audebit
dicere^ posse justum exercere actum fidei vel
charitatis sine gratia Dei, non tantum habi-
tuah^ sed etiam actuali saltemadjuvante; ergo
signum est sub illa universah doctrina etiam
opera pietatis justorum comprehendi, in qui-
bus propterea etiam locum habet sententia
Augustini, 1. 2 de Peccat. merit., c. 18: Sine
Deo excitante et adjuvante, niliilpossumus. Imo
idem Augustinus expresse de justificatis eo-
dem modo loquitur libro de Natur. et Grat.,
c. 26, ubi habet illam celebrem sententiam :
Sicut oculus corporis, etiam planissime sanus,
nisi candore lucis adjutus, non potest cernere,
sic homo etiam per fectissime justificatus, nisi
ceterna luce justitice divinitus adjuvetur, recte
non potest vivere ; et prius dixerat , ut pie
semper justeque vivatur ;nhi ponderanda est
comparatio et verbum iUud, no7i potest cerne-
re, quod denotattum necessitatem ad singula
opera, sicut ad singulos actus videndi^ tum
etiam necessitatem adjutorii autecedentis ,
quodin suo genere dat potestatem operandi_,
sicut in oculo et luce contingit. Simili modo,
hbro de Grat. et liber. arbitr., cap. 6, de ho-
mine justificato ait necessarium esse ilh ut
ambulet cum illo gratia, et iucumbat super
istam, ut recte vivat, ubi utrumque auxilium
indicat § Denique. Alii autem Patres et Conci-
ha gratiam illam;, quam universe ad opera pie-
tatis requirunt, declarant per inspirationes et
iUuminationes divinas, et per motiones prae-
vias, quibus prseparatur voluntas a Domino,
et per initium boniB vohmtatis et operationis,
quae omnia excitantem gratiam significant.
Et hoc etiam confirmant iUae senteutiae Gou-
40 LID. III. DE AUXILIIS INTERNIS
cilii Arausioani : Hoc sahihriter profitejjiur,
quod in omni opere bono nos non incipimus,
quod statim declarat^ quia fidem et amorem
prius Deus inspiral. Unde, cum postea sub-
dit, post Baptismum ea qusc Deo sunt placita
posse a baptizatis per Dei adjutorium impleri,
de eodem adjutf>rio divinse inspirationis lo-
quitur sine dubio. Item illam senteutiam :
Multa in homine hona fiimt, quce non facit
Jiomo ; nulla tero faclt lona liomo, quce non
prcestet Deus ut faciat liomo, nemo nega-
bit de omni bomine etiam justo intelligen-
dam esse. Et tamen ratione excitantis gra-
tiaj dictam esse manifestum est ; tum ex usi-
tata pbrasi Augustini, quod Deus per voca-
tionem facit ut faciamus, tum ex eodem Au-
gustino, lib. 2 contra duas Epistolas Pelagia-
uorum, cap. 9, ubi eamdem sententiam prius
tradidit, et ratione excitantis gratiae declarat
Deum facere in nobis ut quidquid esi botii cum
illo faciamus. Denique idem confirmat illa
sententia ejusdem Coucilii : Quoiies hona agi-
mu8, Deus in nohis atque nohiscum, ut opere-
mur, operatur, qiua, juxta frequentem modum
loquendi Augustini, Deus operatur in nobis
per gratiam excitantem, nobiscum autem per
adjuvantem. Et ita ponitur eadem sententia a
Prospero inter alias Augustiui, sententia 22.
Denique boc confirmant testimonia Scripturae
quibus similes sententise solent ab eisdem Pa-
tribus confirmari, quales sunt ilkid Proverb. :
Prceparalur toluntas a Domino ; et ilkid ad
Romanos 8 : Qlui spiritu Dei aguntur, hi sunt
filii Dei, et simika.
27. Prohaiur quarto ex Scriptura , ponde-
rando locum D. Pauli ad Hehr. 13, 20-21.
— Nunc autem kbet pecukariter expendere
rationem Pauk ad Hebr. 13 ; Deus autem, etc,
aptet Tos in omni hono, ut faciatis ejus volu7i-
tatem, faciens in vohis quod placeat coram se
per Jesum Christum, quo loco non tantum
pro peccatoribus, sed etiam pro justis Paukis
orat, petens ut Deus ikos aptet in omni bono :
aptare autem idem est quod proeparare, inck-
nando vokmtatem ad bonum. Nam cum vo-
kmtas sit priucipium omnis boni actus, tum
bomo aptatnr ad bonum , quando vobintas
ejus inclinatur ad bonum, seu quando Deus
ilk immittit voluntatem bonam, ut ild notat
divus Tbomas. Modum autem bujus prffipara-
tiouis expkcavit Paub.is, dicens, faciens in vo-
his, quod placeat coram se, quia, ut akbi dixit,
Deus est qui operatur in nohis velle et perfi-
cere. Hoc autem facit Deus in nobis per gra-
tiam excitantem, ut inkbroolatius videbimus
DIVlN.^i: GR.VTLE IN GENERE.
ex Augustino, et indicat ikud verbum, faciens
in vobis, quia, ut nuper dicebam, per gratiam
excitantem operatur sokis Deus in nobis. Unde
Anseknus ibi rationem ikius petitionis Pauk
reddit, quia, nisi ipso in vobis operante, nibil
potestis agere quod ocuks ejus placeat ; bsec
est gratia quse mentem praivenit. Hsec enim
gratia omuibus, tam justis quam iujustis, ne-
cessaria est ubique et semper, ut opera quge
Deo placeant facere possint.
28. Prohatur quinto raiione. — Ratione
probari potest eadem sententia, quia in ho-
miue non liabente babitum infasum, neces-
saria est gratia excitans, quse voluntatem in-
ducatet juvet ad opus pietatis; ergo etiam in
habeute virtutes infusas est eadem gratia ne-
cessaria, si nuka aka differentia inter duos
operantes intercedat, nisi quod unus habeat
habitum, et non akus. Antecedens supra pro-
batum est cum simik fere ikatione ; quee ite-
rum probatur, quia probabikus est gratiam
excitantem non requiri tanquam principium
pliysicum, quod suppleat vicem kabitus, quod
nunc supponimus, et infra probandum est, et
ideo ex hac parte habitus non tokit uecessita-
tem excitantis gratiae. Akunde vero id quod
est proprium gratise excitantis, quod est for-
makter prsestare ut komo vitakter attendat et
vigilet, vel afEciatur, hoc non praistat forma-
kter habitus, nec suppletur per naturalem il-
lam propensionem quam habet ad suum ac-
tum, quia est distinctse rationis, et non trans-
cendit statum dormientis ( ut sic dicam ) seu
statum potentise in actu primo, qui semper est
imperfectus et potentialis respectu actus se-
cundi; ergo non obstaute habitu manet eadem
necessitas excitantis gratiee, et declaratur in
hunc modum. Nam si vera esset sententia
quam Vega tenet, catechumeno, etiamsi inci-
piat credere per verum actum fidei infusse
ante Baptismum, seu contntionem, non in-
fundi habitum, tuuc si ike post primum ac-
tum fidei interruptum secuudum efiecturus
sit, ex pia voknitate supernaturak indigebit
nova gratia excitante, quia nec habet habitum
infusum, nec prior quse prKcessit ad primum
actum, sufficit ad secundum, ut probant ra-
tioues in primo puncto factse. At profecto ea-
dem ratio necessitatis invenitur in cateclui-
meuo, etiamsi per primum actum ei iufun-
datur habitus, ut probabikor fert opiuio, quia
per habitum non fit habilior vel potentior ad
se excitandum, sed ad credendum si excitetur.
Eademque ratio fieri potest de caiteris virtu-
tibus infusiSj si fingamus homiuem sanctifi-
CAP. YIII. UTRUM GRATIA EXCIT
cari siiie illis per solam gratiam sanctifican-
tem, vel alio modo.
29. AperiUir evidcntius Imjus sentenliwpro-
lahilitas. — Deinde potest necessitas gratise
excitantis in Iiomine justo ita declarari et
temperari, nt creditn facilior fiat, nam loqui-
mnr imprimis de homine qui de novo incipit
operari et transire ab actn primo ad secnn-
dum, quia si jam sitin actu secundo, etab illo
ad alinm transeat per aliquam colligationem,
tunc non indigebit nova gratia excitante^ quia
per primum actum excitari potest ad secun-
dum, in virtute primse excitationis, ratione
cujus uterque actus, vel quotquot multiplicati
fuerint sic connexi, in Deum referuntur. Sic
enim Prosper, contra Collat.;, cap. 3, in fine,
excusat qnsedam verba Cassiani dicentis : Cum
Deus in nodis ortum quemdam honce voliintatis
inspexerit, illuminai eum confestim atque con-
firmat, et incitat ad salutem ; addit autem
Prosper : Et hic potest adhuc dicere illius se
ortum lonw voluntatis significasse, cujus a Deo
sunt plantata, vel inspirata principia, quia il-
lumiriatis jam cordihis possunt salulres pro-
dire conatus, qui ideo ipsius hominis proprii
esse dicmitur, quia jam honorum conatuum ac-
ceperit facultatem, et eormn semina ad suum
referuntur auctorem, quam doctrinam ( quid-
quid Cassianus senserit) tanqnam verissimam
nobis tradit Prosper, et eeque procedit sive illi
conalus sint tantum circa unum actum, sive
circa plures connexos inter se^ et ab eodem
divino semine procedentes. At vero quando
justus omnino de novo incipit pie operari, vel
quia antea dormiebat, et vigilare incipit per
actum bonum et sanctum, vel etiam quia licet
de re sancta cogitaret, subito transfertur ad
aliam omnino distinctam, et cum prsecedenti
nullo modo connexam, in his casibus necessa-
ria est motio, saltem ex parte intellectus, quge
omnem libertatem antecedat ; ergo si talis mo-
tio ex parte sua sit sufficiens ad actum pietatis^
non potest esse nisi ex gratia excitante divina.
Quod quidem est evidentius, quando illa mo-
tio est mere interna, quia nihil externum
occurrit quod illam inchoaret, tunc enim, ut
dixit Zosimus Papa, esse non potest nisi ex
instinctu Dei, sive immediate operantis, sive
medio aliquo ministerio sanctoram Angelo-
rum , saltem quoad motionem phantasma-
tum, quaudo ab ilUs incipit intellectuaUs co-
gnitio.
30. Quando cogitatio interna hausta est a
sensibus, potest aliquid operari hahit?is. —
Quando vero cogitatio iuterna per motionem
A^S SIT NECESSARIA SOLUM, ETC. M
alicujus sensibilis objecti inoipit, tunc aliquid
potest operari habitus, ut tahs excitatio fiat,
potestque etiam juvare aliqua bona dispositio
per priores actus bonos acquisita^ prsesertim
species prseteritorum actuum in memoria re-
lictee ; illse enim immediate excitantur per ob-
jecta externa, et dum reprsesentant vel pium
propositum prius liabitum, vel objectum, ut
jam prius amatum aut creditum^ facilius in-
ducunt cogitationem ad pium actum inclinan-
tem^ quee vera gratia dicenda est; tum quia
occasio talis excitationis, ex gratuita Dei pro-
videntia parata est ; tum etiam quia quodam-
modo prsestatur in virtute prioris gratiee ad
prsecedentes actus efficiendos data. Et niliilo-
minus existimo, ut cogitatio illa^ quee per hu-
jusmodi objecta externa interius excitatur,
sufficiens sit, ut voluntas possit pium et su-
pernaturalem actum elicere, necessarium esse
ut Deus aliquid interius speciali modo infuso
operetur, vel cogitationem dirigendo ut su-
pernaturalem rationem operandi voluntati
proponat sicut oportet_, vel suavitatem ali-
quam infundendo, quse et inclinet, et satis at-
tendere faciat ad talem operandi modum. Mo-
veorque prsecipue, quia hoc videtur milii ma-
gis consentaneum doctrinae Conciliorum et
Augustiuij et quia ipse modus supernaturalis
operandi revera semper videtur hoc exigere,
prsesertim ut eliciatur actus in sua substantia
supernaturalis. Fateor tamen necessitatem
hanc gratiae excitantis in homine justo per se
ac simplicitcr inveniri ex parte intellectus, et
in cogitatione ejus, non tantum ut sit congrua,
sed etiam ut sit sufficiens. Ex parte autem vo-
luntatis, quia necessitas magis oritur ex infir-
mitate naturee lapsae, quse infirmitas per jus-
titiam sanatur aliquo modo, vel reparatur, ideo
si magna justitise perfectio, et habilitas, ac
promptitudo ad pie operandum ex frequenti
usu sancte vivendi comparata sit, fieri poterit
ut excitans gratia intellectus sufficiat ad eli-
ciendum statim ex habitu gratise piam ac
dehberatam voluntatem, uullo interveniente
motu indeliberato ejusdem voIuntatis.Verum-
tamen quamvis hoc magis accidere possit jus-
tis quam peccatoribus_, et perfectis quam im-
perfectis, nihilominus in omnibus rarum esse
opinor, tunc propter tarditatem hominis in
deliberando, prsesertim in materia tam gravi
et supernaturali, tunc propter infirmitatem
et difficultatem quee in hac vita nunquam om-
nino tollitur.
31. Ohjectio. — Eesponsio. — Objiciet saltem
nobis aliquis, quia, supra in secuuda couclu-
A^ LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
sionG;, diximus peccatorem fidelem^ cum sola
externa propositione objecti fidei, posse sine
aliqna gratia excitante eficere actum fidei^
saltem modo specuJativo, cum tamen actus
ille etiam supernaturalis sit : ergo similis pro-
positio objecti poterit essc sufficiens ex parte
voluntatis. Respondetur imprimis illam par-
ticulam soltim non excludere concomitantia^
id est^ non excludere internam doctrinam qua
Spiritus Sanctus facit interius concipere objec-
tum fidei, prout necessarium est ad actum fi-
dei eliciendum : probabile enim est etiam ad
ilhim modum concipiendi uti Deum exteriori
verbo ut instrumento, et adjuvare seu manu-
dncere intellectumj ut melius id faciat quam
suis viribus possit, et hoc genus auxilii ad om-
nes et siugulos actus fidei;, etiamsi ex liabitu fi-
antj esse necessarium. Juxta hoc ergo^ particu-
la solnm exchidit tantum aUa auxiha^ quse ex
parte pise voluntatis ad credendum sunt neces-
saria^ quia supponimus ihum actum fieri pos-
se ex habitu, sine speciah motione voluntatis
ad talem assensum in specie^ sed tantum ad
considerandum vel judicandum de hujusmodi
rebus. Deinde vero addimus in actibus volun-
tatis^ ut sancte fiant, esse longe majorem dif-
ficuUatem quam in actu intellectus speculativi,
etiamsi sit fidei^ quando jam intehectus sup-
ponitur captivatus in obsequium ejus; tunc
enim simphciter fertur in veritatem objecti
propositi^ et difficuhates fidei^ vel non consi-
derantur, vel ei habitu tanquam nuUee repu-
tantur. At vero rectitudo et sanctitas in actu
vohmtatis ex muUis circumstantiis pendet, et
prsesertim ex puro motivo consentaneo tah
actui, quod difficile ab ahis motivis secerni-
tur, et phira etiam sunt quse ihum impedire
vel obscurare possunt, et ideo major necessi-
tas excitantis gratiae ad actus pietatis^ prout
a voluntale pendent, etiam injustis invenitur.
S'^. Ad pnmum fundamentim primce sen-
tentice. — Ad fundamentum secundce. — Super-
est ut ad argumenta aharum opinionum re-
spondeamus. Et ad primum fundamentum
primse sententiae, nihil novi est quod dicamus,
jam enim ostensum est quomodo excitatio
prsecedens^ eodem modo quo dicitur in virtute
vel in semine manere, non potest per se suffi-
cere,nisi iterum excitetur et juvetur. Idemque
et cum proportione dicimus ad fundamentum
secundse sententioe, nam etiam fides mortua
indiget excitatione ut actu operari valeat, et
per se est etiam inefficax ad excitandam suffi-
cienter voluntatem ad perfectam conversio-
nem^ uon tam ratioue sui quam ratione sub-
DIVIN-^ GRATI^ IN GENERE.
jecti infirmi et prave afifecti. Neque Concihum
Tridentinum, cap. 6, dicit unicam excitatio-
nem sufficere ad omnes dispositiones quas ibi
numerat : posset tamen id habere locum quo-
ad excitationem omnino non hberarn, et ab
extrinseeo provenientem, quando actus vohm-
tatis ita essent inter se connexi, ut unus ad
ahum moveret, tunc enim praecedit sahem
prima excitatio ab Spiritu Sancto, quae suffi-
ciat movere voluntatem ad ahquem hberum
actum; iUe vero statim excitat mentem ad
ahum sibi consentaneum , excitando etiam
aham cogitationem in inteUectu, si necessaria
fuerit, in qua etiam Spiritus Sanctus habet
suum proprium inUuxum. Unde hcet hoc
modo procedatur, et usque ad perfectam con-
versionem et justificationem perveniatur, id
non fit sine propria gratia excitante, ut jam
declaravi. Confirmatio autem quse ibi additur
in sequiparatione inter justum et peccatorem,
ex dictis in tertia assertione sohUa rehnquitur,
et in capite sequenti amphus declarabitur.
33. Ad fundamentum tertice senteiitice su-
pra num. 6. — Ad fundamentum tertise sen-
tentiae, imprimis respondendum est ad verba
D. Thomae in dicto artic. 9, in quibus ahqui,
per auxihum gratise et per motionem divinam,
ahquam gratiam excitantem inteUigunt : unde
potius coUigunt, secundum D. Thomam, jus-
tum indigere gratia excitante ad singula bona
opera, etiam ordinis naturahs; sed hoc veri-
simile non est, ut latius in primo hbro dixi.
Dico ergo D. Thomam ibi indefinite loqui de
bono.efficiendo et malo evitando, et ita eodem
modo loqui de motione Dei indefinite, et cum
partitione accommoda postulare iUam ad omne
opus bonum, generalem sciUcet, seu natura-
lem, ad opera naturse; specialem vero, seu
gratuitam ad opera pietatis. Ad Concihum
Arausicanum respondemus, cum in prioribus
verbis dicit : Chrisio auxiUa?ite, et cooperante,
et cum in posterioribus dicit, cum ipsius ad-
jutorio, semper inteUigere auxihum divinse
inspirationiSj de quo in praecedentibus capitu-
hs seepe fuerat iocutum, et in sequentibus os-
tendemus Augustinum et ahos Patres , in
communi modo loquendi de divina gratia,
nomine divini auxihi excitantem gratiam im-
primis comprehendere.
34. Solvitur prima ratio supra num. 6. —
Solvitur secunda. — Ad primam rationem,
omissa efficientia physica, propter quam nos
excitantem gratiam non requirimus, negamus
proprium munus ejus, quod utique formahter
praestat, posse per sohim habitum suppleri.
CAP. IX. DUO INCIDENTER DUriA
qiiia, iit declaravi, neque formaliter dat habi-
tus illum modum actualis et vitalis inclinatio-
nis, quem dat excitatio, neque efficere aliquid
potest, nisi ipse excitetur. Unde ad illam
comparationem inter semen inspirationis et
semen gratiee habitualis, respondemus in hoc
potiuo servandam esse proportionem , quod
sicut excitatio non potest facere bonum con-
versionis sine adjuvante et cooperante gratia,
ita neque habitus gratiae potest efficere fruc-
tum justitiae sine divina inspiratione, seu es-
citatione ; in universum enim vera est Augus-
tini sententiaj quod Deus prseparat vohmtatem
adjuvandam, et adjuvat praeparatam. Ad se-
cundam rationem, recte responsum est habi-
tus gratise, quia sunt in potentiis animae, et
operantur ad modum illarum, proeter comi-
tantem gratise concursum , indigere prsevia
excitatione ad operandum. Hanc autem dici-
mus non fieri sufficienter per objecta externa
sine interventu specialis auxiUi Dei interioris^
ut auctoritate et ratioue exphcatum est.
CAPUT IX.
DUO INCIDENTER DUBIA DE NECESSITATE EXCI-
TANTIS GRATI^ , TAM IN NATURA LAPSA QUAM
INTEGRAj EXPEDIUNTUR.
'1. Dudmm incidens. — Utrum justus sine
auxilio speciali possit aliquid honi facere ,
quod peccator sine tali auxilio efficere nequeat.
— Vega affirmat. — Ex dictis in preecedenti
capite, duo incidentia dubia expediri possunt.
Primum est^ an quoties peccator indiget auxi-
ho speciah ad ahquod bonum operandum, illo
etiam indigeat homo justificatus; vel e con-
verso, an homo justus, ratione sohus gratiae
habituahs, possit aliquid boni facere sine
auxiho speciah, quod homo peccator sine tah
auxiho facere non potest. Quod dubium attin-
git Vega, qusest. 14 de Justificat. Et in con-
chisione secunda respondet posse justum ah-
quid facere sine speciah auxiho, quod non
potest peccator ; non declarat tamen quid il-
lud sit, ahegat vero can. 3 Goncilii Milevitani,
inquodicitur gratiam Dei, inquajustificamur,
non solum valere in remissionem peccatorum
quse commissa sunt^ sed etiam in adjutorium
ne nova committantur, quem canouem de
gratia habituali intehigit , sentitque per iham
sine ahquo alio speciah auxiho posse viuci
tentationem, quee ab homine existente in pec-
cato sine iho auxiho vinci non jjosset. Idque
confirmat, quia per gratiam habitualem cum
suis virtutibus sanatur anima, et confortatur
DE NECESSITATE EXCITANTIS, ETC. 43
ad bene operandum : ergo potest sua virtute
hoc preestare sine alio speciali auxilio, alias
frustra daretur.
2. Vasquez negat. — Contrariam sententiam
docet Vasquez 1.2, disputat. 493, c. 2; funda-
turque illo suo principio, quod cogitatio con-
grua ad omnem operationem est necessaria,
sive homo sit in peccato, sive in gratia, quia
non magis potest vohmtas vel intehectus, ha-
bens infusum habitum, operari sine cogita-
tione prsevia, qiiam cum caret habituj cum
autem operatio lionesta ex tali cogitatione se-
quitur, non potest non esse sancta et congrua;
tahs autem cogitatio congrua semper est gra-
tia quse non est debita homini etiam liabenti
gratiam, nam in quavis occasione et momento
potest Deus iUam non dare sine infidehtate,
quia iham non promisit, et sine injustitia,
quia homo propter solum habitum justitise il-
lam non meretur. Heec vero parvi momenti
sunt contra Vegam ; tum quia ille facile nega-
ret omnem cogitationem congruam esse spe-
cialem gratiam ; tum etiam quia fortasse dice-
ret gratiam habitualem efficere, ut aliqua co-
gitatio sit congrua respectu hominis justi ,
quae non esset respectu peccatoris, et ex hac
parte specialius auxilium, id est meliorem seu
intensiorem cogitationem esse necessariam
peccatori, ut possit essecongrua, quam justo.
3. Assertio prima. — Utendum hac in re
distinctione. — Ad fundamentum Veg(s. — Ad
canonem Milenitani. — Limitatio conclusionis.
— Mihi vero distinguendum videtur de auxi-
lio excitante vel cooperante, et de bonis ope-
ribus ordinis naturalis vel supernaturalis. In
operibus ergo naturalis ordinis, nullum inve-
nio discrimen inter hominem habentem vel
non habentem habitum gratiae, sive quoad
auxilium excitans , sive quoad cooperans ,
utique per se loquendo, et ex vi solius habi-
tus. Ratio est quia isti habitus infusi non dan-
tur tanquam principia istorum operum natu-
ralium, neque ad illa per se inclinant, ideo-
que si quoe est in illis difficultas, illam non
minuunt, ac proinde relinquunt eamdem au-
xilii specialis necessitatem, ubi propter diffi-
cultatem operis intercedit, et ideo non po-
test cum probabilitate dici solum habitum suf-
ficere, ui eadcm gratia sit efficax vel congrua,
quee alias non esset, cum habitus gratise per
se nihil ad talem efficaciam conferat. Et ita
etiam quoad hanc partem cessat fundameu-
tum Vegae, quia licet gratia sanet auimam
quoad mortem culpfe apud Deum, non sauat
illam quoad repugnautiam fomitis, nec vim
Ai LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
teutationum Dsemonis anfert. Qnapropter, cae-
teris paribus, non magis potest viuci aliqua
teutatio siue auxilio speciali ab liomiue justo,
quam a peccatore, Nec recte in contrarium
inducitur canou tertius Concilii Milevitani ;
tum quia ibi gratia justificationis nou signifi-
cat solum babitum^ sed omuia auxilia gratiee,
quibus bomo ad justitiam assequendam juva-
tur, ut infra tractando de justificatione vide-
bimus; tum etiam quia, licet de babitu loque-
retur, non esset iutelligendus balntus per se
et ex vi babitus iufusi juvans, quia babitus
( ut ita dicara) formaliter non juvat ad ten-
tationem vincendam, sed est ratio ob quam
vel Deus magis protegit justum ne graviter
tentetur, vel magis illum adjuvat si tentetur,
vel etiam quia facilius illum exaudit auxilium
petentem ne cadat. Dixi autem ^j^jr se et ex vi
halitus infusi, quia si aliunde justus, propter
exercitium virtutis, moderatas habeat passio-
iies^ etoblatam difficultatem^ quse ex consuetu-
dine peccandi, vel ex abquo afifectu ad creatu-
ram nascitur^ contingere facile poterit ut ali-
quidboni naturalis facere vel aliquid malivita-
re possit justus sine speciali gratia, quod non
possit peccator. Nam licet in utroque requira-
tur cougrua cogitatio ad talem effectum, ta-
meji, si cogitatio congrua sit ordiuis natura-
lis, non semper est speciale auxilium gratise,
quae ex principiis positis in libro primo facile
constant.
■4. In operihus supernaturalis ordinis quoad
necessitatem gratice excitantis par est justi et
peccatoris conditio. — In operibus autem su-
peruaturalisordinis, discrimen necessario con-
stituendum est inter auxilium gratiae excitan-
tis^ vel adjuvantis. Nam in necessitate excita-
tionis ad actus supernaturales uulla differen-
tia invenitur inter justum et peccatorem, seu
inter babentem vel non liabentem babitus in-
fusos, boc euim probant omuia quse in tertia
assertioue capitis pr£Ecedeutis diximus. Hoc
autem^ sicut in priori puucto dixi, per se ac
praicise ex vi habituum gratise intelligendum
est, quia illi nou supplent, neque auferunt
necessitatem excitatiouiS;, sed potius illa iudi-
gent. Si vero contiugat homincm justum, ex
usu prsecedentium actuum, et ex speciebus il-
lorum in memoria relictis, et moderatioue af-
fectuum a similibus dispositiouibus iuducta,
esse aptiorem etfaciUoremad excitatiouem ca-
pessendam, in hac facilitate poterit distinguia
peccatore, nunquam tamen distingui poterit
in absoluta necessitate excitatiouum, quia
semperjustus illa indiget in hac vita, quan-
DIVIN^ fxRATLf: IN GENERE.
tumvis perfectus sit. Imo etiam differentia in
dicta facilitate non est uuiversalis, nec ra-
tione babitus : nam si contiUgat justum et suo
modo perfectum peccare mortaliter, licet amit-
tat babitus infusos, retiuet illam bouam acqui-
sitam dispositiouem, cjua phj^sice ( ut ita rem
expUcem ) redditurhabilior seumiuus ineptus
ad excitationem diviuam, et tactum cordis
sentiendum. At vero quoad gratiamadjuvan-
tem est clara differentia inter justum et pec-
catorem, quia justus habet iutriuseca priucipia
proxima ac per se snpernaturalium actuum,
et illa non supplentur per supernaturalem
gratiam, ideoque iudiget peccator magis quam
justus aba speciali gratia adjuvante ad actus
charitatis, pceniteutiffi, et aliarum virtutum
infusarum, quas nou habet. Et hoc tautum
probat ratio Andrese Vegse; nam habitus in-
fusi operativi ad hoc solum dantur, ut sint
priucipia proxima intrinseca suorum actuum,
ut hoc modo adjuvent potentiam ad illos phy-
sice et connaturali modo eliciendos.
5. Duhium alterum. — Utrum liomo in sta-
tu innocenticB indiguerit gratia exciiante ad
actus Justitice, etc. — Negat Bellarminus. —
Vasquez affirmat. — Ultimo ex dictis defmi-
tur facile aliud dubium cum doctrina data
counexum, videlicet utrum Adam, in statu
innocentige, iudiguerit gratia excitaute ad ac-
tus justitise, et ad perseverautiam in illa. Ali-
qui enim negant, docentque solum indiguisse
cooperante gratia, seu geuerali concursu jus-
titi£e ; ita docet absolute Bellarm., lib. deGra-
tia primi hominis, cap. 4 ; fuudaturque in
quibusdam locis Augustini, in quibus docet
majori quodam auxilio indigere hominem in
statu uaturse lapsae quam integrae, ut Iibr. de
Corrept. et grat,, cap. 11 et 12, et libr. de
Bono persever,, cap. 1, et libr. 3 Hypognost.,
in principio ; hoc enim propter auxibum gra-
tiae excitantis videtur ab Augustino dictum,
nam in hoc statu, illo maxime iudigemus
propter naturae corruptionem, et ideo in na-
tura iutegra non videtur fuisse ita necessa-
rium. Coutrariam sententiam late docet Vasq.
1. 2, disputat. 193, cap. 3 et 4, docetque ad
omnes et singulos actus bonos, tam naturalis
quam supernaturalis ordiuis, indiguisse homi-
uem in statu integrae naturce auxilio gratiae
excitautis. Idemque dicit de Angelis viatori-
bus, semperque fuudatur iu illo suo principio
de necessitate cogitationis congruae, quam
semper censet esse speciale auxilium gratiae.
6. Assertio secunda. — Distinguendum est.
— Ad actus naturalis ordinis non fuit tunc ne-
CAP. X. UTRUM MOTUS GRATL^
cessaria gratia excitans. — Neque ohstat fun-
damentum Vasquez supra num. 2. — Nobis au-
tem distinctione proxime data de bonis acti-
bus ordinis naturalis vel supernaturalis uteu-
dum est^ et imprimis dicendum est, ad actus
ordinis naturalis non fuisse simpliciter neces-
sarium in statu integrse naturai auxilium gra-
tiae excitantis. Ratio est, quia ad talia opera
per se non est necessarium tale auxilium gra-
tiaSj sed ob infirmitatem et iguorantiamnaturse
lapsae. Et hoc generatim de auxilio gratiee pro-
batum est late in librol^ ubi etiam osteudimus
hanc esse communem sententiam D. Tliomse
et Theologorum, et fortasse hoc tantum voluit
dicere Bellarminus ; nara hoc tantum suis ra-
tionibus affirmat. Neque fundamentum illud
de cogitatione congruaoppositum probat^quia
tahs cogitado naturahs est^ et ideo Ucet con-
grua sit^ non pertinet ad auxiha gratiee, ut
in superioribus probatum est, quae in sequenti
hbro quasi per recapitulationem iterum pro-
ponemus.
7. Necessaria tamen fuit ad actus ordinis
supernaturaUs. — Deinde addendum est indi-
guisse hominem in statu innocentise gratia
excitante ad actus ordiuis supernaturahs, non
sohim propter cogitatiouem congruam, quee
in ordine gratiee pertinet ad auxihum efficax,
sed etiam propter cogitationem auxihi suffi-
cientis, hcet non esset luturum efficax. Ratio
est_, quia necessitas gratise excitantis ad hos
actus non est quasi per accidens, propter cor-
ruptionem naturse, sed per se, propter excel-
lentiam tahum actuum. Et hoc probant omnia
quse capite praecedenti adduximus in confir-
mationem tertise assertionis, Nam imprimis si
sit sermo de actibus disponentibus ad primam
justificationem;, tam certum est hominem non
potuisse in statu naturee integrse, imo ueque
Angelos in sua conditione, se disponere ad
primam gratiam habitualem, sine praeveniente
Spiritus Sancti inspiratione et ihuminatione,
sicut est certum de homine lapso, ut nunc sup-
ponimus ex materia de justificatione; ergo ad
hanc saltem indiguerunt gratia excitante. Si
vero sit sermo de aliis bonis actibus, qui sunt
fructus justitiee, sic procedunt rationes factse
de hominibus justis, quia, ut dixi, non fun-
dantur in pecuhari conditione naturae lapsse,
sed iu propria natura tahum actuum. Et ideo
ihse sententiae : Deus est qui operatur in nobis
velle et perfcere, ei, Qiii ccepit in nohis opus
honum perficiet, nou minus habeut locum in
Angelo et in homiue integro, quam iu lapsis.
Deuique in hoc sensu ait saepe Augustinus in-
EXCITANTIS SINT IN SUA, ETG 45
diguisse hominem, in hoc statu, divino adju-
torio ad perseverandum et fructificandum in
operibus justitise, ut videre hcet hb. 14 de
Civitat,, cap. 27, et de Natur. et Grat., c. 26,
et in Enchirid., cap. 106; ubi de quocumque
homine perfecte justificato loquitur; neque in
hbro de Corrept. et Grat. est sibi contrarius,
quia non loquitur de quacumque gratia exci-
tante, sed de efficaci, et speciahter de pecuhari
dono perseverantioe hominibus lapsis neces-
sario ; et tractando de hoc dono et de gratia
efficaci, locum ihum Augustini uberius decla-
rabimus.
CAPUT X.
UTRUM JdOTUS GRATI^ EXCITANTIS SINT IN SUA
ENTITATE supernaturales.
1. Certum esi motus gratice excitantis esse
aliqu,a ratlone supernaturales. — Status qUiSS-
tionis. — Quamvis ista quaestio ad existentiam
istorum actuum pertinere videatur, eam in
hunc locum distuhmus, quia, suppositis quae
hactenus diximus, facihus poterit exphcari.
Primum ergo supponimus negari non posse
quin isti actus siut ahquo modo supernatura-
les, quia omnia vera dona gratiae, quae ad sa-
hitem conferunt, sunt ahquo modo superna-
turaha; sed gratia excitans est verum donum
gratiae^ et ad sahitem muhum confert; ergo
est aliquo modo supernaturahs ; ergo motus
ihos, in quibus tahs gratia consistit, ahquo
modo supernaturales esse necesse est, quia
intrinsece sunt ipsa gratia excitans, neque iha
duo in re distingmmtur, ut supra osteusum
est. Item, quia ahas posset homo per naturales
vires mereri hos motus gratiae excitantis^ si
essent naturaha boua, quia hujusmodi bona
cadere possunt sub bonum meritum natura-
hs virtutis, saUem de congruo, juxta doctri-
nam D. Thom. 2. 2, quaest. 22. Denique si hi
motus essent mere naturales, quidquid per il-
los seu virtute ihorum fieret, profecto per na-
turales vires fieret : hi autem motus dautur,
ut supernaturahter faciamus quod per vires
naturae facere non possumus; ergo necesse est
ut isti motus supernaturales sint. Hoc ergo
supposito, inquirimus quam rationem super-
naturalitatis isti motus habeant, in eodem
fere sensu, in quo facilem quaestionem de ac-
tibus dehberatis tractavimus in hbro 2, scihcet
an sint supernaturales in substantia sua vel
in modo.
2. Ratio duhitandi — Non videntur esse tan-
ium super7iaturales secundum modum. — Ralio
46 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNJS
autem dubitandi in utramque partem, ex ibi
dictis sumipotest; hinc enim apparet necessa-
rium esse ut sint supernaturales in substantia,
quia si eutitas illorum naturalis est, explicari
non potest quem modum supernaturalem ne-
cessario habere debeat, ut ostendi potest dis-
cursu ibi facto. Nam vel ille modus est extrin-
secus actui, vel intrinsecus. Primum dici non
potest^ tum quia in his actibus^ cum hberi non
sint^ non habet locum ratio meriti, vel accep-
tationis, vel relationis moraUs in aUquem
finem : tum etiam quia nulkis modus extrin-
secus potest conferre actui perfectionem vel
virtutem quse dat vires ad supernaturahter
operandum ; sed isti actus dantur ut auxilia ad
supernaturahter operandum, quod non habent
per id quod est naturale in ipsis, quidquid il-
lud sit, sed ut sunt supernaturales ; ergo non
possunt sufficienter constitui in esse superna-
turaU per modum extrinsecum. Neque etiam
modus intrinsecus satis esse aut expUcari po-
test ; quid enim esse potest, nisi vel intensio,
vel duratio, vel aUquid simile ? Hi autem modi
vel necessarii non sunt;, vel certe etiam ipsi
naturales sunt_, quia ejusdem ordinis cum ipsis
actibus sunt.
3. Neqtce iis apparet necessaria supernatu-
ralitas secundum substantiam. — AUunde vero
multo difficiUus est in his actibus entitatem et
speciem supernaturalem inteUigere,, quam in
propriis actibus virtutum infusarum. Primo,
quia isti actus gratiee excitantis non habent
virtutes per se infusas , ad quas pertineant.
Item non videntur habere objecta formalia su-
pernaturaUa, quia nec sunt actus fidei aut
prudentise in inteUectu, nec charitatis aut spei
vel aUarum virtutum infusarum in voluntate :
omnia autem supernaturaUa objecta harum
potentiarum pro statu vias sub his virtutibus
compreliendi videntur. Ex his autem princi-
piis prsecipue coUigebamus superius superna-
turalitatem in substantia actuum perfectorum
gratiee; ergo in his motibus indeUberatis non
habemus unde tantam superuaturaUtatem col-
Ugamus. Neque etiam videtur in iUis tam ne-
cessaria; tum quia valde imperfecti sunt in suo
genere;, et non sunt principia physica perfecto-
rum actuum, ut supponimus ; ut autem mora-
liter ad eos inducant et juveut, satis est ut pe-
cuUari modo dirigantur. vel tribuantur a Deo,
etiamsi absolute et in se supernaturales non
siut : timi etiam quia in his actibus superna-
turaUtas hajc quoad modum potest faciUus m-
teUigi, nimirum, propter modum quo a Deo
fiunt, necessitaudo potentias , et illas aUter
DlVlNyE GRATl^ IN GENERE.
immutando quam per sola objecta externa
fieri possit. Est prseterea in his actibus pecu-
Uaris difficultas, quia in suo fieri et esse ordi-
narie ac singulariter pendent a ministerio ho-
minum, sciUcet a verbo Dei, per ministros
Ecclesise preedicato, et ab aUis admonitioni-
bus, exempUs, et objectis externis, quse exci-
tant vel ad timorem mortis aut inferni, vel ad
aUum similem affectum ; non videntur autem
ex his omnibus occasionibus statim insurgere
supernaturales motus : tandem quia etiam pen-
dent hi motus ex naturaU conatu potentiarum
nostrarum, non solum quia ab iis efiective
proceduntj ut diximus, sed etiam quia, quando
omnino sunt necessarii,, videntur ex naturaU
conatu et impetu prudentise prodire ; quando
vero sunt aUquo modo Uberi;, saUem remote
industria humana quaeruntur et obtinentur,
nimirum quia homo se movet ad concionem
audiendam, vel legit Ubrum, ut ita excitetur
ad virtutem; signum est ergo hos actus esse
in se naturales.
4. Judicium auctoris. — In puncto principaU
hujus qusestionis pauca invenio a Theologis
dicta ; juxta principia vero posita in hac mate-
ria, distinguendum videtur inter excitantem
gratiam, qua ad naturalem legem servandam,
vel tentationibus contra iUam resistendum,
et bonos actus morales ordinis naturaUs effi-
ciendoSj et excitantem gratiam, qua ad superna-
turalem consensum et aUos actus infusos sub-
levamur et adjuvamur ; utrumque enim auxi-
Uum gratiee nobis necessarium esse in Ubr. i
et 2 satis ostensum est , et in utroque, servata
proportione, initium sumi ab excitante gratia
omnes etiam Doctores pro comperto habent;
et de gratia requisita ad supernaturales actus
satis clare hoc docet GonciUum Tridentinum,
et in toto discursu hujus Ubri id praecipue a
nobis declaratum est. De actibus autem mora-
Ubus idem sumi potest ex ConciUo Arausicano,
canon. 7 et per plures aUos. Et quamvis iUa
non sit tam expressa definitio, quia loquitur
de actibus factis sicut oportet ad salutem aeter-
nam, tamen, attenta identitate ratiouis, et
servata proportione, idem motus adjutorii di-
vini prsestatur ad actus naturales, quando ne-
cessarium est, per inspirationem aUcujus bonoe
cogitationis aut motiouis, quse non sit in ho-
minis potestate^, et ad bene operandum juvet ;
et in hoc sensu attigerunt divisionem hanc
BeUarminus, Ubr. 5 de Grat. et Uber. arbitr.,
cap. 7 ; MoUu., in Concord., disput. 19 et 35;
et latius Vasquez 1. 2, disput. idd, cap. 14
et 19; disput. 190, cap. 12, ubi aUos auctores
CAl?. X. UTRUM MOTUS GRATLE
refert, quos in libr. 1 et 2, tractando de neces-
sitate gratiffl ad utrosque actus, sufficienter
retulimus; nam fere semper loquuntur sub
generalib usnominibus gratiee, vel auxilii, vel
motioniS; nihil vero speciale dicunt de gratia
excitante, de qua nunc tractamus.
5. Assertio prima. — Gratia excitans ad
actus moraliter ionos ordinis naturalis, non est
necessario supernaturalis secimdum suhstan-
tiam. — StaUlitur primo in ratione duiitandi
supra num. 3. — Secundo a signo. — Dico ergo
primo : gratia excitans^ quse ad actus morali-
ter bonos, ut prcecise ad ordincm naturse per-
tinent, necessaria est vel sufficiens^ non est su-
pernaturalis in entitate^ sed solum in modo
quo datur. In hac assertione addidi imprimis
illam particulam, ut prcecise pertinent ad ordi-
nem naturce, quia si tales actus liant sub aliquo
respectu supernaturali , tunc altior excitatio
erit ad illos necessaria, uon propter ipsos, sed
propter actum a quo supernaturaliter impe-
rantur aut referuntur. Dixi etiam sermonem
esse de excitatione necessaria, quia etiam exci-
tatio iu sua entitate supernaturalis potest mul-
tum juvare ad hos actus studiose et facilius
efficiendos, non tamen est simpliciter neces-
saria. Sic ergo declarata assertione^ probatur
prima pars negativa ejus, primo ex discursu
facto in posteriori ratione dubitandi, quia
nullum est principium unde tahs supernatu-
ralitas necessaria videatur. Item^ quia adjuto-
rium debet esse proportionatum eJBfectui^ pro-
pter quem datur ; sed efFectus propter quem
datur tahs excitatio est mere naturahs ; ergo
excitatio necessaria, quse sit sufficiens adjuto-
rium, erit etiam ordinis naturahs. Preeterea,
quia hajc excitatio sufficiens ad servandam le-
gem uaturse dari posset^ et necessaria esset
etiam homiui creato in puris naturalibus^ et
nunc etiam credibilius est dari ad plures actus
hominibus infidelibus^, qui cogitationem in en-
titate supernaturalem nunquam habuerunt,
quia nunquam supernaturaliter crediderunt,
nec de supernaturali cogitarunt ; ergo signum
est excitationem per se requisitam et sufficien-
tem ad hujusmodi actus non esse supernatu-
ralem ; et in hac parte videntur consentire Bel-
iarminus et Vasquez supra , et fortasse Theo-
iogi antiqui, cum dicunt ad hos actus requiri
auxilium gratise gratis datee^ non gratum fa-
cientis; hoc etiam significare voIueruiit_, quam-
vis etiam concursum generalem comprehen-
dant, ut in superioribus dixi,
6. Sufficit ut sit supernaluralis secundum
modmn. — Posterior pars quae affirmat gra-
EXCITANTIS SINT IN SUA, ETC. 47
tiam hanc excitantem esse supernaturalem
quoad modum, aliqui ita declarant, ut modum
illum solum in quadam congruitate honestae
cogitatiouis constituaut, et in rehquis suppo-
nunt talem excitationem intrinsece esse posse
cogitatiouem mere naturalem^ quae^ per actio-
nem objectorum externorum, per naturales vi-
res intellectus humani, Deo tantum per gene-
ralem concursum influente, eliciatur, et non
habeat aliam rationem gratiee, nisi quia ex
generali providentia ita fuerunt a Deo causse
secundse dispositse, ut in tali tempore et occa-
sione cogitationem illam excitarint, quando
prsesciebat hominem fuisse illi consensurum,
quod est cogitationem esse congruam. Sed
contra hanc explicationem variis modis argu-
mentati sumus in libr. 2;, ostendentes illam non
esse veram auxiliantem gratiam ; tum quia ilia
cogitatio non excedit rationem legis et doc-
trinae ; tum etiam quia illa congruitas non dat
vires ad operandum praeter vires naturales,
sed ad summum dicit easdem vires opportuno
tempore datas, et ita quidquid per illam cogi-
tationem fit, solis viribus naturEe fit. Accedit
quod illud genus gratieej dandi naturale bene-
ficium congruo tempore^ est quid extrinsecum
ipsi cogitationi et bono operiquod ab illo pro-
cedit ; ergo neque ipsi cogitationi addit virtu-
tem aliquam, nec bono operi addit moralem
benignitatem ^ aut valorem confert ad meri-
tum. Aliunde vero illud genus beneficii totum
continetur intra ordinem naturse; ergo nullo
modo dici potest illa cogitatio supernaturaliSj
nec opus ejus fieri ex gratia^ nec satis est dicere
Deum ordinasse illam cogitationem ad finem
supernaturalem, quia haec etiam ordinatio ex-
trinseca est, et non dat vires nec adjutorium
bene operandi : unde neque Massilieuses illam
negarunt ; quod tamen eos non excusat^ quia
illa ordinatio non reddit opera meliora^ nec
majoris valoris^ et quia, illa non obstante,
supernaturalis gratia subjicitur obedientia)
humanae.
7. Vera explicatio : in quo posita sit superna-
turalitas secundum modum gratice excitantis.
— Aliter igitur intelhgi potest illa excitatio
in sua entitate naturalis esse^ et in modo quo
efficitur supernaturalis; quia fit immediate
a Deo inspirante interius honestam cogitatio-
nem naturalem^ quia videlicet, iicet possent
natnraliaobjectaillam excitare si occurrerent,
cum tamen non occurrunt_, Deus misericorditer
iliam proebet, ideoque et gratia merito appel-
latur, quia ultra debitum naturae datur^ et au-
xilium gratiaej quia vere juvat ad bene operan-
48 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNiS
dum in ipso ordine natnrae; et siipernaturalis
dici potest, quia praeter ordinem naturae, et ul-
tra debitum causarum naturalium datur.Unde
etiam dici posset per accidens infusa^, quia ab
Spiritu Sancto inspiratur^ et ita est ab ipso
indita^ per accidens tamen, quia ille modus
productionis nou est connaturaliSj nec per se
debitus illi cogitationi. Unde hic modus gra-
tiae non solum iu cogitatione congrua , sed
etiam in incongrua, id est, non efficaci, sed
tantum sufficiente inveniri potest. Quia etiamsi
Deus inspiret naturalem cogitationem hones-
tam ex peculiari gratia prseter ordinem cau-
sarum, non necessitat vohintatem^ et ideo po-
test illi dissentire, si velit; ergo in ipso etiam
genere gratiae potest esse excitatio iucongrua.
8. Effugium. — Prcecluditur. — Dicet ali-
quis, quamvis absohite hoc sit possibile^ ni-
hilominus secundum ordinariam providentiam
uon dari a Deo talem cogitationem illo pecu-
liari modo, nisi quando futura est congrua.
Sed hoc gratis dicitur, et sine ulla probabili-
tate ; nam si Deus frequentissime inspirat co-
gitationes supernaturales, quas praiscit futu-
ras esse iucongruas^ cur non etiam naturales ?
Ac deinde aUas sequeretur, quoties homo non
consentit simiLi cogitationi internae, colhgi
posse illam non fuisse inspirationem divinam,
quod omnino falsum est, ut supra in Cassiaui
doctrina uotavimus. Gertum enim est hoc ge-
nus auxilii indiflerens esse ad sufficiens et ad
efficax inratione excitantis. Ex quo sumi po-
test nova impugnatio praecedentis opinionis,
quia j uxta illam nuUa esset gratuita excitatio
ordinis naturahs, nisi efficax : nam cogitatio
congrua juxta illam opiuionem, semperestef-
ficax, de quo argumento dicam plura in hbro
sequenti, cap. 15.
9. JSimile auxilium gratuiium iri voluntate
admitiendum est. — Atque ad eumdem modum
potest exphcari in vohmtate simile auxihum
gratuitum per bonos motus indehberatos in
ca insurgentes : nam, quia hi motus non
excitantur nisi media cogitatione, quando
cogitatio ipsa est supernaturahs modo exph-
cato, etiam motus vohmtatis ex ea naturahter
resultantes ad idem genus gratiae spectant. Po-
test autem contingere ut honesta cogitatio in-
tellectus, sive naturah modo excitata, sive gra-
tuito, sufficiens non sit ad cxcitandam vohm-
tatem ad bonum motum indeliberatum pro-
pter ahquam indispositionem ejus, et nihilo-
minus Deus ex pecuhari misericordia ihum
motum excitet in voluntate necessitando il-
lam_, ut paulatim iham trahat ad hberum
DiVlN.^ GRATI^ m GENERE.
consensum , et tunc ille motus, in se et ab-
solute naturahs, in modo tamen, quo imme-
diate fit, supernaturahs existit. Dico autera
immediate, quia etiam poterat Deus ex par-
te intellectus augere cogitationem moven-
do intellectumj ut efficacius attendat, vel ad
phira motiva, usque ad eum gradum seu
quantitatem in quo valeat cogitatio naturalem
motum in voluntate causare, et tunc ex tah
suppositione motus voluntatis naturah modo
fit, tamen in radice cogitationis semper est
gratia. Et simili modo potest in ipsamet co-
gitatione accidere ut, licet supposita tah apph-
catione objectorum externorum naturah mo-
do ab ilUs excitetur, nihilominus sit gratia,
quando nimirum talis objectorum concursus
et occursus non provenit ex sola generalipro-
videntia, vel communi cursu causarum secun-
darum, sed ex pecuhari providentia Dei vo-
lentis per illa media iUo speciali modo homi-
minem juvare,
10. Infiiiita qucedam narietas est horum
auxiliorum. — Et juxta hos fere modos potest
pene infinita varietas in hoc genere gratiae in-
veniri, sive quia Deus particulariter disponit
causas exlernas in ordine ad internam excita-
tionem naturalem, sive quia ulterius iUam
confert sine adminiculo causarum externa-
rum, sive quia interius phis movet quam ex-
ternse causa possent immutare. Quod inter-
dum potest facere direete, per se efficiendo,
interdum indirecte, per specialem providen-
tiam removendo quse ahas naturaliter impe-
dirent similem excitationem vel motionem
causarum naturaUum. Quee tota doctrina sum-
pta est ex Augustino, partim 2 Ub. de Peccat.
merit., cap. 17, partim Ubro quinquagint.
Homiliar., homiL 17, et hb. 2 Gonfession.,
cap. 17, et hb. 9, cap. 8, et qusest. 2 ad Simph-
cianum, et ahis communibus locis ; et ex Pros-
pero hb. 2 de Vocat. geut., per muUa capita,
prsesertim 25 et 26, etcontra GoUat., cap. 14.
In quibus tamen Patribus adverto, interdum
videri loqui indifferenter de his beneficiis Dei,
et illa gratise Dei deputare, etiamsi possent ex
generaU providentia provenire : tamen vel lo-
quuntur de iUis, juxta subjectam materiam,
quia intelUgunt in ordine ad salutem sem-
per in his intervenire aliquam specialem effi-
caciam Dei, vel interdum generahus utuntur
nomine gratise, nam profecto^ quando tahs ex-
citatio est ex solo cursu causarum cum gene-
rali influentia Dei, non aliter est gratia, quam
beneficium creationis, ad quod pertinet : pro-
prie autem dicitur auxiUum gratiae, quando fit
CAP. X. UTP.UM 5I0TUS GP.ATI.€
aliquo modo supernaturali, ut esplioatum est;
ita ergo sufficieuter explicaturj et intelligitur
auxilium naturale in entitate et in modo su-
pernaturali.
i \ . Enodatur ratio dubitandi posita in nu-
mero 2. — Unde quoad banc partem soliita
manet prima ratio dubitandi in principio po-
sita, quce contra banc primam assertionem di-
recte procedit. Negamus enim non posse esse
excitationem naturalem in substautia^ et gra-
tuitam seu supernaturalem iu modo. Hunc
autcm modum non ponimus in aUquo medio^
acceptatione vel relatione ad finem superiiatu-
ralem, sed in modo faciendi et causandi in no-
bis talem excitationem. qui modus quodam-
modo dici potest intrinsecus actui, quia est
tanquam via ad ipsum^ seu fieri ipsius, prout
est a Deo, et quodammodo dici potest extrin-
secus, quatenus nou est debitus actui^ nec se-
cundura ordinarium cursum causarum fit. Ad-
do etiam per bunc modum efi^ectionis nibil
poni in bis motibus gratiee^ quod naturale uon
sit, imo ipsamet cffectio absobite spectata na-
turabs est^ solumque respective ad ordinarias
causas naturales dicitur supernaturalis^ sicut
illumiuatio bujus domus^ si clausis januiS;, vel
noctu^ et sechisis omnibus causis secundis a
Deo solo immediate fiat, dicetur quidem su-
pernaturalis quoad modum per respectum ad
causam, \n se tamen et absolute naturabs ac-
tio est. Denique bic modus supernaturalis suf-
ficii in bis motibus, quia nou dantur per se ac
proxime propter actus supernaturales in sub-
stantia, sed propter actum virtutum acquisita-
rum^ et ad vitaudum peccatum coutra legem
naturffij et ad boc optime juvare possunt, quia
virtutem aUquam pbysicam vel moralem ejus-
dem ordinis conferunt, quam bomo neque ex
se^ nec per ordinarium cursum causarum na-
turabum babere potuisset.
12. Assertio seamda. — (rratia excitans,
qnce est priticipiu?7z proximum actus virtutis
infusce, est secundum suhsiantiam supernaiura-
lis. — Secundo^ dicendum est actus gratiee ex-
citantis, qui sunt proxima auxilia ad actus su-
pernaturaUum virtutum infusarum^ ejusdem
ordinis sunt, et in sua substantia supernatu-
rales. Hsec assertio commuuis est ; siguificant
iUam ex autiquis;, D, Tbom. 1. 2, qusest. ili,
artic. 2 et 3; Bonavent., in 2^ dist. 28, art. %
quffist. 1; et Aleus.j, 3 part., quesst. 61; ex
modernis, BeUarminus et Vasquez supra_, et
accurate Molina in Concord., disput. 35 et 36,
et sine dubio est sententia Augustini, nam Ub,
de Grat. Gbristi, eap, 13, de bac interua gra-
YIIL
EXCITANTIS SINT IX SUA, ETG. 49
tia excitaute prcecipue loquitur, cum dicit : Si
doctrina dicenda est, certe sic dicatur, ut altius
et interius eam Deus cum infallihili suaviiate
dicatur infundere, non solum per eos gui plan-
tant et rigant extrinsecus , sed etiatn per seip-
sum., qui incrementum suum ministrat occul-
tus. In quibus verbis indicat hanc gratiam esse
altioris ordinis ab omni motu naturaU, ideo
enim tribuit eam soU Deo operanti, uUra om-
nem efficaciam verbi humani ; boc enim signi-
fioat per iUa verba: Non solum per eos qui plan-
tant et rigant ecrlritisecus, sed etiam per seip-
sum. Niim sub verbis plantandi et rigandi,
absque dnbio non soUim includit verba prse-
dicantium, quatenus ad auros corporis perve-
niunt, sed etiam quautum ad omnem vim
quam babent ad instniendum inteUectum, vel
ad moveudum affectum, operaute eo qui
audit sola virtute naturaU cum generaU con-
cursu Dei; uUra boc ergo requiritur aUquid
quod teobis Deus interius potest facere, quod
etiam indicavit per illa verba : Ineffahili sua-
vitate.
13. Discrimen inter utrumque genus gratice
excitantis. — Unde in boc magna est difieren-
tia inter boc genus gratiae excitantis, et aUud
in superiori coucUisione expUcatum. Nam ii-
lud, Ucet interdum fieri possit a Deo imme-
diate ex defectu causarum secundarum, non
excedit virtutem iUarura^ sed soUim quod in-
terdura non occurrunt, vel non appUcantur,
Deus per se producit effectum ; seepe vero si-
miles motus operatur per iUas causas, et fre-
quenter ministerio Angelorum lUas appUcat,
vel exterius, vel interius, media pbantasia. Ei
quamvis interdum immediate et per se mo-
veat iuteUectum vel vobmtatem (quod soUis
Deus facere potest, etiam intra ordinem natu-
ralem), nibilominus similes effectus fieri pos-
sunt mediis causis creatis, et ideo ex modo so-
Umi, quasi accidentario efi"ectui, tunc solus
Deus Ubera sua voluntate operatur. At vero in
boc posteriori genere gratisBe, iUa interior mo-
tio tam propria est Dei, ut nunquam qui plan-
tant vel rigant ad similem efficiendam sua vir-
tute sufficiant. £x quo recte coUigitur taiem
excitationem esse per se iufusam, et ordiais
divini ac supernaturaUs.
14. Confirmatur ex eodem Au,gustino. —
Quod praeterea confirmatur verbis ejusdem
Augustiui, 1. 15 de Civitate, c. 6, ubi, post-
quam retuUt varios modos quibus per verbum
Dei exteruum • moventur fideles ad proficien-
dum in bono, addit : Bpiriius autein Sanctus
operaiur inirUisecus , %Lt valeat medlcijia qacs
50 LID
adhibetur extriiiseacs.
Deus , utens creatiira sili subdita in aliqm
specie himana, sensus alloquatur humanos, sive
istos corporis, site illos qiws istis simillimos
haiemus in somtiis, nec interiori gratia men-
tem regat, atque agat, nihil prodest homini om-
nis prcedicatio veritatis. Per quse verba aperte
declarat quod dicebamuS;, tunc internam gra-
tiam esse altioris ordinis ab omni illa quas per
causas secundas fit, aut fieri potest. Et boc
ipsum signiticavit Augustinus in verbis illis :
Valde remota est a sensibus hcec schola, in qua
Pater auditur. Et docet lib. de Praedestinat.
Sanctor., cap. 8; significat enim gratiam illam
talem esse, ut suo genere non possit per sen-
sus acquiri^ ac subinde esse per se infusam. Et
banc mentem Augustini cum eodem modo lo-
quendi imitati sunt Prosper contra Gollator.,
cap. 9, et 1 de Vocat. gent., cap. 8 et 9; et
Fulgentius, lib. 1 ad Monimum, cap. 28_, et
lib. de Incarnat. etGrat., cap. 17 et sequenti-
bus; et Petrus Diaconus, cap. 6; et Gregor.,
lib. 3 Reg., cap. 5; et Bernard.^ lib. de Grat.
et bber. arbitr., prsesertim circa finem. Et in
eodem sensu loqmmtur Concilia de prima vo-
catione, inspiratione aut illuminatione fidei,
prsesertim Arausicanum et Tridentinum, locis
ssepe citatis.
15. Ratione mimitur assertio. — Fiatio vero
hujus assertionis reddi potest. PrimO;, apos-
teriori, quia si isti actus essent naturales quoad
substantiam, non essent per se infusi ; ergo,
quantum est ex se^, possent iuterdum fieri in
nobis per acquisitionem ex sensibus et sensi-
bilibus objectis. Gonsequens autem admitti
non potest, alias posset in aliquo casu homo
habere sufficientem excitationem ad creden-
dum ex vi externse prajdicationis, sine pecuhari
interna inspiratioue a Deo immissa^ quod re-
pugnat definitionibus fidei. Unde a contrario
argumentor secundo, quia per hanc excita-
tionem sufficientem datur homini posse super-
naturaliter credere; sed sola naturahs entitas
non est sufficieus ad dandam hanc potestatem^
quia est altioris ordinis, et per illam elevatur
potentia ad agendura ultra vires naturales;
ergo necesse est ut talis gratia excitans sit in
sua entitate ejusdem ordinis supernaturahs.
Tertio, potest hoc declarari_, quia non est im-
possibile infundi hominibus hujusmodi motus
hec modo supernaturales, et illi sunt magis
accommodali ad elevaudas potentias animse
ad ordinem supernaturalem, suavi modo^ et
cum majori proportione respectu perfectorum
actuum suDematuralium ; ergo ita fieri cre-
III. DE AUXILTIS INTERNIS DIVIN^ GRATL-E IN GENERE.
Alioqui etiamsi ipse dendum est. Gonsequeutia cum minori patent.
Major autem constabit respondendo ad poste-
riorem rationem dubitandi, quse contra hanc
partem directe procedebat.
16. Diluitur secunda ratio dubitandi supra n.
3. — Et imprimis in ea sumebatur actus istos
non habere virtutes infusas ad quas pertineant.
Respondemus autem posse optimead dona vel
virtutes revocari, nam haec excitatio superna-
turaUs, prout in intellectu tribuitur, ad intel-
lectualia dona Spiritus Sancti pertinere vide-
tur , nam et in modo quo infunditur per spe-
cialem impulsum prwvenientem, atque in mu-
nere seu officio cum illis donis convenit, quia
talis gratia est interna doctrinaSpiritus Sancti,
adquamduo spectant, scilicet, specialiter di-
rigere intellectum, ut supernaturalia mysteria
credenda vel amanda convenienter apprehen-
dat, et de ilhs rectum judicium practicumferat.
Utrumque autem ex his muneribus pertinet
ad dona Spiritus Sancti, priusad intellectum,
posterius vero ad consilium, et suo modo ad
scientiam et sapientiam, quatenus res propo-
sitae dignee creditu, vel amore, vel executione,
vel fuga gestimari possunt. Et quamvis in
principio vocationis nondum homo receperit
habitus horum donorum, niliilominus ex mo-
tione Spiritus Sancti potest elicere ahquos
actus q;ii siut vehiti inchoationes eorum ,
qui actus hcet sint imperfecti, nihilomiuus, in
modo quo circa sua objecta versantur, eam-
dem rationem formalem suae specificationis
supernaturahs participant, quam habent actus
perfecti ab habitibus illorum donorum eh-
citi.
17. Motus hujus gratice pertinentes ad vo-
luntatem reducuntur ad virtutes infusas. — Si-
mih modo motus hujus gratise pertinentes ad
vohmtatem, ad virtutes infusas revocari facile
possunt. Nam si taUs actus sit desiderium im-
perfectum sahitis, ad spem reducitur : idem-
que dicimtis de imperfecto timore gehennse ;
si vero sit complacentia ahqua in bono divino,
vel affectio imperfecta ad Deum ipsum, in-
choatio est qucedam charitatis, et cum eadem
proportione discurri potest per aUas virtutes
infusas. Quibus addi potest quod supra hbro
secundo diximus, inter actus deUberatos ha-
rum virtut»im dari ahquos qui, hcet imper-
fecti sint, supernaturalem substautiam et enti-
tatem habent. Atque hanc expUcationem ho-
rum actuum sumpsi ex Prospero, libro secun-
do de Vocat. gent., capite vigesimo secundo,
aUas nono, ubi de [hac gratia excitante prius
dicit , in omnibus justificationihus princi-
CAP. XI. QUOMODO SLTERNATURALIS
paliler prceeminere. Et deinde declarat exter-
num modiim excitandi ; tandem vero internum
ita explicat : Dando intelleclum, vispirando con-
silium, corqiie ipsum illuminando, et fidci af-
fectionilus imhvendo. Quod si quis objiciat,
quia anteactum fideinulius est supernaturalis
motus in voluntate, respondemus id ad sum-
mum esse vcrum de actibus supernaturalibus
pleue deliberatis, et non in omnibus illis eo-
dem modo, quia voluntas credendi superna-
turalis est, et non supponit actum fidei, sed
illum secum afFert. Ad hos autera motus im-
perfectos et indeliberatos^ sufficit practica mo-
tio intellectus per illuminationem et inspira-
tionem Spiritus Sancti^ quge est queedam in-
cboatio^ et initium fidei^ quod habet locum in
homine nondum credente; nam in eo qui jam
credit, potest etiam ipsa fides excitari, et ad
cseteras voluntatis motiones cooperari ; et per
haec satis responsum est ad difficultatem po-
sitam in dicta ratione dubitandi in priori
parte ejus ; de altera vero parte dicam in ca-
pite sequenti,
CAPUT XI.
QUOMODO SUPERNATURALIS EXCITATIO EX NATU-
RALIBUS AGTIBUS ECCLESIiS, SEU EORUM PER
QUOS VOCATURj, PBNDERE POSSIT.
1 . Status qucestionis dupJex. — Duo in ti-
tulo proponimus, quse in ulteriori ratione du-
bitandi prsecedentis quaestionis petebantur.
Unum est^ qnomodo hgec gratia excitans, licet
supernaturalis sit, pendere possit ex ministe-
rio hominum, et prsedicatione Ecclesise, et ahis
objectis externis. Secundum est^ quomodo
pendeat a naturali conatu^ vel aliquo Hbero
usu recipientis illam^ de qua re disputant in-
ter se moderni Theologi ; sed nullam ratio-
nem difficultatis aut controversise in hoc in-
venio.
2. Certa suppositio ex dictis. — Excitatio
gratice fieri potest mere interius, vel exterius.
— Circa primum ergo punctum suppono
doctrinam supra traditam, scihcet, excitatio-
nem gratiae dupHciter fieri posse;, sciUcet,
mere interius^ aut per aliquam exteriorem
vel sensibilem motionem, quee est doctrina
Augustini, dicta quaest. 2 ad Simplicianum^ et
de Spirit. et litter., cap. 33 et 31 , et hb. Oc-
toginta trium Quaestionum, q. 68, et libr. 1
de Peccat. merit., cap. 35, et de Catechizand.
rudib,, cap. 4 et 5 ; et Prosperi, in hb. 2 de
Vocat. gent., cap. 8 et 9, ahas 23 et 26 ; et
EXCITATIO EX NATURALIBUS, ETG. 51
D. Gregor., libr. 2 Reg., suo cap. 4, et circa
illa verba capitis 3 : Vocavit Domi7ius Sa-
muel ; et D. Thomse, lect. 6 in ad Roman. 8,
circa illa verba : Q;itos prcedestinamt, Jios et
Tocavit. Et ratio est, quia excitatio vohmtatis
non fit nisi prsevia excitatione intellectus : at
vero intellectus excitari potest vel immediate
ab ipso Deo, ut ex Dei omnipotentia mani-
festum est, vel per objecta sensibiha, ut est illi
connaturale. Quamvis autem, spectata condi-
tione supernaturaUum objectorum et actuum,
excitatio interna et speciahs immediale facta
a soio Deo magis proportionata videatur, nihi-
lominus, attenta hominis conditione, alter
modus excitationis per sensibiha objecta est
viatori homini magis accommodatus, et ideo
secundum legem ordinariam et communem
hunc modum Deus observat, ut usu ipso ac
experientia constat, et ex Scriptura sumitur
ad Rom, 10 : Fides ex aicditii; et Luc. 7 : Mes-
sis quidem multa, operarii autem pauci : rogate
ergo dominum messis , ut mittat operarios in
messem suam ; et ideo Actor. 10, missus est
Petrus ad CorneHum per pecuHarem Dei reve-
lationem; et cap, 16, missus est Pauhisin Ma-
cedoniam, rogatus a viro Macedo, qui per vi-
sionem ei apparuit.
3, Nodus difficultatis. — Placitum quo-
rumdam. — Placitum aliorum. ■ — Difficultas
ergo posita quoad hanc partem procedit de
hac posteriori et ordinaria excitatione di-
vina, nam aha extraordinaria et mere in-
terna a Deo solo in mente fit sine depen-
dentia ab exteriori ministerio. De hac vero or-
dinaria negari non potest quiu ahquo modo
pendeat ab actibus sensibiHbus, qui sunt
naturales quoad substaiitiam, Dicunt vero
aHqui hanc dependentiam non repugnare su-
pernaturaH excitationi, quia sohim est tan-
quam a conditione sine qua non, ex divina
providentia et ordinatione : nam tota illa
actio sensibiHs, quee ex parte ministrorum Ec-
clesiee preecedit, sohim est quasi appHcatio
materiee, circa quam homo possit supernatu-
raHter operari, cui modo dicendi favet Pau-
His 1 ad Corinth, 3, dicens : Fgo plantavi,
ApoIIo rigavit, Deus autem incrementum dedit;
et subjungit : Itaque neque quiplantat est ali-
quid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat
Deus. In negotio etiam sahitis omnes ministri
Ecclesice tantum plantant et rigant, et ideo
dicuntur non esse aHquid, quia non per se fa-
ciunt effectum, quamvis eorum ministerium
necessarium sit, et ad eum sciHcet modum
quo in fructibus sensibiHbus plantatio et riga-
52
LIB. III. DE AUXILIIS iKTERNIS DIYIN.f; GRATLE IN GENERE.
tio necessaria est, non ut per se canset, sed
nt conditio applicans activa passivis. Alii vero
qnibus hoc non satisiacit, dicunt ministerium
Ecclesise non solum esse condltionem neces-
sariam, sed etiam esse actionem causse mo-
ralis suadentis, et invitantis (ixt(irius volun-
tatem. Nam talis causa aliquo modo operatur
ad vocationem internam^ disponendo subje-
ctum, et ideo Paulus, eodem citato loco, Evau-
gelii prsedicatores voeat adjutnrcs Dei ; et 2
Corinth. 6, ait : Adjuvantes exhortamiir ne iii
tacuitm gratiam Del recipiatis, etc. Sed hoc
in re non differt a praecedenti, quia tota cau-
salitas morahs physico non transcendit causa-
litatem per accidens, et juxta subjectam mate-
riam non rarum est illam conditionem esse per
modum exhortationis et inductionis moralis,
praiterquam quod etiam in hoc genere causa-
htatis morahs aliquid dcest huic exteriori ex-
citationi minisirorum Ecclesise, propter quod
etiam in genere moralis causse dici debet po-
tius conditio necessaria, seu causa per acci-
dens, quam propria causa per se, etiam mora-
lis^ ut videbimus.
4. Assertio. — Duce res in liac excitatio7ie
consideranda, supernaturalitas, et graiia pura.
— Supernaturalitati entitatirce non repugnat
ministerium sensihile. — Dico ergo duo possc
in hac excitatione divina considcirari , unum
est esse entitatem supernaturalem, aliud, esse
gratiam puram, seu gratis datam : neutri ergo
rationi repugnat quod ab aliquo ministerio
externo, seu actione sensibih pendeat. Prior
pars declaratur, quia^ ut dictum cst, verbum
externiim non est propria causa excitationis
supernaturaUs, sed per modum signi excitan-
tis mentem , et quasi prsebentis occasionem,
ut supernaturaliter a Deo excitari possit ; ergo
quod illa preevia occasio, et quasi physica prse-
paratio, aut animi commotio natui-alis sit, non
obstat quominus motio, quai a Deo solo per se
ac principaliter fit, in sua entitale supernatu-
rfihs sit. Addo etiam quod, Ucet Deus uteretur
verbo prsedicationis , aut specie ilhus menti
impressa , tanquam instrumento proprio et
physico, ad excitandum intellcctum, hoc non
obstaret quominus illa excitatio esset in sua
entitate superiiaturahs , quia Deus potest uti
re naturah, imo corporea, ad efhciendam rem
supernaturalem. Unde ahqui probabihter exi-
stimant per divina Sacramenta, preesertim. per
Eucharistiam , Deum excitare in accedentibus
digne hujusmodi affectus gratiae, quamvis su-
pernatnrales sint. Quod autem in hac parte
dictum est de ministerio Ecclesia3 et externa
vocatione, extendi potest ad ministerium An-
gelorum, et ad vocationem , non sohim exter-
nam, sed etiam internam, quatenus per Ange-
los fieri potest. Nam etiam iUi non possunt
per se efficere supernaturalem excitationem ,
hoc enim est proprium Dei , cujus soUus est
propriam gratiam infundere; possunt tamen
ministerium aUquod adhibere , vel appUcando
objecta sensibus externis , vel interiora phan-
tasmata excitando, ut mentem hominis atten-
dere faciant , et (ut sic dicam) Deo praebeant
occasionem supernaturaUter iUum excitandi.
^.Neque repugnatpiircE gratice . — Altera pars
de ratione gratise probatur. Primum, quia hoc
ministerium Ecclesise, per se loquendo, non
inducit apud Deum aUquam rationem debiti,
propter quod Deus talem excitationem super-
naturaUter dare teneatur, quia sokim tenetur
dare concursum generalem ex natura rei de-
bitum iUis actionibus, qui sufiiciet quidem ad
excitandum in mente attentionem aUquam,
vel conceptum ; nunquam tamen satis erit ad
excitationem necessariam ad supernaturalem
concursum faciendum, nisi Deus altiori modo
mentem ipsam moveat, ut supra declaratum
est. AUior autem iUa motio non fit debita pro-
pter prsedicationem externam verbi Dei, vel
aUud simile ministerium humanum, imo ne-
que constat Deum ita promisisse dare similes
excitationes audientibus verbum Dei, vel obla-
ta aUa simiU occasione, quin interdum eas
negare possit et neget, propter hominis de-
merita, vel aUa occuUa judicia sua.
6. Assertio ampUatur et illustratur. — Dico
vero ulterius quod,Ucet de hoc esset certa lex
a Deo statuta, dandi (ut ita dicam) hanc effi-
caciam verbo EvangeUi sui, ut ita sit virtus in
sahitem omni credenti , et quasi instrumen -
tum ad convertendas et curandas animas,
ideoque ad praesentiam ejusinfaUibiUterDeus
excitet mentem non ponentem obicem, nihi-
lominus hoc non minueret rationem gratiae
in taU excitatione ; tum quia totum iUud mi-
nisterium verbi Dei est ex providentia superna-
turaU, et pertinet ad gratiam Dei externam, et
ita in suo genere gratis etiam datur ; tum quia
ipsamet prasdicatio EvangeUi non fit sine spe-
ciaU auxiUo Dei, quod auxiUum, Ucet respec-
tu ministrorum sit gratia proxime iUis con-
cessa ad operandum, etiam est gratia respectu
audientium, propter quorum fructum vel con-
versionem datur, et ideo etiam ex hac parte
initium vocationis estomnino gratuitum ; tum
denique/quia moraUter loquendo, iUa exterior
vocatio, et interior, quam Deus adjungit, non
CAP. XII. QUOMODO SUPERNATURALIS VOCATIO AB ACTIBUS, ETC.
83
sunt veliiti duee gratise^ sed est una integra
divina vocatio, ad eum modum quo ex actu
interiori et exteriori fit unus actus moralis, et
ita tota illa est una vocatio, quee omnino gra-
tis datur.
7. Quo pacto mijiistri EccUsice possunt con-
currere ad primam vocationem eorum qui con-
vertuntur. — Ultimo vero addo posse ministros
Ecclesia? juvare liomines quos instruunt, non
solum proedicando, movendo, et alia exterua
ministeria exercendo, sed etiam apud Deum^
pro illis quos docent vel gubernant interce-
dendo. Et hoc modo possunt conatus Ecclesiae
concurrere ad excitationem seu primam voca-
tionem alterius, etiam ad fidem, non solum
per modum conditionis ordinarie requisitse,
seu causse moralis inducentis, sed etiam per
modum meriti de congruo, et impetrationis.
Quialicet nemo possit sibi primam vocationem
mereri, ut dicemus libro sequenti, unus ta-
men justus potest alteri illam mereri^ sicut
Stephanus meruit vocationem Pauli, et ita po-
test etiam Ecclesia velminister ejus impetrare
a Deo ut prsebeat auxilium vocationis internoe
eis quibus Evangelium prsedicant, neque hoc
minuit rationem gratise in tali vocatione, quia
respectu impetrantis seu merentis procedit ex
priori gratia fidei, vel etiam charitatis ; res-
pectu autem ejus qui vocatur;, semper vocatio
illi omnino gratis datur; imo etiam gratia illa,
quee prtedicatori data cst ad orandum pro au-
diente_, fuit gratuitum beneficium gratise ipsi
vocato donatum^ quia hcet alteri immediate
collatum fuerit, propter ipsum fuit ei datum.
Et ita quocumque modo consideretur minis-
terium Ecclesiae regulariter necessarium ad
vocandos homines ad fidem_, poenitentiamj vel
fructum bonorum operum, rationem gratise in
interna et supernaturali vocatione non minuit.
CAPUT XII.
QUOMODO SUPERNATURALIS VOCATIO AB AGTIBUS
EORUM QUI VOGANTUR PENDERE POSSIT.
1. Status difficultatis. — Superest dicen-
dum de conatu seu cooperatione ejus qui vo-
catur, an sit aliquo modo necessarius ad pri-
mam vocationem, quam qusestionem aliqui
confundunt cum illa ; an facienti quod in se
est Deus conferat gratiam, etiam quoad pri-
mam vocationem, seu excitatiouem. Sed im-
'merito, nam sunt qusestioues diversae, et ideo
hanc posteriorem in librum sequentem re-
mittimus, quia cum declaratione sufficientis
auxilii co]ijunota est. In priori ergo puncto,
advertendum est sermonem esse posse, aut de
conatu ipsius hominis vocati, quo simul cum
Deo influit in ipsummet actum supernatura-
lem quo interius excitatur, vel de aliquo co-
natu prsevio, qno ad illam vocationem tandem
perveniatur ; de priori nulla superest difficul-
tas, jam enim supra defiuivimus nostras po-
tentias (.ffective concurrero ad hos actus exci-
tantis gratise, quaniumvis supernaturales sint:
non possunt autem effective concurrere nisi
conatum adhibimdo; ergo aliquis conatus ex
parte recipientis necessarius est, ad primam
etiam excitationem divinam. Hic autem cona-
tus non potest dici naturalls, nisi fortasse im-
proprie, et per denominationem extrinsecam,
quatenus est ab ipsa potentia, quse est entitas
naturalis; in se tamcn spectatus supernatura-
lis est, quia est realiter id(;m cum actu super-
naturali, etipsiimet actio, quiatalis actus fita
Deo priucipaliter, et a polentia instrumenta-
hter, ut loquitur D, Thomas, 3 contra gent.,
cap. 149, ideoque non est a potentia, ut natu-
ralis est, sed u1 obedientiahter subest motioni
divinae. Ac proinde ex tali conatu potenti^B
non minuitur ratio graticB in tali motione;
tum quia non cst liber, sod necessarius ; tum
etiam quia non est prsevius, sed simultaneus
cuni influxu Dei. Neque etiam obest superna-
turuhtati actus, quia tribuitur per potentiam
obedientialem, ut dixi : potentia autem obe-
dientalis optime potest inUuere in actum sii-
pei naturalem, ut in lib. 2 explicavi, etinhis
aclibus necessariis multo facilius quam iu li-
beris intelhgitur.
2. Sententia Molince de conatu prcevio ex
parte hominis adhibendo proponitur. — Diflacul-
t;is ergo est dc conatu pra^vio, qui interdum
ex parte liomiids adhibendus est, vel adhibe-
tur, ut tandem supernaturalem vocationem
iaternam obtineat, de quo conatu disputant
prsedicti auctores. Nam Mohna dicit posse et
debere hominem, naturalcra conatum ad ah-
quas actiones naturahs ordinis adhibere, ut
per eum non stet quominus proxime ad fidem
vocetur interius. Hujusmodi sunt conatus, aut
(hhgentia ad audiendam fidem et consideran-
(him. Item intentio vel desiderium ahquodin-
veniendi veritatem, seu vcram rehgionem, et
salutis viam, et similes; nam hoec et simiha re-
gulariter necessaria suntaute fidem, quia Deus
se accommodat naturah modo procedendi lio-
minis in acquircnda cogitalione, et merito ab
iho postulat diligentiam in his quse ex parle sua
cum generali coacursu suo eflicere potest. Illa
b-i LIB. III. BE AUXILIIS INTERNIS
autem omnia qiise diximiis talia simt ut per co-
uatum naturalem fieri possint^ imperfecto qui-
dem modo, sufficiente tamen ad illud remotum
et quasi externum initium fidei; uam adire
concionem etaudire illam naturale quid est, et
necessarium ad acquirendas species qnibus de
rebns f tdei cogitari possit. Item illa actio iu ini-
tio non fit cx motivo supernaturali, non enim
potest tale motivum iiaberi ante perfectum
auditum fidei; ergo debet fieri ex motivo ua-
turali ; ergo actu et conatunaturali. Idemque
consequenter dicendum erit de aliis actionibus
voluntarie attendendi, cogitandi, desiderandi,
imo et petendi agnitionem veritatis seu veram
fidem, in illa materia : nam omnes isti actus
esse possunt ordinis naturalis, quatenus im-
perfecto et bumano modo possunt iu illa ma-
teria versari ; ergo ut homo non sit negligens
in sua salute, oportet ut in liis omnibus per
naturalem conatum faciat quod potuerit.
3. Displicet modernis Tkeologis, gid in con-
trariwn adducunt loca Scriptiirce et Patrum.
— Hsec vero sententia aliis modernis Theologis
displicet, quia videtur nimium tribuere natu-
raa, et libero arbitrio operanti ex solo conatu
naturali in ordine ad suam salutem. Nam re-
gula doctrinalis in hac materia est, nihil om-
nino posse facere hominem, quod aliquo modo
conferat ad sahitem seternam, sine gratia Dei
per Cliristum, juxta verbum Ghristi: Sine me
nihil potestis /acere, id est, ut ponderat Au-
gustinus, neffiie mtdt^im, neque parmn, neque
mag^mm, neque parvum, ut multis aliis testi-
moniis iu Ubro 2 confirmatum est. In ilhs au-
tem actionibus quas enumeravimus, quibus
auditor doctrinee fidei paulatim tendit ad in-
ternam vocationem proxime sufficientem ad
vohmtatem credendi , multoi sunt actiones
valde utiles, et regulariter necessarice ad salu-
tem, juxta ordinarium modnm providentiai
divinee; ergo non possumus dicere omnes illas
fieri solo conatu naturali, ueque videtur modo
loquendi Scripturce et Concihorum conseuta-
ueum. Minor cum consequentia declaratur.
Nam imprimis opportunitas habendi prsedi-
catorem Evangelii, gratiaj Dei tribuenJa est,
ut probat exomplum vocatiouis Pauh ad prae-
dicandum in Macedonia, et non in Asia, seu
Bithyuia, Actor. 16. Et sajpe docet Augustinus,
ut videri potest supra, Psalm. 87, et super
Psalm. 134, et lib. Quinquaginta Homiliarum,
in 23, ethb. i de Peccat. merit. et remiss., c.
22, et quoist. 2 ad Simplic. , et Gregorius, 20
Morahum, cap. 18, quia neque potest homo
illam occasiouem sibi pr*pararc, ueque siue
DIVIN.^E GRATI.-E IN GENERE.
Dei providentia pecuhari evenire potest. De-
inde attendere ut oportet ad ea quae preedi-
cantur, gratice Dei est, juxta illud quod de
Lydia purpuraria dicitur, Actor. 1 6 : Cujus
Dominus aperuit cor, altendere Ms quce dice-
lantur a Paulo. Item cogitare de eisdem rebus
in ordine ad sahitem comprehenditur sub illa
regula Pauli, 2 ad Corinth. 3 : Non sumus
sufficienles cogitare aliquid ex noMs, quasi ex
nohis, ut supra cum Augustino et aliis Patri-
bus explicavimus. Denique desiderium, peti-
tio, et similes actus, si ad fidem aliquo modo
conducunt, videntur compreliendi sub regula
Concihi Arausicani, cap. 6 et 7 : ^S^i quis sine
gratia Dei credentibus, volentilus, etc, non
autem uthwc omnia, sicut oportet, agere valea-
'ihus, per infusionem et inspirationem Sancti
Spiritus in noUs fieri confitetur , resistit
Apostolo dicenti : Quid hales quod non acce-
pisti ? Item si qids per naiurce vigorem donum
aliquod quod ad salutem pertinet vitce ceterna?
cogitare posse affirmat sine inspiratione S;pi-
ritus Sancti, hceretico fallitur spiritu.
ht. Ad enodationem quwstionis pircemittitur
distinctio duplicis vocationis ad fidem : prima
est remota et externa; secunda proxima et in-
terna. — Ut htem lianc ahrjuo modo compoua-
mus, et rem ipsam sine verborum ambiguitate
vel contentioue declaremus, distinguamus du-
phcem vocationem ad fidem, videlicet remo-
tam et proximam, seu externam et internam.
Remotam voco iUam quam potest facere homo
plantando et rigando; proximam vero quam
interius facit Deus, ut homo sit maxime po-
tens ad suam conversiouem ; itaque dixit Gre-
gorius, homil. 33 in Evangelium, loquens de
Christo et Magdalena : Ipse eam per miseri-
cordiam traxit intus, qui per mansuetudinem
subscepit foris. Et Leo Papa, loquens de Stella
et Magis, serm. 1 de Epiphania : Dedit (in-
quit) aspicientihus intellectwn , qui prcestitit
signum, et quod fecit intelligi, fecit requiri, et
se inveniendum ohtulit requisitus. Et Augusti-
nus, de Corrept. et grat., cap. 6 : Corripiatur
peccator , ut strepitu correpliotiis forinsecus
insonante, Deus in illo intrinsecus occulta i?ispi-
ratione operetur et velle. Priorem vero voca-
tionem appeho remotam, quia per se non
sufficit, nec dat auxilium sufficiens ad fidem,
sed quamdam inclioationem, et quasi mate-
rialem prseparationem ad iham ; alteram vero
proximam, quia, ut dat sufficientem faculta-
tem operandi, ex illa potest immediate sequi
vohuitas credeudi.
5. Prima convenientia ijiter utramque voca-
CAP. XII. QUOMODO SLTERNATURALIS VOCATIO AB AGTIEUS, ETC.
tioneu .■ utraque pertinei ad gratiam excitan-
tem. — Secimda convenientia : utraque pertinet
ad ordinem gratics et providentice supernatura-
lis. — Tertia convenientia : in ntraque salva-
tur vera ratio gratiw ut donuni gratuitmi cst.
— Primo, adverto lias duas vocationes partim
convenire, partim difFerre. Conveniunt impri-
mis, quod utraque fit vel incipit in nobis sine
nobis ad aiiquam illarum proxime cooperanti-
bus libere : nam utraque pertinet ad motio-
nem seu gratiam excitantem, de qua supra os-
tensum est fieri in nobis sine nostra libera
cooperatione. Et de priori quidem patet^ quia
per illam fil quasi prima apprehensio vel con-
ceptio rerum fidei, ante quam non potest prae-
cedere voluntas, quse circa easdem res verse-
tur. Et licet contingere possit ut aliquis vo-
luntarie accedat ad audiendam fidem, et hac
ratione, notitia vel appreheusio inde compa-
rata possit dici libere acquisitaj nihilominus
necesse est ut ante illam voluntatem antecedat
prior aliqua apprehensio fidei seu praedicatio-
nis ejus^ saltem in confuso_, quas homiuem ad
illam voluntatem incitet, et tunc ab illa ap-
prehensione incipit talis vocatio^, et ita semper
reducitur ad aliquam primam motionem, quae
in nobis fit sine libertate nostra. De altera
vero interna vocationej id est in superioribus
probatum, et patebit magis ex dicendis. Se-
cundo, conveniunt quod utraque vocatio per-
tinet ad ordinem gratioe et providentise super-
naturalis. De interna id satis patet ex dictis;
de externa vero probatur, quia ordinatur ad
internam, quse supernaturalis est, et originem
ducit ex donis gratise^ quse ad trahendos et
vocandos homines ad finem et poenitentiam
Deus iu Ecclesia sua proeparavit, et ita est
beneficium gratise et providentise supernatu-
ralis. Unde D. Thom. in 2, distinct. 28, q. \,
art. A, ait quodlibet exercitium, etiam natu-
rale, quatenus ordinatur a Deo ad conversio-
nem supernaturalem, dici posse gratiam. De-
nique, ex distiuctione posita in principio ca-
pitis prsecedentis id manifestum est. Tertio
conveniunt, quia in utraque salvatur vera ra-
tio gratiae, ut siguificat donum gratuitum,
quod non ex operibus datur, quod quidem de
prima vocatione externa manifestum est, quia
ante illam nihil potest ex parte hominis prae-
cedere quod ad illam ordinetur, ut ex decla-
ratione proxime data, et ex doctrina Augustini
ad Simpiician., quaestione 2, et de Dono per-
sever., capite iht, et de Spirit. et litter.j capite
33 et 34, manifestum est. De posteriori au-
tem probatum est late superiori libro, cap.
13 et 15, et magis ex sequentibus declarabi-
tur.
6. Biscrimen prcecipuum inter utramqiie vo-
cationem : exterior est in sulstantia sua naiu-
ralis, interior vero supernaturalis . — DifFerunt
autem hae duse vocatioues in hoc maxime,
quod exterior est in substantia sua naturalis,
interior vero supernaturalis. Hoc secundum
probatum est in capite preecedeuti. Primum
autem indubitatum videtur, quia sicut ex par-
te ministrorum Ecclesise externa praedicatio est
in substantia naturalis, ut per se patet, ita ex
parte audientis prima illa conceptio et appre-
hensio naturaliter fit. Unde sicut de excita-
tione supernaturali diximus non fieri proprie
conatu naturali, sed obedientiali a nostris po-
tentiis, ita prorsus de interna vocatione di-
cendum est, quia sunt omnino idem. At vero
excitatio illa, quae proxime fit per vocationem
externam, per naturalem conatum potentiae
fit, quia tam actus ipse quam productio ejus
naturalis est, ut diximus, et eadem ratione
voluntas audieudi praedicatorem, quae inter-
dum antecedit, ut dixi, in substantia sua na-
turalis est, quia non est voluntas credendi,
sed audiendi tantum, quae in eo statu non
potest ex motivo supernaturali procedere; imo
continget aliquando ut sit peccaminosa, ut si
quis velit audire praedicantem animo irridendi
illum, et nihilominus potest Deus illamet vo-
luntate postea bene uti ad convertendum in
illamet concione talem peccatorem. Et sic licet
illa voluntas non fuerit ex gratia, permissio
illius potuit esse ex providentia gratiae. Ali-
quando vero esse potest illa voluntas ex in-
tentiono bona discendi veritatem, et tunc erit
quidem ex aliqua boua inspiratione Dei, non-
dum tamen superhaturali in substautia, quia
motivum illud generale nondum est super-
naturale, neque includit absolutam credendi
voluntatem.
7. Secundum discrimen. — Secundo differunt,
quia externa vocatio est simpliciter primajin-
terna vero, comparatione illius, est secunda,
quamvis, in ordine superioris gratiae superna-
turalis simpliciter et in eutitate sua, interna
vocatio sit prima simpliciter ; quia vero voca-
tio exterior ad interiorem ordinatur, et per
se sola quasi nihil est, uisi per interiorem
quasi formetur, ideo ex utraque fieri cense-
tur iina vocatio perfecta, quae prima gratia
auxilians simpliciter vocari solet.
8. Tertium discrimen. — Tertia dilfereutia
et notanda est quod ante vocationem primam
externam nullus actus liber ex parte hominis
56
LIB. IIL DE AU:\!LilS INTERNIS DIVIN.^ GRATL^ IN GEr^ERE.
anlecedit, qn ad illam per se vel ex inteiitione
operantis referatur, ut paulo antea satis expli-
cavi, quia aute illam vocationem uulla cogi-
tatio salutis vel rerum fidei in mentem subiit :
sine hac autem cogitatione, non potest sub-
sequi actus liber. At vero possunt aliqui actus
liberi ab bomine fieri circa materiam tabs vo-
cationis, antequam supernaturalem vocatio-
nem internam recipiat, quia non semper dat
Deus internam inspirationem supernaturalem
in eodem momento vel tempore in quo homo
incipit audire res fidei ; sed magna temporis
mora inter illam et alteram vocationem potest
seepius intercedere: tum quia de boc nullam
haberaus certam legem aut promissionem Dei,
sed pendet ex ejus libera voluntate , et ita
quosdam velocius , quosdam tardius vocat :
tum etiam quia non potest homo subito per-
cipere fidem sibi propositam, et credibilitatem
ejuSj et seepe necessarium est errores prius
conceptos repellere, et de falsitate illorum ali-
quo modo convinci, quod sine mora temporis
non fit. Et quamvis possit Deus, efficacitate sua,
et abundantia kiminis, subito mentem ilki-
minare^ regulariter tamen loquendo non ita
facit, sed homiuem humano modo paulatim
ducitj prius per homines instruendo et postea
tempore opportuno internam vocationera im-
mittendo. Hac ergo ratione ssepe intendere po-
test homo^ jam exterius vocatus, Mbere facere
aliquos actus^ antequam supernaturalem ius-
pirationem internam recipiat, ut sunt supra
numerati, scihcet, applicare mentem ad cogi-
tandum, vel meditandum de rebus auditis^ aut
velle iterum eas audire, sicut Athenienses,
qui Paukim audierantj kcet nondum credidis-
seut^ dixerunt Paulo : Aiulienms ie de lioc ite-
Tum, Actor. 17, et similes. ■
9. Explicantiir actus intermediiliJjei^i inter
utramqiie vocationem. — Dubium priuam, qua-
les M actus secundum stihstantiam et quo conatu
fiant. — Resjliitionis prima pars.-naturales sunt
entitative. — De his ergo actibus mediis inter
ulramque vocationem videtur esse controversia
iuter dictos auctores; nam de vocationibus
ipsis quatenus sunt actus quidam non kberi,
nulla controversia rekuqui potest, si ea quse
diximus attente considertjmus. De ikis autem
intormediis actibus kberis muUa quKri pos-
sunt. Primum, quo conatu quibusve fiant viri-
bus. Secuudum, quantum ad obtineudam in-
ternam vocationem conferant.Tertium, quam
sint ad illam necessarii. Ex quibiis primum
est quod praecipue hic agimus, iu illoque di-
cendum imprimis est, illos actus esse quoad
substantiam naturales. Probatur primO;, quia
ante supernaturalem excitationem non potest
esse iu homine actus kber supernaturaks
quoad substantiam ut ex dictis hic et in kbro
pra^cedenti constat: sed isti actus antecedunt
primam excitatiouem supernatuialemj ut de-
claratum est ; ergo non sunt in substantia sua
supernaturales; ergo naturales. Secundo^ est si-
raile argumentura, quod ante voluntatem cre-
dendi supernaturalem, et primura actum fi-
dei iki correspondeutem, nukus est in homine
actus humanus ac kber supernaturaks ordi-
nis : iki autem actus kberi, de quibus tracta-
mus, antecedunt fidem infusam et voluntatem
credendi ; ergo sunt ordinis naturaks. Tertio,
est ratio a priori, quia isti actus non habent
objecta formalia supernaturaka, quia neque
objectum fidei supponitur pro iko tempore
sufficienter propositum, ut in discursu decla-
ratum est, neque ante fidem excitatur vokm-
tas ab objectis propriis et formakbus akarum
virtutum infusarum. Igitur toto iko terapore
versatur vohmtas circa ikam materiam, ut
subest alicui motivo naturak, sive ikud spe-
ciale sit;, sive generale, quale est cupere in-
venire veram fidem aut rekgionem , quod
etiam Judoei et Ethnici facere possunt.
10. Resolutionis secunda fars: naturali vir-
tuie fiunt ex propria efficacia physica. — Hiuc
ergo ukerius sequitur actus illos fieri conatu
uaturak, et viribus liberi arbitrii morakter
excitati, et adjuti per antecedentem vocatio-
nem, kcet externam. Primum patet, quia illi
actus sunt naturak^s iu substantia ; ergo fiunt
per actionem naturalem : actio autem et co-
natio naturaks idem suut ; ergo fiunt conatu
naturak. Ad exhibendum autem naturalem
conatum, naturales vires sufficiunt ; ergo ac-
tus illi quoad substantiam suam fiunt per na-
turales vires liberi arbitini. UUerius vero addi-
mus ikos actus uon fieri cum modo akquo
reali ac physico in ikis existente, qui super-
naturaks sit, nam taks modus neque uobis vi-
detur possibiks, quantum sub plnlosophicam
notitiam cadit, ut in loco pi-aBcedeuti late dis-
currimus, et quamvis cogitaretur possibiks,
frustra et sine fundameuto fingeretur inesse
his actibus; ergo neque ratione taks modi ne-
cessarise sunt vires vel conatus ultranaturales
ad efficiendos hos actus. Et ita de simihbus
actibus loquuntur communiter Theologi, ut
patet ex Scoto, Gabriele, et akis, in tertia,
distinctione vigesima tertia^ dicentibus, audita
pra^dicatione Evaugeki posse hominem prius
eredere per vires natursefide acquisita, quam
CAP. X!I. QUOMODO SLTERNATUR,
infosa. Imo Gahriel, qiisestione tertia, conclu-
sione prima , pntat illum ordinem esse neces-
sarium, scilicet, prius assentiri propriis viri-
bns imperfecte. ut paulatim elevetur ad ac-
tum infusnm et perfectum. Et Vega, libro
sexto in Tridentinnm, capite decimo tertio,
dicit ut plurimum ita esse. Nobis vero satis
est quod id possit fieri et ssepe fiat ; nam si
audita fide potest homo progredi usque ad as-
sensum naturalem, sua libertate, et discursu
naturali fundato tantum in humana auctori-
tate, vel sensibihbns signis et argumentis,
mu]to magis poterit eadem libertate vel im-
perfecte desiderare majorem cognitionem il-
lius, vel se movere ad audiendum verbum
prsedicationis, vel ad atteudendum, cogitan-
dum, etc.
14. Resolutionis tertia pars: necessaria est
excitatio prwvia naturalis, quce prout datur ex
providentia gratice donum gratim est. — Suat
ergo baec naturalia in substantia sua, et natu-
rali virtute fiunt ex propria efficacia physica :
nam moraliter necessaria est excitatio prcevia,
quaj, licet in se naturalis sit, et naturali cona-
tu fiat, nihilominus gratia est, quatenus ex
providentia gratiee procedit. Uude simiU modo
possunt prsedicti actus, hcet naturales sint,
inter dona gratiee compvitari, quia neque fiunt
sine ahquo auxilio gratiai, neque ipsi erant
debiti naturse, nec concursus qui ad iilos datur
est debitus ex vi naturalis providentiffi, sed
supposito ordine gratise.
12. Ad motiza secundce sententice. — Ethoc
ad summum probant quse in favorem secimdee
sententi£e adduximus : nam licet principaliter
procedant de inspiratione divina et excitatio-
ne supernaturali, quae datur tanquam proxi-
mum auxiUum ad actum supernaturalem et
infusum, nihilominus cura proportione proce-
dunt in his actibus imperfectis, quatenus aU-
quo modo ad finem vocationis conducunt, nam
ut sic ad ordinem gratise pertinent secundum
quemdam modum , et non fiunt sine aUquo
auxiUo gratiae excitantis, nam, ut diximus,
iUa vocatio preevia, Ucet ex sensibiUbus orta,
gratia qusedam est, et propter Christum datur.
Neque MoUna, neque alius ex defensoribus
prima}. sententiae excludunta prsedictis actibus
hoc genus gratiee, sed solam illam quse ordi-
nis est snpernaturalis, ut aperte declaravit
Molina, disputat. trigesima quinta, in fine, et
trigesima sexta, in principio , in Concordia,
ad articulum decimum tertium, et ita in ilio
primo puncto nuUa videtur superesse dilfi-
cultas.
\L!S YOCATIO AB ACTIBUS, ETC. 57
13. Notanda circa secundum et tertium du~
Huni propositim supra, numer. 9. — Duplex
ratio causalitaiis. — Placet nonnuUis ortJio-
doxis Doctorihis primum genus causalitatis.
— Improhatur a noMs. — Circa secundum au-
tem et tertium punctum, quse proposui, quia
magis pertinent ad librum sequentem, hic
pauca breviter advertam. Unum est, hos actus
Uberos qui possunt et solent intercedere post
primam excitationem externam, duobus mo-
dis posse comparari ad primam cxcitationem
supernaturalem, seu primum sakitis auxi-
Uum; sciUcet, vel per modum meriti seu mo-
ralis dispositionis, vel removendo impedimen-
tum et quasi materiaUter habilitando siiljjec-
tum. AUqui ergo Auctores Catliolici primum
genus causaUtatis, in his actibus, respectu pri-
mse excitationis supernaturaUs admittunt, qui
in hoc a Semipelagianis discrepant, quod illos
actus et qualeracumque rationem meriti vel
dispositionis moralis in eis inventam non tri-
buunt soli libero arbitrio, sed ut excitato et
adjuto per excitationem illam externam, et co-
gitationem honestam inde conceptam, quae
gratia est, cum sit ultra naturse debitum, et ex
supernaturali providentia proveniat , etiamsi
nondum sit in ?ua entitate supernatiu-alis.
Mihi autem heec sententia non placet; tum
quia illa gratia non videtur excedere rationem
legis et doctrinse, et ita neque Semipelagiani
iUam negarent; tum quia ante interuum et
proximura fidei iuitiura uon potest esse in ho-
mine aliquod raeritum doni alicujus superna-
turaU,«, alias fides ipsa et iuitium fidei posset
sub aliquod meritum cadere, quod admitten-
dum nou est, ut libro sequenti ostendam. Dico
ergo omnes illos actus, eo ipso quod neque ex
fide, neque ex interno auxilio supernaturali
procedunt, non esse proportionatos ad meri-
tum quodcumque in causalitatem moralem in-
ternse vocationis supernaturalis.
14. Expenditur causalitas materialis remo-
tendo impedimenta vocationis variis modis. —
Alio ergo modo possunt illi actus aliquo modo
conferre materialiter tantum, et ex parte sub-
jecti, removendo impedimenta vocationis, et
acquirendo dispositionem corporalem, vel ha-
bitudinem quae minus ineptum reddat homi-
nem ad vocationem. Et prirao quidem dum
homo se exercet in his actibus, nova cavet pec-
cata, quae possint vocationem irapedire, et ex
parte sua excutit torporem et negligentiam,
quse possit illi ad culpam imputari ; deinde si
homo sit diUgens in recogitalione eorum quai
audivit a praidicatore fidei, fieri potest ut por-
b8 LIB. i!I. DE AUXiLIIS INTEMIS
veniat ad cognoscendum errorem naturali ra-
tioni contrarium^ in quo versabatur. Hac enim
ratione^ prsedicatores Evangelii prius solent
infideles suorum errorum convincere, quam
eis supernaturalia mysteria persuadeant, quia
deponere errorem vel nimium afFectum ad
aliquam sectam, faciliorem reddit fidei intro-
ductionem, saltem removendo proliibens. Item
ad recipiendam vocationem internam ueces-
sarise sunt species intelligibiles^ quee per audi-
tum Evangelii naturaliter acquiruntur, et per
eas in principio naturaliter fit aliqua conceptio
et apprebensio imperfecta^ et per recogitatio-
nem similem melius conservantur in memo-
ria, quod multum confert, ut postea Spiritus
Sanctus illis speciebus^ et intellectu illis con-
firmato, tanquam instrumento utatur ad effi-
ciendam internam vocationem gupernatura-
lem. Et declaratur : nam, ut supra dixi, boc
modo ministri Ecclesiee per verbum Dei exter-
num mentes audieutium pr£eparant_, et aliquo
modo disponunt, ut eas postea Spiritus Sanc-
tus sua prsesentia illustret, ut dixit Gregorius,
hom. 17 in Evangelia, quam praeparationem
significavit Paulus per verbum plantandi et
rigandi ; plantare enim dici possunt^, quatenus
species rerum divinarum mentibus impri-
munt , et ad eas concipiendas manuducunt ;
rigare vero, quatenus ad aliquem afFectum
excitant ; ergo etiam ipse bomo potest suo in-
genio et arbitrio ad hanc quasi moralem pree-
paratiouem cooperari, recogitando^ et mentem
elevando, et semine verbi concepto^ prout po-
tuerit^ utendo.
15. Explicatur illorum actimm ijitermedio-
rum causalitas suljectiva removendo alia impe-
dimenta. — Idem potest ex parte affectus de-
clarari. Primum quoad remotionem impedi-
menti; nam affectio naturalis et humana ad
propriam opinionem vel sectam^ vel etiam ad
honores et res corporales nimium impediunt ;
ita ut neque animus convenienter applicari
possit ad res fidei audiendas et concipieudas.
Igitur si quis vel rationibus humanis induca-
tur ad tollendum vel minuendum illum affec-
tunij et ad hoc adhibeat suum conatum natu-
ralem excitatum verbo Dei, aliquid poterit illa
diligentia conferre ad vocationem, saltem per
modum removentis prohibens. Et licet verum
sit similem affectionem, si magna sit, iion
posse sine auxilio gratiae superari, potest ad
hoc interdum sufficere auxilium ordinis natu-
raliSj quod peculiari etiam modo datur per
ipsam vocationem ad fidem, licet externam,
uam per iilam excitautur in homiue cogitatio-
DIYIN/E GRATI.E IN GEKEHE.
nes et affectiones honestse, quse, licet in illo
initio sint imperfectee, et ordinis naturalis,
juvare possunt ad allquam contrariam affec-
tionem ejusdem ordinis moderandam , et sic
ad tollendum aliqua ex parte impedimentum
fidei. Preeterea, naturalis complexio vel pro-
prietas ingenii potest ex parte subjecti esse
magis accommodata huic vocationi quam illi ;
nam qui habet, verbi gratia, complexionem
sanguineam, facilius amore ducitur, alius vero
magis timore movetur : et Deus frequenter
suam motionem hominis conditioni accom-
modat, licet non semper eam proportionem
servet. Et Augustinus, de Dono perseve-
rant., cap. 14, dixit, hahere quosdam in ipso
ingenio divinum naturaliter lumen intelligen-
tice, quo moveantur ad fidem, si congrua suis
mentibus vel audiant verha , vel signa conspi-
ciant. Sicut ergo naturalis complexio vel pro-
prietas potest quasi naturaliter ad vocationem
conducere, non ut causa et ratio ejus, sed ut
a nobis facilius percipiatur, si detur ita ali-
qua affectio acquisita per actus bonos , potest
illam proportionem seu temperamentum in-
ducere vel augere : nam consuetudo imitatur
naturam ; unde sicut per pravos actus contra-
rios prsedicationi fidei induratur cor, ita per
bonos, licet naturales, potest paulatim affici,
et materialiter huic vel illi vocationi magis
coaptari; atque hoc modo dixit P. Vasquez,
1 part., disp. 93, cap, 4, circa finem, non per-
tinere ad Semipelagianam sententiam conce-
dere dispositionem naturalem ex nobis, aut
ex bona indole naturali, non quidem ad gra-
tiam obtinendam, sed ut gratia et misericor-
dia collata facilius in nobis operetur.
10. Judicium auctoris circa totum statum
Jiiijus controversice . — Assertio. — Non solum
possibiks sunt illi actus ijitermedii, sed etiam
consentanei et necessarii, prout removent impe-
dimentum, et materialiter hominem disponunt
ad vocationem. — Igitur aliquo ex his modis
non repugnat hominem vocatum exterius ad
fidem, illamet vocatione et generali concursu
Dei adjutum, aliqua opera facere quibus vel
non stet per illum vocatio interior, neque ifii
impedimentum ponat, vel etiam fiat materia-
liter aptior ad vocationem illam recipiendam,
vel illi instrumentaliter cooperandum, cum
sine aliqua ejus efficientia non fiat, ut supra
diximus. Estque hoc valde consentaneum con-
ditioni hominis et ordinario modo providentise
Dei, qui ab homine cooperationem accommo-
datam requirit, Et aliunde non repugnat gra-
tiee, quatenus gratis dauda est, quia talis dis-
CAP XII. QU05I0D0 SUPERNATURALIS YOCATIO AB ACTIBUS, ETC.
59
positio (ut dixi) nulluni merituin fundare po-
test. Unde neque est meritum propter quod
Spiritus Sauctus conferre debeat supernatura-
lem excitationem^ et ideo pro sua libera vo-
luntate interdum exeitat obduratum^ vel illu-
minat negligentemj et alium nou adeo pra-
vum vel aliquem bonum afTectura habentem
non ita preevenit interius, ut sequenti libro
latius videbimus. Neque etiam lioc genus dis-
positionis repugnat gratiee , ut supernaturalis
forma vel motio est, quia non est dispositio
per se conferens ad illam^ sed est quasi tollens
impedimentum ^ vel minuens ineptitudinem
et improportionem subjecti^ sicut dicunt Theo-
logi Deum distribuisse Angelis gratiam juxta
proportionem naturalem, non quia naturalis
perfectio fuerit motivum dandi gratiam, vel
dispositio per se ad illam^ sed quia, ex parte
subjecti, erat quasi materiaUs dispositio^ con-
gruitatem et majorem quamdam habihtatem
inducens : nec denique difficultas alia in lioc
occurritj quse alicujus momenti esse videatur.
\ 7. Ex quo tandem facile declaratur quam
sint necessarii isti actus quibus homo, prout
potest, primoe externse vocationi cooperatur,
seu illa bene utitur^ ut primam excitationem
internam et supernaturalem consequatur ; si
enim absolute loquamur^ et necessitatem hanc
per respectum ad potentiam Dei spectemus,
clarum est non esse preeviam illam operatio-
nem necessariam, seu cooperationem hberam
hominis^ nam si Deus veht, nescit tarda moh-
mina ejus gratia, ut Greg. dixit ; potest ergo ad
vocem primam prsedicatoris illuminare meu-
tem^ non solum sufficienter, sed etiam effica-
citer, sicut vocando Matthseum, aut Pauhim,
vel Magdalenam ; imo non solum voce, sed
etiam aspectu solo potest id facere, ut respi-
ciendo Petrum illum interius ad pcenitentiam
convertit, et de Magis credibile est, visa sen-
. sibih steha, statim luisse interius ihuminatos.
Et cum multis ahis Deum illa hberahtate uti
certissimum est , non pro ihorum meritis aut
cooperatione, sed juxta cousihum vohuitatis
et gratiae suae ; ordinarie vero relinquit Deus
homines operari per ordinaria media gratiaj^
qu83 in Ecclesia sua pro omnibus instituit , et
j uxta hanc mensuram et modum vocationis et
adjutorii, quaeri potest quanta sit necessitas
iUarum actionum hberi arbitrii^ quas expli-
cuimus.
18. Diiplex est iUomm aclimm ordo. — In
quo breviter distinguere possumus duos ordi-
nes talium actuum : quidam sunt , ex natura
rei;, ahquo modo ordinati ad complendam ca-
pacitatem hominis respectu supernaturaUs ex-
citationis^ ut sunt, verbi gratia^ audire ver-
bum prsedicationisj vel^ iUo audito et non satis
intellecto, de illo ampUus interrogare^ vel
cogitare, et consequenter veUe ad hoc appU-
care inteUectum, et avertere cogitationes im-
pedientes^ et similia. Idemque cum propor-
tione inteUigendum est de vocatione ad poeni-
tentiam^, vel ad perfectionem, aut ad quemU-
bet aUum progressum virtutis. Nam omnes hoe
vocationes ordinarie fiunt per verbum Dei
externum, aut voce prolatum, aut scriptum,
aut per aUa exteriora signa^ vel exempla, quse
mentem excitant, non statim supernaturali
excitatione, sed memoriam et afifectum natu-
raU modo movendo^ et ideo non oportet ut
homo confemnat iUam inchoationem gratise,
sed ilU pro viribus cooperetur, ut aUiori gra-
tise Dei impedimentum non ponat. Ad hunc
ergo modum possunt isti actus esse morahter
necessarii, et suo modo pertinent ad commu-
nem gratise cursum, ut exphcatum est. Ahi
vero esse possunt actus, non ita per se ordi-
nati ad uUeriores, sed qui ex libertate homi-
nis exerceri possunt, et sunt valde affines
prioribus actibus, ut sunt desiderium sahitis,
hcet imperfectum per modum veUeitatis , pe-
titio ejusdem salutis, vel mediorum ad iUam
obtinendam. Et hi quidem actus, si sunt in
homine jam fideU, et ex fide aUquo modo pro-
cedant, possunt esse dispositiones morales re-
motee, seu impetratorise. Et sine dubio sunt
valde utiles, etiamsi contingat non esse in
substantia supernaturales , quia per influxum
fidei aliquo modo elevantur , et ita non fiunt
sine auxiUo aUquo gratia^. At vero si tales
actus preecedant fidem , et externam vocatio-
nem supernaturalem ad iUam, tunc non sohim
necessarii nou sunt, sed etiam per se nihil
conferunt ad obtinendam gratiam internam
Dei, quia sunt improportionati, et nuUo modo
fundantur in fide ; non sunt tamen contem-
nendi, quia et rcmovent impedimenta, et ali-
quo modo afficiunt hominem ad id quod bo-
num est, et ita relinquunt animum de se magis
aptum, saltem physice, ut supra explicavi, ut
facilius et cum minori repugnantia possit ad
perfectum fidei affectum supernaturahter cx-
citari, quod quidem nihil obest rationi gratiae,
cum hoc ipsum ex aliqua gratia procedat , ut
declaratum est.
49. Quatiior modis mens nostra excitari po-
test ad lene operandim vel cavendmn malim.
— Ultimo, ex dictis coUigere possumus tres
vel quatuor modos ouibus potest mens nostra
60 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
excitari ad bene operandum, vel ad cavendnm
malum, qui omnes a Deo sunt, non tamen pa-
riter, sed secundum eamdem rationem. Prima
excitatio est mere uaturaiis, id est, per com-
munem cursum naturalis providentiae divinse,
et causarum secundarum , quam esse posse et
congruam et incongruam , et neutro modo
pertinere ad beneficia gratise, sed naturee,
majora^ vel minora , in libro primo ostensum
est. Secundus ordo excitationis est, quse dan-
tur a Deo ex peculiari providentia et liberali-
tate f in majori perfectione vel abundantia
quam per communem cursum causarum se-
cundarum fieri possint , in se tamen naturales
sxmX, et circa objecta solum naturalia versan-
tur. Et hujusmodi excitationes revera sunt
gratia, nou tamen attiugunt intrinsece (at ita
dicam) ordinem supernaturalem , et dari pos-
sent solum ad juvandam naturam in ordine
ad honestatem et fiuem naturalem, licet de
facto semper a Deo ad supernaturalem finem
ordinentur. lu tertio ordine sunt escitationes,
quee immediate pertinent ad ordinem gratiee
et providentice supernaturalis ; et hse in du-
plici difierentia esse possunt. Nam queedam
sunt motus in sua substantia naturales, quia
mediis sensibus in mente naturali virtute exci-
tantur, et nihilominus imraediate et quasi in-
trinsece pertinent ad ordinem gratice , ratione
materifB in qua versantur^ et quia ex peculiari
et supernaturali providentia tribuuntur , et
praeparantur causae a quibus proveniunt. Aiiae
sunt in substantia sua supernaturales , et a
Spiritu Sancto immediate mentibus infundim-
tur tanquam auxilia proxima et proportionata
actibus humanis per se infiisis, et in se super-
naturalibus, quae omuia membra ex doctrina
hujus et prsecedentis capituli declarata ma-
nent; visum est autem sub compendio illa
hic proponere , quia et ad omnia superius
dicta de necessitate gratiee, et ad distinguen-
dum Semipelagianum errorem a Catholica
doctrina magnam lucem afi^erre possunt; et
quia in libro sequenti^ ad explicandam sufii-
cieutiam gratiae, illorum cognitio erit nobis
necessaria.
CAPUT XIII.
UTRUM PRiETER EXCITANTEItf GRA.TIAM SIT NECES-
SARIA GRATIA ADJUVANS AB ILLA DISTINCTA.
1. Assertio prbna. — Necessaria est gratia
adjuvans ad operandum sicut oportet ad salu-
ter/i. — Hactenus de excitante gratia dictum
est ; nuuc, ad complendam divisionem gratise
DIVIN^ GRATI/E IN GENERE.
in excitantem et adjuvantem, oportet ipsam
adjuvantem explicare. Et imprimis supponi-
mus, ad bene operandum sicut oportet ad sa-
hitem, necessariam esse gratiam adjuvantem.
Primo, quia ex Scriptura sacra id aperte col-
ligitur^ nam in illassepe Deus vocatur adjutor
noster ; Psal. 62 : In matutinis medltahor in te,
qida fuisti adjutor meus. Unde Augustinus :
Nisi Deus adjuvet, opera nostra impleri a
7ioMs non possunt ; et dignadelemus operari,
quasi dicat^ ut opera nostra digna sint^, neces-
sarium esse Dei adjutorium. Unde etiam est
illud Psal. 53 : £^cce enim Beus adjuvat rne;
ubi Augustinus : Omnes Sancti adjuvantur a
Deo, sed intus, uU nemo videt. Item Psal. 18 :
Domine, adjutor meus et Redemptor meus. Ubi
autem Augustinus: Adjutor in bonis, et Re-
demptoT in malis: adjutor ut Jiahitem in cha-
ritate sua, redemptor ah inlquitatihus meis. Et
pleraque sunt Scripturae loca, in quibus vel
Deus vocatur adjutor noster, vel nos ab illo
petimus ut nos adjuvet, vel confitemur siue
ipsius adjutorio nou posse salvari; adjuvat nos
autem Deus per gratiam adjuvantem. Secun-
do, nihil frequentius est iii ore omnium fide-
lium^ nihilque ssepius repetit Ecclesia in suis
publicis orationibuo, quam illud : Deus, in ad-
jutorium meicm intende , Domine, ad adjuvan-
dum me festina, quod ex Psalm. 69 sumptum
est. Item repetit illud : Adjutoriim nostrum
in fiomine Domini, qiii feclt coelum et terram,
ex Psalm. 123. Item Coucilium Milevitanum et
Arausicanum definiunt gratiam esse necessa-
riam iu adjutorium nostrum. Distinctius vero
Concilium Trident., sess. 6, cap. 5, et can. 3,
necessitatem gratiae excitantis et adjuvantis
definivit. Tertio, ha^c est doctriua Augustini,
qui pro hac gratia adjuvaute maxime coutra
Pelagium pugnavit, prEesertim Iib. de Gratia
Christij cap. 23 et sequentibus, et lib. 2 contra
duas Epistol. Pelagian. , cap. 9^, et epist. 103,
106 et 107, et aliis locis , quse in sequentibus
allegabimus. Rationem autem seu necessita-
tem Iiujus gratiai , nisi prius quid illa sit, et
ad quid detur, intelligatur, explicare non pos-
sumus.
2. Difficulias circa distinctioyiem gratics
adjuvantis al excitante. — Suadetur identitas
gratiw adjiivantls cum excltunte. — Prius vero
oportet vocis ambiguitatem tollere : ideoque
iuquiri potest an gratia adjuvans sit aliquid di-
versum ab excitaute. Ratio dubitandi est, quia
gratia excitans nos adjuvat ; ergo est gratia
adjuvans ; ergo illEe gratise nullo modo distin-
guuuiiu'. Autecedens patet, quia excitans gra-
CAP. XIII. UTRUM PR/ETER
tia est qiiasi doctrina interna , vel admonitio
divina, vel inclinatio aut propensio ad aliquid.
Magister autem docens adjuvat discipulum ;
ergo multo magis Deus interius docet et adju-
vat liominem. Unde et praedieatores Evangelii,
adjutores Dei dicuntur, l Cor. 3, quia Deum in
docendis et instruendis hominibus juvaut.
Item qui alium monet, juvat illum, juxta illud
Psalm. 2 : Adjuvantes exliortamur, etc. Deni-
que propensio et inclinatio sine dubio raultum
juvat in quocunque opere ; ergo gratia exci-
tans omnibus his modis nos adjuvat : est ergo
gratia adjuvans. Atque hoc confirmat modus
loqueudi Gonciliorum; nam Milevitanum, cum
cap. 3 definit gratiam Dei, qua justificamur^
non sokim ad remissionem peccatorum dari ,
sed etiam in adjutorium ut non cornmittantur,
nomine adjutorii, excitantem gratiam prEeser-
tira intelligit. Unde cap. 4 declaiat hanc gra-
tiam non tantum nos adjuvare, revelando quse
facienda sunt, sed prsestando ut, quod facien-
dum noverinms , etiam facere diligamus atque
taleamus. Ergo illa gratia quse dat nobis posse
facere^ et quee facit nos facere, ipsa est quee
nos adjuvat. Illa autem est vocatio diviua,
quse est gratia excitans ; ergo hsec eadem est
gratia adjuvans. Item Concilium Tridentinum,
sessione 6, cap, 5, de excitante et adjuvante
gratia, tanquam de una sic loquitur : Vocan-
tur ttt qui per peccata a Deo aversi erant, per
ejus excitantem atque adjutanter/i gratiam ad
convertendum se ad suam ipsortm justificatio-
nem, eidem gratice lilere assentiendo et coope-
rando, dlsponantur. Ubi ponderandum estillud
verbum, eidem gratim ; refert enim gratiam
excitantem et adjuvantem, de qua sermo prse-
cesserat, refert illam tanquam unam, nam si
essent plures, dicendum fuisset eisdem gratiis.
3. Auctorito^s Augustini. — Prseterea divus
Augustinus, hbr. de Gratia Cliristi, cap. 4,
post multa contra Pelagium disputata ad vi-
tandas tergiversationes ejus , ita concludit :
Bi consenserit, iia ipsam vohmtatem et actio-
nem divinitus adjuvari , et sic adjutari ut sine
illo adjutorio nihil libere velimus et agamus,
eamque esse graliar/i Dei per Jesum Christum
Domi^mm nostrum, nihil de adjutoTio Dei,
quantum arlitror, inter nos controversice relin-
quetur. In quibus verbis considero Augusti-
num a Pelagio confessionem unius gratioe ad-
juvantis postulare, cum tamen Pelagius non
minus erraverit negando gratiam excitantem
quam adjuvantem, ut patet ex eodem Augus-
tino in eodem libro, cap. 10 et sequentibus.
Item, lib. 2 de Peccator. merit. et remiss..
EXCiTANTEM GRATIAM, ETC. 61
cap. 17, cum Augusiinus in principio dixis-
set posse hominem in hac vita esse sine pec-
cato, gratia adjuvante divina, postea explican-
do hanc gratiam dixit : Ut autem innotescat
quod latehat, et suave fiat quod non delecta'
hat, gratiw Dei est, quce hominum adjuvat vo-
luntates. Illa autem gratia qua innotescit quod
latebat, et suave fit quod non delectabat^ non
est nisi ilhiminatio et inspiratio divina, seu
sancta cogitatio et pia affectio, ut ipse in dis-
cursu explicat. Utraque est gratia excitans ;
ergo haec eadem est apud Augustirami gratia
adjuvans. Et simili modo, in cap. 19, illam
gratiam vocat certam scientiam, vel victricem
delectationem, quam inquit interdumnon dari
Sanctis, ut cognoscant non a seipsis, sed ab illo
siM esse lucem qua iltuminentur tenehrce eorum,
et suavitatem qua det fructum suum terra eo-
rum ; quse duo Deus in nobis sine nobis opera-
tur ; ideo ad gratiam excitantem pertinent ; et
nihiiominus subjungit : Cuyn autem ah illo il-
liits adjuiorium deprecamur, quid aliud depre-
camiir, quam ut aperiat quod laiehat, et suave
fiat quod non delectahat. Dcnique, libro de
Gratia et libero arbitrio, cap. 15, tractans
verba Ezechiel. 11 : Daho vohis cor carneum,
et illa c. 18 : Facite nohis cor novum, interro-
gat : Quare dat , si homo facturus est , nisi
quia dat quodjubet, cum adjuvat ut faciat cui
juhei ? Et tamen aiiis locis similes Dei locutio-
nes : Daho vohis, faciam. ut faciatis, etc, ex-
phcat de vocatione, seu, quod idem est, de
gratia excitante, per quam Deus illa facit in
nobis ; ergo illa eadem gratia est, qua Deus nos
adjuvat ut faciamus.
4. Assertio secunda. — • Cfratia adjuvans
proprie sumpta , distincta aliquo modo est ab
excitante. — Declaratur ex noiatione no^ninis^
— Nihilominus negari non potest quin gratia
adjuvans proprie sumpta, sit speciale auxilium
gratiffi, ab excitante ahquo modo distinclum,
Itaque, sicut Dialectici dicunt omne generi-
cum seu commune interdum uni speciei appro-
priari, ita in prsesenti de noraine adjutorii vel
adjuvautis gratiae dicere necesse est, tum ad
intelligenda varia loca Augustini, tum ad sin-
gula gratiss auxiha in specie declaranda. Nam
quse adduximus ostenduut nomen adjutorii di-
vini, vel, quod perinde est, adjuvantis gratis,
interdum generaliter sumi pro quocumque
gratise auxilio. Et certum ipsum nomen auxi-
lii, hanc eamdem significationem postulat.
Quid est enim adjuvare, nisi auxilium prses-
tare ? Auxilium autem nomen generale est ad
omnia gratice auxiha; ergo et verbum adju-
62 LiB. i!l. DE AUXiLlIS INTEBNIS
vandi potest in eadcm generalite sumi; ergo
et verbum adjutorii, seu gratiae adjuvantis.
Imo et Deus ipse dici potest adjutor noster,
etiam ratione auxilii excitantis, quod nobis in-
fundit, et in testimoniis allegatis et in multis
aliis Scripturse locis^ praesertim Psalmorum,
oratur Deus ut nos adjuvet illuminando, cor
inclinando^ et alia similia, quse ad excitantem
gratiam pertinent, faciendo.Non obstante vero
hac significatione, dicimus nomen gratise ad-
juvantis peculiariter tributum esse cnidam
speciali beneficio et auxilio gratise^ ab exci-
tante aliquo modo distincto , et in hoc sensu
dividi gratiam in excitantem et adjuvantem.
5. Prohahir primo ex doctrina Attgustini.-—
Diversa munera irihdt Augustims gratics ex-
citanti et adjuvanti. — Hoc probamus, primo,
ex doctrina Augustini, a quo fere omnes istse
voces sumptee sunt. IUe enim gratiam adju-
vantem plane distinguit ab excitante, in En-
chirid.; cap. 32, cum inquit : Toium Deo de~
tur, qui hotni^iis voluntatem bonam prcBparat
adjuvandam, et adjuvat prceparatam. Namsine
dubio aliud est prseparare, aliud adjuvare vo-
luutatem, et primum tribuit Augustinus gra-
tise excitanti, et ideo dicit scriptum esse : No7i
est volentis neque currentis, sed Dei miserentis,
quia prceparatur voluntas a Domino, utique
solo, et sine homine, quod spectat ad excitan-
tem gratiam, quam Deus facit in nobis sine
nobis, ut supra dictum est. Ergo adjuvare
prseparatam vokintatem, est novum Dei bene-
ficium, et distinctum auxihum, quod gratia
adjuvans vocatur. Unde idem Augustinus,
qusestione 2 ad SimpUcian., sic inquit : Non
ideo dicium esse putandum : Non est volentis ,
neque currentis, sed miserentis est Dei, quia
sine ejus adjutorio non poss^mus adipisci quod
volumns, sed ideo potius quia sine ejus voca-
tione non volu77ius : et Ub. 2 de Peccat. merit.,
cap. 18 : Quod ad Deum nos convertimiis, nisi
ipso exciianie atque adjuvante, nonpossumus.
In quo modo loquendi aperte indicat adjuvan-
tem gratiam ahquid addere supra excitantem.
Prffiterea hoc constat ex diversis muneribus
quca Augustinus tribuit gratise excitanti et ad-
juvanti, nam primse tribuit tangere cor, sanc-
tam cogitationem immittere, et similia, quse
Dcus in nobis sine nobis operatur, ut in supe-
rioribus satis exphcatum et allegatum est. At
vero gratise adjuvanti tribuit simul cum ho-
mine operari, sicut dicit hb. 2 contra duas
epislol. Pelagian., cap. 9 : Quamvis, 7iisi adju-
vante illo sine quo nihil possimus facere, os
non possumus aperire, tamen nos aperinms il-
DIVLvE GI^ATi.-S fN GENERE.
lius adjumenlo, et opere nosiro. Unde in 2 lib.
de Peccator. merit. et remiss., cap. 5, dicit :
Neqiie adjuvari potest, nisi qui aliquid sponte
conaiur. Et rationem reddit, quia Deus non ita
movet liominem, sicut movet lapidem vel bru-
tum, in quibus vohmtatem et rationem non
condidit, significans gratiam adjuvantem non
dari nisi in ipsa et cum ipsa operatione, quod
evidentius expressit in id Psalm. : Adjuva nos,
Deus, salutaris noster , dicens : Cum adjuvare
nos vuli, neque ingratus est graiice , aui tollit
liherum arMtrium ; qui enitn adjuvaiur, etiam
per seipsum aliquid agit. Et tract. 4 in \ Epist.
Joan,: Quando {inqmi) juvaris,sinihilagis?Et
serm. 13 deVerbis Apost., c. 11 : Agis (inquit)
et ageris, et iu lene agis, si lono agaris ; Spi-
riius enim Dei, qui te agit, agentihus adjutor
est ; ipsum nomen adjiitoris prcescriMi tili ,
quia iu ipse aliquid agis. Agnosce quidposcas,
agnosce quid confitearis, quando dicis: Adjutor
meus esto ; adjutorem utique invocas Deum ;
nemo adjuvaiur si ah illo nihil agatur, etc.
6. Consectari^m ex diciis. — Adjuvans gra-
tia no7i (latur nisi ei qui lihere agii, unde su-
peradditur excita^iii. — Ex his ergo omnibus
cohigitur ad juvantem gratiam non dari nisi ei
qui libere agit, credendo, vel pcenitentiam
agendo , vel aho modo pie operando : gratia
autem excitans datur ante hberam operatio-
nem , ut in superioribus satis ostensum est ;
ergo aliquam gratiam addit adjuvans supra
excitantem, ab illa distinctam. Deinde hoc sa-
tis indicat Concihum Tridentinum, sess. 6,
cap. 5. Primum, quatenus distincte requirit
excitantem atque adjuvantem gratiam; non
enim toties iha duo repeteret cap. 5^ et can. 3^
si iha duo essent synonyma , et non aliquo
modo distincta. Secundo_, quia dicit hominem
disponi assentiendo et cooperando ihi gratise,
qu83 duo verba cum partitione accommoda ac-
cipienda sunt; uamassentiri correspondet gra-
tise excitanti_, cooperari vero adjuvanti. Unde
paulo inferius dicit Concilium , tangente Deo
cor hominis, ipsum hominem non omnino
nihil agere inspirationem illam recipiens, uti-
que per liberum consensum , sicut illam abji-
cere fit per dissensum. Quomodo etiam dixit
Augustinus vocare esse solius gratise ; assen-
tire autem vel dissentire proprie voluutatis
esse. Est tamen discrimen, quia dissentire po-
test homo sua sola libertate, assentire autem
non potest sine adjutorio Dei. Et ideo_, ut as-
sentiatur gratise excitanti, necesse est ut coo-
peretur adjuvanti : sunt ergo iUse duse gratiae
distinctse. Et prseterea Goncilium., quoties de
CAP. XIV. AN GRATIA AD3UVANS SIT ACTIO VEL Pr.INClPIUM,
ETC.
63
actibus, quibiis liomo disponitur aJ justitiam,
loquitur, utramque gratiam conjungit, ut pa-
tat in c. 5, et in principio sexti : Disponuntur
tamen ad ipsamjustitiam, dtm excitati et ad-
juti divina gratia , etc, et Can. 3 : Si quis
dixerit, sine pran^eniente Spiritus Sancti inspi-
ratione, et ejus adjutorio, etc.
7. Ratio assertio7iis secundie deprompta ex
Augustino. — Ratione surapta ex prsedicta
doctrina Augustini potest lioc declarari, quia
gratia excitans datur homini antequam libere
operetur; sed adjuvans non datur nisi ei qui
libere operatur, vel consentit ; ergo necesse est
gratiam adjuvantem aliquid addere excitanti;,
in quo ab illa distinguatur. Major in superiori-
bus satis declarata et probata est ; convincitur
ex Concilio Tridentino, can. 4, dicente homi-
nem jam excitatum posse dissentire. Minor au-
tem patet ex dictis sententiis Augustini, et ex
verbis Concilii quse ponderavimus : nam sem-
per conjungit adjuvantem gratiam eonsensui,
et e contrario negat consensum esse posse sine
adjuvante gratia. Ex proprietate autem ipsius
verbi adjuvandi, optime potest declarari: nam
adjuvare est aliquid cum aliquo agere;, et ideo
nemo actu adjuvat^ nisi et ipse, et is qui adjii-
vatur, ahquid agant ; ergo in operibus grati»
non datur homini adjuvans gratia, nisi quan-
do hbero et humano modo ahquid operatur ,
nam ad hujusmodi operationem hsec gratia
datur ; at vero gratia excitans datur per opera-
tionem non liberam^ sed necessariam,, ut supra
visum est, et ideo operationem hberam proe-
cedere potest. Declaratur tandem asimih, nam
gratia creans non datur nisi quando Deus actu
creat; ergo neque gratia adjuvans^ nisiquan-
do Deus actu adjuvat. Unde eo etiam modo
quo intra ordinem gratias creatricis potest da-
ri gratia adjuvans, iUa non datur nisi quan-
do Deus actu concurrit cum creatura, quia tunc
iUam ad agendum adjuvat; ergo idem est cum
proportione in gratia pertinente ad ordinem
gratise sanctificantis , quatenus in iUo gratia
adjuvans invenitur ; ex quo etiam fit ut, sicut
Deus ab seteruo non est Creator, vel conserva-
tor, sed in tempore, ita neque sit adjutor nisi
in tempore, et non semper , sed quando actu
adjuvat. Denominatur autem adjutor ab ad-
juvante gratia, non ab excitantC;, proprie
loquendo. Ex his ergo satis constat has gra-
tias esse distinctas ahquo modo : haic autem
distinctio, et plures etiam differentise inter
ipsas in duobus capitibus sequentibus commo-
dius exphcabuntur, simul declarando quid
hsec adjuvans gratia sit.
CAPUT XIV.
AN GRATIA ABJDVANS SIT AGTIO VEL PRINCIPIUM
AGTIONIS, ET QU./E SIT EJUS NEGESSITAS.
\. Necessitas gratice adjutantis ex dicplici
radice eruitur. — Prima radix, dependentia es-
sentialis creatce voluntatls a causa prima in
ordine naturm et gratice. — Cum ostensum sit
dari nobis adjuvantem gratiam, preeter exci-
tantem_, ut Conciha tradunt, hanc etiam gra-
tiam esse nobis necessariam ad sancte ope-
randum, sicut oportet ad salutem, exphcare
necesse est quid et quotuplex sit hajc gratia :
ad hoc autem declarandum, causam et radi-
cem hujus necessitatis aperire necessarium
est^ nam inde constabit ad quem finem ipsa
ordinetur, et ex fine ratio et varietas ejus fa-
cile inteUigetur. Necessitas igitur hujus gra-
tise ex duphci capite oriri potest. Primo, ex
dependentia essentiaU quam voluntas creata,
ut est qusedam causa secunda, habet^ in ope-
rando, a Deo, ut est prima et universalis cau-
sa in omni ordine, tam naturse quam gratise.
Quod enim omnis creatura non solum pendeat
a Deo in fieri et in conservari, sed etiam in
operari^ tanquam in nostra fide certum sup-
ponimus, ex prima parte, et ex metaphysicis
disputationibus : consi#it autem heec depen-
dentia operationis, in hoc quod nihil potest
creatura facere sine actuali ope et influxu Dei.
HaBC igitur dependentia etiam in operibus
gratise invenitur, cum etiam sint inter creata.
Et quamvis talis influxus seu concursus Dei iu
actionibus naturalibus non habeat propriam
rationem gratise de qua tl-actamus, quia est
debitus naturse, ut libro \ diximus, nihilomi-
nus concursus universalis Dei ad opera super-
naturalia inter propria doua gratise sanctifi-
cantis numerandus est^ quia absolute non est
debitus naturse^ et quamvis possit esse debitus
ratione prioris gratise^ eo ipso est gratia pro
gratia. Et de hoc genere gratise dicam in ul-
tima parte Iiujus libri, explicatis prius cseteris
nominibus seu divisionibus gratise^ quia et
supponit illas^ et longiorem magis quam con-
troversam disputationem postulat.
2. Secunda radix, infirmitas liieri arlitrii
ad vitandum errorem et malitiam, et ad ope-
randum sicut oportet. — Secunda radix hujus
necessitatis est defectus virium, et iufirmitas
liberi arbitrii, ad vitandum errorem et mali-
tiam, et ad operandum bonum virtutis sicut
oportet. Unde sicut homo debiUs et infirmus
64 LIB. II[. DE AUXILIIS niTERNIS
non potest recte ambulare, nisi ab aliquo ju-
vetur, ita neque liberum arbitriura^ nisi ad-
juvetur a Deo. Et sicut non satis juvatur in-
firmus, exhortando et monendo illum ut sur-
gat, sed oportet manum admovere, et simul
cum illo operari, et illum sustinere vel sub-
levare ; ita non satis est liberum arbitrium ad
htec opera gratise excitare, sed iUud actu ju-
vare, cum illo operando, aut virtutcm ope-
randi addendo, necesse est. Et hoc pertinet ad
solum Deum, qui hoc nobis preestat per ad-
juvantem gratiam. Est autem considerandum
hanc iudigentiam Uberi ar])itrii esse diversam
ab illa qua3 respectu primee causse communis
est omni virtuti createe, etiamsi in suo genere
causse secnndse completa sit : nam ultra indi-
gentiam hanc habet nostrum Uberum arbi-
trium defectnm virtntis ad bene agendnm^
etiam in proprio ordine cansse proximaj ad
hnjnsmodi actus vlrtutis efficiendos, et ideo
indiget speciali gratia adjuvante, distincta a
praecedente, quse ilkim defectnm virium ad-
juvando suppleat. Quod autem in libero arbi-
trio sit hic defectiis virinm partim ob lapsnm
peccati originalis, partim ob escelleutiam sn-
peruatnralium actunm, in lib. 1 et 2 late os-
tensum est^ nbi quoe generatim ibi diximus de
necessitate gratise, etiam de hac adjuvante
procedunt. Et de eadem recte intelhgnntur
verba Panli ad Rom, 8 : Spiritus adjwcat in-
firmitatem nostram, in qnibus hanc radicem
hujns nccessitatis attingit, et propterea etiam
dixit ad Philip. 2 : Deus est qui operatiir in
noMs et telle et perficere; et cap. 1 : Qid cmpit
in nolis opus lonum (utique per excitantem
gratiam) perficiet, scilicet per adjuvantem.
3. Consectarium primum ex Jiac duplici ne-
cessitate. — Ex hac ergo duplici necessitate
prima distinctio adjuvantis gratice coUigitur.
Una est per modnm concursus, alia per mo-
dum specialis cooperationis in ratione proxi-
mse causse principalis talis efiectns. Et ut siue
sequivocatione loquamur, priorem non auxilii
vel adjuvantis gratise nomine, sed simpHci-
tcr nomine concnrsns gratiai significabimus.
Ahud vero speciale adjutorium, quod Deus
etiam ut causa proxima ad actus supernatura-
les prtebet, simpliciter nomiue adjnvantis gra-
tiee significabimus, quia revera de hoc adju-
torio preecipne loquuntnr Angustinus et alii
Patres, quando gratiam adjuvantem reqni-
runt ; tum qnia hoc preecipue Pelagins nega-
bat, ut in ultimo Prolegomeno diximus ,• tnm
etiam quia speciaUus adjutorinm postulant
Palres in operibus gratiee quam in operibus
DIVIN.E GRATL-E IN GENERE.
natni-se, et aUum defectum virium ad opera
gratiffi quam ad opera natura; in Ubero arbi-
trio recognoscunt et docent. Igitnr propria
gratia adjuvans vocatnr iUa qua, iu ratione
cansae proximse, creata voUnitas ad opera pie-
tatis indiget.
4. Consectarium secundum. — Secundo, col-
Ugitur ex dictis hoc gratise adjntorium pro-
xime consistere in aliquo Dei inflnxn in ipsos
aclns liberos et supernaturales voluntatis, quod
qnidem commnne est tam concursui gratise
quam proprise gratiaa adjuvanti. Nam concur-
sus actu non datnr a Deo, nisi quando causa
secunda actu operatur ; qnaudo vero ipsa non
agit, conservatur quidem a Deo, non tamen po-
test tum Deus cum iUa agere, et consequenter
neqne concurrere; ergo concursus non est nisi
dum cansa secnnda agit : consistit ergo pro-
xime et uUimate (nt ita dicam) in actnali mo-
tioue, vel actione sive prsevia, sive simuUanea
ordine natnrse, cum actione cansee secundoe,
qnod postea videbimns. Nam in fine capilis
praecedentis probatum est, ex Augustino et
ratione, neminem jnvari nisi qni agit. Ex quo
recte infertur Uoc auxiUum gratiaj adjnvantis
proxime consistere et consnmmari in actuaU
influxu, et actione Dei c\im horaine snperna-
turaUter operante. Nam eo ipso quod homo
desinit operari, etiam Dens desinit adjuvare ;
ergo sicnt operatio hominis in actuaU inflnxu
ex parte sua consistit, ita adjuvans gratid in
actnaU influxu ex parte Dei posita est. Deinde
sicut in his actibns dum homo operatnr dicitur
cooperari Deo, itacum Deus iUnm adjnvat, di-
citur cooperari homini, ut infra videbimus, et
ex GonciUo Trident., dicta sess. 6, cap. 5, aperte
coUigitnr : cooperatio antem mauifeste influ-
xum seu actionem significat^ ut infra, de gratia
cooperante tractando, iterum expUcabimns.
5. Gratia adjuvans consistit proxime in ac-
tuali influxu, seu actio7ie. — DuHum, utrum
principium super7iaturale a quo procedit Koec
actio dici possit gratia adjuva^is. — Dixi au-
tem gratiam adjuvantem proxime consistere
in actuaU influxu, quia, prteter influxum, ne-
cessarium est aUquod supernaturale prinei-
pinm a quo actuaUs iUe iuflnxns promanet.
Nam iUe influxus non est nisi actio qnaedam :
omnis antem actio snum immediatum et pro-
portionatnm principium requirit; ergo cum
influxus acijuvantis gratise supernatnraUs sit,
requirit principium supernaturale a quo im-
mediate fluat. Hinc ergo patet non soUim ac-
tualem influsum, sed etiam principium a quo
procedit, posse gratiam adjuvautem appeUari,
CAP. XV. DIVISIO AUXILII MORALITER VEL PHYSICE ADJUVANTIS, ETC.
65
quia vere adjuvat intellectum aut volunta-
tem^ nam supplet defectum virtutis ejus ad
supernaturalem actum efficiendum : supplet
autem simul cum potentia efficiendo actum,
quse ipsa sola efficere non potest : hoc autem
est juvare^ sicque lumen gloriee juvat intellec-
tum ad videndum Deum, et charitas ad aman-
dum, et Deus ipse dici potest juvare causas
secundas ad operandum, et in ordine gratiee,
speciaU titulo, adjutor noster appellatur.
Aliunde vero , ex supradictis , videtur colhgi
propriam gratiam adjuvantem in solo influxu
actuah positam esse; tum quia gratia adju-
vans non est nisi quando homo actu operatur ,
principium autem operandi in nobis permanet
etiam dum non operamur; tum etiam quia
gratia adjuvans in genere actuahs gratice col-
locatur, et sub illo ab excitante condistingui-
tur. Sicut ergo excitans tantum consistit in
actuah motione^ ita etiam adjuvans,
6. Resolutio. — Qucedam dicl potest gratia
adjuvans per modum princi^ni, alia per mo-
dum influxus seu actlonis. — Verumtamen
non oportet de nominum significatione con-
tendere, clariusque et magis sine ambigui-
tate procedemus secundam divisionem ad-
juvantis gratise subjungendo; qusedam dici
potest adjuvans per modum principii, aha
per modum influxus , seu actionis. Et heec
quidem posterior jam satis exphcata est, et in
omni proprietate et rigore nomen adjuvantis
gratife meretur, quia est magna gratia, et actu
nos juvat; imo est ipsum actuale auxihum
quo supernaturahter juvamur. Unde si sermo
sit de gratia actuah adjuvante, heec sola est
gratia adjuvans^ et ab iha qugehbet aiia gra-
tia adjuvans denominatur, seu adjuvare di-
citur, ut probaut omnia hactenus dicta in
hoc et in capite praecedenti. Nihilominus ta-
men etiam principium proximum adjuvantis
auxihi potest in suo ordine vocari gratia ad-
juvans, ut probat ratio facta. Potest autem
tale principium in duphci statu considerari,
scihcet in actu primo vel secundo. Quando
vero est in hoc posteriori statu, proprie dici-
tur adjuvans, sumit autem hanc denominatio-
nem ab ipso actuali adjutorio, ut dicebam :
nam sicut agens hanc denominationem sumit
a sua actione, et ideo nou est proprie agens,
nisi quando est in actu, ita illud principium
est proprie adjuvans, quando est in actu se-
cundo, ac proinde per denominationem ab ip-
so actuali adjutorio vocatur adjuvans. Nihilo-
minus tamen, quia ihud principium de se est
gratia data ad juvandam potentiam etiam in
VIII.
primo statu, quando est in actu primo potest
dici gratia adjuvans, cumiha declaratione seu
hmitatione, per modum principii. Vel certe di-
citur gratia adjutrix, nam hsec vox magis ac-
tum primum quam secundum significare vide-
tur, id est, principium de se aptum ad juvan-
dam potentiam, cum voluerit operari. Et ita
brevitatis gratia loquemur ; nam hcet in prae-
senti libro de actuali gratia et auxilio prsecipue
tractemus, nou potest satis influxus gratiae ad-
juvautis sine suo principio exphcari , et ideo
de utroque dicendum erit.
CAPUT XV.
DIVISIO AUXILII MORALITER VEL PHYSIGE
ADJUVANTIS EXPONITUR,
1. Assertio. — Duohus modis juvari delet
Jiomo in openius gratioe, moraliter et physice.
— Augustinus lioc adjutorium expUcat ex parte
oljecti, seu finis. — Considerandum uherius
est duobus modis posse hominem juvari in
operibus gratise, moraliter scilicet et physice :
nam lii duo modi causandi locum habent in
operibus gratioe, nam sunt opera moralia, et
physice fiunt a nostris potentiis, ideoque utro-
que modo juvari possunt per gratiam, imo
utrumque adjutorium estilhs necessarium se-
cundum catholicam doctrinam. Et imprimis
de adjutorio morah probatur, primo, quia
causalitas finis moralis est, quia ejus motio est
metaphorica, et sohim attrahit ahiciendo et
invitando, et ideo finis dicitur quasi primum
principium in morahbus; imo alise causae quae
morales reputantur, licet ad efficientes revo-
centur, ut sunt causa consulens, imperans, et
similes, ideo dicuntur moraliter causare, quia
finalem causam imitantur, et iham ahquo
inodo ad causandum juvant, ihius pulcliri-
tudinem vel bonitatem magis ostendendo , vel
ahis motivis ad illam ahiciendo. At vero gra-
tia omnibus his modis adjuvat voluntatem
nostram, ut ex locutionibus Augustini et Pros-
peri, cum testimoniis Scripturee, quse ilh ahe-
gant, probari facile potest. Nam ex parte ob-
jecti seu finis exphcat hoc adjutorium Augus-
tinus,tract. 26 iii Joan., dicens : Ramum viri-
dem ostendls ovi, et trahis illam, ut explicet
hoc modo trahi vohmtatem per gratiam. Unde
concludit : Veritatis revelatio ipsa est attrac-
tio, quid enim fortius desiderat anima, quam
veritatem.
2. Idem moralem illi triiuit causalitatem.
— Docet spiriium exhoriari, regere. — Hanc
causalitatem explicat per modmn suavis incli-
5
()6 LIB. III. DE AUXILIIS INTERMS
naiiows, spmtualis tractionis. — Idem colligi-
tur ex eodem Augustino, libr. de Spirit. et lit-
ter., c. 34, ubi dicit non ita esse Deura causam
malse voluntatis, sicut bonse, qtcia visomm
suasionihus agit Deus ut Telimus et ut creda-
mus, etc; nam ille modus inductionis moralis
est, et ex parte objecti. Etibidem addit modum
agendi per stcasionem et vocationem^quoe per-
tinent ad causalitatem moralem effectivam, et
ideo dicta qusest. 2 ad Simplicianum, vocatio-
nem appellat effectricem bonse voluntatis. Et
eodem modo loquitur lib. 83 Qusestionum, in
68, ubi inter alia habet : Quia nec velle quisque
potest, nisi admonitus et vocatus, ideo et ipsum
velle Deus operatur in nohis. Et eodem modo
dixit sermon. 43 de Verb. ApostoL^ exponens
illud ad Roman. 8 : Quotquot spiritu Dei agun-
tur, hi filii sunt Dei, addendo : Non littera, sed
spiritu,non lege prcecipiente, minante, promit-
tente, sed spiritu exhortante, et ilhtminante,
adjuvante. Et cap. 12 : Sic vos scitote agere, ut
sit rectoT spiriius et adjutor: regere autem, et
exhortari morales modi causandi sunt; et de
ilHs etiam explicat verba Christi : Sine me ni-
hil potcsiis facere. Et eamdem causalitatem
praebet vocationi, lib. de Prsedestinat. Sanc-
tor,, c. 45 et 16, et c. 49^ ait : llla vocatio-
ne,quce sine pcenitenlia est, id prorsus agitur et
peragitur ut credamus. Aliis vero locis exph-
cat hanc causalitatem per modum suavis in-
clinationis vel tractionis, quia per unum affec-
tum ad alium inchnamur, quae moraHs etiam
inductio est. Atque ita serm. 2 de Verb. Apos-
tol., cap. 2, dicit suavitatem quam gratia in-
fundit, esse spiritualem tractionem ; et Hb. 2
de Peccator. merit., cap. 49, dixit hanc gra-
tiam esse victricem delectationem.
3. Alihi tradit trahi voluntatem miris et oc-
cultis modis. — AUis vero locis generaliter di-
cit gratiam uos juvare miris et occultis modis;
sic hb. 4 contra duas Epistol. Pelagian., c. 49:
Trahilur, inquit, voluntas miris modis, ut ve-
lit , ab illo qui novit intus in ipsis hominum
cordihus operari ; QlMih . 5 Gonfess., cap. 7 et 8^
de seipso suaque vocatione loquens dicit :
Egisti mecum miris et occultis modis, tu illud
egisti, Detis meus ; nam a Domino gressus ho-
minis dirigentur, et viam ejus volet. Hos au-
tem modos in particulari declarat lib. de Don.
persever., cap. 44 : Quia ostendimtur mentibus
congrua signa aut verba; et Ub. de Gorrept. et
grat. , cap. 45^ utilem ait esse correptionem,
quam intus adjuvat Deus ; et ibidem addit hoc
facere Deum diversis et innumerabihbus mo-
dis, et lib. 2 de Poccator. merit., cap. \1,
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
omnes hos modos reducit ad illa duo capita,
qiiia per gratiam fit ut non lateat quod justum
est, vel ut suave fiat quod non delectabat. Utrum-
que autem pertinet ad causaUtatem moralem,
quia per cogitationem alUcitur voluntas, et per
suavitatem fit amabiUor operatio. Et inde
etiam fit ut taUs judicetur, quia sicut unus-
quisque affectus est, ita de rebus judicat, juxta
axioma Aristotelis : Qualis unusquisque est, ta-
lis finis sibi videtur. Et simiU modo expUcat
hoc adjutorium gratiae Prosper, Ubro secundo
de Vocat. gent., capite nono, aUas26, ubi di-
cit hanc gratiam non esse violentam, quia mo-
vet suadendo, exliortando, terrendo, incitan-
do, dando inteUectum, inspirando consiUum,
cor illuminando, et fidei affectionibus im-
buendo; quse omnia verba moralem inductio-
nem et causaUtatem manifeste significant. Et
similibus vocibus utitur, Ucet brevius^ Cyril-
his, Ubro quarto in Joan., capite sexto et sep-
timo.
4. Prima pars assertionis ratione probatur
quam Patres indicant. — Ratio autem hujus
causaUtatis ab eisdem Patribus indicatur, quia
homo in actionibus suis non ducitur, neque
movetur^ ut quid inanime, vel ut brutum, sed
ut Ubere se moveat et agat, et ideo adjutorio
moraU indigetproportionato Ubero conseusui,
ad quem inducitur. Quam rationem indicavit
ConciUum Trident., sess. 6, c. 5, adjuncto cau.
4. Et declarari ampUus potest, quia homo in-
diget gratia adjuvante propter infirmitatem
et ignorantiam ex peccato originaU contrac-
tam, ex qua difiicuUas bene operandi oritur,
quoe difficuUas non soUim in bonis operibus
naturaUbus invenitur, sed etiam in opera su-
pernaturaUs ordinis redundat, quibus accres-
cit aUa improportione quam habet natura, in
suo prsecise ordine spectata, respectu talium
operum supernaturaUs ordinis. Haec tamen
difficuUas magna ex parte moraUs est, et per
moraUa media vel minui, vel vinci et supe-
rari debet, ut Ubero et naturaU modo vinci
possit, sicut Ubro primo et secundo satis ex-
pUcatum est. Ergo auxilium moraliter adju-
vans maxime necessarium est.
5. Secunda pars assertionis de necessi-
tatce gratice physice adjuvantis. — At vero
gratia physice adjuvans ex aUo capite neces-
saria est, et ideo aUter ad opera supernatura-
Us ordinis , aUter vero ad naturaUa requiri-
tur. Est vero causa physice adjuvans, iila quae
reaUter et per se efficit aUquid, per propriam
et realem actionem influendo in terminum
productum : cum autem operatio liumana sit
CAP. XV. DIVISIO AUXILII MORALITER VEL PHYSICE ADJUVANTIS, ETC.
()7
eflPectus realis, et in suo esse sit qusedam qua-
litas physica^ id est, habens suam propriam
entitatem et naturam_, per actionem physi-
cam uecessario fieri debet : hsec autem actio
requirit principium habens totam virtutem
necessariam ad agendum, ut per se notum est.
Constat autem ex dictis in libro secundo^ in
nostris potentiis naturalibus intellectus et vo-
hmtatis non esse virtutem naturalem inte-
gram et sulBcientem ad efficiendos actus stu-
diosos supernaturahs ordinis, qui sunt in sua
enlitate supernaturales ; ergo saltem ad Iios
actus omnino necessaria est gratia physice ad-
juvans. Unde licet de hac gratia non tam cla-
re Augustinus et alii Patres loquantur, nihi-
iominus quoad hanc partem tam certa est,
quam est ccrtnm Deum dare nobis virtutes
per se infusas, quibus hos actus etiam per se
et physice efficere valeamus. Nam ex dicto
principio sequitur necessariam esse gratiam
specialem physice adjuvantem potentiam quae
est principium proximum talium actuum,
quia ex natura sua caret virtute saltem com-
pleta ad illos efficiendos, ideoque illi addun-
tur virtutes per se infusse, quee defectum il-
lum suppleant, et ubi illse defaerint_, neces-
sarium erit ut earum activitas supernaturalis
aliunde suppleatur. Et declaratur hoc am-
plius^ nam sicut illi actus in entitate sua su-
pernaturales sunt, ita dicunt esseutialem de-
pendentiam ab aliquo principio proximo su-
pernaturali, a quo per influxum etiam super-
naturalem immediate ac per se procedant;
ergo ad illos est necessaria gratia physice ad-
juvans, quse sit etiam ordinis supernaturalis.
6. Prolatur eadem mcessitas ex Scriptura
et ConciUis. — Praeter hcec potest hoc genus
gratifc colligi ex aliis modis loqueudi Scriptu-
rse et Conciliorum, ac Patrum. Quoinodoenim
Concilium Tridentinum dicit liberum arbi-
trium a Deo excitatum et motum, quando su-
pernaturalem prsebet coucursum, vere ali-
quid agere, non tanlum docetagere moraliter,
sed etiam physice et per se, quia in ipso actu
elicito a libero arbitrio non potest efficientia
moralis a physica separari , imo illam neces-
sario supponit, et addit indifferentiam : sed
in hac ipsa actione docet liberum arbitrium
cooperari cum DeOj et consequenter Deum
cooperari^ seu coagere cum libero arbitrio ;
ergo intelligit Deum etiam ibi physice agere
cum voluntate^ vel per se, vel per aliquam
gratiam^ quam infundit. Unde optime et cum
omni proprietate de hoc etiam genere gratise
intelligimus locutiones Scripturse , quse ne-
cessitatem cooperationis Dei ad nostra opera
inducuntj ut illud Joan. 15 : Sine me nihil po-
testis facere. Unde dixit Augustinus^ secundo
libro contra duas Epistolas Pelagian., capite
nono : Qiiaynvis oiisi adjuvante illo, sine quo
niliil possumus facere, os non possumus aperire,
tamen 7ios aperimus illius adjumento et opere
nostrfi. Unde paulo inferius ponderans illud
Exod.4: Ego aperiam os tuum, et instrua/n
te, inquit : Utrumque ad Dominum; quare lioc?
nisi quia in uno istorum cooperatur homini
facienti, alterum solum facit. Unde infert il-
lam generalem sententiam in Concilio Arau-
sicanOj canone vigesimo, confirmatam: Multa
facit Deus in hominebona, quwnon facit homo ;
nullavero facit homoqucenon facit Deus ut fa-
ciat homo. Similiter hoc conlirmat illud ad 1
Corinth. 3 : Neque qui plantat est aliquid, neque
qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. Et
illud ad Philip. 1 : Qui coepit in volis honum
opus, perficiet .• nam hsec et similia verba pro-
prie sumpta significant propriam elficaciam
Dei inchoantis , facientis , et augentis bona
opera nostra. Item significant impotentiam
nostram ad faciendum hoec opera sine Deo ;
ergo sicut ex parte nostra efficientia pro-
pria est^ et physica, ita etiam multo magis ac
principaliter ex parte Dei. Et hoc etiam in
proprietate significat verbum cooperandi et
cooperatoris , quod et nobis tribuitur res-
pectu Dei , et Deo respectu nostri, ut iu-
fra videbimus tractando de gratia operan-
te et cooperante ; ergo ex utraque parte
est vera cooperatio, et effectio per se ac phy-
sica. Imo per antonomasiam fides dicitur spe-
cialiter opus Dei, quia ipse principaliter in
omni genere illud operatur, ut ibi Augusti-
nus notat, et ob eamdem rationem dicuntur
hi actus infusi a Deo, nam quod Paulus ait ad
Roman. 5 : Charitas Dei diffusa est in cordi-
his nostris, non minus de actu quam de ha-
bitu verum est, ut ssepe in superioribus est
dictum^ et sentit Augustiims de Spirit. etlit-
ter.,cap. 32; infusio autem propriam et phy-
sicam effectionem apertissime significat. Deni-
que confirmat hoc Augustinus dicto capite no-
no contra duas Epistolas Pelagian.^ exillo \
Joau. 4 : Charitas ex Deo est , utique ut a
prsecipuo auctore, et causa per se ac principa-
li ejus ; et subjungit Augustiuus : Neque i?ii-
tiicm ejtcs ex noMs, et perfectio ejus ex Deo, scd
si charltas ex Deo, tota noiis ex Deo est. Ita
enim nos concludere possumus, si habitus
charitatis ex Deo, etiam actus charitatis ex
Deo est vere et physice, eademque ratio est
68
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVINiE GRATI.E IN GENERE.
de cseteris actibiis supernatnralibus : sunt au-
tem ex Deo media gratia adjuvante ; est ergo
necessaria ad bos actus gratia pbysice adju-
vans.
7. Gratia siipernaturalis ordinis pJiysicead-
juvans non est necessaria ad actus vio^tutim ac-
guisitarum. — Haec autem quae de gratia pby-
sice adjuvante ad actus supernaturales dixi-
mus, non eodem modo locum babent in acti-
busvirtutum acquisitarum. Nam cum illi sint
in substantia naturales, et per actionem ordi-
nis naturalis fiant, nibil in pbysico principio,
seu in speciab influxu proximo superans or-
dinem naturse ex parte Dei requirunt. Et ratio
est, quia isti actus sunt proportionati viribus
uaturalibus voluntatis et intellectus. Unde in
his potentiis sunt integrae vires per se requi-
sitse ex parte principii proximi principalis ta-
lium actuum ; ergo ad illos non est necessa-
ria^ per se loquendo, gratia pbysice adjuvans
potentiam per modum principii proximi. Un-
de in boc est notanda differentia inter gra-
tiam moraliter vel pbysice adjuvantem ; nam
prior ad bosactus necessaria est, non vero pos-
terior. Est autem ratio differentia, quia gra-
tia adjuvans non est necessaria ad hos actus
per se, etex natura potentise, sed per accidens,
ex lapsu humanae naturse^ et ex impedimentis
ad bene operandum inde subortiS;, contra quae
gratia moraliter adjuvans necessaria est, ut
paulo ante explicuimus. Augmentum autem
virtutis per se activse ipsius potentiae non
est uecessarium, quia vires potentiee non
sunt per peccatum diminutae, ut supra libro
4 late probatum est. Et hoc optime declarat
innocentise status, in quo nec pbysice gratia ad-
juvans erat necessaria ad hos actus, quia po-
tentia in se erat eadem, quse nunc est, nec
moraliter juvans, quia tunc non erant im-
pedimenta lapsse naturae.
8. Possihile est auxilium gratice physice ad-
juvantis naturalis ordinis, licet non sit neces-
sarium. — Dixi autem ad hos actus non requiri
gratiampbysice adjuvantemsupernaturalis or-
dinis, quiaeomodo quoisti actus possunt fieri
et saepe fiunt^ ex aliquo auxibo gratise natura-
hsordinis, itaetiam auxilium adjuvans, quod
ad illos datur, vel dari potest^ gratuitum et abs-
que naturali debito collatum reputari potest,
et ita appellari gratia ejusdem ordinis. Hoc
patet a simifi de concursu ipso generali : nam
hcet bic debeatur potentise ad actus sibi con-
naturales suppositis abis prserequisitis ad
agendum ; tamen quando Deus, speciab modo
et auxiUo non debito voluntati^ verbi gratia,
praeparat illam cum omnibus praerequisitis, ut
couvenieDter operetur, tunc ille concursus
non est debitus naturae. Et tamen, ut proba-
bilior fert opinio, habitus acquisitus pbysice
adjuvat potentiam, et auget virtutem agendi,
noii per intensionem, sed per multiphcationem
virtutis : erit ergo illa gratia physice adju-
vans. Idemque potest facere Deus per motio-
nem ahquam, vel influxum pbysicum majo-
rem, quam tah actui vel potentise ex natura
rei debeatur. Hoc autem genus auxihi, hcet
possibile sit, non est necessarium, ut dixi,
imo rarum et extraordinarium esse censeo.Oc-
currebat autem hic opinio quse ad hos etiam
actus requirit gratiam efficacem pbysice prae-
determinantem, quse si datur, sine dubio phy-
sice adjuvat. IUa vero opinio coincidit cumaha
Gregorii, quam supra libro I impugnavimus,
et generatim de omnibus actibus tractanda est
in hbro 5 , et in discursu hujus aliquid attin-
gemus, dicendo de divino concursu, et ideo
necessenonest in prsesenti circa iUam ampUus
immorari.
9. Applicari potest eadem divisio graticB
physicce et moraliter adjuvantis ad gratiam
adjtttricem, et auxilium gratlfp. — Ex dictis
igitur satis declarata manet divisio posita de
gratia pbysice, vel morahter adjuvante, quae
ad principium adjuvans, et ad ipsum actuale
auxilium applicari potest. Proprius tamen vi-
detur utrumque membrum in physice adju-
vaute inveniri : nam habitus per se infusus, ut
diximus, pbysice adjuvat potentiam ad actum
supernaturalem ehciendum , et quando deest
habitus, aUquod aliud principium necessarium
est, quod physicam ejus activitatem suppleat.
Actualis vero influxus in supernaturalem ac-
tum, prout a tali principio procedit per se ac
pbysice, et reaUs est, ac proinde est etiam ac-
tuaUs gratia pbysice adjuvaus : hoc ergo ge-
nus adjutorii tam babituali gratiae quam ac-
tuaU anxiUo cooperanti proprie convenit. At
vero adjutorium morale neque habitui, neque
actuaU influxui videtur convenire : imo, si
quis recte consideret quod ad probandum hoc
adjutorium morale adduximus, magis videtur
ad excitantem gratiam quam ad adjuvantem
pertinere : nam ipsemet motus gratiae exci-
tautis, quatenus formaliter afficit potentiam,
morahter confortat illam, et nuUum ahum in-
fluxum quasi effeetivum habere videtur, quae
objectio petit ut ampUus expUcemus discrimen
inter gratiam excitantem et actu adjuvan-
tem , quod in sequentibus capitibus commo-
dius faciemus.
CAP. XVI. QUIBUS MODIS DIFFERAT
CAPUT XVI.
QUIBUS MODIS DIFFERAT ACTUALIS INFLUXUS GRA-
TliE ADJUVANTIS^ AB EXCITANTE GRATIA.
1. Opinio negans gratiam adjmantem rea-
liter ab excitante distingui. — Nonnulli auc-
tores absolute docent gratiam excitantem
non re, sed ratione distingui ab adjuvante :
nam eadem prout formaliter afHcit potentiam
illuminando vel actu inclinando illam, dici-
tur excitans; prout vero obtinet a voluntate
consensum, dicitur adjuvans. Unde quatenus
excitans est^ separari potest a consensu, et esse
prior tempore illo; quatenus vero habet sub-
sequentem consensum, et est aliquo modo ac-
tualis causa illius, simul denominatur adju-
vans, quse videtur tantum distinctio rationis,
vel cujusdam habitudinis. Et hoc suadetur
testimonio ConciUi Tridentini supra tractato^
quia videtur de his gratiis tanquam de una
loqui. Et simihter Augustinus, ut infravidebi-
musj de gratia operante et cooperante, tan-
quam de una loqui solet : illae autem cum ex-
citante et adjuvaute coincidunt, ut ibidem di-
cemus.
2. Assertio. — Gfratia adjwcans addit ali-
quid realiter distinctum ultra excitantem. —
Nihilominus jam in capite 13 ostensum est
negari non posse quin ad juvans gratia distin-
guatur ab excitante, addens ultra illam novum
auxilium et beneficium gratiae. Nunc vero ul-
terius dicimus, id quod addit actualis gratia
adjuvans ultra excitantem, esse aliquid reali-
ter distinctum ab illa. Probatur, quia gratia
adjuvans addit realem influxum in cousensum
dehberatum voluntatis, vel assensum super-
naturalem intellectus : hic autem influxus
reahter distinguitur ab actu gratise excitantis ;
ergo actualis gratia adjuvans addit rem dis-
tinctam ab excitante. Major satis declarata
est in capite prsecedenti. Minor autem per se
clara est, quia motus gratiae excitantis, et ac-
tus dehberatus voluntatis vel intellectus, re-
ahter inter se distinguuntur, ut per se notum
est : sed hic influxus gratise adjuvantis est
idem reahter cum actu dehberato, quia nihil
est ahud quam actio ejus, prout ab ahquo su-
pernaturah principio procedit ; ergo distingui-
tur reahter a mota gratiee excitantis. Quse ra-
tio adeo clara est, ut in hoc puncto uulla vi-
deatur esse disseusio iuter Theologos, quae ad
rem pertineat. Ut autem etiam in modo lo-
quendi auferatur, advertenda est distinctio
ACTUALIS INFLUXUS GRATL^, ETC 69
quamsupra posui de gratia adjutrice et in actu
secundo, nam heecduo membrahcet propriis-
sime reperiantur in adjutorio physico, etiam
in morah possunt convenienter distingui.
Gratia ergo excitans, per se spectata, est mo-
rahter adjutrix, et hoc probant omnia addu-
cta capite prsecedenti, in priori membro ter-
tise divisionis. Et hoc modo verum est deno-
minationem hanc adjutricis gratisenihil adde-
re gratise excitauti, sed esse eamdem sub aho
respectu conceptam. Nam sicut in physicis
eadem forma, verbi gratia, calor, est disposi-
tio quatenus formahter afficit subjectum, et
est quasi potentia activa quateuus est prin-
cipium proximum calefacieudi ; ita, servata
proportione, motus gratiee est excitans, prout
est actus quidam formahter afficiens mentem ;
quatenus vero de se potest juvare ad con-
sensum, habet rationem principii efficientis,
saltem morahterj et ut sic vocatur adjutrix
gratia.
3. Quando non oUinet consensum , dicitur
gratia adjutrix. — Quando ohtinet consensum
proprie denominari potest gratia moraliter ad-
juvans. — Neque obstat quod gratia excitans
in sua entitate sit actus secundus, nam hoc
habet quatenus est forma intehectum vel vo-
luntatem formahter afficiens, nihilominus ta-
men respectu aUerius actus potest cooperari,
ut principium efficiens in actu primo, quando
ihum actu non efficit. Sic ergo gratia excitans
est adjutrix, et ita in re sunt idem, ut dixi. Ad-
juvans autem non denominatur in suo genere,
seu in suo modo adjuvandi, nisi quando volun-
tas actu consentit: quia, ut c. 13 ostensum est,
gratia non est adjuvans, nisi ahquid efficiat is
qui juvatur : cum autem adjutorium hoc sit
morale, ut diximus, necesse est ut homo mo-
rahter consentiat , quando per gratiam exci-
tantem actu juvatur. Tum autem vere et pro-
prie denominari potest gratia adjuvans mora-
hter, quia sicut prjus, tempore vel natura,
quam voluntas consentiat, hsec gratia excitat
hominem ad talem actum, ita etiam in ipso
actuah consensu morahter juvat ad prsestan-
dum ihum, vel ad perseverandum in iho, ad
eum modum quo unus homo exhortando juvat
ahum, prout loquitur Paulus 2 ad Corinth. 6 :
AdjwDantes exhortamur, etc. Tahs autem de-
nominatio adjuvantis respectu gratia? excitau-
tis, est quasi extrinseca proveuiens ab illamet
actione, qua fit consensus, seu dehberatus ac-
tus vohnitatis, vel intehectus ; nam sicut agens
sic denominatur ab actione, ita etiam hsec
gratia denominatur actu adjuvans ab actioue
70 LIB. III. DE AUXILIIS INTERMS
ab illa suo modo prodeunte. Neque obstat
quod illa actio vel influxus quo fit actus
deliberatus^ in se sit physicus et realis in-
fluxus, nam preecise spectatus^ ut est a gratia
excitante, sic tantum est ab illa moraliter, et
ita induit rationem moralis causalitatis, sic-
que denominat suum principium moraliter ad-
juvans. Ad eum modum quo dixi in Meta-
physica eumdem influxum, prout est a causa
finali^ esse causahtatem fiins, et prout est a
principio activo^ esse causalitatem efficientis;
ita enim in pra^senti idem influsus gratige ad-
juvantisj qui est physicus respectu alterius
principii, moraliter est ab excitante gratia^ et
ratione illius^ sine ulla coufusione, vel ver-
borum eequivocatione, adjuvans ^denominari
potest,
-4. AsserUo secunda. — Rectius dicimus ac-
tualem gi^atiavi excitantem non esse effectite a
nolis , adjuvantem non dari sine nosira coope-
ratione. — Atque ex his possunt eoUigi alias
differentiffi inter actualem gratiam et adju-
vantem, et excitantem, quas alii jam annota-
runt ; eas vero judicare oportet, et in vero
sensu expHcare. Prima est^ qiiod gratia exci-
tans est effective a solo Deo, adjuvans a Deo
et db Jiomine , tradit Vega lib. 6 in Tridcnt._,
cap. 8 ; fundatur tamen in illa sententia^ quod
motus gratiae excitantis nullo modo est effec-
tive a nobis^ quam supra reprobavimus. Ut
ergo differentia recte subsistat, dicendum est
excitantem gratiam non esse effective a hbero
arbitrio , adjuvantem autem non dari sine
cooperatione liberi arbitrii. Et hocmodo prior
pars satis probata est in superioribus^ ubi
etiam in hoc sensu exphcavimus sententiam
Patrum, dicentium hanc gratiam fieri in nobis
sine nobis^ utique morali et humano modo
operantibus. Altera vero pars intellecta de ac-
tuah gratia_, ut loquimur, vera est ; nam^ ut
diccbam, hsec gratia adjuvans non est nisi
actio ipsa qua fit actus fidei, vel charitatis, vel
alii similes ; isti autem actus non fiunt in no-
bis sine morali, et libera cooperatione nostra.
Cum autem aliquis actus hujusmodi fit a Deo
et nobis^, non interveniunt ibi duoe actiones_,
altera Dei, altera nostra^ sed una indivisibilis^
qni3e ab utroquc principio^ proximo et princi-
pali seu universaii essentialiter pendet , ut
infra latius ostendemus ; ergo talis actio fieri
non potest in nobis sine uobis morahter et
Ubere cooperantibus.
5. In actione gratice adjiivantis duplex est
halitudo: una ad Dcum,alia ad liherum arli-
trium, — Possunt autem in illamet actione duse
DIVIN/E GRATI^ IN GENERE.
habitudines distingui^una ad Deum, et alia ad
liberum arbitrium^ et secundum priorem dici
potest tribui a solo DeO;, et consequenter dici
etiam potest_, ut liabet rationem gratise adju-
vantis, esse a solo Deo^ nam ut est a nobis, po-
tius sumus ad jutores Dei ; sed lioc non refert;
tum quia nou de respectibus^ sed de re ip=a agi-
mus, etin re omnino una et indivisibilis est illa
gratia, sohimque per inadsequatos conceptus,
seu ratione ratiocinata cum virtuah funda-
mento in re^ illo modo distinguitur; tum etiam
quia eadem, prout est a libero arbitrio, non
est ab illo ut naturaliter operante, sed ut ele-
vatO; et ut instrumento divinae virtutis^ ideo-
que etiam sub illo respectu pertinet ad bene-
ficia gratise. Dixi autem hanc partem intelli-
gendam esse de actuali motione adjuvantis
gratise, quia in gratia adjuvante per modum
principii locum non habet. Nam illud princi-
pium vel est habitus infusus, qui a Deo fit in
nobis sine nobis coagentibus, licet in adultis
non fiat sine aliqua preevia dispositione libera,
in quo etiam differt ab excitante gratia; vel si
deest habitus, id quod supplet vicem ejus
multo minus potest fieri a nobis^ quia vel est
motio a solo Deo impressa, vel ipse Deus^ ut
videbimus. Et ratio clara est, quia talis gratia
prserequiritur ad cooperationem nostram tan-
quam principium efficiens ejusdem actionis;
ergo non potest idem principium esse ex li-
bera cooperatione nostra. Non desunt tamen
qui praster dictam actualem gratiam adjuvan-
tem, quam explicuimus, ponant aliam etiam
actualem et adjuvantem^ quam Deus efficit
in uobis, non solum sine nobis libere coope-
rantibus^ sed etiam nec physice illam efficien-
tibus, quam propterea et praeoperantem et
praedeterminautem appellant. Nos vero tale
genus auxilii neque agnoscimus ueque admit-
timus, sed quia prolixam petit disputatiouem,
ex parte in hoc libro inchoabimus, et in quinto
consummabimus ; ideo nunc nostram senten-
tiam supponendo, simpliciter loquimur et pro-
cedimus.
6. Assertio tertia. — Diferentia secunda est
quod gratia excitans scepe tantum sufficiens est,
adjuvans vero semper efficax. — Secunda dif-
ferentia est, quia gratia; excitanti de seresisti
P'itest, et ideo seepe tantum est sufficiens,
quia ei resistitur ; adjuvanti autem nunquam
rcsistitur^ sed semper est efficax, id est, habet
effectum. Hanc differentiam notavit idem
Vega, et prior ejus pars sumitur ex Concilio
Trideut., dicto cap. 6, ibi: Quippe qui et illam
ahjicere potest ; eX can. ^, ibi: Posse dissentire^
CAP. XVI. QUIBUS MODIS DIFFERAT
si velit ; et ex Concilio Senon,, in decreto 15
fidei, quse duo Concilia plaue docent hanc po-
testatem resistendi huie gratise necessariam
esse, ut non tollat hbertatem, de qua re in
lib. 5 ex professo dicendum. Altera vero pars
ex supra dictis est manifesta, quia gratia ad-
juvans actualis non datur nisi homini actu
operanti et consentienti : qui autem consentit,
non resistit. Item hsec gratia adjuvans est ipse
influxus Dei vel habitus in actum dehberatum
voluntatis, qui influxus in re non distinguitur
ab actione ipsius hominis ; ergo cum hsec gra-
tia actu datur, jam homo non resistit. Quse ra-
tiones probant esse impossibile hominem re-
sistere huic gratise : est autem illa impossibi-
litas composita (ut sic dicam), et ideo non
repugnat libertati. Nam haec gratia involvit,
seu habet concomitantemhberum influxum vo-
luntatis, et ideo, eo ipso quod tahs gratia dari
supponitur, simul etiam supponitur usus Hber
vohmtatis consentientis, cum quo non stat si-
mui resistentia, quse fit per actualem dissen-
sum, vel negationem consensus, quee est repu-
gnantia sensus compositi, quia non potest res
simul esse et non esse, de qua dixit Aristoteles :
Res quando est, necesse est esse.
7. Uberius declaratur eadem differentia. —
Et in hoc est aperta diflerentia inter hanc ad-
juvantem gratiam et excitantem, nam exci-
tans est simphciter prior Ubero usu vohmtatiSj
nec involvit liberam cooperationem ejus aut
ab illa pendet, ideoque non habet necessariam
connexionem cum illa, aUas illa non esset ne-
cessitas composita ( ut aiunt ) , vel secundum
quid, sed absoluta et simpUciter, et ita tolleret
hbertatem, et cum eam non tohat, ut suppo-
nimus, semper potest voluntas ei resistere, si
omnis aUa suppositio toflatur, quod secus est
in gratia actu adjuvante, ut jam exphcavi.
Dico autem actu adjuvante, quia si tahs gratia
consideretur solum ut oblata ex parte Dei, et
quasi in actu primo existente in potestate ho-
minis_, sic aufertur dicta compositio, et ideo
non miuus potest ei resisti , quam gratise ex-
citanti, propter eamdem rationem. Item autem
occurrebat hic quaestio, an detur ahqua gra-
tia adjuvans non involvens dictam composi-
tionem, sed prior natura seu causahtate, quam
cooperatio homiuis, cui resisti non possit_, vei
cui infalUbihter non resistatur. Item supererat
quaestiOj utrum detur aUqua gratia excitans
cui resisti non possit, vel saltem cui infaUibi-
Uter non resistatur ; sed de his punctis fere
toto Ubro quinto tractandum est.
8. Assertio quarta. — Differentia tertia est
ACTUALIS INFLUXUS GRATI^, ETC. 71
quod gratia excitans non est regula sanctitatis
majoris, sed hcec sumenda est ex majori gratia
adjmante. — Tertia difi^erentia, quam Vega
etiam attigit, est majorem excitantem gratiam
non esse ( ut ita dicam ) regulam sanctitatis
majoris, sed hanc sumendam esse ex majori
adjuvante gratia; quam etiam indicat Soto,
Ub. 1 de Nat. et grat., cap. 16, verb. Per hanc.
Probatur, quia gratia excitans non facit homi-
nem sanctum sine cooperatione Ubera ; potest
autem aUquis recipere magna excitantia auxi^
Ua, et iUis non cooperari, ut fecerunt Judaei,
Christo praedicante et miracula faciente ; aUi
vero cum minoribus excitationibus possunt
cum adjuvante gratia Ubere consentire, ut,
prsedicante Jona, Ninivita^, fecerunt; ergo
mensura sanctitatis juxta modum et gradum
adjuvantis gratise, non soUus cxcitantis acci-
pienda est. Et ita hsec differentia optime con-
firmatur ex verbis Christi, Matth. 11 : Siin
Tyro , et Sidone factce essent virtutes quce
factce sunt in te, olim in cilicio et cinere pcsni-
tentiam egissent ; et verbis cap. 12 : Viri Ni-
nivitce surgent in judicio cum generatione ista,
et condemnabtmt eam, quia pcenitentiam ege-
runt in prcedicatiojie Jonce, et ecce plus quam
Jonas hic. Confirmatur etiam ex ConciUo Tri-
dent., sess. 6, c. 7,dicente: Justitiam in nobis
recipientes unusqtdsque secundum, stmm mensu-
ram, quam Spiritus Sanctus partitur singulis
prout vult , et secundum propriam cujusque
dispositionem et cooperationem.. Nam cx his
verbis coUigimus mensuram sanctitatis in suo
genere esse hominis dispositionem : dispositio
autem, cum sit actus supernaturaUs deUbe-
ratus, est proprius efi^ectus gratise adjuvantis,
cui et nos cooperamur, et iUa nobiscum; ergo
gratia adjuvans est, etiam in ratione auxiUi
mensura et regula sanctitatis, quia taUs gratia
adjuvans servat proportionem cum disposi-
tione et cooperatione nostra, quia nec nos
possumus plus cooperari quam Deus nos ad-
juvet, nec Deus minus adjuvat quam nos coo-
peremur.
9. Objectio contra primam partem assertio-
nis quartce. — Objectio contra secundam illius
partem. — Sed objici potest contra utrumque
membrum. Coutra primum quiUem, quiaidem
ConciUum ait Justitiam dari secundurn mensur
ram quam Spiritus Sanctus partitur singulis,
prout vult ; ergo prima et unica mensura sauc-
titatis est voluntas Dei, qus magis vel minus
efficaciter hominem vocat, prout vult; ergo
potius vocatio quam gratia adjuvans est prima
mensura sanctitatis; vocatio autem pertinet
72
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^ GRATl/E IN GENERE.
citante. — Motiva pro adjmante.
ad gratiam escitantem. Et confirmatur ex Aii-
gustino, qui multis in locis ad vocationem re-
ducit totam varietatem in hominis conver-
sione vel sanctificatiouej ut videre licet in
dicta qusest. 2 ad Simplician., et lib. de Dono
persever., cap. 14-. Contra alteram vero par-
tem fit objectio, quia sequitur conatum liberi
arbitrii esse radicem et mensuram sanctitatis,
quod videtur esse Semipelagianum. Sequela
patet, quia gratia adjuvans quoad actualem
influxum datur juxta conatum liberi arbitrii ;
nam si liberum arbitrium non conetur, non
datur ; si autem conetur, datur, et ita semper
juxta proportionem nostri conatus tribuitur;
ergo tandem in nostrum conatum fit ultima
resolutio.
iO. Ad primam. — Ad priorem partem,
respondetur voluntatem Dei esse primam et
principalem causam auxilii adjuvantis, et ideo
quamvis auxilium sit veluti proxima mensura
sui efi^ectus, non excludere, imo includere vo-
luntatem Dei, tanquam primam et principa-
lem causam. Ad Augustinum vero responde-
mus, nos hic loqui de auxilio excitante, gene-
rahter abstrahendo ab efficaci vel sufiiciente :
Augustinum autem illis locis loqui de voca-
tione congrua, quae est auxilium excitans ef-
ficax, et de illo etiam est verum esse certam
regulam sanctitatis; tamen id habet, quatenus
aliquo modo includit auxihum adjuvans, ut
hbro quinto dicetur.
11. Ad secmdam. — Ad alteram partem,
respondetur conatum hberi arbitrii, si per se
sohim consideretur, non sohim non esse regu-
lam sanetitatis, verum etiam nihil per se con-
ferre , ut Pelagiani errabant. Conatus autem
hberi arbitrii ut cooperantis adjuvanti gratiae
muUum valet ad salutem , et in suo genere
potest dici mensura sanctitatis, cum Conci-
lium dixerit iUam infundi juxta hominis dis-
positionem et cooperationem. Inde tamen non
sequitur conatum hberi arbitrii esse rationem
in qua fit ultima resohitio, cur homini tahs vel
tanta gratia tribuatur; tum quia (ut dixi) co-
natus hberi arbitrii non est separandus ab in-
fluxu giatiai adjuvautis : tum etiam quia hcet
auxilium gratiae adjuvantis non conferatur
nisi cooperanti arbitrio, nihilominus tahs coo-
peratio nou est ratio ob quam detur tale auxi-
lium, sed est concausa sine qua non datur :
tum denique, quia etiam ille conatus est ex
vocatione, et in illam ut in priorem causam
reducitur, ut in hbro quinto latius dicemus.
12. Qiocestimicida : utra sit major gratia ex-
citans, vel adjuvans. — Motiva pro gratia ex~
Ex his
vero incidens oritur qusestiuncula, quse, vide-
hcet, sit major gratia, ceeteris paribus, seu ex
suo genere, an excitans vel adjuvans. Yideri
enim potest exeitans. Primo, quia magis gra-
tis datur, vel saltem minus dependenter a
nostra libertate : nam fit in nobis sine nobis ,
cum tamen adjuvans non detur sine hbera
cooperatione nostra, in quo videmur nos ah-
quid ad illam conferre, ex quo capite videtur
ratio gratise in illa minui. Secundo, quia gra-
tia excitans ex suo genere non supponit aham.
gratiam, et ideo si resolvatur usque ad pri-
mam, non potest cadere sub meritum, nec
esse uUo modo debita. Adjuvans autem gratia
ex suo genere, vel cadit sub aUquod meritum
quatenus hberum usum postulat, vel saUem
semper est debita ratione ahcujus gratise prio-
ris, quam semper supponit, et ita semper est
gratia pro gratia. In contrarium vero est,
primo, quia gratia adjuvans magis sanctificat
hominem quam gratia excitans , ut in puncto
proxime preecedente dicebamus. Secundo, quia
actus fidei, charitatis, et similes, qui hbere
fiunt per virtutes infusas, perfectiores sunt in
speciebus suis, quam motus gratiae excitantis,
qui iUis cum proportione respondent, seu qui
propter iUos dantur, ut videtur per se notum
ex hactenus dictis; tum quia actus virtutum
theologicarum sunt perfectissimi in toto ordine
gratise , et idem est de cseteris cum propor-
tione; tum etiam quia motus indehberati gra-
tise excitantis ordinantur ad hos actus tan-
quam imperfectum ad perfectum : sed influxus
gratiae adjuvantis proxime datur ad hos actus
perfectos , et reaUter est idera cum iUis ; ergo
est perfectior quam excitans gratia.
13. Resohitio. — Gratia adjuvans major est
in ferfectione alsoluta entis. — In ratione doni
gratniti servant quamdam cequalitatem: —
Respondetur has duas gratias posse compa-
rari, vel in absohita perfectione entis, vel in
ratione seu habitudine liberahs seu gratuiti
doui. Priori modo prffiferenda videtur gratia
adjuvans propter ratioues factas, nec quoad
hoc obstat quod actio gratiai adjuvantis pen-
deat a libero arbitrio ; tum quia pendet ab iUo
ut ab instrumento Dei per obedientialem po-
tentiam operante, quod actionis perfectio-
nem non minuit : tum quia etiam motus gi^a-
tise excitantis pendet efi^ective a nostris poten-
tiis , quamvis prior dependentia sit hbera , et
non haec posterior, quod non minuit prioris
perfectionem , sed potius commendat. In ra-
tione autem doni hberaUs fere servant quam-
CAP. XVII. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT PRINCIPIUM PHYSICE, ETC.
73
dam aequalitatem, quia etiam gratia adjuvans,
si reducatur ad primam in suo genere , non
potest cadere sub meritum vel dispositionem
hominis, quia nou magis supponit opus libe-
rum meritorium, quam gratia excitans; et
quamvis requirat cooperationem liberam, non
tamen priorem, nec ut rationem ob quam
detnr, sicut dixi , et ideo uihil minuitur ratio
gratise. Dixi autem fere, quia Hcet neutra ista-
rum gratiarum sit debita liomini alicujus con-
ditionis, naturae tamen inter se servant ordi-
nem, ideoque, supposita gratia excitante, ratio-
ne illius potest adjuvans dici aliquo modo de-
bita, quod absohite non minuit rationem gra--
tia3, quia illud debitum non tam est respectu
hominis quam ex parte Dei et provideutiae ejus,
et ex quadam proportione inter gratias ipsas.
GAPUT XVII.
UTRUM GRATIA EXCITANS SIT PRINCIPIUM PHYSFGE
ADJDVAI^S , PRiESERTIM UBI HABITUS INFUSUS
DEEST.
\ . Status qucestionis explicandce. — Diximus
de actuali influxu gratise adjuvantis, superest
ut exphcemus qnod sit principium supernatu-
rale, a quo proxime et principahter tale auxi-
lium efiicitur ; hanc enim supra appellavimus
gratiam adjuvantem per modum principii :
non tractamus autem de influxu Dei per mo-
dum generahs coucursus, de quo postea vide-
bimus. Nunc igitur solum agimus de proprio
priucipio particulari, quod juvat potentiam,
quse de se est iusufiiciens principium proxi-
mum ad eliciendos actus illos. Duobus autem
modis potentia ehcit actus illos : primo, quando
jam est informata habitu, et de hac etiam nunc
non tractamus, quia supponimus jam habere
intrinsecum principium coadjuvans : aii vero
indigeat ahquo aho auxilio, posteavidebimus.
Aho ergo modo contingit hujusmodi actum
ehci a potentia nondum informata habitu, ut
in conversione ad fidem contingit in prima
vohmtate credendi, et in conversione pecca-
toris fidelis in ultima dispositione ad gratiam,
ut infra videbimus; et certior est in remotis
dispositiouibus supernaturalibus, quai etiam
tempore antecedunt habitualem justitiam, et
a solo habitu spei sa^pe elici nou possunt. De
his ergo actibus est difiicultas, a qua gratia
adjuvante per modum principii physice pro-
cedunt.
2. Prima opinio. — Actus supernaturales
procedere a gratia excitante tanquam a prin-
cipio physico. — Prohatur primo. — Nouuulh
moderni Theologi docuerunt hujusmodi actus
procedere efi^ective ab ipsa gratia excitante, et
iUammet juvare potentiam tanquam princi-
pium pliysicum ad eliciendum actum. Et pri-
mo ad id suadendum inducimt GonciliumTri-
dent., sess. 6, cap. 5, quatenus dicit peccato-
res vocari a Deo, ut per ejus excitantem atque
adjuvantem gratiam ad convertendum se ad
suam ijjsorum justificationem, eidem gratics
liiere assentiendo et cooperando disponanttir. Si-
gnificat enim Goncilium, hominem cooperari
gratiaeexcitanti; ergoetiam sentit excitantem
gratiam cooperari ipsi homini : nam haec duo
correlativa sunt, et consequendo etiam sigui-
ficat eamdem gratiam excitantem cooperando
homini fieri adjuvantem ; ergo sicut coope-
ratio hominis pliysica est, ita etiam coope-
ratio gratiae excitantis; ergo est gratia adju-
vans per modum principii physici.
3. Prolatur secundo. — Secundo, ad idem
inducitur Augustinus, quatenus seepe docet
vocationem esse gratiam efiicacem, unde ali-
quando vocat illam efiectricem bonse volun-
tatis, iuterdum de illa dicit dare vires eflQca-
cissimas vohmtati, ssepe etiam per vocationem
dicit faccre Deum ut velimus, vel ut faciamus,
et auferre ab homine cor lapideum, et dare
cor carneum, et similes effectus quos Scri-
ptura divinse gratiae tribuit. Hos autem ef-
fectus facit Deus in nobis vere et physice ; ergo
principium proximum, per quod illos facit,
est vocatio ; ergo etiam vocatio facit ihos pro-
prie et physice, nam illa verba hoc in pro-
prietate significant, et nulla est ratio ob quam
ad metaphoricos sensus trahantur. Vocatio
autem (ut ssepe diximus) est gratia excitans ;
ergo.
4. Prolatur tertio. — Tertio, additur ratio,
quia voluntas indiget aliquo principio super-
naturali coefficiente hujusmodi actum, et non
habet habitum , ut supponimus , nec aliud
potest facile fingi; ergo non potest esse uisi
excitatio ipsa. Et confirmatur, nam per illam
datur homini auxilium sufiiciens, ut possit
operari, si velit; ergo per illam datur prin-
cipium physice adjuvans : nam sine hoc non
potest voluntas velle. sicut oportet ; ergo hoc
etiam principium datur per gratiam excitan-
tem ; ergo ipsamet gratia excitans est tale
principium , quia prseter iliam nihil cum illa,
aut ex vi illius necessario datur.
5. Rejicitur hcec opinio. — Quia gratia exci'
tans neque est forma connaturalis ad hunc effec-
ium , neque instrumentum physicum Dei ad ju-
vandam voluntatem, — Nihilominus assero
7-4 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
motus gratitfi excitantis non esse principia
physica adjuvantia potentiam ad eliciendos
actus deliberatos gratise adjuvantis. Hsec as-
sertio ratione prsecipue prohanda est, quia in
hoc puncto non habemus positivam auctorita-
tem Scriptura?, Concihorum aut Patrum ; sup-
posita autem ratione, auctoritate negativa sa-
tis probabiliter eam confirmare poterimus.
Ratiouem autem in hunc modum declaro :
nam duobus modis cogitari potest, quod motus
excitantis gratiss sit principium formale, quo
vokmtas, verbi gratia, elicit supernaturalem
consensum. Primo, quia natura sua est forma
connaturalis potens producere talem effectum,
et habens ad hoc suflicientem virtutem in suo
genere principalem, ad eum modura quo ha-
bitus infusus censetur esse principium sui ac-
tus. Secundo, potest motus gratise excitantis
cogitari tanquam iustrumentum physicum ,
quo Deus utitur ad juvandam potentiam ca-
rentem habitu, elevando nimirum motum ip-
sum excitantis gratise ad hanc efhcientiam,
quamvis ad illam ex se non habeat connatu-
ralem vel sufScientem virtutem; neutro au-
tem horum modorum videtur posse satis pro-
babiliter defendi illa gratia; ergo asserenda
non cst.
6. Primum ostenditur. — Probo igitur im-
primis iu motibus gratise excitantis non esse
talem vim activara, et in suo ordine connatu-
ralem. Primo, quia contingere potest motum
excitantis gratise esse in intellectu, et consen-
sum esse in voluntate ; vel e converso actum
excitantem esse in voluntate, et movere ad ac-
tum intellectus ; vel utrumque actum, excitan-
tera et excitalum, esse ejusdem potentise^nuUo
antem ex his modis potest actus gratise excitan-
tis esse principium physice efiiciens deUbera-
tum consensum ; ergo. Major supponitur ex su-
pra tractatis. Minor autem quoad duas priores
partes probatur, ratione utrique communi,
quia, inter actus immanentes, actus unius po-
tentiffi non est principium physice efficiens al-
terius potentise actum, ut est iu Philosophia
magis receptum ; tum quia actus unius poten-
tice non perficit formaliter aham ; nuUa autem
forma dat virtutem agendi, nisi subjecto et
potentise cui inest; tum etiam quia isti actus
immanentes, etiam in propriis potentiis or-
dinarie non efiiciunt nisi habitus^ut statim
dicam ; ergo multo minus possunt efficere ac-
tus alterius potentiee.
7. Deincle actus intellectus non efficit 'phy-
sice actum voluutatis. — Declarantur praeterea
singula membra; uam actus intellectus uon
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
excitat vohmtatem in ordiue supernaturali,
nisi illo modo quo voluntas secundum conna-
turalem ordinem nata est moveri ab intellec-
tu : at vero secundum naturalem ordinem
intellectus non movet voluntatem per suum
actum physice efiiciendo actum vohmtatis,
sed vel mediante objecto quod illi prsesentat,
vel persuadendo, vel alio simiU modo morali-
ter movendo ; ergo idem est in excitatione su-
pernaturali. Minor ab omnibus philosophis
recepta est ; nemo enim dixit cogitationem
malam esse principium physicum, quo volun-
tas prsebet consensum peccati, vel cogitationem
bonam esse simile principium honesta^ vohtio-
nis; nam cogitatio est valde extrinseca vokin-
tati, et non constituit illam in actu primo ad
agendum , et ideo non potest iki dare vim pro-
priam et physice activam. Unde kcet inter
philosophos sint varise opiniones, an bonum
cognitum concurrat effective ad specificatio-
nem actus vokmtatis , omnes in hoc videntur
convenire , quod ipse actus cognoscendi non
est principium formale ekciendi seu efficiendi
actum voluntatis, et inter opinioues de objecto
cognito , ea longe probabilior est, qua? negat
habere tale objectum propriam efiicientiam
physicam in voluntatem, sed tantum fmalem,
metaphorice alkciendo, et quasi formam ex-
trinsecam speciem tribuendo. Ac deuique, kcet
daremus objectum ikud aut conceptum ejus
habere aUquam efficientiam in voluntatem,
mmquam dat iki virtutem agendi necessariam
ex parte vokmtatis ad ekciendum suum ac-
tum , et ideo ex iko capite nunquam potest
intellectus actus esse principium ekciens cum
voluntate actum ipsius.
8. Idem contingit in actihus supernaturali-
bus intellectus et wluntatis. — Quod autem eo-
dem modo inter supernaturales actus philo-
sopliari debeamus, probatur ex akera proposi-
tione assumpta, quia eadem est proportio vel
subordinalio virtutum et actuum supernatura-
kum intellectus et voluntatis, quse est ipsa-
rum potentiarum inter se, quia licet sint ex-
cellentioris ordinis, semper continentur sub
eisdem generibus intekigendi et videndi; et
ideo cum eadem proportione ad ikum ordinem
ascendunt, nec nos possumus akter de ikis ju-
dicare, prsesertim cum mhil aliud de ikis reve-
latum nobis sit. Imo potest hoc ipsum induc-
tione quadam, etiam in ipso ordiue superna-
turak, confirmari : nam actus fidei fortius ex-
citat voluntatem ad actum charitatis, quam
cogitatio akqua minus perfecta gratise exci-
tantis. Nemo autem dicit actum fidei esse priu-
CAP. XVII. UTRUM GRATIA EXCITANS SIT PRINCIPIUM PHYSICE, ETC.
clpium pliysice efRciens actnm cliaritatis vel
contritionis. Imo etiam beata visio dici potest
supernaturaliter excitare vohmtatem ad aman-
dum, et tamen actus videndi non est princi-
pium efSciens actum amandi. Et licet dare-
mus objectum propositum per fidem, vel visio-
nem concurrere effective ad specificationem
amoris, nihilominns per actum intellectus vel
obiectum ilHus^, ut tale est^ non datur vohm-
tati virtus amandi supernaturahs, et ideo etiam
in patria est necessarius actus charitatis, et
si ihe deesset, esset necessarium ahnd princi-
pium, quod efficacitatem ejus suppleret. Ergo
muUo minus potest in via sola excitatio intel-
lectus dare vohmtati virtutem ad ehciendum
actus snpernaturales , quam natura sua non
habet, aut supplere illam quam daret habitus
si adesset, et quse ex parte potentise^ et non ex
parte objecti necessaria est.
9. Neqtie adus vohmtatis producit physice
actum mtellectus. — Aherum membrum erat,
quando motus vohmtatis excitat intellectum,
vel inducit ilhim, quod duobus tantum modis
in ordine naturalium actuum contingit^ scih-
cet, vel directe apphcando seu movendo intel-
lectum ad exercitium actus, vel indirecte tan-
tum per qnamdam veluti resultantiam. Priori
modo excitat vohmtas intenectum ad creden-
dum, directe volendo ut assentiatur; posteriori
modo per timorem, verbi gratia. excitat ad
bene judicandum de turpitudine peccati , et
per piam afi^ectionem ad rem prseceptam, vel
ad preecipientem inchnatur intenectus ad bene
judicandum de re praei^epta, aut de praecepto
observando : neutro autem modo actus volun-
tatis est principium formale physice efficiens
actum intehectus, sed apphcat tantum poten-
tiam ad agendum per quamdam naturalem
sympathiam et subordinationem potentiarum,
qnae in eadem anima radicantur, ut ex philo-
sophia suppono quoad rationes naturales, et
eadem proportio servanda est in supernatu-
rahbus , propter rationem supra factam.
10. Quod ostenditur in voluntate credendi.
— Et declaratur in voluntate credendi ; non
enim est principium proprium et physicum
assensus fidei, qui est in intehectu^ ahas non
indigeret intehectus habitu proprio ad cre-
dendum, quia per illum actum vohmtatis suf-
ficienter juvaretur, quod est manifeste falsum.
Et ratio est, quia vohmtas se habet quasi im-
perans : potentia autem imperans non dat vir-
tutem exequendi potentise imperatee, sed sup-
ponit iham. Unde (quod ad rem maxime spec-
tat), hcet iha motio voluntatis esset per ah-
quem influxum physicum imperativum, (ut
sic dicam), nihilominus, ad eliciendum assen-
sum supernaturalem fidei , indiget inteUectus
proprio supernaturah principio, qnod volun-
tas illa supplere non potest. Ergo muUo minus
quilibet ahus actus indirecte excitans vel in-
ducens intellectum, potest esse proximum prin-
cipium physice efficiens ipsum assensum, vel
supplens vicem habitus inteUectuahs, quia et
minorem proportionem habet, et minorem
magisque accidentarium influxum in ipsum
intehectum, ut per se notum est.
1 1 . Idem dcriionsiratur qnando actus sunt ejus-
dem poteniicp ; neqm enim tuncpotest esse prin-
cipium physicum alterius , quod ostenditur in
intellectu. — Tertium membrum erat, quando
actus sunt ejnsdem potentia? : nam iUumina-
tio, verbi gratia, vel interior doctrina, quse in
intellectu antecedit per modum gratise exci-
tantis ad actum fidei , comparatur ad iUum
sicut apprehensio ad judicium , vel ad sum-
mum sicut judicium de credibilitate ad judi-
cium de veritate rei propositoe. Apprehensio
autem non est principium efiiciens judicium,
quando ab illo distinguitur, sed materiahter
tantum se habet applicando objectum, et hcet
in suo genere, seu ex parte objecti haberet ali-
quam efficientiam, nihilominus ex parte po-
tentiee supponere debet virtutem in suo genere
integram, ut est in naturahbus, vel himen in-
tehectus per se solum respectu conchisionis
per se notaj, vel adjutum judiciis preemissa-
rum respectu conclusionis , etc. Sic ergo in
supernaturahbus tota illa apprehensio vel iUu-
minatio , quse antecedit assensum fidei, non
dat vim per se activam inteUectui ad creden-
dum supernaturahter ; sed illam dat habitus
quando adest ; quando vero deest, ahunde
suppleri debet, nam est h^nge diver.sae ratio-
nis, ut declaratum est. Idemque evidentissi-
mum est in judicio credibihtatis, nam e\ illo
non infertur judicium veritatis, ut propter
connexionem posset unum judicium ahud ef-
ficere. Unde credibilitatis judicium immediate
inducit voluntatem, non tamen dat facultatem
inteUectui, ut credat esse verum quod judica-
tur credibile. Accedit quod omnes isti actus,
antecedentes in intellectu actum credendi,sunt
minus perfecti quam ipse actus credeudi; ergo
non possunt dare proximam et principalem
potestatem ad ehciendum ipsum actum cre-
dendi, quam dat habitus, ac proinde non pos -
sunt vices ejus supplere.
12. Idem ostenditur in vohmtate. — Atque
hse rationes locum habent in motibus volunta-
76 LIB. III. DE AUXILIIS INTEUNIS
tis^ nam etiam in illa motus gratise excitantis
sunt minus perfecti quam actus deliberati cha-
ritatis, vel aliarum virtutum infusarum, et
ideo non possunt illos efficere tanquam prin-
cipia proxima principalia. Item, quia isti ac-
tus non habent connexionem necessariam in-
ter se, nec unus per se, et ex natura sua or-
dinatur ad alterum, sed juxta ordinem divinte
sapientiee, et observata hominis capacitate,
interdum per amorem, interdum vero per ti-
morem excitatur homo ad eumdem consen-
sum. Actus autem vohmtatis non est princi-
pium alterius, nisi forte quando per se unus
ad ahum ordinatur, sicut electio ad intentio-
nem, quae connexio non invenitur inter motus
gratise excitantis, et actus dehberatos vohni-
tatis j ergo non possunt esse connaturaha prin-
cipia eflfectiva ihorum. Accedit quod praeter
motus gratiae excitantis requiritur, per se lo-
quendo, habitus adjuvans potentiam; ergo
sola gratia excitans uon dat virtutem agendi,
quam dat habitus, neque supplet iham quando
habitus deest, ahas non esset necessarius habi-
tus. Probatur hsec consequentia , quia etiam
justi habentes habitum indigent gratia exci-
tante ad usum ilhus, ut supra probatum est;
ergo si iUa esset connaturale principium sicut
habitus, cum ahunde semper praecedat, non
essetnecessarius habitas.
13. Crratia excitans non est principiim phy-
sicum cum haUtu infuso, quiper se sufficit.
— Unde quando homo operatur ex habitu in-
fuso, tunc gratia exeitans non concurrit ut
principium physicum, quia hubitus sufficit ;
ergo siguum est excitationem non habere na-
tura sua illam activitatem. Responderi potest
habere quidem illam, preeveniri autem per ha-
bitum, et impediri ne actu efficiat : sed lioc
gratis dicitur ; cur enim non potius ipsa pra3-
venit et impedit habitum, cum sit actuahs mo-
tio. Item ad quid multiphcantur virtutes ac-
tivee cjusdem ordinis, quoj sc in agendo impe-
diant. Magis ergo consequenter diceretur
utrumque principium simul tunc concurrere,
et se juvare ad facihus producendura efiectum.
Contra lioc vero obstat, quia iude sequitur ha-
bitum infusum non dari posse, nec esse neces-
sarium ad connaturaliter operandum, quia
gratia excitaus dat sufficientem potestatem
physicam , et consequenter sufficit ut actus
connaturaliter fiat, quia illa virtus esse dicitur
iutrinseca , et sufficit per modum principii
proximi principalis : contrarium autem do-
cent de habitibus iufusis communiter Theo-
logi ; ergo signum est in raotibus gratite ex-
DIVIN.t: GRATI/E IN GENERE.
citantis illam virtutem activara non agno-
visse.
14. Gratia excitans non est instrumentum
physicum effectimm actus supernaturalis. —
Non quidem est instrumentum naturaliter or-
dinatum ad talem e/fectum, — Superest ut pro-
bemus hos actus excitautis gratiae non esse
instrumenta physica efficientia actus gratiae
adjuvantis. Aut enimessent instrumenta con-
naturalia, et natura sua ordinata ad talem ef-
fectum instrumentahter efficiendum , aut es-
sent iustrumcnta tantum elevata ex sola h-
bera vohmtate Dei , et positiva institutione.
Primum non potest dici cum probahihtate ;
tum quia fere omnibus rationibus factis im-
pugnari poterit, et praesertim quia inter ac-
tus similes ordinis naturahs non ihvenitur
tahs efficientia instrumentalis ; ergo sine causa
fingitur inter actus ordinis supernaturahs,
servata proportione ; tum etiam quia cum
motus gratiae exeitantis sint minus perfecti,
ut dictum est, hcet habereut instrumenta-
lem efficieutiam, indigerent ahquo princi-
pio principah , quia instrumentum imperfec-
tum per se non sufficit, et tunc insurgit eadem
difficultas, nimirum quod sit iUud principium,
quando deest habitus, praterquam quod, po-
sito aho principah principio , sine causa fin-
gitur iha instrumentahs efficientia, cum in
hujusmodi actibus non soleat esse necessaria.
15. Neque est instrumentum elemtum. —
Unde aUera pars de instrumeuto elevato et
quasi miraculoso, hcet impossibile non sit,
non potest cum fundamento firmari, quia de
his quae sunt supra naturas rerum, et ex divi-
na pendent voluntate, nihil affirraandura est,
nisi quod vel est revelatura , vel ex revelatis
sufficienter colhgitur, vel saUem sufficienti
auctoritate probari potest ; nihil autera horum
in prajsenti invenitur ; ubi enim est hoc reve-
latura , aut ex quibus principiis revelatis cohi-
gitur? De auctoritate vero statim dicam. Et
confirmatur, nara si raotus ipsi gratiae exci-
tantis ex se non habent connaturalem vim ac-
tivamperfectorumactuum , ergo ut eleventur
ad agendum indigeut vel additione ahcujus
virtutis, vel saUem speciah motione et coope-
ratione Dei. At vero eadem facihtate potest
Deus immediate elevare ipsas potentias ad eh-
ciendos ipsos actus sine habitibus, ut iufra
ostendemus ; ergo non est ponenda in liis mo-
tibus gratiae excitantis tahs elevatio, vel instru-
mentahs effectio sine aliquo fundamento vel
necessitate. Declaratur tandem a simih, quia
etiam potest Deus efficere in nobis habitum,
CAP. XVIII. UTRUM IN HOMINE LIBERE AG SUPERNATURALITER, ETC.
77
verbi gratia, charitatis per primum actum
cliaritatis , tanquam per instrumentum physi-
cum , et simili modo ilhim augore per actus
subsequentes , et tamen, ut infra videbimus,
communiter id negatur, quia illa effectio non
est connaturalis , et miraculosa non est asse-
renda sine fundamento revelationis, seu auc-
toritatis. Denique tamen de contritione, ut est
pars Sacramenti Poenitentiae , id verisimiliter
credi potest, quia in institutione illius Sacra-
mend potest probabihter fundari; ergo sine
ullo fundamento simih non est probabilis si-
milis assertio.
16. Eadem opinio prohatur auctoritate nega-
iiva, gtice in Ms magni ponderis est- — Atque
hinc tandem probare possumus nostram sen-
tentiam auctoritate negativa, quse in his rebus
supernaturahbus magnam vim liabet. Et im-
primis nec D. Thomas, nec alii Theologi anti-
qui, vel qui ante paucos annos scripserunt,
hujusmodi efficientiam motibus gratise exci-
tantis tribueruut^ quod ego viderim vel aUega-
tum invenerim , quamvis dihgenter qusesie-
rim ; imo, ut supra argumentabar, cum omnes
requirant habitus infusos operativos, qui dent
intehectui et voluntati potestatem efficiendi
hos actus^ eo ipso supponere videntur nul-
lum actum priorem intehectus vel voluntatis
dare ihis virtutem activam ad efficiendos ahos
actus subsequentes. Unde cum in particulari
tractent quaestionem de primo actu qui est
dispositio ad habitum , a quo principio super-
naturali proximo eUeiatur, multi contendunt
eUci ab eodem habitu ad quem disponit, quia
profecto supponunt non esse in nobis ahud
prius principium supernaturale creatum , et
nobis inhserens ad efficiendum physice talem
actum ; qui autem negant iUum eUci ab habi-
tu^ quserunt aUos modos quibus potenlia juve-
tur physice ad eliciendum actum, excitanti
autem gratiae illud adjutorium non attribuunt;
neque etiam in Patribus aut ConcOiis liabet
iUa sententia fundamentum ; nuUum enim af -
fcrtur prseter ea quae in principio allegata sunt,
quae nihil probant , ut respondendo facile pa-
tebit.
17. Respondetiir Concilio Tridentino adduc-
to num. 2. — Ad ConciUum ergo Tridentinum,
jam supra dixi potius ex eo coUigi adjuvantem
et excitantem gratiam aliquo modo distingui,
quia semper de ilUs ut de pluribus loquitur.
Neque obstat quod in singulari dicat eidem
gratice ; tum quia loqui potuit de tota iUa gra-
tia tanquam de uno adjutorio completo ex
excitante et adjuvante gratia , cui homo coo-
peratur. Verum tamen est Concihum non ex-
pUcasse modum iUius distinctionis, nec an in-
tercedat inter principia excitantia vel adjuvan-
tia , vel inter ipsas naturales motiones utrius-
que gratise. Unde Ucet coneedamus, quando
Concilium dicit liominem eidem gratise coope-
rando se disponere ad justitiam, referre gra-
tiam excitantem , inde coUigi non potest effi-
cientia physica gratiae excitantis in actu gra-
tise cooperantis , quia etiam causa moralis
dicitur operari, et homo dici potest cooperari
grati£B excitanti, ut moraliter adjuvat, sicut
Jacobi 2 dicitur fides cooperari operibus homi-
nis justi, et Paulus, adGakt. 5^ dicit fidem per
charitatem operari.
18. Salisfit Augustini locis n. 3 relatis. —
Eademque responsio liabet locum in locutioni-
bus Augustini , omnes enim propriissimum
sensum habent in causahtate moraU, et si quis
iUum attente iegerit, non aliam causalitatem
tribuit vocationi, ut nostram salutem ope-
ranti : ipsa autem vocatio propria et physica
actione fit a Deo in nobis, et ita per illam pro-
prie operatur salutem nostram : sicut homo
proprie et pliysice efficit contritionem , per
iUam autem non nibi moraUter et dispositive
causat suam sanctificationem , et nihilominus
in Scriptura dicitur homo poenitens vivificare
animam suam, et sanctificare se, quse omnia
in libro quinto latius expUcabuntur. Ratio au-
tem ibi adducta cum confirmatione non pro-
bant ipsam excitationem esse priucipium phy-
sice adjuvans, sed probant cum excitatione
dari, vel prsesto esse liomini principium suffl-
ciens ad adjuvandam potentiam, etiam inge-
nere physico. Quod autem sit hoc principium,
in sequentibus capitibus iuquiremus.
CAPUT xvm.
UTRUM IN HOM[NE LIBERE AG SUPERNATURALITER
OPERANTE SINE HABITU, PRINGIPIUM ADJUVANS
AD TALEM AGTUM SUPERNATURALEM ELICIEN-
DUM, SIT ALIQUID GREATUM ANIM^ INFUSUM.
1. StatMS qu(Estio7iis. — Cum ostensum sit
motum gratise excitantis non esse immedia-
tum principium pliysice concurrens cum po-
tentia ad ehciendum liberum et perfectum ac-
tum, necessarium est, inter motum gratiae
excitantis et actum supernaturalem liberum,
intercedere aliquid aliud proprium, quod phy-
sice juvet potentiam ad eliciendum talem ac-
tum, ideoque inquirendum superest quodnam
sit iUud principium. In qua re aUqui moderni
78
LIB. III. DE AUXIUIS INTERNIS DIYIN.^ GRATL€ IN GENERE.
existimant necessarium esse ut prEecedat in
potentia, saltem ordine naturse, aliquod prin-
cipium creatum illi infusum a solo Deo^ quod
adjuvet poteutiam ad eliciendum talem ac-
tum.
2. Opinio existimans principiimi actus sic-
pernaiuralis esse aliquid a Deo infusmi poten-
tice. — Probatur primo, quia voluntas^ verbi
gratia^ per se solum non habet potestatem
sufficientem in actu primo^ ad eliciendos actus
supernaturales in substantia; ergo impossibile
est quod tales actus eliciat, nisi detur illi po-
testas aliqua supernaturalis : ha3C autem esse
non potest nisi aliquid creatum in ipsa vohm-
tate receptum.
3. Priino confirmatur. — Et confirmatur pri-
mO;, quia fieri non potest ut poteutia ehciat ac-
tum secuudum, quin prius constiluatur in actu
primo sufficienti ad talem actum eliciendum,
quia actus primus et secundus sunt essen-
tiahter subordinati : non potest autem volun-
tas constitui in actu primo , nisi per aliquam
formam creatam sibi inhserentem, quod maxi-
me locum habet in forma quffi sit principium
principale actus vitaUs^ quia de ratione hujus
principii est ut mformet ipsum viventem.
Unde Aristoteles, hb. 2 de Anima, text. 24,
inde infert animam esse intrinsecam formam,
quia est principium principale operationum
vitse; et D. Tliomas^ 2 contra geut., cap. 19,
inde probat intellectum nou posse esse sub-
stantiam separatam, quia est principium prin-
cipale proximum operationum vitse. Inde
etiam probamus animam Christi non potuisse
intelHgere aut velle per intellectum aut vo-
hmtatem increatam , quia non inhserent for-
maUter ipsi animai ; ergo simiUter non possunt
noster inteUectus aut voluntas eUcere actus
supernaturales in substantia sine principio
formaUter inheerente, quia de se non habent
virtutem principalem ad eUciendos tales actus,
sed per formam aUquam addi debet ; ergo
nec6sse est ut taUs forma creata, et inheerens
in ipsa potentia, saUem ordine naturte ante-
cedat.
ht. Secmdo confirmatur . — Confirmatur se-
cundo, quia aUas posset Deus solus efficere in
homine hujusmodi actus vitales et Uberos,
quia si possunt fieri in voluntate, verbi gra-
tia, sine interventu virtutis createe medise in-
ter potentiam et actum, necesse est ut fiant a
Deo tanquam a principio proximo principaU;
ergo eadem raiione poterunt fieri absolute et
simpUciter a solo Deo, quia non minus repu-
gnat actui vitali fieri ab extrinseco principio
proximo principaU, quam ab integra et totaU
causa.
5. Tertio confrmattir, — Tertio hoc confir-
mant , quia Deus concurrit cum voUmtate,
verbi gratia, ad actus supernaturales concursu
supernaturaUs ordinis : sed hic concursus est
influxus Dei immediatus in ipsam voUintatem,
et non tantum in actum ejus; ergo impossi-
bile est ut taUs actus fiat a voluntate , nisi
Deus in ipsam aUquid supernaturale prgevium
immittat; ergo ilhid erit principium proxi-
mum principale taUum actuum. Atque his ar-
gumentis contendunthujus senteutiae auctores
efficere , oppositum repugnare etiam de po-
tentia Dei absoluta.
6. Idem prolaiur saltem de lege ordinaria,
primo ex Concilio Tridentino. — Secundo vero
principaUter probatur saUem de lege et de
potentia ordinaria non aUter fieri ( quidquid
sit de absoluta potentia), ex ConciUo Trident.,
sess. 6, cap. 5 , dicente peccatores vocari, ut
per Dei excitantem atque adjuvantem graiiam
ad convertendum se ad suam ipsorum justifica-
tionem , nt eidem gratics libere assentiendo et
cooperando disponantur , ubi Concilium non
minus adjuvantem gratiam quam excitantem
sentit esse aUquid creatum infusum vokmtati,
ut illam adjuvet ad motum conversionis. Ne-
que potest inteUigi de influxu gratife adjuvan-
tis, sed de principio ejus, quia loquitur de
gratia antecedente ad consensum et coopera-
tionem, qua prseparatur voluntas ut Deo vocan-
ti consentiat, quod confirmant verba sequen-
tia : Ita 2ct tangente Deo cor hominis per Spi-
ritiis Sancti illuminationem, nec Tiomo nihil
omnino agat inspirationem illam recipiens ,
quippe qui illam aljicere potesty quse verba
tangendi , recipiendi et aljicie^idi, significant
gratiam iUam esse aUquid creatum in anima
receptum. Idem indicant verba canonis 3, ibi :
Sine prceveniente Spiritus Sancti inspiraiione
atque ejus adjuiorio ; et canonis 4, ibi : A Deo
motum et excitatum.
7. Secundo , ex Patriius. — SimiU modo
potest hsec sententia coufirmari ex Patribus,
asserentibus amorem Dei et similes actus fieri
in nobis per infusionem gratiee et Spiritus
Sancti; sicait Augustinus, tract. 75 in Joan. :
Non valemus a^nare nisi accipiamus Spiritum
Sanctim : non accipimus autem Spiritum
Sanctum, nisi quatenus aUquod donum suum
nobis infundit ; ergo necesse est ut prius nobis
donetur tale donum, quod sit principium amo-
ris. Idem sumitur ex Augustino in ManuaU,
c. 20 et 27, et Ub. de Spirit. et Utter., cap. 3,
CAP. XVIII. UTRUM IN IIOMINE LIBERE AC SUPERNATURALITER, ETC.
79
8 et 9, quatenus ait non posse nos diligere
Deum nisi prius sanemur; favet etiain Grego-
rius, liomil. 30 in Evangel.^ quatenus ait :
Qui Deum desiderat,jam habet quodamat. De-
nique ad idem induci possunt canones Gon-
cilii Arausicani^ quatenus in eis dicitur invo-
cationem Dei, desiderium salutis, voluntatem
credendi, et similia opera pietatis^ fieri in no-
bis per Spiritus Sancti infusionemet operatio-
nem. At vero Spiritus Sanctus non infundi-
tur nisi per aliquod donum , ut idera Conci-
lium, can. 5, interpretatur; et tale donum dat
vires et potestatem operandi, ex mente ejus-
dem Concilii , et est prsevium ad actum amo-
ris et similes, ut ex canon. 6, 7, 20 et 25 ejus-
dem Concilii colligitur; ergo est aliqua gratia
creata^quse sit principium talium actuum.Tan-
dem potest addi ratio, quia consentaneum est
ordinarise legi providentia; Dei, ut per causas
secundas det internam virtutem sufiicientem
ad suas actiones ; sed in his actibus non re-
pugnat servari hanc legem et hunc suavem
providentise modum ; ergo etiam ad hos actus
dat Deus internam virtutem , qu« esse non
potest nisi aliqua gratia creata supernaturalis.
8. Qibodnam sit illud principimn infusum.
— -Quod si inquiratur quaj sit ista gratia, auc-
tores hujus sententiee pro comperto habent non
esse ahquem actum vitalem, quia supponunt
non esse ipsos motus indehberatos gratiee ex-
citantis, neque etiam possunt esse actus deli-
beratij quia horum principium inquirimus,
prseterquam quod regulariter isti actus imma-
nentes non sunt principia agendi ; oportet
ergo ut talis gratia sit aliquid in nobis rece-
ptum, et asolo Deo factum.Tribus autemmo-
dis invenio explicatam hanc gratiam. Primus
est dicentium esse habitum infusum ad quem
vitalis actus disponit, ut est prior ratura quam
actus in genere causee efhcientis, quomodo
opinantur multi de ultima dispositione ad
gratiam. Sed de hocpuncto disputandum infra
in libro septimo de justificatione ; nam ad il-
lum locum pertinet, et ibi ostendam senten-
tiam hanc talsam esse ; quidquid vero de illa
sit, in prsesenti non potest satisfacere : ad
summum enim potest habere locum in ultima
dispositione ad gratiam, quse est simultempore
cum impressione habitus ; hic autem univer-
salius loquimur de quocumque actu superna-
turali, qui potest sape tempore antecedere in-
lusionem habitus, ut supponimus, et auctores
contrarise sententise non negant. Et supra os-
tendimus, hb. 2, actus virtutum moralium in-
fusarum esse posse in peccatore non habente
tales virtutes, et attritio, seu contritio imper-
fecta potest esse in peccatore, prius tempore
quam justificetur . ut ex Concilio Trident,,
sess. 14, cap. 4, constat; ibi nihilominus di-
cit talem actum esse a Spiritu Sancto movente,
Hcet nondum inhabitante. Isti enim actus nou
possunt esse ab habitu, qui nondum est; ergo
in iUis non habet locum dicta sententia. Con-
jectare autem possumus auctores illius senten-
tise non agnovisse aliud principium creatum
supernaturalium actuum , prseter habitum :
nam si illud agnovissent, non redigerentur in
eas angustias, ut actum qui disponit ad habi-
tum ab ipsomet habitu fieri dicerent. Secun-
dus modus explicandi hanc gratiam, est ut sit
quaUtas qutedam similis habitui in hoc quod
infunditur per modum actus primi et virtu-
tisactivse; dissimilis autem ab habitu, quia
non est permanens, sed sohim per modum
transeuntis infunditur. Tertius modus est gra-
tiam illam non esse qualitatem, sed motionem
tantum; etlios duos modos inter aha refertin
dicto quodUbeto 2 Mendosa, non tamen desi-
gnat auctores.
9. Modei^norum senstcs. — Moderni vero qui
postea de auxiliis scripserunt , nunc unum ,
nunc alium insinuant, ut latius infra trac-
tando de concursu prsevio dicemus, nam eo-
dem modo in utroque puncto philosophantur.
10. Fera sententia. — Hoc principium in
potentia destituta hahitu no?i est aliqua gratia
creata. — Proljatur primo, auctoritate. — Ni-
hilominus dicendum censeo Hberum arbi-
trium, quando supernaturales actus eUcit sine
habitu, non juvari per ahquam gratiam crea-
tam , quse sit principium proxime physice
coefficiens talem actum. Hanc sententiam te-
net ex modernis Mendosa supra ; ex antiquis
vero sumi potest ex illis auctoribus, qui ne«
gant ultimam dispositionem ad gratiam pro-=
cedere ab habitu, quia nullum aUud princi«
pium physice activum supernaturaie et crea-
tum illius dispositionis assiguant, vel putant
esse necessarium. Ex Conciliis autem et Patri-
bus non sunt hic testimonia requirenda, quia,
ut supra dixi, de hoc physico adjutorio nihil
specialiter tractarunt, sed solum gratiam ad
hos actusab Spiritu Sancto infundi, velDeum
nos juvare ad illos efficiendos docuerunt, ut
capite sequenti referemus. Ratione ergo pro-
banda est assertio,
\\. Secundo, ratione quia neque qualitas, ne-
que motio actualis esse potest.-- Ut autem dis-
cursum formemus, supponimus secluso habi-
tu uon posse talem gratiam cogitari, nisi al«
80
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.E GBATL^ IN GENERE.
tero ex duobus modis supra relatis, scilicet, vel
ut sit qualitas, vel spiritualis motio, quia cogi-
tari non potest accidens spirituale inhoereus in-
tellectui aut voluntati, etrealiter distinctum ab
illi.s, quodque non sit actus vitalis, sed potius
principium proxime activum vitalium actuum,
quod in alio prsedicamento sit prseter qualita-
tis, actionis , vel passionis ; nam mera relatio
prsedicamentalis non cst principinm agendi^
et supponere debet fundamentum absolutum,
quod non potest esse nisi qualitas_, aut actio,
aut passio, et ideo si quas est talis relatio re-
sultans, in considerationem non venit. Ceetera
vero prsedicamenta in accidente spirituali lo-
cum non habent, ut per se patet, et in supe-
rioribus iterum tactum est. Hsec autem gratia,
si datur, accidens spirituale cst, cum potentiis
spiritualibus inheereatj et lealiter ab ipsis dis-
tincta, cum illis per se infundi debeat.
42. Impossihile aiitem est esse sohm modim
additum fotmtice contra Mendosam. — Impro-
babilis euim est opinio alia, quam supra Men-
dosa refert, scilicet, per hanc gratiam non
addi vokmtati, verbi gratia, realiter entitatem
ab illa distinctam^ sed modum quemdam ab
illa sohim morahter (ut aiunt), seu formaliter
distinstum; hsec, inquam, opinio probabiUs
non est ; quia hsec gratia ut sit principium
physicum et principale, in ratione proximae
virtutis, supernaturahum actuum, oportet ut
sit entitas perfecta, et in re ipsa distincta a po-
tentia, sicut ipsi sunt actus, prseterquam quod
neque intelhgi potest quid sit ille modus , vel
quahs motio in vohmtate fiat, ut iUum modum
acquirat. Prseterea hcet detur hcentia fmgendi
talem modum, esset constituendus vel redu-^
cendus ad ahquod prsedicamentum, quod esse
non potest, nisi vel quahtatis, vel actionis, aut
passionis , et in eis esset quid valde imperfec-
tum respectu actuum proprias supernaturales
entitates habentium. Unde non potest esse
principium proximum, et principale iUorum ;
imo si peritus philosophus recte consideret,
fortasse non inveniet accidens, quod sit modus
tantum et non propria entitas, quod sit pro-
pria virtus, et principium per se agendi, sed
ad summum conditio requisita, vel conferens
ad actiouem, ut figura, motus, et similes.
Conchidimns ergo non posse intehigi talem
gratiam, nisi quae motio aut quahtas sit.
13. Frincipium istud non est motio qiice re-
ducenda esset ad qualitatem : est enim via ad
terminum qui qualitas est. — Addimus vero
ulterius motionem necessario reducendam
esse ad quahtatem. Primo, quia motio in suo
esse, oportet ut passio vel actio sit , et conse-
quenter ut sit via ad ahquem terminum, non
enim potest intehigi via sine termino, ut supra
tractando de principio gratise excitantis osten-
di, et omnia ibi dicta possunt hic apphcari :
nam est eadem proportionahs ratio, et infe-
riustractando de concursu et de gratia efficaci,
hoc iterum inculcare necessarium erit; termi-
nus autem ihius motionis uon potest esse nisi
quahtas, ut discursus in prsecedenti paragra-
pho factus convincit ; ergo necessarium est,
quantum ad prsesentem qusestionem attinet,
motionem iham ad quahtatem reducere ; quia
cum motio iha sit via ad suum terminum, sive
per modum actionis, sive per modum passio-
nis, ut sic non est principium per se agendi
ahum actum perfectum, tum quia ut sic habet
rationem imperfectam ; tum etiam quia nuUa
entitas est principium agendi ahud, donec in
suo esse jam sit integre constituta : quamdiu
autem entitas concipitur quasi in via, non
est in suo esse plene constituta, et ideo ut
sic non est principium agendi ahud, sed so-
lum suum terminum per modum tendentise
ad iUum.
14. Deinde quamvis a suo lermino non distin-
gueretur, non posset esse causa principalis. —
Accederet quod, hcet admitteremus iUam gra-
tiam per modum purae motioiiis non habentis
ahquem intrinsecum terminum, non posset
esse principahs virtus proxima effectrix super-
naturahum actuum , sed sohim instrumenta-
hs : hsec autem gratia ponitur a dictis aucto-
ribus ut virtus principahs, eeque ac habitus
infusus, imo non admittunt actus vitales posse
fieri per instrumentalem virtutem , et nos
etiam de principaU virtute adjuvante tracta-
mus , quee suppleat vicem habitus : nam in-
strumentalem distinctam a vohmtate, vel im-
possibUem in eo sensu, vel nuUa ratione fun-
datam esse credimus. Quod autem pura motio,
etiamsi admittatur , non possit esse virtus
principahs, probatur, tum quia non potest
esse nisi entitas valde imperfecta, cum dica-
tur consistere tantum in fieri, et non in ahquo
facto esse ; tum etiam quia res omnes quse
non agunt nisi per motionem receptam ab
aho, solum intelhguntur agere, ut instrumen-
ta ; imo, si argumentum sumendum est ab his
quse experimur in instrumentis artis, quce non
agunt nisi mota, illa motio non sohim non dat
virtutem agendi, verum potius supponit illam,
et tantum est quasi conditio requisita ad mo-
dum agendi. Concludimus ergo, si talis gratia
datur, esse debere per modum quahtatis a solo
CAP. XVIII. UTRUM IN HOMINE LIBERE AC SUPERNATURALITER, ETC.
81
Deo infiisse,, ut voluutatem iu actu primo ad
agendum coustituat.
1 5. NoTi. est etiam hoc principium qualitas. —
Contra lianc ergo qualitatem objieit primo
Mendosa supra, quia fieri non potest ut specie
distiijguaturab liabitu ad quem talis actus na-
tura sua pertinet^ ut,verbigratia, a charitate,
si actus ille sit amoris Dei super omnia. Assum-
ptum probatj quia illa qualitas est actus pri-
mus tendens in idem objectum materiale et
formale, tanquam principium actus ejnsdem
speciei ; ergo non babet unde possit ab lialutu
charitatis specie distingui^ quod ille amplius
non urget. Alii vero respondent illam qualita-
tem distingui ab habitu , non tantum specie ,
sed etiam genere subalterno^ quia non est
quaUtas permanens sicut habitus, sed quasi
transiens^ seu habens esse quasi fluens, quod
non durat^ nisi quamdiu durat operatio. Hanc
vero responsionem ego impugnavi in 1 part.,
tract. \, hb. 2, cap. 16, disputando similem
qusestionem de himine glorise et visione beata,
quia illa quahtas licet ex vohmtate Dei possit
non diutius conservari quam dum actus durat,
non potest hoc fundari in natura intrinseca
tahs qualitatis, vel sahem nulhim nos habe-
mus fundamentum, autjudicium, vel exem-
phim alicujus spirituahs quahtatis habentis
talem proprietatem connaturalem : ex majori
autem vel minori duratione rei ex sola volun-
tate Dei extrinseca, non potest sumi argumen-
tum distinctionis specificee, ut per se notum
estj quia eamdem rem potest Deus majori vel
minori teinpore conservare, prout vohierit.
16. Non est aliquid iransiens. — Antece-
dens patet, quod illa quahtas, si datur, non
pendet ab actu qui per eam fit, sed potius
actus ab ipsa ; eam ergo ex hac parte non re-
pugnat permanere, etiamsi actio cesset. Dein-
de non peudet ab activo influxu potentise,
quia non est actus vitalis , seu secundus, sed
primus ab aho receptus ; ahunde vero est illa
qualitas spirituahs, et in spirituali subjecto,
pendensque in fieri ct esse tantum a Deo; ergo
ex suo genere est incorruptibilis, praesertim si
uon habet contrarium; vel si illud habet, sal-
tem quamdiu ab illo non expellitur, nou ha-
bet ex se imde desinat esse, nisi ex voluntate
Dei nolentis illam conservare, quod etiam fa-
cere potest in habitu; ergo de se non est mi-
nus permanens quam habitus ; quod recte ex-
plicatur exemplo adducto de visioue Dei, et
lumine glorise ; nam si Paulus, verbi gratia,
in via, ad visionem Dei brevi tempore raptus
est medio aliquo himine , tanquam principio
YIII.
visionis, non possumus cum fundamento di-
cere lumen illud fuisse distinctum specie a
lumine glorice Beatorum, solum quia in Paulo
brevi tempore duravit, et in Bcatis est seter-
num; nam eadem difFerentia inter visiones re-
peritur, et non propterea specie distinguun-
tur, quia visio quam habuit Paulus de se
(Eterna erat, licet in Paulo viatore brevi tan-
tum tempore Deus illam consorvare voluerit,
quod similiter de lumine dici potest, cum
nulla major ratio corruptibiIitatis_, seu transi-
torii fluxus, in lumine quam iu visione cogi-
tari possit.
17. Secundo, qida vel hahet secum conjunc-
tim infallihiliter cffectum , vcl non. Primum
dici nequit, quia esset semper gratia efficax. —
Secundo, princippliter argumentor, interro-
gando an illa qualitas, quse infunditur ut prin-
cipium physicum talis actus, habeat infallibi-
liter conjunctum actum secundum, propter
quem datur, vel possit de facto non sequi
opus, etiamsi illa infundatur : neutrum enim
dici potest consequenter juxta illam seuteu-
tiam ; ergo non infunditur talis qualitas. Pro-
batur minor quoad priorem partem, quia si
illud auxilium adjuvans per modum principii
quoties iufunditur habet conjunctum pro-
prium actum, non est auxilium sufiiciens, sed
efficax ; ergo tale principium seu qualitas non
includitur in auxilio, tam sufficiente quam ad-
juvante in actu primo ; unde consequenter se-
quitur per auxilium sufhciens non constitui
physice potentiam in actu primo ad operan-
dum, cujus contrarium illi auctores in argu-
mentis suis supponunt, et ad veram sufficien-
tiam auxilii necessarium videtur, juxta supe-
rius dicta.
18. Non lene coha^rehit cum libertate si illa
conjunctio infallihilis cum e/fectu sit exna-
tura hujus qualitatis. — Deiude contra illud
primum membrum occurrit gravis difficultas,
infra tractanda, de concordia auxilii efficacis
cum usu libero; nam si illa qualitas infalli-
biliter socum iuducit actum secundum, vel
illud est ex intriuseca natura talis qualitatis
determinantis voluntatem ad exercitium ac-
tus, vel iUa infallibililas aliuude provenit, sci-
licet ex praiscientia Dei, nou enim potest alia
ratio cogitari. Si primum dicatur_, recte qui-
dem ex illo effectu distinguetur qualitas illa
ab habitu, nam habitus non ita determinat
potentiam, sed illo utimur cum volumus; tunc
autem difficihimum est libertatem actus cum
illa qualitate componere; qnia infusio ihius
qualitatis non est formaliter et in se homini
6
82
LiB. III. DE ACXlLIiS INTERNiS DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
libera, quia ad illam efficiendam non concurrit
etiam physice^ ut supponitur, sed mere pas-
sive se habet recipiendo illam : in pura autem
receptione passiva uou est usus libertatis, ut
sumitur ex Conciho Trident.^ sess. 6^ c. 5, et
can. 4. Neque etiam est illa infusio hbera an-
tecedenter^ seu per denominationem ab ahqua
prcevia dispositione hbera_, propter quam iha
quahtas infundatur, quia oportebit illam dis-
positionem esse supernaturalem, et conse-
quenter a gratia excitante et adjuvante fieri, et
tum redibit qusestio quodnam sit principium
adjuvans ad iham dispositionem. Igitur ne-
cessario sistendum est in gratia prima adju-
vante per modum principii physici, quae non
magis detur homini propter praeviam disposi-
tionem ejus , quam detur prima gratia exci-
tans propter similem dispositionem ; sicut enim
prima excitatio non est hbera homini uUo mo-
dO;, itaneque primainfusio ihius quahtatis quee
dicitur esse gratia adjuvansper modum prin-
cipii physici. Ex quo sequuntur duo incom-
moda, unum est, ihum cui non infunditur
iha quahtas simphciter, non habere auxihum
sufficiens, quia sine iha non potest ehcere ac-
tum, nec est in potestate hbera ejus habere
talem quahtatem^ cum nihil possit hbere age-
re, quo iham obtineat. Ahud inconveniens
est^ quia ihe cui datur tahs quahtas non hbere
operabitur;, nam si iha quahtas determinat
quoad exercitium actus voluntatem cui infun-
ditur, ita iufahibihter ex intrinseca sua natu-
ra^ ut non posset voluntas ei resistere, et actum
cohibei-e, non apparet quomodo actus ihe hber
quoad exercitium prodeat; quas rationes hic
amphus nou prosequor_, quia necessario sunt
in sequeutibus saepms repetendse, praecipue
tractando de auxiho et concursu efficaci.
19. Neque eliamsi illa connexio sit ex prce-
scicdtia Dei. — Si autem ahud membrum eh-
gatur, nimirum^ illam infahibilem connexio-
nem inter quaiilatem iham et consensum vo-
luntatis non esse ex natura intriuseca tahs
quahtatis, sed ex prsescientia^, quia scihcetprae-
videns Deus vohnitatem sic excitatam consen-
suram, si adjuvetur. infuudit ihi talem quah-
tatem , ut per eam sicut oportet operetur ;
quaudo autem praavidet non consensuram^
etiamsi ei infuudatur tahs quahtas^ tunc iilam
non infundit^ non qiua de se sine actu esse
non posset^ nec quia semel iufusa uon subja-
ceat quoad usum hberEe potestati voluntatis,
sed quia iu tah homme esset otiosa ct iuuti-
hs; si hoc, iuquam, dicatur, jam ehgitur aUe-
rum m.jmbriim partitiuuis in primo dilem-
mate positae, simulque iho modo facile salva-
turhbertas; tamen exphcatio non est juxta
sensum et principia auctorum contrariae sen-
tentiae, qui iham praescientiam non admittunt,
ut videbimus. Et praetcrea non evacuat pri-
mam difflcuhatem tactara, quia si quahtas illa
ex naturasua infundi potest potentiae non ope-
ranti, nec ex vi ihius statim operaturae, de se
non est quahtas pendens ab actuah operatio-
ne, neque rcquirens iham, ut in potentia sit et
permaneat ; ergo de se est quahtas habituahs,
et verus habitusj et consequenter ejusdem spe-
ciei cum virtute infusa ad quam pertinet tahs
actus, immeritoque appehatur quasi trausiens,
cum non sit hsec ejus natura, quidquid sit de
vohmtaria infusione vel conservatione Dei cum
tah praescientia, et non sine iha. Nam etiam ha-
bitum ipsum potest Deus non infuudere aduho
nisi praesciat ihum statim in eodem momento
operaturum cum iho, sicut verisimile est fuisse
infusum Angelo, vel primo homini in sua
creatione. Et declaratur amphus, nam si iha
quahtas ex natura sua infundi potest vohm-
tati uon statim operanti, etiamsi de facto so-
him infundatur ei quae praescitur operatura^,
nihilominuspostquam fuerit semel infusa per-
manebit in potentia, quantum est ex natura
sua, etiamsi poteutia ab operatione cesset, quia
non potest magis pendere ab operatione in con-
servari quam in fieri; ergo considerata illius
natura, nihil habet in quo ab habitu differat.
20. Dices : est lialitus, ad illum tantum ac-
tum infusus, et qui eo elicito adimittir. — Sed
ahquis fortasse, argumento coactus, fatebitur
qualitatem iliam niliil aliud esse quam ipsum
habitum, vocari autem transeuntem solum ex-
trinsece, quia tunc non infuuditur a Deo ut
permaneatj sed solum ad ihum actum, et
quamdiu ihe duraverit. Sic enim divus Tho-
mas 2. 2, quaest. 175, art. 3, ad 2, sentit lu-
men gloriae infusum Paulo in raptu, in specie
et eutitate fuisse idem quod est in Beatis, da-
tum tamen esse per modum transeuntis, quia
sohim ad breve tempus datum est.
21. Rejicitur licec solutio. — Verumtamen
hoc imprimis est contra hypothesim quam in
dispositione supponimus , nimirum , sermo-
nem esse de actibus qui ab habitibus non eli-
ciuntur; deinde frivolum et iucredibile vide-
tur dicere peccatori, quoties, prius tempore
quam justificetur, elicit actum superuaturalem
temperantiae aut fortitudinis, vel poenitentiae
imperfectae, qua se remote disponit ad remis-
tionem peccati_, infuudi habitus talium virtu-
tum^ et auferri statim ac cessat operari. Et
CAP. XIX. SOLUM SPIRITUM SANCTUM IMMEDIATE ADJUVARE, ETC.
83
preeterea in contritione, seu iiltima ad gratiam
dispositione^ non habet locum illa responsio^
quia tunc actus permanenter infunditur; ergo
necGssarium erit illara dispositionem elici ab
ipso habitu ad quem ipsa disponit^ et ratione
cujus ipsa infunditur;, quod repugnarC;, trac-
tando de justificatione , probabimus. Nunc
autem tanquam certum supponimus actum
propter quem ehciendum datur auxihum gra-
tise proxime adjuvantis, non posse esse ratio-
nem et causam propter quam tale auxihum
datur^ ahoqui esset tahs ratio vel causa^ non
ut factus per vires gratiae , sed ut factus per
sohim hberum arbitrium, quod nemo dicet,
qui Semipelagianum errorem omnino voluerit
evitare.
22. Alice confirmalioiies. — Denique possunt
ad hanc rationem confirmandam adduci om-
nia quibus supra probavimus, ad ehciendos
actus supernaturales gratiffi excitantis , non
esse necessariam, nec prsecedere infusionem
ahcujus quahtatis^ vel motionem quaj non sit
actus vitahs. Nam est eadem vel major ratio^
quia tam motus gratise excitantis quam actus
proprii gratise adjuvantis supernaturales sunt,
et effective a nobis fiunt, solumque differunt
vel in majori vel in minori perfectione^ quod
parum refert ad necessitatem supernaturahs
principii, vel in hoc quod illi sunt necessarii,
isti autem hberi^ et ex hoc capite magis vide-
tur repugnare impressio iUius quahtatis acti-
bus hberis , quam necessariiS;, ut explicatum
est. Quod vero ad auctoritatem pertinet, tahs
quahtas pra^via ad hos actus non majus habet
fundamentum in Scriptura_, Concihis, vel Au-
gustino, respectu illorum_, quam respectu mo-
tuum gratise excitantis ; nullam enim prgeviam
gratiam in illis invenimus,, preeter inspiratio-
nes', illuminationes , et alias similes , quse in
actibus vitalibus consistunt^ quod amplius ex
solutione argumentorum constabit^ quam com-
modius capite sequenti trademus.
CAPUT XIX.
SOLUM SPIRITUM SANGTUM I3IMEDIATE ADJUVARE
VOLUNTATEM UT PRINCIPALE PRINCIPIUM PROXI-
ME ET PHYSIGE FAGIENS SUPERNATURALEM AG-
TUM., QUANDO SINE HABITU ELICITUR.
i . Prohatiir assertio, primo, ex superioribus
capitibus. — Secundo, ancioritate Mendosce.
— Hsec assertio sufficienti partium enumera-
tione ex discursu praecedentium capitum ne-
cessario concluditur. Nam ostensum est ali-
quod principium coefficiens cum voluntate ta-
lem actum^ et supplens defectum virium ejus^
necessarium esse. Deinde probatum est hoc
principium non esse motionem, vel qualitatem
creatam quse preecedat per modum actus vita-
lis et excitantis gratise^ vel per modum actus
primi a solo Deo infusi, et passire tantum in
voluntate recepti ; ergo necessarium est ut tale
principium sit increatum ; est ergo Deus ipse,
seu Spiritus Sanctus. Atque ita videntur sen-
tire de ultima dispositione ad gratiam multi
ex auctoribus, qui negant illam effective pro-
cedere ab habitibus infusiS;, praisertim Men-
dosa in dicto quodlib. 2 ad fmem, et Vega,
lib. 6 in Trident., cap. 28, ubi non requirit
aliam gratiam prsevenientem creatam ad ta-
lem dispositionem prseter excitaniem, et ita
exponit Scotum. Eadem autemratio, vel certe
major, in cseteris actibus supernaturalibus,
qui tempore antecedunt habitus, locum habet.
2. Hic modus agendi possibilis est. — Pos-
sumus autem ulterius assertionem nostram
confirmare, duo demonstrando. Unum ost,
hunc modum divini adjutorii esse possibilem,
id est, non repugnare de potentia absoluta.
Aliud est, etiam secundum legem ordinariam
esse sufficientem, et modo loquendi Scriptu-
rarum et Patrum, et convenienti ordini divi-
n£B providentia3 consentaneum. Priorem par-
tem probavi de visione beatifica in particulari
in 1 part., tract. \, lib. 2, cap. 1, ubi dixi
posse fieri ab intellectu creato, solo Deo coo-
perante, et specialiter influente cum illo,
quam sententiam tenet etiam Fr. Joan. Vin-
cent., de gratia Christi, quffist. 6, post quar-
tam conclusionem; Vasquez, 1 part., disput.
46, cap. 2; Molina, 1 part., qusest. 12, art. 5,
disputat. 2, qui plures auctores pro illa sen-
tentia referuut in 4, distinct. 49. Nemo autem
negavit eamdem esse vel majorem rationem
de actibus viae. Ratio autem communis omni-
bus est, quia nulla ratio repugnantise velimpli-
cationis contradictionis in hoc modo eflieien-
tiee ostendi potest. Nam si qua cogitari valet,
maxime erit quia vitalis actus, ut talis est, non
potest fieri sine principio intrinseco et inhfe-
rente ipsi operanti, cujus contrarium ex illo
efficientise modo sequi videtur. At ha3c ratio
nullius momenti est, et potest efficaciter in
contrarium retorqueri, quia etiamsi solus Deus
ad illum actum cum voluntate operetur, sem-
per actus ille est ab intrinseco principio vitoe,
nempe a vohmtate cooperante cum Deo, et ex
babitudine ad illam denominatur vitalis, non
ex habitudine ad Deumj ergo non habet lo-
cum iha repugnantia.
84
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVINyE GRATI^ IN GENERE.
3. Neque olest vitalitas adus. — Unde ar-
gumentor aliter^ utresmagis explicetur (nam
vis rationis eadem fere est), quia quando vo-
limtas amat Deum ex habitu charitatis, non
influit in actum per solam charitatem, sed
etiam per seipsam, et licet idem. indivisibilis
iuflnxus sit ab habitu et a potentia, tamen for-
mahter et per se non habet quod sit vitaUs ex
habitudine ad habitum, sed ad potentiam,
quia illa sola est proximum intrinsecnm prin-
cipium vitse. At vero quando dicimus Deum
cum potentia sola eumdem amorem operari,
Deus non supplet, neque toUit, aut impedit
influxum potentiae, sine quo actus non potest
esse vitahs, sed tantum supplet efiicientiara
habitus, quse per se vitalis non est ; ergo facil-
hme et sine ulla repugnantia potest Deus id
facere, habet enim in eo locum vulgare axio-
ma, quod quidquid potest Deus facere per cau-
sas secundas, potest facere se solo.
h. Quod ex ipsis adversarris prohatur. —
Nec potuerunt auctores contrariee sententise
vim hujus rationis efl"ugere, nisi vel dicendo
habitum inrusum, vel aliam qualitatem super-
naturalem loco ejus inditam, esse totum prin-
cipium proximum, quo potentia facit actum,
ipsa tantum quasi materialiter se habente
substentando illud principium, vel saltem as-
serendo illud supernaturale principium ac-
tus, esse principium proximum, unde actus
habet quod sit vitalis. Utrumque autem ho-
rum est falsum, quia primum est contra ra-
tionem actus vitahs, de cujus ratione formali
est ut efiective procedat ab anima , nisi etiam
effective procedat a potentia ejus, quatenus in
ipsa anima radicatur et ab ipsa fluit. Nam
effectio quaj provenit sohmi a forma extrinse-
cus adjuvante, nullo modo potestesse ab ani-
ma ; sicut calefactio, quse est ab aqua calida,
nuUo modo elici potest a forma aquse, quia
solum est a calore, tanquam a principio agen-
di quod extrinsecus advenit aquse ; et ex hac
ratione impugnatur etiam altera pars, seu
modus dicendi, quia cum habitus seu qualitas
infusa non sit potentia intrinsece manans ab
anima, non potest esse principium vitahtatis
actus (ut sic dicam), ut lib. 6, lougo dis-
cursu monstrandum est.
5. Sohitar ohjectio. — Relinquitur ergo, ex
vitahtate actus supernaturahs non repugnare
quin fiat a potentia sinc habitu, vel aha qua-
htate inlirerente, quse illam per raodum prin-
cipii pliysici adjuvet, quia hanc efficientiam
optime polcst Deus supplere per seipsura, nec
enim necesse est ut potentiee inhsereat, satis
est enim quod ilU intime adsit , et cum illa
influat. Respondent aiiqui hanc intimam prse-
sentiam sufBcere quidem ut Deus concurrat
cura potentia per raodura causse universalis,
non taraen ut concurrat per raodum causse par-
ticularis et principahs. Respondetur falsara esse
posteriorera partera ; tura quia nulla sufiiciens
ratio diflerentiae reddi potest, tum etiam quia
sic operatur solus in potentia illos eflectus qui
non sunt actus vitales ; ergo etiam poterit ad
vitales actus, ut causa proxima et principaUs,
influere simul cum potentia vitah, et non ex-
chidendo cooperationem ejus ; hoc enim ne-
cessarium non est , quia potentia non minus
potest suura influxum prsebere cura principio
principah sibi assistente, ut sic dicara, quara
cura inhaerente; nuUa enim repugnantia assi-
gnari potest, sive potentia existimetur princi-
pium partiale, et principale etiam in suo ge-
nere, respectu actuum supernaturahum, sive
reputetur principium elevatum per potentiam
obedientialem , ac proinde instrumentale :
nam quidquid horum censeatur, potest Deus
cooperari potentise, vel elevare illam supplen-
do simul per seipsum omnera efficientiam
quara habitus prsestare potuisset.
6. Ille modus agendi Dei ordinarie a Beo
usurpatur. — Secundo , ex aliis Conciliis. —
— Venio ad ahud raerabrum de potestate or-
dinaria, et de facto. Et imprirais expendo dis-
tinctionera indicatara a Conciho Trident., sess.
14, cap. 4, duobus raodis fieri ahquod opusin
nobis ab Spiritu Sancto, scihcet, vel inhabi-
tante, vel tantura movente ; proprie enira in-
habitat Spiritus Sanctus in nobis per habi-
tualera gratiara et sanctitatem, et ideo tunc
dicitur operari proprie ut inhabitans in nobis,
quando per habitus operaraur. Opera ergo,
quge antecedunt habitus, sunt dona Dei, et
Spiritus Sancti irapulsus non inhabitantis, sed
tantura raoventis, sicut de attritione, quae an-
tecedit charitatem, docet Conciliura in citato
loco ; ergo satis consentanee ad ilhim raodura
loquendi Concihi intelligimus ad hujusmodi
actus ipsummet Spiritura Sanctura iraraediate
nos movere, prius cor pulsando per excitan-
tera gratiam, quam ibi Coucinum impulsum
vocat, et deinde nobiscum influendo in actura
antecedentem ad liabitum, quo liomo sihi viam
ad justitiam parat, ut idem dicit Coucilium.
Deinde ad hos actus requirunt Concilia exci-
tantem et adjuvantem gratiam, etsolara exci-
tantera dicunt esse praevenientem per Spiritus
Sancti inspirationera et illurainationem : ad-
jutorium autem tribuunt gratise cooperauti,
CAP. XIX. SOLUM SPIP.ITUM SANCTUM IMMEDIATE ADJUVARE, ETC.
85
et Deo seu Spiritui Sancto adjuvaiiti, ut con-
stat ex eoJem Concilio Trident., sess. 6^ cap.
5, et can. 3 et 4, et Concilio Arausicano^ cau.
4/ et 6, et sequentibus. Utrumque autem pro -
prie et sufficienter salvatur, dicendo ipsum
Spiritum Sanctum efFective per seipsum, et
excitare potentiam, etadjuvareillam^ preese.r-
tim quando nondum illaminliabitat; sic enim
Deus in nobis atque nobiscum operatur, ut
loquitur idem Concilium Arausicanum, cap.
9. Denique Scriptura sapissime vocat Deum
adjutorium nostrum, et specialiter cooperan-
tem, quocl certe non dicit propter solum ge-
neralem concursum, sed prsecipue propter
singulare auxilium gratise ; et ita etiam lo-
quitur Augustinus, etScripturas iuterpretatur.
Hse autem locutiones indifFerentes sunt, et
propriissime intelligi possunt de Deo imme-
diate nostras potentias adjuvante ; ergo ubi
non concurrit per habitum, nou oportet fin-
gere aliquam qualitatem, vel incognitam mo-
tionem, sed ipsimet Spiritui Sancto hanc effl-
cieutiam immediate tribuere. Et confirmatur
optime ex doctrina D. Tliomae, queest. 22 de
Verit,, art. 8, ubi^ cum docuisset posse Deum
mutare voluntatem ab uno actu in aUum, ad-
dit : Tmvmtat autem ( scilicet Deus ) volunta-
tem dupliciter, imo modo, movendo tantum,
quando scilicet et voluntatem motet ad ali-
quid voIe7idum; sine hoc quod aliquem for-
mam impri^nat voluntati, sicut, quando sine
appositione alicujus hahitus, quandjque facit
ut homo velit hoc quod prius non volehat; alio
vero modo, imprimendo aliquam formam in ip-
sam voluntatem, ubi non solum loquitur D.
Thomas de potentia absohita, sed etiam de
ordinaria et usitata a Deo; etperformam sine
dubio intelligit quamcumque qualitatem prae-
viam, quee sitprincipium agendi ipsi volunta-
ti. Docet igitur quotiesDeus movet voluntatem
advolendumimmediate etperseipsum,efficere
actumvolendisine mediaforma creata, quam-
vis non excludat cooperationem ejusdem vo-
luntatis, ut per se notum est.
7. Tertio, ex modo opcrandi divitue provi-
dentice. — Ultimo, possumus hoc congruen-
ti ratione declarare, quia hic modus operandi
nou est prseter ordinem providentiae Dei, sed
potius est illi maxime consentaneus : nam ad
Deum spectat supplere impoteutiam causaruni
secundarum in uuoquoque genere, quando
illis deest intrinseca virtus ad connaturali-
ter operandum , et nondum sunt illius ca-
paces, sed potius ad illam obtinendam ten-
dunt, alio modo minus perfecto operando. Ita
enim in prffiseuti contingit ; naro quando ho-
mo operatur hos actus ante habitum^ prooe-
dit ab imperfecto ad perfectum, nimirum ab
statu iujustitise vel careutiee justitia3 ad sta-
tum justitise paulatim transeundo , et ideo
pro eo tempore non potest connaturali modo
et per virtutem intrinsece inhserentem ope-
rari : pertinet ergo ad Deum, ut primum au-
ctorem gratise, tunc per seipsum supplere de-
fectum hominis, et illum ad se convertere, per
seipsum peculiariter movendo et adjuvando,
quo modo solet loqui divas Tliomas primase-
cundse, qusestione centesima nona, articulo
sexto et septimo, etiam de conversioue ad
Deum per ultimam et perfectam dispositionem
ad gratiam. Tandem confirmabitur amplius
haec senteutia re.spon(lendo ad argumenta iu
capite preecedentirelicta.
8. S olvuniur argumenta . — Primo, ex impro-
portione voluntatis ad actus snpernaturales. —
Primum erat voluntatem natura sua non ha-
bere potestatem ad actus supernaturales eli-
ciendos sufficienter^ quod simpliciter et abso-
lute coucedimus de potestate integra, et in ge-
nere principii proximi sufficiente, seu princi-
pali, quod supra lib. 2 late docuimus. Inde ta-
men non sequitur esse necessarium princi-
pium adjuvans ipsi potenlise inhserens ; nam
sufficit principium coefficiens, potens ad sup-
plendum defectum habitus, vel alterius prin-
cipii, ut declaratum cst. Si vero sit sensus il-
lius antecedentis potentiam naturalem aui-
mae, nullam omnino virtutem etiam inchoa-
tam de se habere ad eliciendum hujusmodi
actus, si ab alio sufficienter juvetur, falsum
est, et contra communem seutentiam, quam
cum Driedone et Ruardo tradit Bellarminus,
lib. 6 de Grat. et liber. arbitr., cap. 45, et
plures alii, tam antiqui quam moderni, quos
infra tractando de gratia habituali, libr. 6,
referemus. Idemque parum insinuat Augusti-
nus de Spirit. et litter., cap. 33, ubi tractans
queestionem, au voluntas credendi sit a libero
arbitrio, vel a Deo, respondet, quod liherum
arhitrium naturaliter attrihutum a creatore
animce rationali, illa media vis est, quw vel
intendi ad fidem. vel incliyiare ad fidelitatein
possit ; sentiens voluntatem credendi esse ab
hac vi liberi arbitrii naturalis , nou tameu
sola, sed a Deo supernaturaliter adjuta. Et
ideo ( inquit ), nec istam voluntatem qua cre-
dit homo Deo, dici potest homo habere, quam
non acceperit, quaudoquidem, vooaute Deo ,
surgitde libero arbitrio, quodnaturaliter cum
crearetur accepit. Ergo, teste Augustino, vo-
86 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
luntas credendi procedil ab aliqua vi natura-
liter indita voluntati liberae, sive illa dicatur
naturalis et principalis in suo ordine, licet par-
tialis, sive dicatur obedientialis et instrumen-
talis. de quo, dicto libro 6, diceudum est. Ali-
qua vero prorsus uecessaria est ut actus pos-
sit esse vitalis, quia non posset secus effecti-
ve fieri ab ipsa potentia, sed tantum a virtute
addita, quod repugnat actui vitali, et prai-
sertim libero. Eadem autem inchoata vis li-
bcri arbitrii sufficit ut actus possit esse vita-
lis, ac proinde satis etiam est ut possit elici
ab eodem libero arbitrio^ ab ipso Deo imme-
diate adjuto sine aliqua qualitate inlieerente,
iit probatum est.
9. Ad id qiiod 'potentia sit constitii,enda in
actu primo per formam inJicerentem. — Unde ad
primam confirmationem^ quod potentia debet
constitui in actu primo per formam inboeren-
tem^ respondetur id esse verum de actu primo
integro et totali : nam si aliqua entitas sit to-
tum principium agendi , non potest actio tri-
bui alicui suppositu^ nisi illa entitas inhae-
reat, vel informet ilbid suppositum^ si non sit
idem cum illo, ut est iu Deo. Ratio autem est,
quia quando lorma distincta est totale princi-
pium agendi^ nou potest denominare subjec-
tum , vel suppositum agens , nisi ilii inbse-
reat ; tum quia forma non dat agere, nisi qua-
tenus dat esse; tum etiam quia una res non
denominatur agere actione alterius rei suppo-
sito distiuctee^ ut est per se notum, quia actio,
nt actio, sohim denominat illud a quo est.
Secus vero est quando actus primus non est
totahs, et in preesenti habitus vel qualitas
creata non est totale principium proximum
eliciendi actum supernaturalem, scd est quasi
partiale, seu complens principium proiimum,
et hoc modo dicitur constituere potentiam in
actu primo, non daudo actum primum, uam
•ipsa potentia per seipsum habet ahquam vim
in actu primo , ut probatum est, sed dicitur
constituere in actu primo complendo illum,
Dicimus ergo hujusmodi actum primum, nou
integrum, sedcompletivum(utsicdicam),posse
suppleh pcr actum non iulia^rentem, sed assis-
tentem ad coefficiendum cum potentia, quiaac-
tivitas potentias est distiucta ab activitate alte-
rius comprincipii, et ideo, etiamsi ihud uon sit
inh(3ereus, potentia vere elicit aclum, quia ne-
que est nec denomiuatur per se eliciens actum
a sola efficientia habitus, vel Dei, sed ab effi-
cieutia propriaper vim innatam et non distiuc-
tam ab ipsa entitate vohmtatis, quam explica-
vimus. Quocirca ut rem magis dcclarem, quan-
DIVIN.E GRATI.-E IN GENERE.
do voluntas cum habitu charitatis ehcit actum
charitatis, duphciter denominatur efficiens ta-
lem actum ; primo per se, quatenus per suam
entitatem infiuit in illum actum ; secundo per
ahud, quateuus efficientia habitus tribuitur
potentiaa cui inhaeret. At vero quando volun-
tas ehcit actum amoris sine habitu charitatis,
et juvatur a Deo, fatemur non denominari ef-
ficientem ab influxu Dei, quia non est ab actu
primo inlisBrente; retinet vero alium influxum
per seipsam, et ab iho vere et sufficienter de-
nominatur efficiens, quia ihe est verus in-
fiuxus eflectivus, et sohis est per se uecessa-
rius, et quasi essentialis ad actum vitalem et
hberum. Atque hinc facile patet responsio ad
cffitera quse in iha confirmatione attinguntur.
In quibus sequivocatio committitur, tum con-
fundendo principium principale comparatione
potentiffi, vel comparatione cujuscumque ahe-
rius comprincipii, et principium integrum cum
partiah j tum etiam nou distinguendo in intel-
lectu et vohuitate duplicem rationem , unam
ehcientis, et aheram recipientis actum. Anima
ergo respectu vohiutatis est principium prin-
cipale cujuscumque actus voluutatis, etiam
supernaturalis, quia ab iha habet tanquam a
prima radice, quod sit vitalis. Et de hoc prin-
cipio loquitur Aristoteles, quando indc infert
animam esse intriusecam formam, dans ni-
mirum substantiale esse vitse , quia inde ha-
bet operatio priucipaliter ut sit vitalis. Nihilo-
minus tamen, respectu substantiEe actus, po-
test esse ahud principium principahus in ra-
tione virtutis activai, et hoc modo dicimus
habitum charitatis esse principaiius princi-
pium talis actus, quamvis non sit necessarium
ad vitalitatem ejus. Et prseterea etiam Deus
ipse potest esse principalius principium ejus-
dem actus loco habitus, quamvis non inha3-
reat potentiee a quo proxime, et principali-
ter ab anima, habet ille actus quod vitahs
sit. Quod totum procedit sive vohiutas simul
cum haljitu, vel Deo dicatur in suo genere
principale principium , sive instrumentale,
dummodo influxus ejus ad vitalitatem actus
sufficiat.
10. Explicatur ex ipsa ratione intellectus et
voluntas quomodo juvari possunt per princi-
pium extrinsecum et assistens. — In quo etiam
necesse est duas alias rationes potentise activa^
et passivse in voluntate vel intellectu distin-
guere, quia in ratione potentiae activee, neutra
est iutegrum principium proximum talis ac-
tus, non solum pro}iter concursum requisitum
ex parte objecti, sed etiam propter influxum
OAP. XIX. SOLUM SPIRITUM SANGTUM IMMEDIATE ADJUVARE, ETC.
S1
necessarium ex parle faciiltatis operatricis^ et
ideo in genere efficientis juvari potest a prin-
cipio extrinsecus adjuvante, sive inhoerente,
quando actus fit connaturali modo, sive assis-
tente, et simul moventc, quando actus fit
modo quasi praeternaturali. At vero in ra-
tione potentiae passivae , est intellectus , vel
voluntas totale principium, et est simplici-
ter necessarium ad recipiendum effectum ac-
tus vitalis, ut est intelligere, vel amare, ita
ut non solum non possit ille effectus recipi
in alia potentia , quse non sit intrinseca ipsi
anima3, ut viventi, verum etiam nec possit in
lioc juvari a principio extrinsecus adjuvante^
sive inhaerente , sive non inhserente. Et ita
actus charitatis, Hcet eliciatur a potentia cum
habitu coelSciente, non recipitur in potentia,
habitu ipso simul correcipiente_, ut est com-
muniter receptum. Et in hoc genere causa-
litatis receptivse actus vitalis, maxime fundan-
tur discursus D. Thomse et Theologorum ad
probandum, nec hominem posse intelhgere
perintellectum quisit substantia separata, nec
Christi animam potuisse amare per volunta-
tem increatam ; loquuutur enim de intellectu
possibili , ut possibilis est, et de vohmtate, ut
informari potest amore, ita enim per illam
anima vel homo in ratioue amantis constitui-
tur. Nam revera multo major repugnantia est
quod aotus vitahs in extrinseca substantia vel
potentia recipiatur , et nibilominus constituat
hominem intelHgentem vel amantem, quam
in hoc, quod idem actus ab extrinseco princi-
pio infusus, et in potentia animse receptus,
hominem tali anima informatum inteUigen-
tem, vel amantem constituat : unde non de-
sunt Theologi, et antiqui et moderni, qui hoc
posterius dixerint esse possibile, cum tamen,
in primo, tam Averrois phantasia quam hse-
reticorum amentia omnibus incredibihs visa
fuerit. Et hcet probabilius sit etiam ilhid pos-
terius repugnare de totali principio productivo
talis actus^ non tamen de pariiali principio,
seu adjuvante potentiam per seipsam iutrinse-
ce influentem, ut ssepe dixi : nam in hoc etiam
uon sequiparantur duae illae rationes potentiae
vitalis , scilicet activa et passiva, ut etiam de-
claravi.
H. Sohitur ohjectio faciendi producHonem,
actus vitalis a solo Deo. — Ad tertiam confir-
mationem. — Et per heec responsum esl ad
secundam confirmationem ; negamus enim
sequi posse Deum solum, sine influxu volun-
tatis, eflQcere in illa actum quo ipsa amet,
quia per hoc excluderetur iutrinsccus in-
fluxus ipsius potentise., quod repugnat actui
vitali, preesertim habenti suum efiectum for-
malem in tali potentia. Hoc autem non se-
quitur ex eo quod Deus per seipsum adjuvet
potentiam simul influentem , et suo auxi-
lio elevet illam, ut ille influxus tali actui
proportionatus sit , ut ex dictis satis patet.
Tertia confirmatio in primis assumit falsum,
quia generalis concursus Dei, per se ac praeci-
se spectatus, non est influxus in causam, sed
in effectura et productionem ejus, ut inferius
dicam. Deinde nihil ad propositum refert ,
quia non tractamus de Deo, ut concurrente
per modum primaB causae, sed ut adjuvante
per modum causae proximai, supplendo penu-
riam habitus , et quoad hoc dicimns non
oportere ut id faciat media qualitate, vel mo-
tione prius indita ipsi potentiae, sed per in-
fluxum immediatum in ipsum actum, quid-
quid sit de modo quo generalem concur-
sum praestet.
12. Hesponsio adConcilium Tridentinum.—
Ad argumenta secundo loco proposita, respon-
demus Concilium Tridentinum, quoties loqui-
tur de gratiaquee tangit cor, et praemovet illud
ac praeparatj ut consentiendo se disponat ad
justitiam, explicare id per verba vocationis,
illuminationis et inspirationis, quae omnia
gratiam excitautem significant. Praeter hanc
ergo nullam aliam inhaerentem potentiae, et
praeviam ad conversionem, seu liberam dispo-
sitionem ad justitiam, a Concilio Tridentino
traditam vel insinuatam invenimus. Cum au-
tem gratiae excitanti adjungit adjuvantem,
nunquam dicit illam esse praeviam, nec per
illam tangere Deum cor, sed potius sentit es-
se cooperantem nobiscum, dum dicit nos co-
operari cum illa. Quid autem sit ista gratia
adjuvans, non declarat ; tum quia multiplex
esse potest; tum etiam quia de hoc est va-
rietas opinionum inter Theologos, quam diri-
mere non erat ad doctrinam fidei necessarium.
Et ideo solum est certum influxum gratiae ad-
juvantis esse quid creatum, et in nobis re-
ceptum, et gratiam ipsam excitantem suo mo-
rali modo adjuvare, quando homo actu con-
sentit. De principio autem pbysice adjuvante
solum habemus esse creatum et inhaercns,
quando per habitum datur ; ante iufusionem
autem habitus solum legimus ipsummet Spi-
rilum Sanctum movere, et adjuvare volun-
tatem. Unde ad alia omnia testimonia quai
ibi adducuntur^ respondemus Spiritum San-
tum, eo ipso quod incipit supernaturaliter
excitare hominem, incipere esse in homine
88 LIB. III. CE AUXILIIS INTERNIS
uovo modo, non iit liabilatorem, sed nt mo-
torem qni excitat hominem, et ad illum jn-
vandnm prsesto adest, et liac ratione dicitnr
aliqno modo tnnc dari et infandi. et incipere
liominem sanare, et similia, qnte jnxta nos-
tram sententiam facillimnm et propriissi-
mnm sensnm liabent.
13. Qicid sit gratiaadjuvans. — Ex dictis an-
tem interri videtnr ipsnm Deum, senSpiritiim
Sanctnm , posse esse et appellari gratiam ad-
jnvantem^ qnod aliqnibns videtnr magnnm
inconveniens, qnia Angnstinus, de Prsedesti-
nat. Sanctor., cap. 40;, dicit gratiam adjnvan-
tem esse effectum praidestinationis : sed hoc
parvi momenti est^, qnia^ nt diximns in secnn-
do Prolegomeno, dari potest aliqna gratia in-
creata, et Spiritns Sanctus appellatnr donnm
quod justis gratis datur, et nomen ilkid ex
tempore illi convenit, Hcet ipse ffiternns sit,
quatenns non ab seterno, sed iu tempore nobis
datur ; ergo simili modo poterit appellari gra-
tia, et qnatenns adjutor noster est, poterit ap-
pellari gratia adjuvans, qnse denominatio ex
tempore illi convenire potest, qnia sumitnr
ab actnali influxn gratice adjnvantis, qui crea-
tus est^ et in tempore in nobis fit. Jnxta antem
com.munem nsum vocis^ gratia adjuvans pro-
prie dicitur ipse influxus in nobis receptus :
Deus antem melius adjutor, seu principinm
adjnvans nominatur. Deniqne ad ultimam ra-
tionem jam responsum est, ad efliciendos hos
actns connaturaU modO;, infundere Deum no-
bis intrinseca et inhferentia principia illorum,
quae tantum sunt habitus, prseter quos alia
principia intrinseca et connaturalia vel esse
non possunt, vel certe non sunt nobis revelata,
nec secundnm rectam rationem necessaria^ et
ideo ipsius Dei influxum, in hoc modo ope-
randi, et sufiicientem etmagis accommodatum
esse censemus.
CAPUT XX.
QUID SINT GRATIA OPERANS ET COOPERANS , ET
QUOMODO AD EXGITANTEM ET ADJUVANTEM
COMPARENTUR.
4. Dhisio grati(e i7i operantem. et coope-
rantem. — Priusquam de concursu generali
gratise dicamus_, oportet alias divisiones auxi-
liornm gratitC, qufB cum praecedenti in re ipsa
coincidnnt, explicare, nt sic distinctins proce-
damns, et circa concursura possimus latius
immorari. Dividitur ego nlterins gratise auxi-
lium in operans et cooperans, circa quam di-
DIVIN.^ GHATI.E IN GENERE.
visionem , omissis pro nnnc Scholasticorum
opinionibus, ad rem, et in se, et juxta Augns-
tini mentem explicandam, tria breviter dicen-
davidentiu\ Primnm est^ gratiam convenien-
ter dividi in operantem et cooperantem ; hoec
assertio certa esse debet. Primo^ quia licet
sub his formaUbns terminis, neqne in Conci-
liis, neqne in Scriptnra reperiatur, tamen ex
his fontibns illam hausernnt commnniter
Theologi: divns Thomas \ . ^, qusest. 11, artic.
2; et ibi Conrad., Cajetanns, et alii exposito-
res ; Alens., 3 part., qusest. 69, numer. 3,
artic. 4 ; Scholastici commnniter in 2, distinct.
26; nbi Bonavent., qusest. 6; Albert., artic. 6;
Durandus, qusest. 3 ; Gabr., qusest. unic, ar-
tic. 4 notabih; et Marsil. in 2, qnsest, 17; An-
tonin., 4 part., titul. 19, cap. 3; Sot., 1 de
Natur. et grat., cap, 16 ; Piuardus, artic. 7
contra Luther. ; et Dried., Hb. 2 de Grat. et
liber. arbitr., tract. i, cap. 2; et Bellarmin.,
lib. 1 de Grat. et liber. arbitr., cap. 14 ; Sta-
plet., lib. 4 de Grat. et liber. arbitr.,cap. 17 ;
Vega, libr. 6 in Trident., cap. 5 ad 6 ; et in-
venitnr etiam in Prospero, epistol. ad Augus-
tinum^ ubi operantem gratiam vocat prseope-
rantem, ut antecessionem ejns ad consensnm
liberi arbitrii indicet, ut mox videbimus.
2. Bx Augustino. — Secnndo, sumpta est
hsec divisio ex Augustino, lib. de Grat.et liber.
arbitr., cap. 17, ubi inter alia mnlta dicit :
Deus cooperando perficit quod operando incipit,
et in verbis operandi et cooperandi, satis indi-
cat gratiam operantem et cooperantem, qnas
magis exphcans addit : Ut velimus sine noMs
operatur ; ciim autem volumus et sic volmnus ,
ut faciamus, nohiscum cooperatur. Ipse autem
Augustinns doctrinam illam sumpsit ex Panlo,
ad Phihp. 2, dicente : Deus est qui operatur
in noiis telle et per/icere : nam operari velle,
dicit pertinere ad gratiam operantem ; perfi-
cere autem ad cooperationem. Et ahis locis si-
gnificat Pauhis ntramque gratiam ; nam cnm
ad Rom. 9 dicit : Non est volentis, nec curren-
tis, sed Dei miserentis, operantem gratiam si-
gnificat, ut sentit August,, Enchirid., cap. 22;
et ad eamdem pertinet qnod 2 Corinth. 3 di-
cit : Non simus sufficientes cogitare aliquid ex
noUs, quasi ex noUs : nam cogitatio sancta,
et juxta doctrinam Augustini , ad operantem
gratiam pcrtinet, Ifiud vero, 1 ad Corinth. 15 :
Non ego, sed gratia Dei mecum, spectat aperte
ad cooperantem. Unde dixit August,, serm. 13
de Verb, Apostol,, capite undecimo : Si non.
esset operator, non esset ille cooperator ; unde
Prosper, in Epist. ad Augnstinum, inter alia
CAP. XX. QUID SINT GRATIA
postulat ab eo explicari, qnomodo per istam
prceoperantem et cooperantem gratiam, liberum
non impediatur arUtrium : ubi operantem gra-
tiam vocat praeoperantem, non quia diversa
sit, sed^ ut dicat, prfecedere ad nostram coo-
perationem , coopcrantem vero esse simulta-
neam. Atqne etiam dixit Bernardus, lib. de
Grat. et liber. arbitr.^ in principio : Gratice
operanti salutem couperari dicittir liderum ar-
Mtrium duui consentit. Et Anselmus, in eum-
dem locum 1 ad Gorinth. 15, cum Gregorio,
lib. \Q Moralium, cap. 11 : Superna (inquit)
pietas prius agit aliquid in nobis sine nohis, ut
subsequente quoque nostro libero arbitrio, lo-
num quod jam appetimus agat nobiscum.
3. Bx Concilio Arausicano. — Tertio, idem
sumitur ex Concilio Arausicano, cap. 4 et 9;
dicit enim multa bona opcrari Deum in nobis,
et alia operari nobiscum : nam primum offi-
cium est gratiee operantis, secundum coope-
rantis. Concilium etiam Tridentinum hoc in-
dicat cap. 1, et can. 4; nam cum ait nos co-
operari gratice Dei, clare dicit gratiam operari
nobiscum ; et in eodem sensu dixit Ambrosius,
lib. 2 in Lucam, gratiam Dei studiis cooperari
humanis : operantem autem gratiam declara-
vit Concilium_, quando dixit Deum incipere
vocando, et tangendo cor. Ac denique utram-
que attigit Ccelestinus Papa, epistola ad Galli-
canos, capite decimo-secundo, dicens: Agit
Deus in nobis, ut quod vult, et velimus et aga-
mus, nec esse otiosa in nobis patitur, quce exer-
cenda, non negligenda donavit, ut et nos coope-
ratores simus 'gratice Dei. Ex quibus duobus,
primum ad operantem, secundum ad coope-
rantem gratiam pertinet. Ultimo declarari
hoc potest ratione, quia, ut supra diximus,
Deus incipit in nobis operari illuminando, et
incUnando voluntatem. ut veht, quam gra-
tiam operatur in nobis sine nobis : ad actus
autem liberos aliter nobiscum operatur. Sed
hsec duo geuera gratiarum per illa verba de-
clarantur; ergo merito dataest illa divisio, et
hsec ratio magis ex sequeutibus declarabitur.
4. Hcffc divisio coincidit cum illa in excitan-
tem et adjuvantem. — Probatur ex Augttstino.
— Secundo, dicendum est divisionem hanc,
quoad rem ipsam, coincidere cum praecedente,
ita ut gratia operans eadem sit quce excitans,
et cooperans eadem quae adjuvans, solumque
differant ratione, seu potius in vocum etymo-
logia. In hac assertione loquor secundum men-
tem Augustini_, nam de sententiis Scholasti-
corum paulo inferius dicam. Hanc ergo fuisse
Augustini mentem ostendo,primo ex libro se-
OPERANS ET COOPERANS, ETC. 89
cundo de Grat. etliber. arbitr., capite decimo-
septimo, ubi inter aha dicit : Ipse ut veli^nus
operatur incipiens, qui volentibus cooperatiir
perficiens. Haec autem duo munia in locis su-
pra allegatis tribuit Augustinus excitanti et
adjuvanti gratise; ergo sunt eadcm auxiha di-
versis vocibus declarata. Tdque magis declara-
vit in lib. 2 de Peccator. merit,, cap. 18, ubl
docet ideo dictum esse a Paulo : Beum operari
in nobis velle et perficere, quia sine illo exci-
tante et adjuvante nihil possumus. In aliis au-
tem locis, ut vidimus, ex illa sententia Pauli
colligit operantem et cooperantem gratiam ;
ergo has non distinguit ab excitante et adju-
vante. Et idem argumeutum sumitur ex En-
chirid., cap. 32, dum ait Deum operari volun-
tatem bonam in nobis, quia vokmtatem prce-
parat adjuvandam , et adjuvat 'prceparatam.
Prseterea frequentissime Augustinus tribuit
vocationi quod per illam operatur Deus in
nobis ut velimus, et quod facit ut faciamus.
Ethoc ipsum tribuit gratiee operanti: at vero
vocatio, gratia excitans est, ut constat ex Con-
cilio Tridentino. Ergo gratia excitans est ope-
rans, ac subinde adjuvans est cooperans. De
antecedenti videri potest late Augustinus q.2
ad Simphcian,, et de Spirit. et litter., c. 34,
et lib. 2 de Peccator. merit., c. 17, etdePrse-
destin, Sanctor., c. 19, et 2 Retract., cap. 1,
et Epistol. 107. Hic accedit elegans Bernardi
sententia mirum in modum rem hanc decla-
rans, lib. de Grat. etliber. arbitr., sub finem.
Cum enim dixisset omnia interiora bona, quee
in nobis fiunt, soli gratise esse tribuenda, sub-
jungit : Ipsaliberum excitat arbitrium cum. se-
minat cogitatum, sanat cum immutat affectum,
roborat utperducat ad actum, servat ne sentiat
defectum ; sic autem ista cum libero arbitrio
operattcr,ut tantim illud in primo prceveniat,
in cceteris comitetur. Ad hoc utique prceveniens ,
ut jam sibi cleinceps cooperetur. Ita tamen
quod a sola gratia coeptiim est, pariter ab utro-
queperficitur, ut mistim non sigillatim,, simul
non mcissim per singulos profectus operentur,
de quo testimonio plura in cap. 24 dicemus.
5. Ex Concilio Tridentino. — Confirmari
prseterea potest assertio et deduci ex Concilio
Tridentino, isto modo ; nam Concilium suffi-
cienter nos docuit auxilia gratiee ad salutem
necessaria : at vero ad actus ad salutem et
justitiam necessarios non requirit aUas gratias
preeter excitantem et adjuvantem ; ergo sub
illis comprehendit operantem et cooperantem.
Deinde idem Concilium expresse dixit nos co-
operari adjuvanti gratiee, unde tacite signifi-
90 LIB. III. DE AUXILII3 INTERNIS
cat ipsam adjuvantem gratiam cooperari no-
biscum, ac subinde esse cooperantem. De gra-
tia vero excitante dicit fieri ab Spiritu Sancto^
in nobis per illam incboante nostram salutem,
quod pertinet ad gratiam operantem ; ergo
plane sentit bas gratias esse easdem.
6. Idem prohatur ratione. — Declaratur tan-
dem ratione^ quia vohintas nostra^, ut super-
naturaliter operetur, non indiget nisi ut prius
a Deo preeparetur, et postea juvetur : ergo
tantum indiget duabus gratiis actualibus^ quae
illa duo munera praestant. etsi variis nomi-
nibus appelleutur. Deinde gratia operans vo-
catur^ quam Deus solus in nobis facit, id est,
sine efEcientia nostra libera ; cooperans vero
dicitur gratia^ quam Deus facit nobiscum, ut
patet ex Augustino citatis locis^ et inter sen-
tentias ejus ponitur vigesima-secunda, quiE
habetur etiam in Arausicano, canon. 9. Sed
illsemet proprietates conveniunt gratiee exci-
tanti et adjuvanti, ut ex supra dictis constat ;
ergo. Denique Deus non dicitur operari in no-
bis, uisi inspirando, illuminando, et mentem
bonis affectibus imbueudo, ut dixit Prosper
libro secundo de Vocat. gent,, capite nono,
ahas vigesimo-sexto ; sed per eosdem motus
gratise excitat mentem nostram. Ergo nondis-
tinguuntur in re prEedictse gratise.
7. Altera ratio ex persona. — Ratio veroom-
nium reddi potest ex D. Thom. 1 . 2, qua3st. iH ,
art. 2j dicente motum qui est in mobih^ tribui
moventi : nostram autem mentem ad Deum^ ut
ad moventem cooperari, et ideo quaudo mens
nostra est mota et non movens, utique hbere,
solus autem Deus est movens, operatio Deo tri-
luitur, et secundum hoc dicitur gratia operans;
in illo auiem efectu, in quo mens nostra et mo-
vet et movetur, operatio non solum trihuitur
Deo, sed etiam animce, et sectindmn hoc dicitur
gratia cooperans. Atque ita gratia dici potest
operanSj vel respectu causee suae;, quia a solo
operante fit, quod est satis consentaneum
modo loquendi Augustini ; vel dici potest ope-
rans respectu effeotus per iUam intenti^ qui
est liberum vehe hominis , nam Deus per il-
lam operatur, ut vehmus. Excitans autem no-
minatur^ vel ab effectu quasi formah quem iu
nobis habet, vel per iham vocem exphcatur
morhis^ quo per talem gratiam Deus operatur
ut velimu.Sj scihcet excitando mentem, et mo-
raliter ihaminducendo.Yoces autem adjuvan-
t^s et cooperantis gratise, satis inter se similes
sunt, tamen per unam declaratur necessitas et
indigentia talis gratiae ex parte hominis, ni-
mirum infii-mitas, quae juvanda est ; per al-
DIVIN^ GRATI.E IN GENERE.
teram vero declaratur necessitas humanse
cooperationis , sine qua iha gratia non ope-
ratur.
8. Quomodo gratia operans et cooperans in-
ter se et in ordine ad actus comparentur. — Ter-
tio, dicendum est operantem et cooperantem
gratiam quoad necessitatem, distinctionem et
uuitatem, ita inter se et ad actus humanos
supernaturales conferri , sicut excitans et
adjuvans ad eosdem actus et inter se com-
parantur. Haec assertio sequitur evidenter
ex dictis, quia si gratia operans est eadem
quae excitans, non potest phis vel minus
distingui , quia etiam adjuvans et coope-
rans non distinguuntur inter se. Et eadem
ratione non possunt esse minus necessariae
gratia operans et cooperans ad pietatis opera,
quam gratia excitans et adjuvans, eo quod in-
ter se non distinguuntur. Unde^ sicut supi^a
diximus excitantem gratiam ad opera pietatis
requiri, ita dicendum est de gratia operante,
quod etiam de cooperante per se evidens est.
Et manifeste utrumque probatur ex testimoniis
Augustini proximc aUegatis, praesertim hb.
de Grat. et lib. arbitr., capite decimo-sexto et
decimo septimo, et ex hb, de Dono persever.,
capite decimo-tertio, ubi ait : Nos volumus,
sed Deus in nohis operatur et velle : nos opera-
mw. sed Deus in nohis operatur et operari
pro hona voluniate. Hae namque locutiones in-
definitae limitari a nobis non possunt, et ideo
universahbus gequivalent , quod clarius ex-
pressit Concihum Arausicanum, capite nono
dicens : Quoties hona agimus, Deus in nohis ai-
que nohiscum,nt operemur, operatur.
CAPUT XXI.
OBJEGTIONIBUS OCGURRITUR , ET VARI^ SENTEN-
TI^ DE OPERANTE ET COOPERANTE GRATIA
ATTINGUNTUR.
1. Prima ohjectio. — G-ratia hahitualis di-
citur operatis et cooperans. — Circa doctrinam
superioris capitis nonnuU^ difhcuhates occur-
runt^ ex quibus variae opiniones Theologorum
ortae sunt, quas in hoc capite exjiedire neces-
sarium est. Prima est^ quia non solum actuahs
gratia dicitur operans et cooperans, sed etiam
gratia habituahs : at vero habitualis gratia
non potest dici excitans vel adjuvans ; ergo
signum est hanc secundam divisionem esse
distinctam a prima, et plura comprehendere.
Major propositio est D. Thomae^, dicta q. Hi,
art. 2, ubi dicit gratiam habitualem, quatenus
CAP. XXI. OBJECTIONIBUS OCCURRITUR, ET VARI/E SENTENTl/E, ETC.
91
formaliter sanctificat^ esse gTatiam operaii-
tem^ quod seqmintnr aliqui auctores ex alle-
gatis in principio capitis praicedentis : potest-
que in ejus favorem induci Augustinus, libro
secundo de Peccator. merit., c. 49, quatenus
ait : Nisi vitium adjuvante gratia superetur, ad
justitiam nemo convertitur ; nisi operante gra-
tia sanetur, j usiitice pace nemo /"ruiiur ; saimtas
enim animse confertur per habitualem gra-
tiam, et tamen ait Augustinus per operantem
gratiam fieri. Hsec autem objectio locum non
haberet, si cum aliquibus modernis diceremus
habitus gratise operativos esse gratiam exci-
tantem, quatenus ad gratiam incUnant. Ille
autem modus loquendi nobis in superioribus
probatus non est, quia neque est consentaneus
doctrinse Augustini et Conciliorum de gratia
excitante, nec inclinatio habitus est vera ex-
citatio vitahs, quaa est proprius formalis effec-
tus gratiae excitantis.
2. Fxplicatur ille loqicendi modus. — Res-
pondeo igitur (licet forte sit qua^stio de modo
loquendi), juxta sensum Augustini habitualem
gratiam non esse operantem ; nunquam enim
Augustinus locutus est de gratia habituaUj
quaudo dixit Deum in nobis sine nobis ope-
rari ut veUmus, sed de actuaU gratia excitante
et vocante, ut alii graves Theologi moderni
adnotarunt, BeUarmin., Ub. 1 de Grat. et Uber.
arbitr., cap. \ht, § Rcec doctrina, Vasquez,
Valentia, et aUi ; loquitur enim Augastinus iu
iUis locis de initio salutis contra Semipelagia-
nos, quod non sumitur a gratia habituaU,
quam lUi forte non negabant, sed a vocatione,
inspiratione et illuminatione , ut Concilium
Tridentinum dixit. Item prima gratia operans
nuUo modo est a nobis Ubere , nec dispositive,
nec imperative, secundum Augustinum, qui
ita loquitur de iuitio sahitis : at prima gratia
sanctificans pendet aliquo modo a nobis , sal-
tem dispositive, imo et aUquo modo meritorie
per fidem et poenitentiam, maxime juxta mo-
dum loquendi Augustiui in Epistol. 106 et
407. In verbis autem allegatis, Augustinus,
per sauantem gratiam, non inteUigit solam
habitualem, sed auxiUum cujuscuraque gratise
sanctificantis, quia Ucet non conferat animai
formalem sanitatem , a culpa inchoat sanita-
tem dando vires quibus anima in Deum con-
vertatur.
3. Satisfit objectioni. — Ad objectiouem
ergo respondeo etiam D. Thomam reUquosque
Theologos citatos preecipue declarare illam di-
visionem de gratia actuaU, voluisse tamen et
commode potuisse iUas voces accommodare ad
gratiam liabitualem , secuudum diversas ra-
tioues spectatam, de quo usu (ut dixi) conten-
deudum non est; tum quia pertinet ad signi-
ficationem etimpositionemvocum; tumetiam
quia omnis causaUtas in quocumque genere
vocari solet operatio, et ita habitus gratis,
quatenus cum potentia operatur, optime dici-
tur cooperans, sicut etiam dicitur adjuvans :
ut vero informat animam et iUam formaUter
sanctificat, vel bene disponit. potest dici ope-
rans, quamvis minus proprie, et non sine me-
taphora, qua etiam aUi utuntur ad vocandum
habitum gratise excitantem gratiam, quatenus
incUnat, quod, ut dixi, minus usitatum, ma-
gisque improprium, ac metaphoricum est.
4. Secunda ohjectio: segueretur primmn ac-
tum esse a gratia cooperante, quod falsum est,
— Secunda difficuUas est, quia ex declaratione
a nobis data, sequitur primum actum, quo
vohmtas incipit veUe bonum et odisse malum,
vel quo vohiutas peccatoris incipit libere con-
verti in Deum, esse a gratia cooperante; con-
sequens est falsum ; ergo. Sequela nota est.
Minor autem constat ex D. Thoma, dicto arti-
culo secundo, ubi dicit primum actum inter-
num voluntatis , quo diUgimus Deum super
omnia, vel intendimus supernaturalem finem,
esse tantum a gratia operante, actum vero
externum esse a gratia cooperante. Intelligere
autem videtur per actum externum, non so-
lum externam motionem membrorum (quia
iUa secundum se non est supernaturaUs, ui
constat), sed internam vohnitatem supernatu-
ralem imperantem actionem externam, atque
ideo omnem voluntatem quse versatur circa
media, ut est electio et usus. Ille enim modus
loquendi consentaneus est D. Thoma?, prima
secundai, queestione decima octava, articulo
sexto, et aUus non potest hic accommodari, ut
constat. Ratio autem D. Thomas fundatur in
alia doctrina ejus, quod voluntas, ut est finis,
non se movet, sed movetur ab auctore na-
turse , in volitione autem mediorum jam se
movet ex preeconcepta iutentione finis. Ita do-
cet prima secundae , quaestione nona, articulo
quarto. Ita etiam hic inquit in intentione finis
supernaturaUs voluntatem se habere ut mo-
tam ab auctore gratise, et ideo motionem illam
esse solum a gratia operante : in electione
autem mediorum jam ipsam se movere, et
ideo motum iUum esse a gratia cooperante; et
ita intelUgit Augustinum, dicto lib. de Grat.
et liber. arbitr. , cap. 17, dicentem Deum
operari in nobis sine nobis, ut velimus, scili-
cet, primum velle; cum autem volumus, et ita
92
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATL^ IN GENERE.
volumus ut faciamus, cooperari nobiscum, id
cst, quando volumus, eligendo media efficaci-
ter, et constanter exequendo illa.
5. Confirmatur objectio. — Eamdem doetri-
nam habet D. Thom. in 2, distinct. 26, qusest.
1, artic. 5, eamque sequitur Cajetan.^ dicto
artic. 2 , in prima responsioue, et expositione
sua ; addit vero iu secunda, gratiam operan-
tem versari circa actus qui nou sunt merito-
rii de condigno, quia non procedunt ab habi-
tibus ; gratiara vero cooperantem dari ad actus
meritorios. Hoc tamen posterius nec iu divo
Thoma habetfundamentum quod ego videam,
neque est usitatus ille modus loquendi^ ideo-
que admittendus non est. Eamdem vero doc-
trinam simpliciter sequiturSoto, lib. 1 de Nat.
et Grat., cap. 16, ubi etiam Augustinum ad
eumdem sensumtrahit. Imo etiam Bellarmin.,
lib. 1 de Grat. etliber. arbitr., cap. 14, eam-
dem sequitur sententiam, licet in verbis dis-
crepet a D. Tlioma, quia putavit iUum de pro-
priis externis actibus fuisse locutum. Et hac
sententia abutuntur aliqui ex liareticis hujus
temporis , qui licet generaliter non consen-
tiant cum Calvino ct Luthero in neganda li-
bertate, saltem primum actum conversionis
dicunt non esse liberum, quia est a sola gra-
tia operantft, et ita non fit a nobis. Quapropter
licet inter Catholicos in hoc non sit in re dis-
sensio, et ideo in illa explicatione gratise ope-
rantis, forte sit solum controversia de verbo-
rum usu , niliilominus hoc tempore caute lo-
qui opoi tet, remque ipsam satis explicare.
6. Solviiur ohjectio concludendo primum
illum actum esse a gratia cooperante, idque os-
tenditur frimo ratione. — Secmido ex Triden-
tino. — Persistendo igitur in sententia posita
in capite praecedenti, dico primum actum di-
lectionis Dei super omnia , vel conversionis H-
berse animai in Deum, vel in quemcumque
pium finem, non sohira cssea gratia operaiite,
sed etiam a cooperante. Prior pars sine contro-
versia admittitur, et ideo, ut alteram probem,
supponohujusmodiactum esse perfecte vohm-
tarium ac Hbei-um, ideoque et a nostra volun-
tate, et effective, et cum dominio fieri : hoc est
de fide definitum in Tridentino, et infra est
late tractandum. Unde certum etiam est vo-
hmtatem non ita moveri ab alio, in illo actu,
quin etiam ipsa se moveat, et physice, et ali-
quo morah modo : physice quidem, quia in se
efficit motum ilhim, nihil enim aliud est mo-
vere se vel ahum, quam in se vel in aho effi-
cere motum. MoraUter vero, quia hbere se
movet , et motio libera moraUs est , et ideo
taUs actus potest esse meritorius de condigno,
ut in puero baptizato perveniente ad usum ra-
tionis ; vel saltem potest esse morahs disposi-
tio, ut constat. Hinc ergo concludo talem ac-
tum esse propriissime a gratia cooperante ,
qnia sine iUa nihil supernaturale potest vo-
hmtas nostra Ubere operari, quod etiam pa-
tet ex verbis iUis ConciUi Tridentini , capite
quinto : Ad convertendum se ad suam ipsorum
justificationem, eidem gratice lihere assenlien-
do et cooperando disponuntur. Ecce ad ulti-
mam dispositionem gratise cooperatur pecca-
tor; cui autem cooperatur, nisi gratiai? Ergo
iUa dispositio est a gratia cooperante ; est au-
tem iUa dispositio actus in t nem tendens, ut
constat; ergo. Idem confirmant verba canonis
3, in quo actus amoris Dei et conversionis di-
cuntur esse a gratia adjuvante, quaj eadem
est cum cooperante,. ut ostendimus.
7. Tertio, exAugustino. — Prseterea, hanc
fuisse mentem et sententiam Augustini proba-
mus ex illa sententia ejus 22, quam usurpavit
Arausicanum capite nono : Qiioties iona agi-
wus, Beus in nolis et noMscum, ut operemur,
operatur, per quse verba concursus gratise ope-
rantis et cooperantis declaratur, et ad omnia
opera bona, id est pietatis, postulatur. Inter
iUa autem buna maxime computatur ipsa con-
versio et Uber consensus ad vocationem, de
quo consensu aperte loquitur Augustinus Ubro
secundo contra duas Epistol. Pelagian., ca-
pite secundo, eum dicit : Quarnvis, nisi adju-
vante illo sine quo nihil possicmics facere, os
non possumus aperire , tamen aperimus illius
adjumento et opere nostro. Aperire autem os
vocat, consentire primae gratise vocanti : unde
subdit : Nam quid est prwparare cor et os ape-
rire, nisi vobmtatem prceparare ; ergo iUamet
prima conversio et dispositio fit a Deo adju-
vante; ergo Deo cooperante. Est ergo iUe actus
etiam a cooperante gratia. Preeterea, in lib.
de Grat. et liber arbitr., capite decimo-septi-
mo, loquens de primo amore, vel imperfecto,
vel perfecto Dei, dicit : Quis parmm dare cce-
perat charitatem, nisi ille qui prc¶t vulun-
tatem, et cooperando perficit qaod operando in-
cipit. Qitoniam ipse ut velimus operatur inci-
piens, qui tolentibus cooperatur perficiens. Di-
citur autem homo simpUciter velle, quod libe
ra et efficaci voU.mtate vult ; ergo taUs voUm-
tas, etiamsi sit prima, est a gratia cooperante.
Unde e converso, quoties actus est a sola gratia,
dicitur fieri a solo Deo, quia non fit a nobis
libere, nam statim subdit : Ut zelimus, sine no-
bis operatnr ; ergo, e contrario, quando actus
CAP. XXI. OBJECTIONIBUS OCCURRITUR, ET VARI/E SENTENTLfl, ETC.
est liber, etiamsi sit primiis, est a gratia coope-
raiite ; et ideo adjungit : Cum aiitem volumus,
et sic volumus, ut faciamus, id est, cum effica-
citer volumus, noMscum coofcratur. Et tan-
dem concludit : Tamen sine illo vel operante ut
velimus, vel cooperante cu,n volumus, ad lona
pietatis opera nihit valemus.
8. Confirmatur ex Prospero, Anselmo, Ber-
nardo. — Etin eadem sunt sententia Prosper, 2
de Vocat. gent., cap. 9, alias 26 ; et Anselm.,
in id 1 Corinth. 15 : Non ego, sed gratia Dei
mecum;et optime Bernard.^inlib. de Grat. et
liber. arl)itr., in prinsipio, ubi sic inquit : Gra-
tice opera7iti salutem ccoperari dicitur liberum
arUtrium, dum consentit, hoc est, dum salva-
tur. Gonsentire enim salvari est, utique secun-
dum prsesentem justitiam, vel si perseveratur,
Igitur omnis consensus liber et supernaturalis
preestitus gratise vocanti, seu operanti, sive sit
poenitentia, sive amor Dei, sive ipsa voluntas
credendi, est a gratia cooperante, quia non
cooperatur liberum arbitrium nisi gratise, ut
ssepe dictum est. Unde tacite Bernardus expo-
nit Augustinum ut_, quoties dicit Deum operan-
do incipere salutem in nobis, intelligatur de
initio illo gratise vocantis, quod antecedit con-
sensum, quia cum adest consensusjam nonest
tantum initium salutis, sed salus ipsa, et ideo
jam iion solum Deus operatur , seJ etiam
nobiscum cooperatur ; et ideo quoties Augus-
tinus soli Deo tribuit operari ut velimus, lo-
quitur de operatione per illuminationem et
inspirationem , per quam moraliter Deus ope-
ratur ut velimus, etiamsi nos nondum veli-
mus, donec libere consentiamus.
9. Cfratia operans daiur ad finem et media.
— Unde etiam fit gratiam operantem non sn-
lum dari ad primum velle, seu ad intentionem
fmis, sed etiam ad electionem mcdiorum, et ad
externos actus, seuvolitiones efficaces eorum,
quod probatur ex August., de Dono persever.,
cap. 13, dicente : Nos ergovolumus, sed Deus
in nobis operatur et velle ; nos ergo operamur,
sed Deus in nolis operatur et operari pro bona
voluntate. Et ita loquitiu" Scriptura : Faciam
ut faciatis , et in prwceptis meis ambuletis,
quse verba, et opera externa et voluntates eo-
rum, seu mediorum, comprebendunt. Denique
ex tota doctrina Augustiui, qusest. 2 ad Sim-
plician,, et de Spirit. et litter., cap. M, et aliis
locis, quse infra tractando de Gratia efficaci ex
professo ponderabimus, constat gratiam illam_,
qua Deus facit ut velimus vel operemur, ope-
rantem esse; ergo gratia operans non soium
ad iuternum velle per modum inteutionis, sed
93
etiam ad voluntatem exequentem et operan-
tem est necessaria.
10. 0}7ines actus supernaturales swit ab %itra-
que gratia operante et cooperante, sed diverso
rcspectu. — Quapropter non sunt ita distin-
guendffi istee duse gratiee, ut quidam actus su-
pernaturales sint ab una, et quidam ab alia,
sed ita ut singuli siut ab utraque, diverso ta-
men modo, nam ab operante sunt preevenien-
do et inspirando ut velimus et faciamus , a
cooperante autem simul influendo cum volun-
tate, quando libere velle incipit. Et ideo quoad
hoc non oportet distinguere inter actus super-
naturales et antecedentes justificationem, quia
non solum dispositiones proximee, sed etiam
remotee ad justitiam , quatenus sunt actus li-
beri supernaturales, a gratia cooperante sunt
simul cum operante, ut constat ex dictis. Et
similiter non est necesse distinguere interactus
meritorios vel non meritorios, quia si sit sermo
de merito de congruo, in omnibus actibus li-
beris et supernaturalibus, seu ex fide procedeu-
tibus, inveniri potest, juxta doctrinam Augus-
tini , epistol. 105. Si vero sit sermo de condi-
gno, dispositiones saltem remotse adjustitiam
uon sunt meritorise de condigno, nec ultima ut
ordine naturse antecedit gratiam, et tamen
sunt ab utraque gratia, ut ostensum est, Fruc-
tus etiam justitise, qui sunt meritorii de con-
digno, non solum fiunt a gratia cooperante,
sed etiam ab operante, seu antecedente, ut lo-
quitur Tridentinum , sess. 6, cap. 16. Quse
omnia sunt consentanea liis quse supra de gra-
tia excitante et adjuvante diximus, et ex illis
necessario consequuntur, cum hse gratiae res-
pective eadem sint , ut etiam docuimus.
11. Adobjectionem ex sancto Thoma. — Ad
objectionem ergo concedimus sequelam, et ad
D. Thomam, respondemus nunquam negasse
doctrinam traditam , quatenus ad rem ipsam
spectat. Nam qusest. 109, art. 6, expresse do-
cet hominem disponere se ultimate ad gratiam
per hberum arbitrium cum gratia Dei ; idem
autem est se disponere quod se movere ; et
qusest. 113, art. 6et 8, iuter requisita ad jus-
tificationem ponit motum liberi arbitrii, qui
recte non potest esse ab ipso, nisi cooperante
gratia Dei. Igitur in aUo loco solum explicuit
voces operautis et cooperantis gratise secun-
dum aliam considerationem, et ahum loqueu-
di modum morahter et physice accommoda-
tum. Nam hcet voluntas in omni actione libe-
ra se physice et moraliter moveat, quasi per
antonomasiam dicitur se movere moraliter,
quaudo non solum actionem, sed etiam prin-
94
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN/E GRATI^ IN GENERE.
cipium actionis a se habet. Atque lioc modo di-
citur se movere in deliberationibus circa me-
dia^ cum ex prEcconcepto fine ad consultan-
dum de mediis se applicat : ct in seusu huic
opposito dicitur non semovere in prima inten-
tione finis, non quia non efiiciat libere illum
inteutionis motum, sedquia illum elicit exin-
clinalione et motione accepta ab auctore na-
turffi, vel gratiee. Et cum ea proportione dicitur
ille primus actus, etiamsi liber sit^ esse pecu-
liari modo a gratia operante, comparatione
aliorum, qui sunt circa media eligenda, vel
exequenda, non quia non sit etiam a gratia
cooperante, sed quia in eo majorem vim et
efficaciam habet influxus, et inspiratio gra-
tiffi operautis ; et cum eadem proportione ahi
actus dicuntur esse a gratia cooperante, nou
quia non etiam fiant in virtute operantis gra-
tiiB^ sed quia non ita proxime et immediate
sunt ab illa, sed mediante intentione, delibe-
ratione ac consufiatione^ quse cum operante
gratia fiunt. In hoc ergo sensu sustineri po-
test ille modus loquendi D. Tliomse, de quo
iterum in sequentibus redibit sermo. Acci-
piendus vero est, ut dixi^ per quamdam vo-
cum extensionem , seu accommodationem,
nam proprius sensus sine dubio est quem an-
tea exposuimus.
■12. Teriia oijectio. — Gratia operans appUcat
efficacittr vohmtatem ad telle , ex Augustino ,
qmd non facit gratia excitans ; ergo non sunt
idem. — Tertia difficultas est, quia gratia ope-
rans apud Augustinum est illa quse efiicaciter
applicat voluntatem ad velle, ut exlocis cita-
tis constat : sed gratia excitans non ita appli-
cat vohmtatem; ergo non sunt idem. Propter
hoc Gregorius, in 2, distinct. 28^, queest. \,
conchis. 1 et 3, et distinct. 12, dicit gratiam
operantem non esse excitantem, neque etiam
adjuvantem, sed quamdam gratiam mediam,
quam possumus vocare applicantem, quia se-
cundum ihum datur ad applicandam volunta-
tem excitatam, ut cum effectu velit_, et quia
solus Deus est qui applicat cum elficacia, ideo
tahs gratia dicitur operans. Cum qua opinione
Gregorii iu re videtur coincidere recentiorum
sententia , de auxilio ita efficaci, ut physice
prsedeterminet voluntatem, quod necessarium
esse dicunt ad omnes supernaturales actus, et
a solo Deo in uol^iis fieri. Et ideo dicunt gra-
tiam operantem esse, vel sohim illud auxilium
physice praedeterminans voluntatem, vel certe
ilhid esse operanS;, quasi per antonomasiam,
et ad hoc significandum vocant illam gratiam
prBeoperantem , quge vox apud Augustinum
(ut ego sciam) non invenitur, sed semel apud
Prosperum in Epistola ad Augustinum, ut su-
pra notavi. Unde inferunt gratiam operantem
reahter distingui ab excitante ; tum quia ex-
citans non ita determinat vohmtatem , sed
operans illi additur , ut consentire faciat vo-
hmtatem; tum etiam quia excitans gratia non
efficit physice cousensum hberum : gratia
vero operans ihum physicefacit et facere facit.
Unde consequenter hanc eamdem gratiam di-
cunt esse operantem, quatenus a solo Deo fit;
cooperantem vero quatenus consensum simul
cum voluntate facit. Atque ita concludunt
operantem et cooperantem gratiam nec in re
distingui, et indicant nunquam separari.
13. Rejicitur hcec sententia. — Sed lisec pa-
rum obstant doctrinse datse in praeccdenti ca-
pite. Nam opinio Gregorii in primo hbro a
nobis rejecta est; aUera vero sententia de gra-
tia prseoperante, efficaciter ac physice prsede-
terminante , in hbro 5 ex professo tractanda
et impugnanda est. Nunc breviter ad ea quse
P. Alvarez in disputat. 81 tangit, respondebo.
Et imprimis dico ipsum non posse consequen-
ter negare gratiam operantem, esse gratiam
excitantem. Nam in disput. 74, num. 4, dixe-
rat primam prsevenientem et excitantem non
esse actum vitalem : illa autem gratia, si da-
tur, est gratia operans sine dubio , quia est
gratia actuahs , quam sohis Deus operatur in
nobis, quod ipse fatetur sufficere ad gratiam
operantem ; ergo ifia gratia operans, et om-
nis similis motio pravia virtuosa et efficax, ut
ille loquitur, est gratia excitans.
14. Nunquam gratia operans distinguitur
ab excitante. — Unde fit ulterius nunquam
distingui realiter gratiam operantem ab exci-
tante, quia operans semper est excitans, juxta
ifiius sententiam ; et e contrario gratia exci-
tans semper est operans. Namfesto^detur ali-
qua gratia operans , quse sit etiam pliysice
cooperans, vei praedeterminans voluntatem,
non tamen propterea dieendum est hoc esse
de ratione gratife operantis, ut sic, quia, sine
uUa dubitatione, actus vitales gratice excitan-
tis sunt auxilia gratiee operantis. Nam Au-
gustinus, Prosper, Bernardus, et alii Patres,
imo Concilia Tridentinum et Arausicanum,
per illos actus dicunt Deum operari in nobis,
sine nobis; et omnes moderni Scriptorcs hos
actus imprimis ponunt inter gratias operan-
tes, ut videre prsecipue licet in Soto, Bel-
larmino , Stapletonio , Valentia et Vega. Li- ^
cet cnim interdum alias significatioues, vel
etiam alios modos gratiee operantis admittere
CAP. XXII. AUGUSTINI SENTENTIA DE GRATIA OPERANTE , ETC.
95
videantur, nihilominiis primo loco sub eo
genere ponunt rnotus gratise excitantis; ergo
semper gratia excitans est operans , et c con-
verso. Unde ulterius fit non recte dici eas rea-
liter distingui^ nisi forte eo modo quo ima
gratia excitaus potest ab alia realiter distingui^
quia etiam potest differre in modo excitandi ,
et operandi justificationem.
15. Confirmatur. — Addimus vero ulterius
nullam talem dari gratiam operantem, quee
proprie et vitaliter excitans non sit ; negamus
enim dari motionem illam, vel auxilium efE-
cax preedeterminans, quod ex parte in fine hu-
jus libri probabimus, quatenus id tribui solet
concursui generali Dei^ partim inlibro 5, qua-
tenus id spectat ad proprium gratiai auxilium
quod efficax dicitur; de quo, ut prseveniens
est, ibi ostendemus non esse necessarium ut
physice nos faciat consentire^ vel ut ipsum
consensum physice efficiat, sed sufficere ut
moraliter id faciat; nam physicum principium
aliud est, ut supra capite decimo-octavo osten-
sum est : prffiter principium autem^ seu actum
primum physice cooperantem ad jactum, non
est necessarium aliquid aliud physice concur-
renspr8eterDeumipsum,persimultaneumcon-
cursum influentem, ut in discursu hujus libri
ostendam. Nec huic doctrinas obstat quod ea-
dem gratia operans possit fieri ccoperans^ quia
in gratiis actualibus satis est quod morahter
cooperetur, sicut de fide dixit Jacobus capite
secundo^ et Tridentinum^ sessione sexta^, ca-
pite decimO;, cooperari operibus justorum_, et
sicut supra diximus, excitantem gratiam mo-
raliter juvare ; nam eodem modo loquendi est
gratia cooperans^ quee nullo modo dici potest
operans, scilicet, ipsum actuale auxilium im-
bibitum in actione nostra, qua Deus operatur
nobiscum : nam illud esse non potest sine no-
bis cooperantibus ^ et ita nuUo modo potest
esse gratia operans_, sicut etiam ita est adju-
vans^ ut non sit excitans; et sic in omnibus
servant illse gratiae proportionem^ ut diximus.
16. (jfratia operans 7io)i est perpetuo efficax.
— Addo denique gratiam operantem non sem-
per esse efficacem : nam inde fieret esse in-
separabilem a consensu^ quod dici non po-
test. Probatur sequela. Primo ad hominem
contra P. Alvarez^ quia ille affirmat gratiam
operantem physice infundi ante gratiam exci-
tantem ; at gratia excitans potest esse ineffi-
cax ; ergo quoties gratia excitans est inefficax,
etiam prior gratia operans est inefficax. Dicet
forte illam gratiam operantcm esse tunc inef-
ficacem ad conseusum, nou vero ad ipsam ex-
citationem ; sed hoc imprimis nihil est, nam
etiam ipsa gratia excitans est efficax ad exci-
tandum. Deinde ipse, in secunda conclusione,
expresse loquitur de efficacia ad consensum ef-
ficiendum, et determinandam voluntatem ut
illum prsebeat, et absolute docet gratiam ope-
rantem habere illam efficaciam. Non est ergo
illa efficacia de ratione gratise operantis, quid-
quid nunc sit, an aliqua gratia operans possit
illam habere. Obiter tamen adverto cavendum
esse aliud extremum dicentium gratiam ope-
rantem esse inefficacem_, et solam cooperan-
tem esse efficacem, quod sentit Palaci.;, in se-
cunda , distinctione vigesima-sexta, dum ait
Deum movere voluntatem efficaciter et inef-
ficaciter, et quando movet efficaciter, gra-
tiam esse cooperantem. Sed licet hoc poste-
rius verum sit, quia gratia cooperans involvit
hominis cooperationem, et ideo^ quantum ad
illum actum propter quem datur, sempcr est
efficax, nihilominus illud prius non est ve-
rum, quia gratia operans abstrahit ab efficaci
et inefficaci, sicut gratia excitans, vel voca-
tio , ut in libro qninto ex professo probabi-
mus.
GAPUT xxn.
AUGUSTINI SENTENTIA LE GRATIA OPERANTE ET
COOPERANTE AMPLIUS EXAMINATUR.
1 . Verla Augustini, guce faciunt dlfficulta'
tem. — Pfima expositio. — Gratiam operan-
tem esse motus liberos imperfectos, cooperan-
tem esse motus lileros perfectos ct meritorios.
— Quarta difficultas sumi potest ex celebri
testimonio Augustini, lib. de Grat. et liber.
arbitr., capite decimo septimo , quod censetur
esse prsecipuum hujus divisionis fundamen-
tum ; ubi autem prius dicit eum, qui vult ser-
vare prseceptum, et non potest, habere volun-
tatem parvam, seu invalidam, quam vocat
imperfectam charitatem; eum vero, qui et
vult et potest servare prseceptum, habere vo-
luntatem robustam , quam e converso perfec-
tam charitatem appellat. Et statim subjungit :
Quis istam, etsi parvam, dare coeperat charita-
tem , nisi ille qui prceparat voluntatem , et
cooperando perficit quod operando incipit ?
Quoniaon ipse ut uUmtcs operatur i7icipiens,
qui volentihis cooperatur perficiens : propter
quod ait Apostolus : Certus sum quoniam qui
oXieratur in voUs opus lonum, perficiet lisque in
diem Christi Jesu. Ut ergo ulvmis, sine noUs
operatur : cum autcm volumus, et sic volumus
96
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVJN.^ GRATI.f; IN GENERE.
ut faciamnSy noUscim cooperatur .• tamen sine
illo, vel operante ut Telimus, vel cooperante
cum volumus, ad lona piietatis opera nihil ta-
lemus. De operante illo ut velimus, clictim est :
Deus est enim qui operatur in nohis, et telle ;
de cooperante illo, cum jam volumus, et vo-
lendo faeimus : JScimtcs {inqvAt] quoniam di-
ligentibus Deum omnia cooperantur in bo-
num. Videtur ergo, ex sentenlia Angiistini,
gratia operans et cooperaus non distingui,
nisi quia operans prsebet charitatem vel vo-
luutatem imperfectam , cuoperans autem per-
fectam. Quo testimonio aliqiii moderni ad id
asserendum convincuntur, et consequenter
addunt priorem charitatem dici esse a gratia
operante , quia prima gratia sine meritis da-
tur; posteriorem vero esse a gratia coope-
raute, quia perfectio charitatis sub meritum
cadit. Et videtur esse expositio consentanea
verbis Augustini, quia charitas imperfecta non
est motus indeliberatus, sed hber, quahs fuit
in Petro, quando dixit Christo : JSi oportuerit
one mori tecum, non te negabo, quo exemplo
utitm^ Augustinus ; et tamen illam charitatem
imperfectam tribuit gratise operanti ; ergo per
gratiam operantem non intelligit motus inde-
liberatos gralise excitantis, sed motus liberos
imperfectos, qui sub meritum non cadunt.
2. Rejicitur illa expositio. — Primo, si aga-
tur de haUtuali charitate perfecta , et imper-
fecta. — Hsec tamen expositio , neque veram
doctrinam continet, neque consentaneam aliis
locis Augustini. Unde necesse locum illum ali-
ter interpretari. Primum probo, quod juxta
illam expositionem Augustinus loquitur de
charitate habituali perfecta vel imperfecta, vel
de actibus charitatis perfecto vel imperfecto.
Primum merabrum insiimat ille auetor, cum
probat charitatem imperfectam fieri in nobis
a Deo sine nobis, quia prima' gratia absque
nieritis datur; non euim loqui potest de gratia
actuali, quia haec est gratia excitans, quam
ipse excludit; ergo necesse est ut de habituali
loquatur. Unde consequenter subdit charita-
tem perf ectam cadere sub meritum, quia aug-
mentum gratioe ex meritis datur, quod plane
intelligitur de gratia habituah. At idem paulo
infcrius dicit, alienum fuisse a mente Augus-
tini divisionem illam accommodare ad gratiam
liabitnalem, quod et nos supra diximus, et est
evidens, saltem in dicto loco Augustini, quia
manifeste de actibus loquitur. Item, qnia si de
habitu loqueretur, non potuisset cum funda-
mento dicere, Petrum, cum disit Christo : Si
oportuerit me mori tecum, 7ion te negaho, ha-
buisse habitum charitatis adeo imperfectum,
ut nulhim ejus vel gratise augmentum per sua
merita esset consecutus; nam poterat habere
gratiam habitualem valde perfectam, et ni-
liilominus in illa non perseverare, sed Chri-
stum negare. Ac denique, quia licet de habi-
tuah charitate loqueretur, non vere diceret
Augustinus, neque consequenter in doctrina
sua, imperfectam, vel primam gratiam fieri in
nobis sine nobis, id est, sine ullo merito nos-
tro. Quia illa particula sine noUs, relata ad
meritum, non solum excludit meritum de con-
digno, sed etiam de congruo. Additur enim
ab Augustino et Concilio Arausicano illa par-
ticula, ad reprobandum Semipelagianorum
errorem, qui meritum ahquod primse gratiae
et initii nostrse sahitis ponebant, et ideo non
satis reprobatur, nisi exchidendo omne meri-
tum, etiam de congruo ab initio sahitis, ut in
quinto Prolegomeno visum est, et in libro se-
quenti latius dicetur. At vero, juxta doctri-
nam Augusiini, Epistol. 103, primagratia ha-
bituahs et remissio peccatorum non compara-
tur sine ahquo merito impetratorio per fidem;
ergo Don poterat de illa intelhgere Augusti-
nus, quod fiat in nobis, sine nobis, respectii
meriti.
3. Secundo, si agat de actu charitatis per-
fecto et imperfecto. — Superest ergo ut Au-
gustinus, in illo loco, de actu charitatis per-
fecto vel imperfecto loeutus fuerit. Hoc autem
posito, non recte probatur charitatem imper-
fectam fieri in nobis sine nobis , quia prima
gratia non cadit sub meritum. Quse est enim
hsec illatio aut connexio? Nam Hcet prima gra-
tia habituahs infundatur nobis sine merito de
condigno, nihilominus potest in nobis prsece-
dere imperfectus motus charitatis meritorius
de congruo, et ante ilhim motum charitatis
preecedere motus spei vel fidei, qui potest esse
meritum de congruo auxihi ad illum motum
cliaritatis imperfectum ; ergo illa ratione non
potest dici fieri in nobis sine nobis, et conse-
quenter neque potest dici gratia operans in
illo sensu. Rursus etiam motus perfectus cha-
ritatis et super omnia non cadit sub meritum
de condigno, quia potest natura antecedere
habitualem gratiam, sine qua non est meritum
de condigno: potest autem ille amor perfectus
per prsecedentia opera, ex fide et auxilio gra-
tiae facta, non sine aUquo merito impetratorio
obtineri ; ergo non magis fit in nobis, sine no-
bis, quam motus imperfectus ; ergo non magis
unus quam alter est ex gratia operante , vel
cooperante. Diceturforte omnem motum cha-
CAP. XXII. AUGUSTINI SENTENTIA DE GRATIA OPERANTE, ETC.
97
ritatis-, qui non fit ex habitu^ vocari iraperfec-
tum, et e contrario omnem qui ex habitu cha-
ritatis, dici perfectam charitatem. Sed hoc ne-
que evitat difficuhatem, neque exphcat Au-
gustinum ; lum propter rationem factam, quod
motus hberi charitatis praecedentes habitum,
cujuscumque perfectionis sint. non fiunt sine
nobis, etiam relative ad meritum ahquod; tum
etiam quia Augustinus^ ut dixi, nihil de habitu
locutus est. Unde non consideravit an actus
procedat ex habitu, necne, ut ihum perfectam
vel imperfectam charitatem vocaret. Denique
etiamsi actus procedentes ex actu charitatis
sint ipsi meritum de condigno, nihilominus
non cadunt sub meritum de condigno, et pos-
sunt cadere sub meritum de congruo, et ita
non magis sunt sine nobis, quam actus prfece-
dentes habitum; nullo enim modo potest ex-
positio et sententia illa vera esse, aut Augus-
tino aecommodari.
4. Tertio, graiia operajis non esset necessa-
ria ad omnes actus pietatis. — Accedit quod,
juxta i]lam, gratia operans non esset necessa-
ria ad omnes acius pietatis, quod supra osten-
sum est falsum esse, et contra eumdem Au-
gustinum, et Concihum Arausicanum, canon.
9 dicens : Quoties hona agimus , Deus hi nolis
atqice noliscmn, ut operemur, operatur. Sequela
patet : charitas imperfecta juxta iham exposi-
tionem est ex gratia operante, et nou coope-
rante , quia fit in nobis sine nobis , et nihilo-
minus dicitur esse actus hber, bonus, ac pius;
et hcet dicatur esse imperfectus, non pote t
illo titulo excipi a generah doctrina Concihi;,
quse cum sit contra Semipelagianos , tam im-
perfectos quam perfectos acius comprehen-
dere necesse est^ ahas non satis damnasset
Semipelagianos, qui sohim actus imperfectos
sibi tribuebant. Unde etiam constat iham par-
ticulam siiie nolis , non recte expHcari sohim
respectu meriti, quia excludit etiam coopera-
tionem hberam : nam quoties nos hbere coo-
peramur, dicitur Deus agere in nobis et no-
biscum, ut ibi loquitur Concihum. Unde Au-
gustinus, quaest. 2 ad Simphcianum^ dicit ideo
Deum incipere operari in nobis , quia nou est
in potestate hominis ut cogitatio et vocatio ad
ipsum perveniat. Et sic etiam, de Dono perse-
ver., cap. 3: Non esse in potestate nostra cor
nostrum, ideoque indigere divino auxiho, uti-
que operante ; et hb. de Spirit. et htter., cap.
9-4, in universum dicit Deum operari ipsum
vehe, prseveniendo vohmtatem per vocatio-
nem : consentire autem vocationi semper esse
propriai vohmtatis^ utique cum opcruute gra-
vm.
tia. In omni autem actuhbero vohintatis, sive
perfecto sive imperfecto, est aliquis consensus,
quia est ahqua determinatio hbera; ergo si
actus est pietatis, semper fit per gratiam coo-
perantem, et supponit operautem. Ergo, e
contrario, gratia pure operans non est nisi in
actibus non liberis, quales sunt gratiee exci-
tantis, ut jam declaravimus.
5. Vera mens Augustini de omni lona tolun-
tate. — Dico ergo imprimis, Ucet ibi Augusti-
nus de charitate imperfecta loqui videatur,
tamen id sohim esse veluti causa exemph, ct
doctrinam generahter accipiendam esse de
omni bona vohmtate, quam in principio capi-
tis voluntatem facieadi Dei mandatum appel-
lavit. Et ratio est clara, quia gratia operans et
cooperans non sunt necessariee propter solos
actus charitatis, sed pro[)ter omnes actus pie-
tatis, ut scepe dictum est et probatum. Deinde
probabile est per voluntatem imperfectam in-
telhgere Augustinum simpHcem affectum non
hberum ad bonum, a solo Deo immissum,
juxta quem sensum facile expeditur difficul-
tas, quia ihe cst gratia operans, et lUcitur im-
perfectus, quia non est hber : e couverso au-
tem hber omnis actus, quahscumque sit, ex ea
parte qua hber fit, est actus humanus, et ideo
vohnitas perfecta nominatur. Potestque hoc
suaderi, quia nisi hoc modo locum ihum ex-
phcemus, vix potest distinctio illa vohuitatis
vel charitatis parvee et magnae de actu vohm-
tatis, cum certitudine vel cum sufiicienti con-
jectura declarari. Nam vohmtas non dicitur
ab Augnstino magna vel parva ex parte ob-
jecti, quia circa idem objectum, sciUcet facere
mandatum, vel ponere animam pro Christo,
illam duphcem voluntatem distinguit, eamque
dicit fuisse magnam in Martyribus, qui ma-
gnum ilhid mandatum fecernnt, parvam au-
tem in Petro, qui id volebat, quando dicebat :
Animam meam^ pro te ^oiiam, et postea non
fecit.
6. Quomodo distinguatur ab Augustino paria
et magna charitas. — Distinguuntur ergo illas
duse voluntates ex modo tendendi in ihud ob-
jectum. Quis est igitur iste modus^ si uterque
actus libcr esse suppouitur ? Nam quod una vo-
hmtas sit constans, et non alia, non satis indi-
cat imperfectionem in ipso actu, pro tempore
quo fit, sed in operante illum ostendit. Hoc ta-
men non satis est^ ut diversa gratia operans
ad talem actum necessaria sit. Si vero dica-
mus voluntatem perfectam dici, quai est per
actum absohitum ; imperfectam, quai per
coiiditionatum^ (velleitatem vocaut) : imprimis
7
98 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATIiE IN GENERE.
non constat exemplo Petri^ quod Angustinus operari in nobis sine nobis
adducit, nani Petrus tunc propositum ex se
absolutum habuisse videtur, licet postea illud
mutaverit. Et deinde etiam desiderium sanc-
tnm^ licet non sit omnino absolutum , non fit
libere sine cooperante gratia. Denique si (ut
alii vohmt) per vohmtatem imperfectam in-
telUgatur voluntas intendens, per perfectam
voiuntas utens et exequens, imprimis incre-
dibile est propositum servandi mandata abso-
hitum et universale , vocari ab Augustino vo-
hmtatem imperfectam. Deinde etiam est in-
credibile sensisse Augustinum talem actnm
fieri sine gratia cooperante, cum in cap. 16
dicat petendum esse a Deo ut tantum velimus,
quantum necesse est ut volendo faciamus.
7. Parva est simplex afectio, perfecta autem
volitio lihera. — Videtur ergo illa faciUor et ex-
peditior intelligentia, ut vohmtas parva dicatur
illa simplex aflfectio , quam Deus per gratiam
excitantem, quse est etiam pure operans, solet
immittere : voluntas autem perfecta sit vohtio
hbera, quse non dicitur perfecta^ quia in se et
absohite semper talis sit, sed sohim compara-
tione prioris^ in qua gratia solum operatur^ et
nondum voluntati liberse cooperatur. Objici
vero contra hoc solet, quia Augustinus dicit
gratiam operautem facere ut vehmus, quod
intelligit non solum de afifectu illo indeliberato^
sed etiam de hbera voluntate. Nam de hoc
vehe loquitur Paulus cum dicit : Deus opera-
tur in noiis velle, et tamen de iho velle ait
Augustinus fieri per gratiam operantem, cum
ait : De operante uf velimus dictum est: Qui
operatur velle. Respondetur duobus modis fieri
posse per gratiam operantemj ut velimus ; uno
modo formaliter imperfecte, et hoc coufert
gratia operans per se sola; et Deus, infun-
dendo iham-, dicitur facere ut velimus. Et in
hoc sensu videtur sumi ab Augustino c-um di-
cit : Ut Delimus sine noUs o])eratur, quia de
nuUo hbero vehe id potest dici vere, nt jam
osteudi. Aho modo potest gratia operans fa-
cere ut velimus hbere;, quod non facit forma-
hter, sed efFective, sive physice, sive morali-
ter. Et hoc ulterius subdistinguendum est.
Nam gratia operans, ut supra tetigi, potest
esse efficax et iuefficax, seu consequi eflFectum
et non consequi. Quando ergo non consequi-
tur eflfectum bonaj voluntatis deliberatee^ di-
citur facere ut vehmus, utique quantum est
ex se, et tuncparticula^ ut xelimus, significat
quidem effectum, non tamen jam factum, sed
ut finem intentum per talem operantem gra-
tiam. Et in hoc sensu etiam est verum Deum
ut vehmus; hcet
non consequatur effectum intentum, quia nos
non cooperamur. Quando vero tahs gratia con-
jungitur eflfectui hberse vohtionis , et illam
causat^ tunc vere dicitur efficaciter facere ut
velimus, et Deus per illam dicitur operari
nostrum vehe hberum, cujuscumque gradus
vel perfectionis sit : tunc autem talis gratia
non manet in ratione solius operantis, sed
transit in cooperantem, quia simul cum vo-
luntate efficit ilhid vehe. Et ita in hoc sensu
dici non potest Deum in nobis sine nobis ope-
rari ut velimus , quia nunquam inducit effec-
tum hberse voluntatis per solam gratiam ope-
rantem, sine cooperante, ut declaravi.
8. Ex illa doctrina flura Augustini loca ex-
Iplicantur. — Atque hfec doctrina mihi quidem
verissima videtur, et necessaria ad explicandas
varias locutiones, et loca Augustini ad quee est
cum magna discretione semperque attente con-
siderato contextu , apphcanda ; unde quod ad
prsesentem locum attinet, in uno puncto mihi
non satisfacit, nimirum, quod Augustinus per
parvam charitatem vel voluntatem intellexerit
sohim simplicem affectum non liberum a Deo
immissum. Nam certe, quando Petrus Christo
dixit : Animam meam pro te ponam, actum li-
berum cliaritatis habebat, et tamcn de illo ait
Augustinus habuisse parvam et imperfectam
charitatem. Concedo ergo etiam inter actus
hberos cliaritatis , seu bonaj voluntatis , esse
ahquos imperfectos variis modis supra tactis.
Videtur autem Augustinus speciahter vocare
dilectionem vel voluntatem imperfectam, illo-
rum qui recte proponunt , et postea non im-
plent quod proponunt, de quibus dixit Chris-
tus : Qui ad tempus credmit , et in tempore fen-
fationis recedimt.
9. Verla mim. 1 adducta exponuntur. —
Nunquam vero dixit Augustinus, uthiobjec-
tione supponitur, hanc voluntatem esse a sola
gratia operante , sine cooperante , sed dixit :
Et quis istam etsi parxam dare cceperat chari-
fatem, nisi ille qui prceparaf tohmtatem, et
cooperando perficit quod operando incipit , per
quaj verba voluit pungere Semipelagianos, qui
dicebant qusedam initia imperfecta voluutatis
bonse esse a nobis. Contra ihos ergo ait etiam
initium ihius parvse cliaritatis fuisse ex Deo,
qui incipit operando, et sic prseparat volunta-
tem, Per hoc autem non excludit quin etiam
illi cooperetur in eodem actu libero^ licet im-
perfecto, quia ex ea parte qua libere fit, ali-
quam perfectionem liabet, et iham sine coope-
ratione Dei habere non potest. IUud autem
CAP. XXIII. QUID SIT GRATIA PR.-EVENIENS, COMITANS, ETC.
99
initium operantis gratise dicit esse ad velle
potius qnam ad operari vel perficere, qiiia
gratia pure operans vel excitans, primum om-
nium necessaria est ad velle^ et mediante illo
potest sufficere ad faciendum seu operandum,
nisi in executione ipsa difficultas operandi
crescat ; tum enim nova gratia operans neces-
saria erit, ut horao non tantum velit, sed etiam
operetur; quoties autem liomo vult vel opera-
tur^ sola operans gratia inchoat voluntatem,
sive volentem , sive exequentem ; neutram
vero cum effecto inducit, nisi transeat in co-
operantem ,, juxta ilhid Augustini lib. de Nat.
et grat., cap. 31 : Operamur et nos , sed illo
operante cooperamur, quia misericordia ejus
preevenit nos.
•10. Aliaverlaexplicantur. — Ita igitur intcl-
ligenda suut verba quse in dicto capite 17 Au-
gustinus ^ubjungit: Ut ergo velimus, sine noMs
operattir, utique quoad initium bonse vohm-
tatis. quod solus Deus facit, sive vohmtas con-
sentiat^ sive non, et sive vel tantum imperfecte
consentiat, sive etiam perfecte. Et ita est in-
telUgendum quod subdit : Cum autem volumus,
et sic volumics ut faciamus, nobiscum coope-
ratur, id est, ipsemet Deus et ejus gratia ope-
ransj per quam solus in nobis operatur, ut ve-
limus^ nobiscum cooperatur cum volumus,
atque etiam cum ita volumus ut faciamus ;
quia vel virtus primae gratise operantis ad om-
nia extenditur, vel nova additur^, si ad con-
stantiam vel perfectionem in operando neces-
saria sit. Et ideo dixit in capite 16 ejusdem
libri : Certiim est nos mandata servare si vo-
lumus , sed quia prceparatur voluntas a Do-
mino , ah illo peteyidum est ut tantum velimus,
quantum sufficit, ut volendo faciamus. Certum
est nos velU, cum volumus, sed ille facit ut veli-
mus ionum, etc. Certum est nos facere cum faci-
mus, sed ille facit ut faciamus, prcelendo vires
efficacissimas voluntati. Ergo et velle simpli-
citer ( ut sic dicam ) et ita velle ut faciamus^ et
servemus mandata, est a gratia operante^ per
quam facit Deus ut vehmus et ut faciamus,
quamvis ipsum velle et facere, id est, vohuita-
tem proponentem et exequentem_, ipse etiam
nobiscum cooperetur, Denique hanc esse Au-
gustini mentem facile iuteUiget qui aha loca
ejus supra citata consideraverit _, proesertim
hb. 2 de Peccator. merit. et remiss., cap. 17,
18 et 19, de Spirit. et htter., cap. 3-4, et q. 2
ad Simphcianum ; et quee in capite sequenti
ex Gregorio, Bernardo, et ahis afferemus, hanc
doctrinam confirmant, quam ipsos ex Augus-
tino sumpsisse nemo in dubium revooabit.
CAPUT XXIII.
QUID SIT GRATIA PK^VENIENS, COMITANS ET SUB-
SEQUENS, ET QUOMODO AD EXCITANTEM ET AD-
JUVANTEM COMPARENTUR.
1. Gratia actualis in prcevenientem, comi-
tanfem et sulseq^ientem dividitur, quod pro-
latur primo ex Scriptura. — Secundo, ex Tri-
dentino. — Hsec qusestio. eodem fere modo quo
prsecedens, breviter expediri potest. Dico ergo
primo actuales gratias convenienter iUis tribus
nominibus significari. Ita docent omnes Theo-
logi, et patet primo, quia in Scriptura fit men-
tio harum gratiarum. Psalm. 58 : Misericor-
dia ejiis prceveniet me ; et Psalm. 20 : Prceve-
nisti eum in henedictionihus dulcedinis, et ta-
men Psalm. 22 dicitur : Misericordia ejus suhse-
quetur me; vox autem comitandi non invenie-
tur formahter in Scriptura , tamen invenitur
sequivalcnter, quoties Deus adjutor noster di-
citur. Et maxime significata est a Paulo 1 Co-
rintli. 15, in illa verba : JVon ego , sed gratia
Dei mecum ; nam illa particula mecum, conco-
mitantiam indicat. Secundo, Trident., sess. 6,
cap. 5, verbis illis : Converte nos, Domine,
et convertemur , ait nos confiteri gratia Dei
prseveniri. Et ita ex illo loco gratiam prse-
venientem colhgit, de qua dicit canon. 3 : Si
quis sine prceveniente Spiritus Sancti inspi-
ratione. Dumautem addit: Ejusque adjutorio,
comitantem indicat, de qua et de cseteris in
c. 16 expresse dixit : Quce virtus (scihcetgra-
tise Christi) hona eorum opera semper antece-
dit, et comitatur, et suhsequitur. Et Ecclesia in
quadam coUecta orat : Tua nos, Domitie, gra-
tia semper prceveniat, et sequatur. De conco-
mitante autem videtur intelligi quod subditur :
Ac honis operihus jugiter prcestet esse intentos.
Expressius vero de hoc tertio membro in aha
collecta dicitur : Quos ccelesti recreas mtmere,
perpetuo, Domine, comitare prcesidio ; et alia.
statim afferemus, ex eadem Ecclesia et Pa-
tribus.
2. Tertio, ratione ex iis quce nohis ad salu-
tem necessaria su7it. — Declaratur taudem ra-
tione_, quia ad salutem tria sunt nobis neces-
saria : initium sahitis, cousensus in vocatio-
uem, et conservatio propositi, vel executio, vel
etiam augmentum ; propter initium ergo ne-
cessaria fuit gratia preeveniens : ad conseusum
autem £fddenda fuit gratia comitans, quia sine
Deo adjuvante nihil possumus; ad reliqua
vero necessaria fuit gratia subsequens, quia
dOO
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.€ GRATI^ IN GENERE.
sine actuali influxu gratife , nec progredi nec
perseverare in salute inchoata possumus, et
multo minus in illa crescere. Quam fere ratio-
nem Iradidisse videtur Bernard., lib. de Grat.
et lib. arbitr. , versus finem, dicens : Si ergo
Deus tria Tksc [hoc est bonum cogitare, zelle,
perficere) operatur in nohis, prionum profecto
sine nohis, secmidum nohiscum, fertiicm per nos
facit. Siqiiidemimmittendo honam cogitationem
nos prwvenit ; immiitando ctiam malam volun-
tatem, sibi per consensum jungit ; oninistrando
et consensui facultatem, foris per i pertiim opus
nostrum, inter^ms opifex imioiescit. Sane ipsi
nos prcevenire nunquam possumus. Qiii autem
lonum neminem invenit, neminem salvat quem
non pra-ve^iit? A Deo ergo sine duhio nostrce
fit salutis exordium, nepce per nos utique, nec
nohiscum. Verum consensus et opus, etsi non
ex nohis, nonjam tamen sine 7whis.
3. Hf^e gratice non diffierunt ab exciiante et ad-
juvante. — Dico secundo, gratia? qua* his voci-
bussignificantur, quatenus internse et actuales
sunt, in re non distinguuntur a gratia exci-
tante et adjuvante, sed connotant solum quas-
dam habitudiues prioris et posterioris. Seuten-
tia est commnnior Tlieologonmi, cum Magistro
in 2, d. 11. Probatur autem discurrendo per
singulas gratias pra^dictas.Nam imprimisCon-
cihum Trid,, sess. 6, c. 5, excitantem gratiam
pra?venieutem appellat, dum ait, exordium sa-
lutis sumi a prceveniente gratiaDei, hoc est, in-
quit, ab ejus vocatione. Constat autem voca-
tionem csse excitantem gratiam. Idem col igi-
tur ex illa oratioue Ecclesiai: Actiones nostras
gucesumus, Domine, aspirando prceveni. Ergo
inspiratio est gratia praiveniens; inspiratio au-
tem gratia excitans est. Et eodem modo dixit
ConciliumTridentinum, dicto can. 3: Si quis,
sine prceveniente Spiritus Sancti inspiratione.
Similitenjue dixit August., 1. 2 de l'ecc. merit.,
c. 17 et 19, Deum praivenire nos operaudo iu
uobis sine nobis, quod facit per gratiam ex-
citantem, ut suiira vidimus. Idem habet q. 2
ad Simplicianum, et passim. Sic etiam Greg.,
1. 10 Moral., cap. II, dicit : Si superna gratia
mentim non prcBvenit, nunquam profecto inve-
niet innocentem. Quomodo autem praiveniat,
declarat, dicens : Superna pietas prius agitali-
guid VI nohis sine nohis. De comitante vero
£ul>dit : Ut suhsequente quoque nostro lihero
arhitrio , lomim quod appctimus, agat nohis-
ce^w.Uudc 1. 17, cap. 9, aiias 8, graiiam pra-
vcnieutem dicit esse lumen diviuwm , id est,
ilhiniinalionem. Et lib. 18, cap. 23, ahas 25,
dicit esse iuspiratiouem divinam. Simiha re-
perientur in Bernardo supra, et in Prospero
et Anselmo, locis citatis capite prsecedenti.
4. Ratione prohatur de gratia prceveniente.
— De comitante. — Ratio item clara est, quia,
ut statim dicam , illa habitudo prioritatis ,
quam declarat vox prceveniens , sumi potest,
vel in ordine ad consensum liberum, vel in
ordine ad merita, seu bona opera, vel in or-
dine ad ahas gratias. Omnibus autem his mo-
dispotest gratia excitans esse preeveniens, quia
prfficedit consensum ad quem excitat, ut per
senotumest; prsecedit etiam omnia merita,
ut supra contra Semipelagianos probatum est.
Denique prcecedit alias gratias ex genere suo,
quia in toto ordine gratiarum excitans est pri-
ma. Est ergo omnibus modis pra^veniens. Si-
mih modo gratia comitans eadem est qure ad-
juvans, de qua sub illa voce, ut supra dixi,
raro loquuntur Patres, et ideo non afferimus
eorum testimouia, neque sunt necessaria, quia
ex terminis ipsis res est manifesta, quia non
potest gratia liberum arbitrnim adjuvare, nisi
simul concurrat cum iUo, et hoc est comitari
ilhui ; unde hsec habitudo concomitantiae ex
parte gratia? habet pro termino, seu correla-
tivo, liberum arbitrium, seu iufluxum ejus in
eumdem consensum. Quam concomitantiam
optime explicavit Bernardus in dicto hbro, di-
cens : Qui enim hono, quod opere complent, vo-
luntate consentiunt, opus omnino guod per eos
Deus explicat, ipsis communicat. Unde Pau-
lus , cum hona plurima qum Deus per ipsum
fecerat, enarrasset : Non atctem ego, ait, sed
gratia Dei mecum ; potuit dicere, per one ; sed
quia mimcs erat, maluit dicere, mecum, prcesic-
onens se non solum operis esse ministrum per
effiecticm, sed et operantis guodam modo sociicm,
per consensum.
5. Et de gratia suhsequente. — De gratia
subsequente est nonnuUa major dubitatio, quia
aliqui significant constituere membrum ter-
tium distinctum, sed revera niliil tale neces-
sarium est, imo nec facile cogitari potest. Sup-
pono autem sermonem esse de interna et ac-
tuaU gratia, nam de influentia interna maxime
loquitur Tridentinum in cap. 16, ubi illa tria
membra posuit. Sic ergo gratia subsequens
nou est nisi adjuvans, ut subsequitur excitau-
tem, vel quodhbet auxihum quod post ahud,
et vehiti ratione ilhus, datur. Probatur ex
Augustino lib. de Natur. etgrat., cap. 31, ubi
coutra Pelagiauos uicentes : Nos ipsi nos ipsos
jicstificamus, ait: Uhi guidem operamur et nos ;
sed illo operante cooperamur, guia misericordia
ejus prcevenit nos : prcevenit autem ut sane-
CAP. XXIII. QUID SIT GR.^TIA
mur, quia, et suhsequitur ut glorificemur ; prce-
tenit ut pie vivamus, quia sine illo nihil pos-
sumus facere. Ubi videtur sub gratia subse-
quente comprehendere omnes gratias neces-
sarias post primam vocationem, non solum ad
bene operandum, sed maxime ad perseveran-
dum usque ad mortem. Et in idem redit quod
ait in Enchirid., cap. 32: Nolentem prcevenit
ut velit ; tolentem subsequitur, ne frustra ve-
lit, id est, ut possit exequi quod voluit, aut in
incoepto perseverare. Ad hoc autem sohim in-
digethomo novis auxiliis excitantibus et adju-
vantibus ; ergo illa dicuntur subsequentia res-
pectu primae vocationis, vel primae coopera-
tionis gratiae, quee etiam dici potest subse-
quens, respectu prsevice excitanti?. Et ita fere
exposuit GregoriuSj homil. 9 in EzechieL, in
principio, dicens : Ipse aspirando nos prcetenit
ut velimus, qui adjuvando subsequitur, ne ina-
niter velimus, sed possimus implere quod vo-
lumus. Idem late Fulgentius^ hb. \ ad Moni-
mum, cap. 11 : Ipsa prceveniendo misericdr-
diter incipit, suhsequendo custodii. Et paulo
post : Prcevenit donans homini lonam volunta-
tem, sulsequitur lene volentem , operando in
illo lo?ii operis facultatem. Et concludit : Hoc
igitur ista misericordia Dei in homine sulse-
quitur, quod prceveniens ipsa largitur, quibus
verbis, et ahis quai subjnngit, aperte sentit
snbseqnentia auxiha non esse, nisi qnae post
praevenientem gratiam nos oustodiuut et ad-
juvant ad augmeulum et perseverantiam in
justitia, quae non sunt nisi nova auxilia exci-
tantia et comitantia : nullum ergo novum
auxihum gratiae per hoc tertium membrum
superioribus additur.
6. Gratia dicitur suhsequens ratione prcece-
dentis. — Ut ratione hoc declaremus, adverto
vocem iham sulsequens , relationem posterio-
ritatis dicere, ut per se manifestum est; potest
ergo hsec relatio accipi respectu trium termi-
norum, quos paulo ante declaravi. Primo enim
comparari potestad praecedentem gratiam, et
sic tam gratia comitans quam secunda prseve-
niens potest recte dici subsequens. Et de comi-
tante videtur ita loqui Ecciesia in quadam
oratione pro iter agentibus, dicens : JJt prceve-
niente tua gratia dirigas , et subsequente comi-
tari digneris , nam gratia comitans seu adju-
vans semper supponit praevenientem , et ideo
est subsequens respectu ilhus. Et ita in liac
parte consentiunt etiam D. Thomas et Theo-
logi supra. Unde etiam patet secundam gra-
tiam praevenientem dici posse subsequentem
respectu alterius gratiae praecedeutis, tam prae-
PR.€VENIE:>fS, COMITANS, ETC. 101
venientis quam comitantis. Loquor autem de
secunda, quia prima nou potest in hoc ordine
dici subsequens , quia non datur ratione alte-
rius , in quo differt a prima comitante, quia
haec datur ratione praeveuientis, et quasi coa-
sequenter ad illam, ut supra tetigi.
7. Secundo, in ordine ad conseyisum. — Ter-
tio, respectu meriti. — Secundo, po'est aha
relatio sumi in ordine ad liberum consensum,
et sic, respectu unius et ejusdem consensus,
non potest gratia comitans vel praevenicns ,
quae ad ihum datur, esse subsequens , quia in
nullo gcnere aut modo est posterior quam usus
hberi arbitrii, ut saepe dictum est. Et in hoc
sensu dixit Augustinus non posse gratiam esse
pedissequam liberi arbitrii; tamen respectu
tahs consensus, etiamsi primus sit, rehquiae
gratiae quae postea dantur, dici possuut subse-
quentes, quia sunt posteriores, et possunt dari
ratione illius, quod non est inconveniens, quia
ille consensus non est naturahs, sed gratuitus,
quod statim magis patebit. Et eadeni ratione,
si gratia praeveniens et comitans, seu excitans
et adjuvans, non comparentur ad consensum
propter quem dantur tanquam propter finem
sive effectum , sed ad ahum praecedentem, sic
dici possunt subsequentes respectu ilhus. Ter-
tio, potest dici gratia subsequens respectu prae-
cedentis meriti vel dispositiouis, quomodo fre-
qwenter lo(]uuntur Patres, et sic constat mul-
tas gratias exiitantes et adjuvantes post pri-
mas posse esse subsequentes; nam possnutca-
dere sub meritum supposita priori gratia, \\t
saepe etiam dictum est.
8. Suhsequens gratia non distinguitur ab
excitante et adjuvante. — Ex his ergo recte cou-
chiditur gratiam subsequentem non esseauxi-
hum distinctum ab excitante et adjuvante,
sed illa eadem ut liabentia tales respectus illis
vocibus nominari. Quodratione dialectica de-
clarari potest, nam respectu diversorum, po-
test eadem res accipere denominationes rela-
tivas quasi oppositas, ut patris et filii, prioiis
et posterioris ; sic ergo eadem gratia potestdici
praeveniens, et subsequens, et comitaus, quam-
vis adjuvet et excitet. Denique, si ('ousideren-
tur effectus propter quos dari potest gratia
subsequens, non invenitur alius modus, quo
possit illos efficere, nisi vel excitando, vel ad-
juvando : sed istae gratiae actuales non dantur
nisi propter suos etfectus ; ergo gratia subse-
queus actualis et interna uon datur nisi ut
excitet, vel adjuvet, vel ad bonum operandum,
vel ad malum vitandum, sive hoc consideretur
in singulis actibus et occasionibus, praesertirn
i02 L!B. III. DE AUXILIIS INTERNIS
post primum consensum liberum, sive in ipsa
perseverautia ; ergo non potest esse gratia dis-
tincta abexcitante et adjuvante;, utetiam satis
constat. Licet bsec divisio trimembris videatur
nibil addere priori divisioni auxilii in excitans
et adjuvans^ ideoque nibil obstare quominus
illa divisio adsequata sit, obiter tamen notari
potest differentia inter illa membra : uam in
ordine gratiarum preevenientium^ dari potest
aliqua quse sit pure prseveniens_, quia in omni
ordine prioris et posterioris pervenitur ad pri-
mum^ et proportionali modo potest dari gra-
tia pure subsequens, quia potest dari ultima :
comitans autem semper potest alios respectus
participare^ quia vel est subsequens respectu
preevenientisj vel potest esse prseveniens res-
pectu posterioris gratise^ quamvis respectu co-
operationis liberi arbitrii sit pure comitans^ ut
jam expbcatum est , et in sequenti capite la-
tius dicetur. Adverto etiam non omnem gra-
tiam quse post aliam datur, dici proprie sub-
sequentem;, sedillam quse aliquo modo ratione
prioris datur : nam si nullo modo sit ab illa,
vel ratione illius^ non dicitur proprie subse-
quens, nisi fcrte iu ratione temporiSj quod est
accidentarium, et non consideratur.
9. Sequitur secimdo dari illam injiistis, et
peccatoriius . — Prseterea;, ex dictis inferripo-
test gratiam subsequentem non dari tantum
in hominibus justis, sed etiam in peccatoribus,
imo etiam in infidelibus^ si ad fidem jam vo-
cati sunt, vel aliquo modo praeventi, et coope-
rari incipiunt ; patet facile ex dictis, quia pec-
cator per fidem potest impetrare auxilium ad
poenitentiam^ petendo et eleemosynas faciendo,
ut Scriptura docet ; ergo si tale auxilium im-
petrat^ babet respectu fidei veram rationem
gratia; subsequentis. Et eadem ratio locum
habet in homine vocato ad fidem, nondum
plane converso; nam ex prffiveniente gratia
quam recipit^ potest concipere aUquod bonum
desiderium^, quo paulatim disponatur; poste-
rius ergo auxilium, quod illi homini datur in-
tuitu dispositionis ejus, est revera gratia sub-
scquens. Quia potius_, ut dixi^ ipsa gratia co-
operans, quse his hominibus datur, ut se re-
mote disponant ad gratiam, potest dici subse-
quens respectu exeitantis, qnee prascessit ; non
cst ergo gratia subsequens propria justorum.
Quod si interdum Augustinus vel Fulgentius,
locis citatis^ eam speciahter justis attribuere
videnturj non ideo est quia ahis nuho modo
communiceturj sed id faciunt ad explican-
dam justitiam semel comparatam^ et auxiha
quse dantur ad illam obtinendam, non sufficere
DIVINtE GPiATI/E IN GENERE.
ad salutem, sed etiam ipsos justos indigere
gratiis subsequentibus, Unde non negant, imo
a fortiori docent eisdem auxihis indigere pec-
catores^ quamvis non sint illis ita debita, sicut
justis. Et ideo forte etiam innuere voluerunt
esse in justis majorem quamdam rationem, ob
quam auxiha quse illis dantur sint subsequen-
tia^ quia vel sunt debita^ tanquam connatu-
raha gratiaj habituali^ vel etiam quia justi
possunt multa auxilia de condigno mereri.
10. Tertio, nondatur adsolamperseverantiam,
sed ad qtiemcumcpie actum lonum. — Secundo,
sequitur ex dictis subsequentem gratiamnon
tantum dari ad perseverandum, sed etiam ad
quemcumque progressum faciendum in gratia
quocumque modo inchoata. Hsec sequitur
aperte ex prsecedenti, quia ut fideUs peccator
ad justitiam ulterius progrediatur et se dis-
ponat^ novo gratise auxilio indiget, quod re-
spectu fidei subsequens est, et idem est de si-
mihbus, Et eadem vel majori ratione non
datur gratia subsequens tantum ad actus ex-
ternosj seu ad executionem boni propositi, sed
etiam ad interiores actus_, et ad ipsum bonum
propositum concipiendum. Probatur induc-
tione facta_, nam peccator^ ut concipiat propo-
situm poenitentiae, et se disponat, recipit gra-
tiam subsequentem ad fidem, vel timorem. Et
ita Trident., sess. 6_, cap. 1, describens seriem
et ordinem justificationis, var-ios numerat ac-
tus^ quorum unus prior est aliO;, et ad singulos
requiritur auxihum gratiae^ ut constat^ et ideo
auxihum datum ad posteriorem actum sub-
sequens esse potest respectu actus preecedentis.
Ratio vero est, quia haec auxiha sunt vel exci-
tantia,vel adjuvantia, quse recipiunt iUas de-
nominationes, quoties dantur ratione prioris
gratia3, vel intuitu ahcujus boni operis preece-
dentis.
11, Angratia subsequens aliquid addat supra
excitantem, — Sed dicunt ahqui^ prseter auxi-
ha quse dantur ad bonum incipiendumj ne-
cessarium esse ut Deus etiam exteriusj ad
executionem propositi, et consequenter ad
opus externum, prsebeat occasionem opportu-
nam ad beue operandum, et prseterea ut au-
ferat omnia impedimenta : nam hsec merito
inter gratias computantur. Ergo recte dieitur
gratiam subsequentem addere hujusmodi bo-
na uhra gratiam excitantem et adjuvantem.
Respondetur imprimis hoc nihil obstare^ quia
loquimur de gratia interna, ut in conclusione
dixi : illse autem gratise externse sunt. Deinde
dico^ etiam ad ihas gratias externas posse et
debere doctrinam datam appUcari, quia prse-
CAP. XXIV. QUOMODO GRATIA PR.flVERIEPtS, GOMITANS, ETC
103
paratio opportunse occasionis ad bene operan-
dum, licet sit gratia subsequens respectu prGe-
cedentis propositi, tamen, respectu operis ad
quod datur , revera est gratia praevenienS;,
quia a Deo JBt sine nobis. Quo modo recte intel-
ligitur illud Prov. d 6 : Hominis est prceparare
animam, Dei autem giibernare linguam, nam
illamet directio et gubernatio linguae, res-
pectu prseparationis est subsequenS;, et respec-
tu locutionis est prsevia, quia est solius Dei,
ut in eisdemverbis planeindicatur.Unde talis
gratia poterit esse excitans eo modo quo per
externa verba liomo excitatur. Ac denique si
homo tunc operetur, etiam potest dici gratia
adjuvans, quia nonparumjuvat, velcarereim-
pedimentis ex pravis occasionibus, vel bonas
habere. Igitur quoad gratias externas nuUa
est hic differentia. Addo denique has gratias
externas etiam ad concipiendum primum bo-
num propositum dari posse, et requiri , quia
etiam congrua occasio exterior et ablatio im-
pedimenti multum conferre possunt ad bonum
propositum concipiendum. Ideoque opportu-
na occasio audiendi yerbum Dei^ prseveniens
gratia est^ et ad excitantem pertinet^ et ablatio
impedimenti, quod posset idem propositum
impedire, gratia est, quse tale propositum
comitatur ut fiat; ergo non est cur inter
conceptionem vel executionem boni propositi
discrimen ullum constituamus.
12. An Imc nomina gratice habituali accom-
modentur. — Tandem dixi in assertione : Si
loquamur de gratiis actualibus, quia D. Tho-
mas, in dicto art. 3, etiam accommodat has
tres voces ad gratiam habitualem, quod facile
etiam fieri potest. Nam habitualis gralia, qua-
tenus a solo Deo infunditur, et preecedit actus
quos eUcit, dici potest prseveniens ; quatenus
vero simul est cum actibus quos elicit, et ad
illos cum vokmtate cooperatur^ potest dici gra-
tia comitans^ quia liberum arbitrium iu ope-
rando comitatur. Eadem vero gratia , vel
quoad infusionem^ ratione dispositionis prae-
cedentis, vel quoad suum augmentum, quia
datur ex merito de condigno , gratia subse-
quens dici potest. Hsec vero sokim est accom-
niodatio qusedam per se probabiUs, quamvis
Augustinus nihil de illa tractaverit.
GAPUT XXIV.
QUOMODO aRATIA PR^VENIENS, COMITANS ET SUB-
SEQUENS , AD OPERANTEM ET COOPERANTEM
GRATIAM COMPARENTUR.
1 . Qiccestio an gratla cooperans sit unqiiam
p'ceteniens ratione consensus lileri. — Quaes-
tio h8ec,in senteutia quam sequimur, nuUam
novam difScultatem liabet. Diximus enim gra-
tiam excitantem et adjuvantem cum operante
et cooperante respective converti. Unde neces-
se est ut eamdem proportionem seu habitu-
dinem servent ad prsvenientem, comitantem
et subsequentem. Quia vero moderni quidam
akter sentiunt, saltem de cooperante gratia,
pauca de illa dicere necessarium existimavi-
mus. Est ergohoc tempore quorumdamTheo-
logorum sententia affirmans, non sokim ope-
rantem gratiam, sed etiam cooperantem, esse
preevenientem, et non simultaneam, seu comi-
tantem, vel forte etiam subsequentem. Utau-
tem intelligatur hujus sententise sensus, ad-
vertendum est non distinguere prsevenien-
tem et subsequentem gratiam per compara-
tionem ad akas gratias, sed per comparatio-
nem ad eflQcientiam et influxumliberiarbitrii.
Nam priori modo forte non negarent hi Docto-
resposse cooperantem gratiamesse subsequen-
tem, cum etiam gratia operans, imo et exci-
tans ( quae secundum illos est distincta ab ope-
rante, et prior ika ), possit esse subsequens ad
priorem gratiam, imo et ad akquod m.eritum,
quando non est prima in suo ordine, sed akam
supponit, ut ostensum est. Loquuntur ergo per
comparationem ad influxum kberi arbitrii
cum ipsamet gratia, et sic supponunt gratiam
operantem semper esse praevenientem, de quo
nulla est controversia. Nam licet non eam-
dem gratiam nomine operantis intekigamus
omnes ( nos enim exeitantem intelkgimus, illi
vero prsedeterminantem physice), nihilomihus
quakscumque sit, si est gratia operans , sine
dubio prsecedit, ordine natnrae seu causakta-
tis, consensum kberi arbitrii, quia est causa
ejus; ergo de gratia cooperante diflicultas su-
perest.
2. Qmd etiam de gratia fJtysice cooperante
intelligunt Alvarez, Medina. — Prohatur pri-
mo, ex Scripturis. — Secimdo, ex Patribus. —
Addunt enim etiam gratiam physice cooperan-
tem, inquantumcooperantem, essepraevenien-
tem. Ita tenet P. Alvarez, et solum citat pro sua
senteutia Medinaml. 2, qusest. 111, art.2, de
cujus sententia infra dicam. Probatur autem
haec sententia, primo ex illo Pauli ad Phikp. 2 :
Deus est qui operatur in nobis velle et per^ce-
re, et Isaise 26 : Omnia opera nostra operatus
es in nobis, Domine ; quse testimonia sine alia
inductione proponuntur. Secundo, ex Gelasio
Papa, epist. 7, ad universos Episcoposper Pi-
cenum, circa fineni dicente : Quis autem avj-
i04 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
deat dicere CJiristiamis , aliqiiidliabere lonisine
gratia? quando magister gentiumclaonat, cunc-
ta Irexiter in se lona concludens : Gratia Dei
sum id quod sum, et gratia ejus in me tacua
non fuit, ut ostenderet qtda donum gratice non
ipse prcecesserit, sed fuerif sicisecutus, atque
mo7istraret coo^^erationem se esse gratiw suh-
sequendo ; sed phcs omnilus, inquit, laioravi.
Ac mrstcs veritus ne de se prcesumere videre-
tiir, adjungit : Non ego, sed gratia Dei me-
cum. Non dixit . Ego, et gratia Dei m.ecum, sed
prceposuit gratiam 'prcecedentem se, atque sui-
Jungit. Si ergo libernm arbitrium subsequitur^
gratia profecto antecedit cooperando eidem
libero arbitrio, quia non potest arbitrium co-
operando subsequi^ uisi gratia cooperando an-
tecedat.
3. Tertio, ex Tridentino. — Qiiarto, ex Pros-
peo'0. — Tertio, probatur ex Tridentino , ses-
sione 6, canone 4, definiente : Si quis dixerit
Wberum arhitrium a Deo motum, excitatum,
nihil operari assentie^ido Deo excitanti at-
qiie vocanti , anathema sit. Nam si arbitrium
cooperatur motum, praecedit motio ; ergo praj-
cedit gratia cooperans. Probatur li83c ulti-
ma consequentia , quia illa motio non fit per
solam gratiam excitantem , sed etiam per
cooperantem et adjuvantem. Unde idem Con-
cilium, capite 5, non obscure significat etiam
adjuvantem esse praevenientem, cum tamen
adjuvans gratia sit etiam cooperans. Quarto,
additur Prosper in epistola ad Augustinum,
ubi gratiam eooperantem, prseoperantem ap-
pellat, quia est prseveniens. Et adjunguntur
Patres qui impugnarunt Faustum Rliegien-
sem, quia non admittebat gratiam cooperan-
tem prseviam, sed comitem, et illi primas par-
tes tribuebat. Ergo, ex sententia Patruni, ne-
cesse est gratiam concomitantem prajviam ad-
mittere.
4. Quinto, ex sancto Thoma. — Quinto, alle-
gatnr D. Thom. 4. 2, q. 111, a. 2, quia dicit:
In illo effectu hi quo mens nostra et movet et
movetur, oferatio non solum attriluitur Deo,
S'd etiam animcp, et secundum hoc dicitur gra-
tia cooperans. Ex quibus verbis colligunt li-
berum arbitrium iu eo effectu, qui gratise co-
opejanti attribuitur, moveri a Deo, et movere
seipstim ; ergo gratia cooperans, in quantum
coopcrans, movet liberum arbitrium, et simul
cum illo liberam operationem producit ; ergo
gralia cooperans, ut sic, pra>.cedit ordine na-
tura^, et sic est prtfiveniens, quia omne mo-
vens prsecedit ordine naturae motum suum.
5. Sexto, ratione multiplici. — Sexto, ad'*
DIVIN^ GRATItE IN GENERE.
duntur rationes. Prima, quia opus meritorium
est effectus gratise cooperantis ; sed in omni
opere meritorio mens nostra movetur physice
a Deo, juxta id ad Roman. 8 : Qiii Spiritu Dei
aguntur, hi sunt filii Del , moventur enim ut
agant, ut saepe exponit Augustinus ; ergo prse-
cedit motio Dei qua aguntur ; ergo preecedit
gratia cooperans physice , quia non solum
moraliter, sed etiam physice aguntur. Secunda
ratio, quia liberum arbitrium et gratia coope-
rans, seu Deus per illam, nou cooperantur ut
duse causse partiales, sed ut totales, unaquge-
que in suo genere ; ergo gratia cooperans prse-
cedit ordine cau.salitatis cooperatiouem liberi
arbitrii. Probatur consequentia, quia si non
sunt causae partiales, sed totales, una pendet
essentialiter ab alia, tanquam a superiori : at
ubi est dependentia, est ordo naturee ; ergo
causa superior, scilicet Deus, vel gratia, or-
dine naturtB prsecedit in cooperando.
6. Rejicitur h(ec sententia , et ejus sensus
magis explicatur. — Hanc sententiam censeo
esse falsam : ut autem sensus ejus recte intel-
ligatur, et sine confusione vel sequivocatione
impugnetur, supponere imprimis oportet dic-
tos auctores, prseter omues gratias excitantes
et adjuvantes a nobis explicatas , addere
quamdam actualem gratiam, realiter distinc-
tam ab omnibus actibus elicitis a nostris po-
tentiis, sive sint motus indeliberati excitantis
gratise, sive actus liberi arbitrii meritorii, seu
pietatis, quam gratiam vocant motionem vir-
tuosam , et hanc ipsam gratiam subdistin-
guunt vel re, vel munere. Unam dicunt prai-
cedere ante motus gratise excitantis tanquam
principium illorum, de quo puncto jam supra
dictum est : aliam dicunt subsequi post motus
gratise excitantis, ut determinet efficaciter vo-
luntatem ad actus liberos, et sit suo modo
causa per se efficiens, et faciens facere con-
sensum, quo liberum arbitrium gratiae exci-
tanti respondet. Huic ergo gratiae duo munera
tribuunt, unum est movere voluntatem per
seipsam, quasi formaliter, ita ut in ea motione
vokmtas mere passive se habeat tal^m motio-
nem recipiendo ; et ut sic dicunt esse gratiam
operantem, ac pnevenientem, de quo nunc
quffistionem directe non movemus. Aliud est
efficere cum voluntate actum liberum, et sic
dicunt illam esse gratiam cooperantem, et ni-
hilominus sub hac ratione dicunt etiam esse
gratiam prtevenientem, et prius natura ope-
rantem quam voluntatem, et de hoc ultimo
puncto est nunc principahs controversia. Ut
aulem melius nostram sententiam explicemus,
€AP. XXIV. QUOMODO GRATIA
tam de hac gratia quam de omni vere coope-
rante breviter dicemns.
7. Prima conclusio. — Nulla datur gratia
actualis fliysice frcemotens . — Dico ergo primo
nullam dari actualem gratiam pbysice prae-
moventem, determinantem^ vel cooperantem
cum vohnitate ad actus pietatis. Hsec assertio
tangit totam materiam de concursu prsevio, in
sequentibus capitibus disputandam , et de
auxilio efiicaci, Hb. 5 tractandam, et ideo ne
pervertamus ordinem^ et confundamus dispu-
tationem, a prohxa ejus probatione abstine-
mus, sed eam tantum supponimus^ ut jam
praevenientem gratiam in nostra sententia ex-
pHcemus. Probatur autem breviter, quia illa
gratia^ neque necessaria est per modum prae-
vii concursus necessarii ex parte causaeprimse,
neque per modum speciahs auxihi necessarii
ex parte causse secundae ; ergo nuho modo.
Consequentia est evidens ex sufficienti parti-
tione. Prima vero pars antecedentis probabi-
tur in discursu hujus hbri, ac taudem conclu-
detur in capite uhimo. Nunc vero addo, hcet
iUe praevius concursus esset necessarius, non
esse iham gratiam operanfem, vel cooperan-
tem, de qua Patres loquuntur; quia Patres
tractant de gratia quai se teneat ex parte
causoe secundse, et juvet iham, et det ihi vires
efficacissimas, ut loquitur Augustinus. Nec re-
quirunt iham gratiam propter dependentiam
causse secundee a prima, sed propter infirmi-
tatem naturse lapsae ad operandum quodcum-
que bonum, vel propter imbeciUitatem naturse
secundum se ad opera gratise cooperantis ; et
ideo etiam talem modum operationis Dei requi-
runt, qui actibus mahs vel non bonis communis
non sit. Gratia ergo prseveniens, sive operans,
sive cooperans non requiritur ex generah ra-
tione conciirsus primse causoe, ideoque ad il-
him non pertinet, sive ihe detur praevius, sive
non detur. AUera vero pars antecedentis patet,
quia si talis gratia esset necessaria ex parte
voluntatis, ut causa secunda est, daret ihi
posse operari, quod neque verum est, nec ab
ihis auctoribus conceditur. Sequeia autem
patet, quia daret ihi virtutem et vires neces-
sarias ad agendum ; boc autem est necessitas
principii dantis potestatem agendi; sed de hoc
puncto bsec nunc satis.
8. Secunda conclusio. — Si talis gratia ad-
mitteretur , non posset dici prceveniens , %it
cooperans est. — D.co secundo, etiamsi tahs
gratia admittatur, nihhominus non potest di-
ci praeveniens sub iUa reduphcatione : Qiiate-
71US cooperans est. Probatur primo, quia iha
PRVEVENIENS, COMITANS, ETC. i05
gratia est simul operans, et cooperans, ut
ipse Alvarez supponit disputatione antece-
denti 81, ubi in 2 conchisione ait gratiam
operantem physice esse reahter distinctam a
gratia excitante ; imo etiam prseoperantem
iham vocat, quia preedeterminat vohmtatem.
Et deinde addit, num. 9, hanc gratiam phy-
sice operantem non esse distinctam reahter a
gratia cooperante physice, ex sententia D.
Thom, i. 2, q. \\\, art, 2, ad 4. Hinc ergo
argumentamur, quia iha gratia physice deter-
minans voluntatem (si datur), ut est operans
est prseveniens; ergo, ut est cooperans, non
est prseveniens , sed comitans vohintatem co-
operantem. Antecedens certissimnm est in
iha sententia, quia iha gratia a solo Deo fit in
nobis sine nobis , et per eam Deus sohis ope-
ratur determinando voluntatem, et faciendo
efficaciter ut consentiat : at vero totum hoc
antecedit, ordine naturse et causahtatis, influ-
xtim hberum voluntatis; ergo tahs gratia se-
cundum iham ralionem operans est. Hinc ergo
probatur prior consequentia. Primo, quia in-
ter infusionem ihius gratise prsedeterminantis,
et influxum hberuni nostrse vohmtatis, non
intercedunt duo instantia naturse, seu causa-
htatis, in quibus iha gratia nostrura liberum
consensum antecedat, sed unicum tantum, in
quo gratia iha infunditur vohtntati, et prsede-
terminat iham quasi in actu primo, prius na-
tura quam operetur, et in secundo instanti
naturse statim sequitur operatio, neque me-
dium instans cogitari potest, aut probabihs
ratio iUius reddi. At gratia iUa prior natura
est gratia prseveniens, et non ut cooperans.
Probatur consequentia, quia gratia prseve-
niens est , quse ordine naturse antecedit in-
fluxum hberi arbitrii : sed gratia iha , ut co-
operans, non antecedit sic ; ergo non est prae-
veniens. Probatur minor, quia iha gratia, ut
cooperans, est posterior natura quam ut ope-
raus : sed in iho posteriori naturse jam est in-
fluxusliberi arbitrii, quia gratiaiha nonprse-
cedithberum usum per duo instantia naturfe,
sed per uuum tantum ; ergo gratia illa, ut
cooperans, est simul natura cum usu hberi
arbitrii, ac proinde non potest esse preeve-
niens.
9. Secundo, prohatur ex causalitate quam
haleUt hcec gratia. — Secundo idem conviu-
citur, quia gratia iha duphcem habere potest
causahtatem, una est formahs, aUera efFecti-
va : sub priori est tantum gratia operans, et
antecedit usum hbertatis : sub posteriori au-
tem est cooperans, et non sic antecedit ; ergo
106 LIB. III. DE AUXILUS INTERNIS
ut operans est prseveniens^ et non ut eoope-
rans. Consequentia est clara. Major declara-
tur^ quia illa gratia infunditur a solo Deo vo-
luntati prius natura quam operetur; unde ne-
cesse est ut illam afHciat , et suo modo illam
informet;, quia non potest in ea fieri^ quin illi
inlieereat^ nec potest illi inh?erere^ quin eam
informet ; hsec autem inlormatio, juxta illam
sententiam^ in hoc consistit quod voluntatem
ita compleat in virtute et efiicacitate, ut eam
omniuo determinet ad eliciendum consensum
prius natura quam agat, quamvis se conti-
nere non possit , quin in eodem instanti tem-
poris_, et posterius naturae illum actum eliciat;
ergo in illo priori naturae , et in toto illo mu-
nere, habet illud auxiUum vim et causalita-
tem soHus gratiae operantis, quia et a solo Deo
fit^ et se solo sine ulla cooperatione liberi ar-
bitrii totum illum efiectum oonfert. Deinde
vero gratia illa efBcit ipsum consensum volun-
tatis tanquam principium ejus, vel principii
complementum, juxta varios modos loquendi
eorum actuum, quos infra tractabimus. Sub
hac ergo ratione participat causalitatem effec-
tivam^ et donec intelligatur illam actualiter
exercere, nondum habet rationem gratiee co-
operantis, quia in toto priori naturee, quod an-
tecedit effectivam causalitatem^ nondum est
cooperanSj ut declaravi. Et ita est sufficienter
declarata tota major propositio, quam in prin-
cipiis illius seutentise sectatores ejus negare
non possunt, si constanter loquuntur. Proba-
tur ergo minor, quia gratia non potest intel-
ligi in actu secundo efficiens consensum vo-
luntatiSj prius natura quam voluntas etiam
iUum efficiat ; ergo ut actu efficiens non est
gratia prseveniens, sed comitans. At non est
gratia cooperans nisi ut actu efficiens, seu
tunc incipit esse cooperans cum incipit effi-
cere actu ; ergo ut cooperans non est preeve-
niens, sed comitans, et juvans ipsam vohm-
tatem operantem.
10. Prolatur ex doctrina dwi Tlmnce. — Oh-
jectio rejicitur. — Tertio, declaratur idem in
doctrina D. Thomse^ in dicta quffist. lll^ art. 3^
ubi ait gratiam habitualem esse operantem ,
ut informat auimam, cooperantem vero ut est
principium operis^ sicque habitus charitatis
cum aetu uon operatur , sive in tempore, sive
in uaturse ordine^ non potest dici cooperans,
sed tantum operans^ quia nondum effective
operatur^ sed tum formaUter incipit esse coo-
perans , cum incipit effective operari ; ergo
idem est dicendum cum proportione de auxiho
illo prsedeterminante;, si detur; solum enim
DIYIN.-E GRATI.-E IN GENERE.
intervenit differentia^ quia habitus prius tem-
pore potest esse gratia operans, quam coope-
rans, quia in re ipsa potest ab operatione ef-
fectiva separari; illud vero auxiUum simul
tempore semper est gratia operans, et coope-
rans, in prioritate autem et ordine naturse
servat proportionem. At vero charitas habi-
tuaUs non potest dici preeveniens in quantum
cooperans, quia non prius natura operatur
quam ipsa vohintas, sed solum habet rationem
gratiee praivenientis^ quatenus est operans ;
ergo idem est de auxiUo prsemovente. Rcs-
pondent constituendo discrimen, quia habitus
non facit facere vohmtatem, sed potius volun-
tas utitur habitu : iUud autem auxiUum facit
facere voluntatem;, imo et ipsum habitum, et
ideo ut sic natura antecedit^ et est praeveniens:
sed hoc nihil obstat, quia etiam posita illa doc-
trina, illudmet facitfacere, ut estprius natura
quam ipsum facere, non potest esse ab illo
auxiUo effective, sed tantum formaUter adha^-
rendOj et quasi incUnandO;, et impellendo po-
tentiam nondum vitaUter operantem. Nam
Ucet Deus, quatenus effective infundit iUud
auxiUum, dicatur ( juxta iUam opinionem) fa-
cere ut faciamus, tamen ipsum auxiUum, ut
prius natura inest voluntati quam effective
operetur, non potest effective facere ut fa-
ciat^ sed tantum formaUter, quia implicatio
est dicere, quod causet effective prius na-
tura quam efficiat; ergo formaUter tantum
potest dici facere ut faciat. Unde cum Al-
varez supra, ad confirmationem secundi ar-
gumenti_, dicit cooperationem hujus gratise^
secundum instans naturse prsecedere , non
eliciendo operationem sine nobis , sed fa-
ciendo quod nos Ubere et infaUibiUter consen-
tiamuSj vel repugnantia dicit^ vel verbis sequi-
voce utitur; quia si iUa gratia non prius na-
tura eUcit operationem, non causat effective ;
ergo ut sic non est cooperans, nec facit facere
nisi formaliter adhserendo. Deinde in secunda
solutioue ad 15, dicit primum initium nostri
consensus esse a sola iUa gratia, moveudO;, ait,
et applicando Uberum arbitrium ad operau-
dum. At hoc non facit effective,, sed formali-
ter, et consequenter ut gratia operans. Neque
in ipso consensu est aUud initium prseter ac-
tionem ipsam vitalem ; igitur ilUid auxilium,
prout inclioat consensum illo modo, seu prout
eodem modo facit facere^ non est gratia coo-
perans, sed operans^ nam cooperans dicitur
ut cum voiuntate facit, sicut etiam ipsum
nomen prse se fert. Quamvis ergo illud auxi-
Uum, ut facit facerC;, sit gratia prseveniens,
CAP. XXIV. QUOMODO GRATIA
non ideo ut cooperans est prsevius^ sed tantum
comitans.
41. Quarto et ultimo prolatur ex modo quo
dici potest cooperans. — Ultimo declaratur ,
quia duobus modis potest gratia denominari
cooperans, sicut supra de adjuvante diximus.
Uno modo tanquam actio^ seu actualis influxus
gratise, quse dicitur cooperans quatenus imbi-
bitur essentialiter in actione ipsius liberi ar-
bitrii. Alio modo tanquam principium^ a quo
influit actio, seu influxus cooperans. Priori
modo^ repugnat gratiam cooperantem esse
preevenientem, quia essentialiter imbibitur in
actione et influxu liberi arbitrii^ et ideo non
potest esse prior natura, quia nec est causa
ejus, sed in re sunt omnino idem, nec potest
aliquid esse prius natura, quam id cum quo
essentialiter identificatur, et ideo iidem auc-
tores boc genus auxilii vocant simultaneum,
non prsevium, ut in sequentibus capitibus late
videbimus. Posteriori autem modo non dici-
tur gratia cooperans prius natura quam ope-
retur, quia per ipsam cooperationis actionem
denominatur cooperans , sicut agens deno-
minatur ab actione. Non enim dicitur gratia
cooperans aptitudine tantum, seu in actu pri-
mo, id est, quia potens est ad cooperandum
cum voluntate ; sic enim et habitus dormientis
diceretur cooperans, et Deus ipse , quando
nihil actu facit, et voluntas ipsa existens in
otio diceretur cooperans, quia apta est ad ope-
randum : hsec autem omnino falsa esse con-
stat ; ergo illa denominatio sumitur ab actuali
influxu cooperativo ; ergo si influxus ipse non
potest esse gratia preeveniens, multo minus
principium ejus, quatenus cooperans est, po-
test esse prseveniens, quia tahs denominatio
supponit influxum simultaneum, ac proinde
supponit etiam liberi arbitrii influxum : ergo
gratia cooperans etiam physice, ut tahs est,
non potest esse prseveniens. Unde repugnan-
tiam profecto in dictis involvunt, qui fatentur
motionem praeviam non esse cooperantem,
nisi simul tempore cum producit efiectum, et
nihilominus dicunt etiam ut sic esse prseve-
nientem ; nam in actuaU influxu non preevenit
voluntatem, uec efiicit actum ejus prius na-
tura_, quam ipsa voluntas, ut satis demonstra-
tum est, et iterum statim dicam, et sa^pius in
sequentibus.
12. Tertia conclusio. — Gratia cooperans
mmquam est prcBveniens ratione consensus li-
beri. — Atque hinc concludo, et dico tertio,
gratiam cooperantem, qualiscumque illa sit,
nuuquam esse preevenientem respectu coope-
PK.^VENIENS, COMITANS, ETC. 107
rationis liberi arbitrii; hanc assertionem gene-
rahter probant rationes factse proxime ; sohim
illam addo, ne quis existimet doctrinam datam
procedere tantum ex suppositione auxilii prae-
determinantis , et physice cooperantis, nam
doctrina universahs est de omni gratia prsevia
quse transit in cooperantem, sive morahter
juvando, ut est gratia excitans, sive physice,
ut est habitus infusus, vel interdum ipse Spi-
ritus Sauctus, juxta superius dicta. Probarique
uherius potest ex dictis supra de gratia adju-
vante ; ibi enim multa ex doctrina Augustini
allegavimus, quibus ostendit gratiam non esse
adjuvantem, nisi nobis etiam coadjuvantibus,
quia verbum adjuvandi mutuam relationem
involvit. Eamdem autem, et expressius, in-
dicat verbum cooperandi, ut per se patet.
13. Oijicitur cooperari non dicere respectum
ad eum qui simul natura operatur. — Rejicitur
licec oljectio. — Dicunt vero ahqui cooperari
dicere respectum ad ahum simul tempore ope-
rantem, non tamen ad eum qui simul natura
operatur. Sed contra. Primo quia, quidquid sit
an possit id contingere vel sufficere in his qui
diversis actionibus simul agunt, in his qui
unam et indivisibilem simul actionem eh-
ciunt impossibile est , ut una indivisibiUs ac-
tio essentiahter pendens a duobus principiis,
prius natura et causahtate sit ab uno quam
ab aho, quia indivisibihs entitas et formalis
ratio actionis hujusmodi simul natura est tota;
ergo simul etiam natura dicit habitudinem ad
utrumqueprincipium. Talis autem est simul-
tas, quam verbum cooperandi in his actioni-
bus gratise denotat ; ergo dicit relationem ad
ahum cooperantem simul non tantum tem-
pore, sed etiam natura. Secundo, id maxime
confirmatur, quia iha actio intrinsece est vi-
talis ; ergo impossibile est prius natura fieri
ab ahquo principio adJLivante potentiam,
quam ab ipsamet potentia vitali ; ergo non ha-
bet tahs actio esse prius natura a quacumque
gratia adjuvante, quam ab ipsa voluntate;
ergo talis gratia, ut actu efiiciens, non potest
esse prseveniens respectu voluntatis, ut coope-
rantis. Tertio, quia auxilium praevium jam
inditum vohmtati, in eo instanti in quo actu
cum iha operatur, non liabet causalitatem in
iham, ut operantem, praeter influxum simul-
taneum in jipsam operationem, quia si quam
aliam causalitatem in ipsa voluntate prius
natura habet, iUa non est gratiiB cooperan-
tis, sed operantis, ut jam expiicavi, quia non
est ab ipsa motione ut efliciente, sed ut inliee-
rente : ergo talis cooperatio efiectiva nou dicit
108
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.f; GRATL-E IN GENERE.
tantiim relationem simultatis in duratione, sed
etiam in ordine naturoe^ et causalitate.
i4i. Confirmatur hcec sententia ex Bernardo.
— Denique sententiam lianc expresse docuit
Bernardus, lib. de Grat. et liber. arbitr., circa
finem, ubi de gratia sic inquit : Ipsa libermi
excitat arUtrium , cum seminat cogitatum ;
sanat, cum immutat affectum, rohorat ut per-
ducat ad actum , servat ne sentiat defectum.
Sic autem ista cimi lihero arhitrio operatur,
ut tantum illud in primo prwveniat, in ctete-
ris comitetur. Ad Jioc utique prceveniens, ut
jam sihi deinceps cooperetur ; ita tamen, quod a
sola gratia coeptum est , pariter ah utroque
perficitur, ut mistim, non sigillatim, simul
non vicissim , singulos profectics operentur.
Quid clarius, quseso, aut evidentius dici po-
terat ? Nibil vero est tam manifestum quod
tergiversationibus non sit expositum. Respon-
dent ergo Bernardum, cum dixit gratiam prae-
venire arbitrium, quoad solam gratiam exci-
tantem, loqui de praeventione secundum ordi-
nem temporis : sic enim sola gratia excitans
est prior quara consensus ; et cum dixit in re-
liquis simul concurrere cum arbitrio, intelli-
gere de simultate temporis, non naturse, id-
que suadere nituntur , quia statim Bernardus
subdit : Non partim gratia, partim liberum
arhitrium, sed totum singula opere individuo
peragunt, iotum quidem hoc et totum illa,
sed ut totum in illo, sic totum ex illa. Nam
quia dicit totum ex illa, exponunt gratiam
prius natura concurrere, et cooperationem ar-
bitrii ex cooperatione gratia3 pendere, ac su-
binde cooperationem gratiae esse natura prio-
rem.
45. Mens Bernardi amplius explicatur.
— At bffic certe nirais vobmtaria et vio-
lenta sunt. Nam prius dicit Bernardus : Totum
quidem Jioc ; id est liberum arbitrium prius
natura efficere actum, et cooperationem gra-
tise a cooperatione arbitrii pendere ? Sicut
ergo ista illatio frivola esset^ ita est etiam
illa, eamque excludunt illa verba : Sed totum
singula opere i^idinduo peragunt. Et haec ipsa
mauifeste conviucunt loqui Bernardum etiam
de simultate naturai et causalitatis^ et funda-
meutalem rationem attingit^ quia imica indi-
visibilis actio est ab utroque priucipio. Hera-
que optime significavit, cum dixit: Quodasola
gratia coeptum est, pariter ah utroque pe7'fici-
tur, ut mistim, non sigillatim, simul, non
vicissim. Consulto enim videtur tot modis
explicasse illam simultatem , ne putaretur
esse per solam concomitantiam temporis, sed
causalitatis et actionis indivisibilis, et quasi
mixtse ex influxu simultaneo gratiee et liberi
arbitrii. Unde cum solam gratiam excitantem
dicit esse prsevenientem, in opposita signifi-
catione vocem praevenientis assumit, conside-
rando id quod est per se, non quod est acci-
dentarium. Nam quod excitans gratia tempore
praecedat , accidentarium est ; per se autem
est, quod praecedat ordine causalitatis, et quod
a Deo solo fiat. Et in hoc genere dicit Bernar-
dus illara gratiara imicam et solam esse prse-
venientem, et a sola illa opus sakUis inchoari.
16. Solvuntur testimonia num. 2 allata. —
Ad primum ergo testimonium, respondetur
Deura operari in nobis velle, et perficere, exci-
tando et adjuvando nos , seu operando in no-
bis , et cooperando nobiscura. Et similiter
operatur Deus omnia nostra nobiscum con-
currendo, quse omnia optime consistunt sine
ordine naturse in ipsaraet cooperatione Dei
cura homine. In testimonio Gelasii asserenda
simul essent verba prsecedentiaj quee sic ha-
bent : Illud autem Pelagianorum rirus est,
olimque damnatum, quo putant gratiam secun-
dum merita hominum posse conferri ; et se-
quentia;, quibus concludit principium sahctis
et fidei a gratia ccepisse ; hoc autem initium,
jam ssepe ostensura est esse vocationem, et il-
hid donum gratiae est, de quo in allegatis ver-
bis dieit , non prwcessisse Paulum operando ,
sed fuisse suhsecutum. Et respectu ejusdem,
ait fuisse Paulum cooperatorera gratise sub-
sequendo, et ob eam gratiam ait dixisse Pau-
Uim : Non ego, sed gratia Dei mecum, praepo-
nendo gratiam prsecedentem se. Neque Sancti
aUam preevenientem gratiam^ quse Pauhira
prsevenerit, nos docuerunt ; necjue est unde
suspicemur Gelasium in aho sensu esse locu-
tum.
17. Ad Tridentinum mim. 3 adductum. —
Ad Prosperum. — Ad tertium, ex Tridentino
respondetur contrarium convinci ex eisdem
verbis^ nara cura dicit liberura arbitrium esse
a Deo motum et excitatum, non duas gratias
prseveuientes ponit, sed quia generaU verbo
disLQYdX motum, declarat modura raotionis, ad-
dendo, et excitatum. Alioqui fingi etiam pos-
set ante excitatiouem prsecedere aliam motio-
nem^ quod frivoium est. Deinde excitationem
per vocatiouem declarat^ et illi immediate ad-
jungit cooperationera, nullamque aUara gra-
tiara prsevenientera et mediara^ inter gratiara
excitautem et nostram cooperationem, nobis
tradit. De gratia vero cooperante nihil ibi ex-
presse tradit, sed in correlativo ex parte nos-
CAP. XXV. UTRUM CONCURSUS DEI, UT PRIJLE CAUS.-E, ETC.
109
Ira illam compreliendit, et simul cum nostra
cooperatione conjungi significat. Neque aliud
alio modo insinuavit de gratia adjuvante in
cap. 5 , ut ex verbis ejus aperte constat , et
supra satis ostensum est. Prosper autem ope-
rantem gratiam , quce non est alia ab exci-
tante, praevenientem merito censuit, et ideo
praeoperantem illam vocavit , nunquam ta-
men de cooperante significavit esse pr<£ve-
nientem, alias illam eliam praaoperantem pos-
set appellare.
18. Ad divum Thomam , mm. -4. — Ad
D. Thomam, concedimus Deum movere vo-
luntatem hominis per gratiam cooperantem ,
non tamen motione distincta ab illa qua se
movet ipsa vohintas, et ideo illa motio, ut
talis, nuUo modo esse potest gratia prseve-
niens, sed comitans. Unde in utraque couse-
quentia quse ibi fit, est clara deceptio; gratia
enim cooperans, ut tahs est, non est princi-
pium movenSj ut est prius natura qiiam sua
motio, sed vel est motio ipsa, vel est priuci-
pium agendi, ut denominatum vel constitu-
tum in actu secundo per illam, et sic movens,
seu agens in actu secundo, non est prius na-
tnra quam ejus motio, seu actio, cum per
illam formahter constituatur.
19. Ad rationes n. 5 allatas. — Ad primam
rationem distinguenda est minor : In omni
opere meritorio mens nostra motetur pliysice a
Deo, motione cooperativa verum est, prsevia
seu prseveniente non est verum nisi ratione
gratioj excitantis , de qua loquitur Paulus ad
Rom. 8, ut passim exponit Augustinus, et
Hb. 5 videbimus. Gratia autem excitans, hcet
physice a Deo fiat, et ut sic possit dici physica
prsemotio, non tamen influit physice in con-
sensum, sed morahter. Et nihilominus hcet
in se, et ut excitans, sit proevia, ut adjuvans
et cooperans, est comitans. Ad secundam,
quidquid sit de antecedente, quoad particula-
ritatem causarum negatur consequentia, quia
duse causse totales in suis genei^ibus, quarum
una pendet ab aha essentiahter in agendo,
possunt simul natura concurrere ad eamdem
actionem et efi^ectum, ut de causa prima et
secunda paulo post ostendemus, et de poten-
tia et habitu ipsi etiam arguentes concedunt.
Idem ergo esse poterit de gratia operante, ut
sit cooperans concurrendo cum vohuitate.
Ahas nuUus posset esse iufluxus simaUaneus
secundum naturam, a gratia simul et volun-
tate, quod neque illi auctores dicere audent,
ut in sequeutibus videbimus.
CAPUT XXV.
UTRUM CONCTJRSUS DEI , UT PRIM-iE CAUS^ , AD
SUPERNATURALES AGTUS AUXILIUM SUPERNATU-
RALE SIT.
1 . Status quwstionis de concursu prim(s cau-
sce ut sic adactus pietatis. — Hactenus iha gra-
tise auxiUa exphcuimus, qua; ad supplendam et
juvandam imbecilhtatem et infirmitatem vi-
rium liberiarbitrii, ad operandum bonum, di-
vina hberahtate conferuntur, quae omnia ad
causahtatem particularem causse secundse seu
proximiB spectant, ut exphcatum est ; nunc
diccndum nobis est de concursu generali Dei
ut primse causse; nam etiam propriissime po-
test auxilium vocari, et inter auxilia adjuvan-
tia recenseri, ut supra tetigimus. Disputatio-
nem autem de illo in hunc locum distuhmus,
quia et propriam quamdam rationem auxilii
habet, et hoc tempore singularem habet con-
troversiam, quam hoc loco exacte disputare
necessarium duximus, ut ad similem disputa-
tionem de auxilio efficaci viam paremus. Solet
autem distingui concursus in simultaneum et
prsevium, seu in concursum in causam ipsam
secundam, ut agens est, et in efi^ectum, seu
actionem ejusdem causse. Nos vero concursum
prsevium necessarium esse non credimus, et
ideo in his prioribus capitulis, de concursu
simphciter loquentes, simultaneum intelligi-
mus ; illo vero explicato, de prsevio inquire-
mus.
2. Prima conclusio. — Poteiitice creatce si-
te nudiB, sive hahitu instructce, indigent con-
cursu causce primce ad actus supernaturales.
• — Prohatur primo ex Scri^ttura. — Primum
ergo statuimus potentias nostras, sivenudas,
sive etiam habitibus infusis instructas, iudi-
gere concursu Dei ut universalis causse ad su-
pernaturales actiones eliciendas. Hsec assertio
certissima est, neque in illa est controversia
inter modernos, omnes enimdamnantsenten-
tiam Durandi in 2, d. 1, q. 5 ; et d. 37, q. 1,
qui negavit essentialem dependentiam volun-
tatis, in suis actionibus liberis, ab actuali con-
cursu et influxu Dei, quam etiam iu Origene
damnat D. Thomas, 3 contr. gent., cap. 89,
^dicitque esse evidenter contra Scripturam.
Supra etiam libro 1 retnlimus graves auctorcs,
sentientes errorem hunc damnatum fuisse in
Pelagio, qui, ut salvaret libertatem, videtur
constituisse voluntatcm nostram omnino inde-
peudentem a Deo iu operando ; sic ergo vcri-
110 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
tas contraria probari potest. Primo, locutioni-
bus Scripturse generalibus, de operibus liu-
manis, sive uaturaliasint, sive supernaturalia,
ut est illud Actor. 47 : In ipso vivimits, mo-
xemur et sumus, ubi in verbo vivimics, non
tantum substantialis vita, quae satis fuerat in
verbo sumus comprehensa, sed etiam actualis
vita_, seu opera vitse recte intelliguntur^ quam-
vis etiam possint sub verbo movemur contine-
ri. Item illudl ad Coriuth. ^'il'. Deus operatur
omnia in omnilus, ubi Pauhis de supernatura-
hbus operationibus aperte loquitur ; et Isaias,
cap. lO^ dixit : Domine, omnia opera nostra
oferatus es in noHs, quod maxime de super-
naturahbus intehigi debet. Secundo^ possunt
afferri testimonia quse speciahter de super-
naturahbus opcribus loquuntur, ut est iUud
Joan. 45 : Sine me nihil potestis facere; et ad
Phihp. 2 : Deus estqui operatur iii nohis 'celle
et per/icere; et ilhid 1 ad Corinth. 13 : Dlus
omniMcs laloravi, 7ion ego, sed gratia Dei me-
cum. Ratio vero est^ quia non minus pendent
habitus infusi a Deo^ ut prima causa, in suo
esse et operari^ quam aha principia creata^ ut
latius dixi hb. 3 de Auxihis cap. 3 et ^, et in
Metaphys., disput. 22, sect. A.
3. Secunda conclusio. — Id certum est in
potentia instructa Jiabitu infiiso. — Secundo,
videtur certum et recipiendum ab omnibus,
ad ehciendos actus supernaturales per habi-
tus infusoS;, necessarium esse auxihum Dei ut
causse primse concurrentis per actualem inflii-
xum in ipso supernaturah actu, qui sit essen-
tiahs dependentia ejusdem actus a causa pri-
ma. Probatur, quia omnis entitas creata es-
sentiahter pendet immediate a Deo tanquam
a causa per se et principah in suo genere ; nam
hoc de essentia entis participati; sed actus isti
supernaturales sunt entia participata, et actio-
nes per quas fiunt, eo modo quo ahquid sunt,
etiam sunt entia per participationem ; ergo per
seipsas fluunt immediate a Deo, et ab illo es-
sentiahter pendent. Et hac ratione, probamus
in locis allegatis, contra Durandum, non so-
lum omnes effectus causarum secundarum, sed
etiam omnes actiones earum immediate fluere
et pendere a Deo. Et quiaactio non pendet ab
agente per aham actionem, sed per seipsam,
inde conchidimus ipsammet actionem causse
secundse per seipsam pendere a Deo ; ex qyo
ulterius inferimus contra nonuunos modernos,
in emanatione effectus a causa secunda et
prima, non intervenire duas actiones, uuam
causse secundse, et aUeram primse, quee est
expressa sententia D. Tiioma3lp._, q. 405_, art.
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
5, ad 2, et 3 contr. gent., cap. 70. Ratio sit,
quia necesse est ut ipsamet actio causse se-
cundse per seipsam fluat et pendeat a pri-
ma ; est ergo una indivisibilis actio, quae du-
phcem habethabitudinem_, et ut est a creatura
dicitur actio ejus ; ut vero est a Deo, dicitur
concursus, seu auxihum ejus simuUaneum.
Hsec ergo omnia cum proportione apphcanda
sunt ad actiones supernaturales, etiamsi eh-
ciantur ab habitibus, nam eadem omnino ra-
tio in eis versatur. Et in hoc puncto nobiscum
conveniunt moderni Thomistse, nam hcet re-
quirant auxihum adjuvans prsevium, et quasi
medium inter habitum et actionem ejus, non
tamen negant auxihum hoc, per modum ac-
tuahs concursus et influxus immediati in ef-
fectum, quod etiam vocant auxihum simuUa-
neum, ut videre hcet in Alvarez, disp. 20; et
Ledesma, in art. 3 ad 8, et fere toto art. 4.
4. Tertia conclusio. — Ille concursus sive
atixilium ad actus supernaturales, est etiam
stcpernaturalis et ordinis gratice. — Tertio, vi-
detur etiam certum , et ab omnibus conce-
dendum,hoc auxihum simuhaneum, seu con-
cursum necessarium ad actus supernaturales
eliciendos etiam per habitus, esse superna-
turale et ordinis gratise : hoc etiam docui in
dicto hb. 3 de Auxiliis, et in dicta disp. 22
Metaphys. Et postea id latissime probarunt
Alvar., dicta disp. 20, et Ledesma, in dicto
art. -4, ubi variis testimoniis et rationibus boc
confirmant. Testimonia vero sunt iha quse ge-
nerahter tradunt, ad singula opera pietatis
necessarium esse actuale auxilium Dei, qu£e
nos supra hb. 4 late adduximus, et revera in-
tehiguntur etiam de justis per habitus infusos
operantibus, ut nos etiam in cap. 6 hujus h-
bri late probavimus, et docet aperte Concihum
Arausicanum, can. 10 et 25; et Celestinus
Papa in sua epist., cap. 8 et 40 ; et Augusti-
nus, hb. de Corrept. et grat., cap. 4 ; et ex
Scriptura aperte colhgitur, nam cum Paulus
dixit : Deics est qid operatur in noUs velle et
perficere, etiam de seipso, et generatim de
hominibus justis loquebatur; et Christus ad
Apostolos jam justificatos loquebatur, cum
dixit : Sine me niliil potestis facere, Joan. 15.
Ac denique non minus justi, quam peccatores
invocant Deum: Adjutor meus esto, ne derelifi-
quas me, Psalm . 26.
5. Neque de auxilio tantum excitante, sed
etiam adjuvante. — Conclusio prohatur. — Di-
cere vero potest aliquis ha?c suflicieuler colligi
de actuali auxilio gratiee excitantis , quod
etiam esse necessarium justis supra cap. 6 os-
CAP. XXV. UTRUM CONCURSUS
tendimus. Veriimtamen per hoc non potest
excludi necessitas gratise adjuvantis, quia ad
quemcumque actum est necessaria gratia exci-
tans; est etiam necessaria nova gratia adjuvans
ex parte Dei, juxta doctrinam Augustini in
Enchirid., cap. 32, dicentis : Recte dictwn iii-
telligitur, 7ion volentis, nec currentis, sedmi-
serentis est Dei, iit dctur totum Deo, qui Jiomi-
nis voluntatem lonam, et prceparat adjuvan-
dam, et adjuvat prtsparatam; et lib. 2 de
Peccator. merit. et remiss., cap. 18 : Quodnos
adDeum convertimur, nisiDeo excitante et ad-
juvante, non fossumus, et alia quse ex Conci-
liis et Patribus de necessitate gratiai acljuvan-
tis in superioribus adduximus. Necpossunt illa
omnia ad solos peccatores seu operantes sine
habitu limitari, tum quia indefinite et gene-
raUter loquuntur, et tales locutiones doctrina-
les eequivalent universalibus ; tum etiam quia
ssepe loquuntur specialiter de justis, ut patet
ex Augustino, hbro de Natura et gratia^ c. 26^
ubi prius dicit_, cum Deus justificat hominem,
et ad perfectam sanctitatem duxerit^ non de-
serere illum^ nisi ab ipso deseratur : inteUigit
autem, non deserere, quod adjutorium, quo ho-
mo etiam justificatus indiget. Unde subjungit :
8ic%(jt oculus plenissime sanus, nisi candore lu-
cis adjutus, non potest cernere, sic homo etiam
perfectissimejustificatus, nisi wterna lucejus-
titice divi7iitus adjuvetur, recte non potest vi-
vere; et in eodem sensu dicit libro de Gratia et
hbero arbitrio, capite 6 : Necessarium est ho-
mi7ii, etiam cum fuerit justificatus ex fide, ut
ambulet cum illo gratia, et incumlat sufer
ipsam ne cadet, quod variis testimoniis Scri-
pturse confirmat, et aperte loquitur de gratia
actuah distincta ab ipsis habitibus , et conse-
quenter de propria actione Dei ultra influxum
ipsorum habituum : nam ad hoc requiritur
tale adjutorium Dei^ ut homo per ipsos habi-
tus possit operari; ergo saltem necessarium
est auxihum adjuvans per modum concursus
supernaturahs, quia inter actuaha auxiha hoc
est (ut ita dicam) minimum auxihum physice
adjuvans in ordine gratise.
6. Varice ratio7ies. — Falso accusatur Mo-
lina. — Rationes autem quamphires accumu-
laut dicti auctores ad hanc veritatem confir-
mandam^ eo quod existiment in ipso puncto
se Molinam impugnare ; referunt enim ihum
dixisse, qui habet infusum habitumj non indi-
gere supernaturah auxiho ad singulos actus
supernaturales. Utique in Concord., disp. 26
et 27, et 36, 37, 38, 39, et iu disp. 4, dixisse
ferlur hominem in statu innocentise potuisse
DEI, UT PRIM^ CAUS/E, ETG. 4ll
habere actus supernaturales cum habitibus
supernaturahbus^ et auxiho generaU uaturaU.
Mihi autem non videntur tot rationes necessa-
rise, quia, suppositis principiis fidei, res est
evidentissima; agimus enim de concursu iUo
simuUaneo, qui est in ipso actu deUberato
vohmtatis, seu quo immediate taUs actus pen-
det a Deo. Cum ergo fides doceat iUum actum
esse supernaturalem, sive in substantia, sive
in modo, plane evidens est dependentiam il-
lam intrinsecam, quam habet taUs actus, ut
supernaturaUs est, a Deo, ejusdem ordinis esse
ac subinde supernaturalem quoad substantiam
iuxta veram sententiam de actuum superna-
turaUtate. Quomodo enim potest essentiaUs
dependentia effectus esse inferioris ordinis,
quam ipse efi"ectus. Item terminus intrinsecus
iUius concursus, qui est ipsemet actus imma-
nens, ut est quaedam quaUtas in facto esse,
hic, inquam, terminus est supernaturahs ;
principium etiam immediatum iUius iufluxus
est supernaturale : nam est Deus ut auctor
gratiaa, non ut auctor naturee : ergo etiam in-
fluxus ipse sui concursus est supernaturaUs,
quia via esse debet proportionata termino et
principio, a quibus , sub quacumque ratione
spectetur, speciem sumit. Imo Ucet concursus
hic esset ahquid preevium in potentia, et dis-
tinctum ab actu supernaturah, oporteret esse
motionem, vel quahtatem supernaturalem et
per se infusam : tum quia ahas non esset apta
ad influendum in actum supernaturalem, et
ita esset superflua ; tum etiam quia taUs motio
non est naturse debita , neque potest fieri per
causas naturales , etiamsi sub iUis Deus , ut
auctor naturee, comprehendatur.
7. Moliyia defenditur. — Hte igitur rationes
nobis sufiiciunt , praesertim , quia nuUa difli-
cuUas aUcujus momenti in contrarium occur-
rit, supposita vera et catholica doctrina de ho-
rum actuum supernaturahtate, nec etiam in
hoc puncto est controversia inter Catholicos
Doctores. Neque Mohna, si attente legatur, et
sincere exponatur, contrarium docuit in locis
in quibus aUegatur , nam in dicta disputa-
tione 4 , nunquam dicit Adam iu statu justi-
tio3 potuisse per habitum charitatis cum solo
auxiho generah naturah dihgere Deum, sed
prsecise dicit cum communi auxiho vel in-
fluxu. Itaque particula iUa, 7iat7crali, addita
est, neque includitur in auxilio communi,
nam auxilium commune latius patet quam
naturale, ut statim dicam. In aUis vero dispu-
tationihus, non habet iUam negati^ra, scili-
cet Deum non concurrere ad hos actus auxilio
412 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
supernaturali, sed eodem modo loquitur, di-
cens Deum concurrere immediate ad hos actus
per suum concursum generalem, vel univer-
salem, quia nulla causa secunda^ etiamsi su-
pernaturalis sit, nisi a Deo immediate iufluen-
te adjuvetur, quidquid efEcere potest, ut ex-
presse habet disp. 36^ ahas 37, § Cum mtem,
ubi etiam dicit unicam esse actionem in taH
actu, qu8e est a Deo, potentia, et habitu, et il
lam dicit esse in se supernaturalem , et licet
consideret quasi specificative aut determina-
tive habere a principio proximo supernatura-
Utatem, non dubitat tamen qum efiective tota
sit ab istis principiis, et a singuhs eorum in
suo genere, et ideo vocat illas causas partiales
partiahtate causa?, non effectus, de qua locu-
tione paulo post dicam. Et disp. 36^ § Quoad
primam, expresse dicit Deum, per suum su-
pernaturalem influxum, non solum concur-
rere ad hos actus, sed etiam evehere ahas cau-
saSj ut illos producant ; et in § Hitic liqtiet,
repetit Deum supernaturaliter influere in hos
actus, et idem habet qusest. 23, artic. 4, mem-
bro 6, ad primam objectionem.
8. Modus loquencLi Molince. — Solet autem
Mohna interdum loqui de hoc auxilio gene-
raU, ac si esset unum quid indifferens ad in-
fluendum in actus naturales etsupernaturales;
et ideo putatur vocare illud commune, non
communitate rationis, sed causalitatis, ac si
esset unus numero indifferens ad actus natu-
rales et supernaturales, vel saltem ita unus, ut
semper sit ejusdem ordinis naturalis. Sed hsc
et in se improbabiha sunt, et in mentem ejus
nunquam venerunt^ quia iUe non ponit aUum
concursum, praiter eum qui imbibitur in ipsa
actione causse secundse, et ideo dicit esse in-
fluxum in effectum, et non in causam : ergo
non potuit cogitare unum numero concursum
Dei, qui sit aliquid creatum, dari ad omnes
actiones voluntatis, cum singulse intime iudu-
cant suum influxum, vel esse unum specie,
vel ejusdem ordinis, cum expresse dicat Dei
concursum modificari in unaquaque causa,
secundum naturam et speciem ejus.
9. Qiuid sit ille Dei concursus, et quortiodo
dicatur communis. — Igitur hic concursus Dei
duobus modis considerari potest. Primo, ex
parte Dei, et quasi in actu primo, et sic non
est ahquid distinctum ab ipso Deo, sed est ipsa
voluntas Dei parata ad concurrendum, et sic di-
citur de se indifferens^ quia parata est voluntas
Dei ad concurrendum cum voluntate creata,
juxta modum cooperationis ejus, tam ad actus
naturaleo quam ad supeniaturales, et adbouos,
DlVINiE GRATI^ IN GENERE.
et ad malos. Secundo, potest concursus Dei
considerari, ut fluens a Deo, et in actu secundo,
et sic nunquam est in re indifferens, aut com-
munis communitate (ut ita dicam) reah, sed
rationis : nam in re semper est modificatus
juxta exigentiam termini, seu effectus, et con-
sequenter semper est aut naturaUs in actibus
ordinis naturse, aut supcrnaturaUs in actibus
ordinis gratise, ut in utroque ordiue est diver-
sarum specierum pro diversitate actuum. Quia
vero in quocumque efiectu hic concursus est a
Deo, ut a causa universaU, et non propria et
particulari , itemque, quia liaec dependentia a
Deo generaUs est omnibus actionibus creatis,
ideo secundum hanc considerationem dicitur
hic concursus communis vel universahs, com-
munitate et uuiversaUtate rationis, non rei:et
simili modo dicitur generaUs, quia est a Deo,
ut generaliter influente, et secundum eumdem
respectum dicitur esse ejusdem rationis, non
specificse, vel naturaUs, sed abstractse, et quasi
transcendentalis,
\.0. Et generalis. — Ad hunc ergo modum
vere dicitur auxilium adjuvans ad actus super-
naturales, cjuando est per modum concursus
primse causse, esse auxihum generale, quia
necessitas ejus non provenit ex particulari ex-
ceUentia actuum supernaturahum, sed ex ge-
neraU conditione omnium actuum creatorum,
quse est essentiaUter pendere a primo actu in-
creato, quamvis unusquisque actus postulet
hanc dependentiam juxta modum et perfec-
tionem suam ; pecuhari etiam modo dicitur
hoc auxilium generale in ordine gratise, quia,
Ucet consideratum absolute, secundum suam
entitatem et perfectionem sit speciale, quia
est altioris ordiuis quam omnia auxilia natu-
ralia, et quia non erat debitum homini secun-
dum naturam suam spectato; nihilominus,
comparatum ad alia auxiUa gratise, et prse-
sertim ad habitus infusos, recte dicitur gene-
rale , quia servat eamdem proportionem ad
principia supernaturaha, quam concursus or-
dinis naturse ad virtutes naturales.
41. Quarta conclusio. — Quarto, dicendum
est, sicut concursus ordiius naturse est debitus
virtutibus naturahbus, ita liic concursus super-
naturahs est debitus virtutibus supernaturaU-
bus, in quo aUquo modo deficit a ratione gra-
tise omnino indebitse, sicut de concursu natu-
rali diximus Ub. 1, cap. 4, et tradit Soto,
Ub. 4 de Nat. et grat., cap. 2; quam assertio-
nem tradidi etiam iu Ubr. 3 de Auxil., cap. 3,
num. 4; eam vero referens Ledesma, dicta
qusest., art. 4, coroUar. 2, post quintam con-
CAP. XXV. UTRUM CONCURSUS
clnsionem, eam impugnat, dicens contrarium
commune esse inter Theologos^ prsecipue clis-
cipulos D. TliomaB, nimirum;, concursum gene-
ralem, etiamsi sit proportionatus virtuti cau-
sarum secundarum , non esse illis debitum,
Ratio autem ejus est^ quia concursus genera-
lis, seu auxilium generale^ in ordine gratiae est
auxilium efficax : sed auxilium efficax non est
debitum ; ergo auxilium generale non est de-
bitum. Miuor probatur, quia quoties voluntas
aclli non diligit Deum, non recipit auxilium
efficax, et tamen nullum auxilium illi debitum
denegat illi Deus ; ergo auxilium efficax non
est debitum.
42. Probatur ratione. — Haec vero ratio me-
lius probat auxilium efficax, physice preeve-
niens et determinans voluntatem, non essene-
cessarium ad generalem concursum Dei cum
voluntate et habitibus ejus, siveacquisitis, sive
infusis, quam quod generalis concursus non
sit debitus causis secundis. Nam hoc profecto
negari uon potest, loquendo de illo debito,
quo proprietates connaturales unicuique rei
debentur, quod debitum sufficit ad fundau-
dam aliquam rationem justitiee in Deo, sicut
dixit D. Thomas, 1 p., qusest. 21, art. -4. Quis
autem neget concursum connaturalem et pro-
portionatum esse veluti proprietatem quam-
dam connaturalem uniuscujusque virtutis ?
Ergo talis concursus est debitus, hoc nimirum
debito connaturalitatis. Et hac ratione id asse-
ruit Soto, dicto lib. 1 de Natur. et grat., c. 2.
Nec ego inveni Theologos contradicentes, quos
oporteret in prsesenti allegare; imo multi di-
cunt voluntatem, aliquam violentiam pati, si
sufficienter proposito objecto, et positis aUis
requisitis ex parte ejus, ei denegetur concur-
sus ad amandum, et ideo amorem non eliciat,
quod tenuit Almain. intract. 1 Moral., cap. 2,
et sequitur Medina 4. 2, q. 6, art. A; quai
doctrina maxime fundatur in hoc, quod talis
concursus est debitus, ut notavit Vasquez -1 . 2,
disp. 26, cap. ultimo. Confirmatur primo.Nam
potentise debetur actus proprius hoc debito
connaturalitatis, et ideo dicunt Theologi intel-
lectui lumine glorise elevato deberi visionem
beatam, et similiter materiee proximse dispo-
sit£e et organisatffi ad esse hominis, debetur
anima rationalis, et hac ratione est naturali-
ter debita creatio animae rationalis. Ergo si-
mili modo debetur kimini gloriae concursus ad
visionem beatam, et idem est cum proportione
de cteteris virtutibus, tam infusis quam acqui-
sitis. Confirmatur secundo, quia si non debe-
tur igui concursus geueralis, non erit contra
viii.
DEI, UT PRISI.E CAUS.^E, ETC. i 1 3
ordinem naturaliter debitum negare ilhim ta-
lem coucursum , sicut ille auctor dicit non esse
contra debitum naturale negare homini auxi-
lium efficax ad amandum ; ergo non erit mi-
racuhim ignem uon calefacere, vel non com-
burere pueros in camino Babylonis, quia so-
lum non combussit, quia defuit Dei concursus :
negare autem talem concursum non fuit mi-
raculum, juxta illam sententiam, quia negare
cjuod non est naturaUter debitum, non est mi-
raculum , sicut negare auxihum efficax nou
est miracuhim ; ergo neque carentia actionis,
quse inde sequitur, miraculosa est, sicut nou
est , hominem carentem auxiUo efficaci non
diligere Deum.
13. Solvitur ohjectio ex discrimine agentium
necessariorum et liierorum petita. — Fortasse
vero aiiquis, argumento convictus, dicet, ageu-
tibus ex necessitate naturse deberi auxilium ef-
ficax, quia generaUs concursus semper est de-
terminatus juxta capacitatemtahum agentium:
agentibus autem hberis non deberi auxilium
efficax, quia nuUum est determinatum ex na-
tura taUs agentis. Sed hoc imprimis gratis di-
citur, quia nou redditur ratio cur ignobiliori-
bus causis secundis debeatur auxiUum primEe
causas proportionatum suis virtutibus, et nou
debeatur nobiUoribus agentibus Uberis pro-
portionatum ipsis et pecuUari modo agendi il-
lorum. Et deinde non minus miraculum esset,
vohmtatem de se expeditam cum omnibus re-
quisitis ad agendum nihil Ubere veUe ex solo
defectu concursus, quam ignem nou cremare
ex defectu sui concursus ; ergo tam est debitus
voluntati concursus ad Ubere voleudum, sicut
igni ad calefaciendum. Est tamen notanda di-
versitas, quia igni debetur unus determin?itus
concursus, voluntati autem minime, sed iu-
differens juxta iUius naturam, seu multiplex
sub disjuuctioue, ut ita rem expUcem, id est,
concursus ad volendum, vel nolendum, aut ad
volendum hoc, vel oppositum.
14. Quale sit illud discrimen respeciu con-
cursus dehiti. — Uude sequitur aUud discri-
men, uam respectu ageutis necessarii debi-
tum est ( ut ita dicam ) absoUitum, id est,
uuUam includens conditionem, quffi uou ex
uaturali necessitate compleatur : respectu vero
voluntatis liberse, licet absolute debeatur cou-
cursus sub disjuuctioue modo expUcato, de-
termiuatus autem concursus ad talem actum
non debetur, nisi sub couditioue pendente ex
libertate vohmtatis, nimirum si per ipsam non
steterit, seu dummodo ipsa cooperetur. Haec
autem couditio habct locum iu auxilio efficaci
8
il4
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^ GMTI.f: IN GENERE.
coinitante, utper se patet, et iu libro 5 dicetur.
Et ideo lale auxilium potest esse debitum modo
prwdirto, et actu noa dari, quia ex parte Dei
non denegatur, itivO semper est paraium sub
prsedicto modo et conditione, et quoties de
facto nou datur, positis aliis prserequisitis ad
agendum, solum est ex defectu conditionis ex
parte hominis deficieutis. Dicta vero conditio
non ita locum habet in auxilio efTicaci physice
praeveniente voluntatem, quia tale auxilium,
ut actu conferatur, non potest pendere ex
libero usu vohmtatis , ut in hbro quinto os-
tendam. Ex quo (ut dicebam iu principio) po-
tius infertur nulhim esse tale auxilium ef-
ficax, quod possit esse generale, aut necessa-
rium ad hberam actiouem voluntatis ; tum
quia necessitas illa nou esset composita, sed
absohita, cum nou peudeat ex usu libero vo-
luntatis; tum etiam quia ex ipso quod tale
auxihum determinatum pro solo Dei arbitrio
dari dicitur vel uegari, est evidens argumen-
tum, ihud Hon pertinere ad concursum geue-
ralem, et esseutialem dependentiam secundse
causse a prima in agendo, ut ex diceudis in
sequenti capite patebit.
15. Quoi/iodu iidelligitur hoc debilum auxi-
lii generalis, et respectu cujus. — Qugeret for-
tasse ahquis an hoc debitum iutehigatur so-
lum respectu ejus qui ex habitu operatur ; vi-
deri enim potest ita esse asserendum, quiahoc
auxUium uon debetur voluutati secuudum se
spectatse, sed ratioue virtutis superuaturalis ;
ergo nou habenti habitum nou debetur hoc
auxihum. Respoudelur argumeutum couchi-
dere nou deberi debito counaturahtatis ; ni-
bilomiuus tamen aha ratione dicendum est,
ex couvenienti ordine divinae provideutiee,
peccatori jam sufiicienter excitato ad fidem,
vel poeuitentiam, vel similes actus, morahter
esse debitum huuc concursum. Ratio est ,
quia hcet excitatio nou sit priucipium physi-
cum, est priucipium morale sufficiens in suo
ordme, et datur ut iiomo possit moraliter con-
verti; et ideo secuudum rectum ordiuem pro-
Videntite secum affert paratum auxilium pliy-
sice adjuvaus, siper homiuem non steterit, et
hoc est morale debitum de quo loquimur. Ac-
cedit quod liomo sic excitatus potest libere
consentire, ot ad hunc finem datur illi excita-
tio, et ab eo saipe couseusus sub obligatioue
exigitur; ergo taii providentiasupposita, debe-
tiu' ihi concursus necessarius ad couseusum,
saltem sub ea couditione, si per homiuem nou
steterit.
i^. A7i concursus Dei generalis, et ui causcs
frimce sit necessarius non operanti ex Jialitu.
— Sed quffiri rursus potest au in illo qui non
operatur supernaturaliter ex habitu,sit ueces-
sarius duplex Dei iufluxus iu ipsum actum ;
unus, quo supplet vicem habitus et agit ut
causa proxima, ahus geueralis causae primse.
Videtur enim ita necessario dicendum, quia
quando habitus adest, habetsuum concursum
distinctum a coacursu generah ; ergo quando
Deus supplet concursum habitus , adhibet
etiam distinctum influxum. Respondetur in
re ipsa nou esse duos influxus, sed uuum emi-
uentiorem virtute, continentem plures, qui
ratione possunt tantum distingui. Nam, ut su-
pra dixi, iha actio uuica est, et simplex, ideo-
que etiam respectu priucipiorum reahter dis-
tiuctorum, ut sunt causa prima et secunda, vel
habitus et poteutia, nou distiuguuutur in re
tanquam duae partiales actiones, sed solum
habitudiue ratiouis; ergo multo miuus po.te-
ruut distingui respectu Dei, in quo ratia causse
primse et proximse iu re nou distinguuntur ;
imo si ilu consideretur Deus prsecise ut cau-
sa particularis supplens vicem liabitus, ille iu-
fluxus, ut est a Deo, est longe altioris ratiouis
quam influxus habitus, quia iste est iufluxus
principii creati, et ideo postulat concursum
causee primee : influxus autem Dei est a prin-
cipio increato, et ideo per se est independens
ab omui superiori causa. Unde in tali influxu
sic spectato, nec ratioue distiuguuutur con-
cursus causse primae, et influxus Dei ut causae
proximse, cum uequeiu ipsoDeo distiuguantur
ratio causaB primae et proximas, neque in ipsa
actione distingui possiut actio causae proximae
et coucursus causse primse, quia illa actio per
se talis est, ut coucursu alterius caussenon in-
digeat; ita ergo est in dicto influxu Dei in talem
actum superuaturalem, praecise spectatum ut
est a Deo, ut causa proxima, et supplente vicem
habitus. Quia vero actio illa etiam est a voluu-
tate creata, ideo, respectu illius, ille iufluxus
Dei, et habetratiouemspecialis adjutoriisup-
plentis vicem habitus, et rationem concursus
geueralis ordiuis gratise adjuvantis potentiam
creatam , et ita potest ibi ratione distmgui
duplex Dei coucursus.
17. Concursusille generalis ad actus super-
naturales est dotium ordinis gratice. — Ultimo,
ad quaestiouem directe respoudendo, dicimus
ultimo concursum hunc generalem ad super-
naturales actus esse verum douum ordinis gra-
tiffi gratuitum, et speciale respectu concursus
geueralis ordiuis uaturee, quai resolutio com-
munis etiam est^ et singulse partes facile pro-
CAP. XXVI. COKOLLAKIA NONNULLA, QU.E EX DOGTRINA, ETC.
n;
baalur ex dictis : nam esse donnm ordinis
gratiee ex tertia assertione manifestum est ,
quia est donum in se supernaturale, sicut est
actus ipse ad quem datur. Esse autem gratui-
tum probatur, quia per se non datur ex operi-
bus, quia non requirit antecedentia opera. Et
licet non detur nisi cooperanti , non tamen
datur propter cooperationem, quia auUo modo
cooperatio antecedit tale auxilium , sed ad
summum est simul cum illo : datur ergo ad
operationem cum comitante cooperatione cau-
sce secuudffi, gratis tamen datur. Quod si con-
tingat preecedere aliquod meritum, vel im-
petratio talis auxilii , illud non potest esse
fundatum in operibus solius naturee , sed in
fide, et priori gratia ; et ideo etiam tunc est
donum gratuitum, quamvis non primum, sed
tanquam gratia pro gratia, quod satis est ut
non s:t simpliciter ex operibus; et ideo etiam
in gratia excitante idem contingere potest, ut
in superioribus SEepe dictum est, et in libro
ultimo latius dicemus. Atqsie ob eamdem cau-
sam non obstat liuic parti assertio praecedens,
quia licet lioc auxilium detur ut debitum ha-
bitui, vel priori gratise, nunquam datur ut de-
bitum naturse, secundum se spectatse^ et ideo
semper illud debitum est fundatum in gratia,
et consequenter ipsum auxilium est semper
gratuitum tanquam gratia pro gratia. Ex quo
etiam facile patet ultima pars de auxilio spe-
ciali; nam omne auxilium gratise compara-
tione naturse est speciale, quamvis respectu
prioris gratiae, prffisertim babitualis, vocetur
generale in ordine donorum gratiae, et per
quamdam convenientiam seu proportionalita-
tem ad concursum naturee. Nam sicut iste est
communis ad virtutes naturales, ita ille est
communis ad supernaturales. Si autem illi duo
inter se comparentur absolute respectu natu-
ree, sic concursus gratise est specialis, quia est
ultra debitum naturae ; concursus autem natu-
ralis est tantummodo et quasi per antonoma-
siam generabs, quia uon excedit commune
dobitum naturse.
18. Dilmtur objecHo. — Una superest objec-
tio facilis, quam non omitto, cpia ad magis
declarandam distinctionem auxiliorum deser-
vire potest. Videtur ergo sequi ;, ex dictis, ad
excitantem gratiam esse necessariam adju-
vantem, quod videtur inconveniens : tum quia
alias-confunderentur istee gratise inter se; tum
etiam qu:a tunc gratia excitans non esset
prior quam adjuvans, sed vel ordine naturee
posteriorj vel ad summum essent simul, quod
est contra supra dicta. Sequela patet^ quia
gratia excitans est opus supernaturale factum
ab homine; ergo non potest fieri sine coucursu
Dei ejusdem ordinis : sed talis concursus est
gratia adjuvans; ergo non potest ficri sine
gcatia adjuvante. Respondeo committi eequi-
vocationem in verbo gratia adjuvantis ; pro-
prie enim dicitur respectu arbitrii Ubere ope-
rantis, et sic omnino distinguitur a gratia exci-
tante, ut excitans est, prgesertim loquendo de
adjuvante per modum influxus, ut supra pro-
batum est. In hoc ergo sensu negatur sequela,
cujus probatio non procedit, quia motus gi'a-
tiae excitantis non fiunt a nobis hbere. Si au-
tcm aliquis omnem concursum Dei ad omnem
etiam actionem necessariam vocet auxilium
adjuvans, sic verum est Deum efficere in nobis
actus gratise excitantis, adjuvando et elevando
nostras potentias ad illos efficiendos : nam eo
modo quo iu illis motibus potest distingui via
et terminus, seu actio et quahtas, potest etiam
distingui auxilium quasi adjuvans potentiam
ad agendum a gratia formaliter excitaute po-
tentiam. Ille tamen modus loquendi, ut dixi,
uon est usitatus, sed utrumque sub gratia ex-
citante, sive in fieri, sive in facto esse com-
prehenditur.
CAPUT XXVI.
COUOLLARIA NONNULLA QUiE EX DOCTIIINA SUPE-
RIORIS CAPITIS INFERUNTUR.
Priusquam de concursu preevio in causam
dicam, operse pretium visum est<, ex doctrina
capitis superioris, nonnuUas proprietates seu
vera attributa hujus concursus comitantis iu-
ferre, ut supponamus ea in quibus nulla fere
est dissensio iuter eos qui de concursu per in-
fluxum in causam dissentiunt, quse maximam
lucem afFei-ent ad intelligendam sententia-
rum diversitatem in alio puncto de concursu
praevio, simulque ad percipiendam efficaciam
rationum utriusque opinionis multum con-
ferunt.
1. Auxiliuw actuale est aliquid creatum po
teiitiis inJicerens. — Primo ergo coUigitur, ex
dictis, lioc auxilium actuale, quod est per mo-
dum concursus comitantis, esse aliquid crea-
tum anima3 poteutiis inhaerens. Hoc pro com-
perto habent omnes Theologi, et pliilosophi
etiam insua sphajra, quiaiiic concursus est de-
pendentia operationis createe a creatore ; ergo
est aliquid creatum, seu factum existens in
subjecto, in quo ipsa operatio existit. Invcnio
tamen generatim relatum;, sine nomiue auc-
iI6
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.E GRATLE IN GENERE.
toris, quosdam dixisse liunc concursum non
esse aliquid creatum, sed voluntatem Dei ef-
ficacem, qua vult talem effectum fieri. Et for-
tasse movebantur^ quia bic concursus Dei non
potest esse aliquid creatum^ nisi per modum
actionis Dei transeuntis : at vero Deus non
operatur ad extra per actionem transeuntem,
ut nonnulli opinabantur, sed per suam increa-
tam volitionem immanentem, quae est virtute
transiens, non actu ; ergo illamet volitio erit
concursus cum creatura ad operationem ejus.
Pro qua sententia allegari potest Capreolus,
disp. 1, qusest. 2^ prsesertim ad argumenta
Durandi contra conclusionem. Sed hoc nobis
nibil obstat. Primo, quia sententia illa falsa
est, nam effectus Dei etiam manant ab ipso per
actiones transeuntes respectu ipsius : voluntas
autem Dei est principium taliurn actuum^ vel
per seipsam, vel per omnipotentiam , quse est
attributum ratione distinctum a voluntate ,
qu8e omnia ex Metaphysica, et ex 1 p., q. 19, 25
et 45 suppono. Secundo, quia etiam data illa
sententia, non potest negari quin in ipsamet ac-
tione creaturee intrinsece imbibatur essentia-
lis dependentia, et emanatio a Deo tanquam a
primo efiiciente principio, sive dicatur ema-
nare ab illo tanquam actio , sive tanquam ef-
fectus, sive tanquam passio, vel mutatio quae-
dam creaturse ; quocumque enim modo spec-
tetur, seu appelletur illa dependentia , est
concursus Dei simultaneus coefficientis cum
causa secunda actionem ejus. Nos vero, quia
responsionem priorem veriorem existimamus,
eamdem actionem, quse est a creatura, ut est
a Deo dicimus esse hunc concursum Dei. Et
Capreokis, licet supra dicat a(;tionem Dei uno
modo esse immanentem, nihilominus etiam
docet ipsam actionem externam causae secun-
dae esse actiouem Dei.
2. Concursus Dei non distinguitur realiter
db actione creaturce. — Secundo, sequitur ex
dictis concursum Dei cum causa secunda non
distingui realiter vel modaliter ex natura rei
ab actione creaturse, sed tantum ratione ratio-
cinata, per inadaequatos conceptus ejusdem
actioniS; cum fundamento in ipsa. Hoc corol-
larium^, quoad priorem partem de distinctione
reali perfecta, quge dicitur esse tanquam rei
a re, per se notum est , et extra controver-
siam, et a fortiori patcbit ex altera, quse pro-
batur, quia si ibi esset distinctio modalis ex
natura rei, vel csset tanquam inter duas ac -
tiones, vel tanquam inter actioncm et termi-
uum ; neutrum autem dici potcst, quod ita os-
teuditur. Nam in capite prsecedenti, assertioue
secunda^ osteusum est in effectu causse secun-
dse non intervenire actionem aliquam, qua3 sit
solius causse secundse^ quia impossibile est cau-
sam secundam habere actionem, quse imme-
diate non manet ab ipso Deo, cum sit aliqua-
lis entis participatio^ quse non potest non fluere
immediate ab ente per essentiam; ergoilla-
met actio, quam eUcit causa secunda, manat a
Deo_, seu Deus immediate influit in illam ; ej"go
ipsamet est concursus Dei cum vohmtate crea-
ta, nou minus in actionibus supernaturahbus
quam in uaturalibus , nam est eadem ratio.
Igitur prseter hauc actionem non est necessa-
rium fingere aHam qna3 sit a solo Deo, quia
vel tahs actio tendit immediate ad alteram ac-
tionem causae secunda3, et sic est impertinens,
vel etiam impossibihs, quia ad actionem non
est alia actio tanquam ad proximum termi-
num , ahas procederetur in infinitum : actio
ergo eadem per seipsam fluit a suo principio
adeequato, seu ab omni causa, a qua essentia-
hter pendet; vel talis actio esset immediate ad
eumdem terminum ad quem terminatur altera
actio, et sic est superflua, quiaper afieram ac-
tionem, quoe simul est a causa prima et se-
cunda , procedit ille terminus pendetque ab
utraque causa suflicienter ; ergo superflua est
aha actio sohus Dei tendens ad eumdem termi-
num, Unde tandem concluditur non esse dis-
tinctiouem modalem^ vel actionis ab actione^
vel tanquam actionis a termino. Alia autem
ex natura rei cogitari non potest ; ergo super-
est ut sit tantum distinctio rationis cum fun-
damento in re; nam quia eadem actio dicit
habitudinem ad duas causas, ut est causa se-
cunda, dicitur calefactio, verbi gratia, vel vo-
htio ; ut vero prsaecise concipitur, ut est a Deo,
dicitur concursus actualis Dei.
3. Hic Dei concursus distinguitur ab effectu
causcc secundcs, seu termino actiotiis illius. —
Tertio, sequitur ex prsecedentibus concursum
hunc causse primse distingui ab effectu , seu
termino actionis causse secundse ex natura
rei, non propria reah, sed modah tantum dis-
tinctioue. Probatur, quia actio ipsius causse
secundse distinguitur modahter a suo termiuo :
sed hic concursus Dei non distinguitur in re
ab actione causae secundse : ergo eodem modo
quo ipsa actio causse secundse a suo termino
distinguitur. Consequentia evidens est, quia
sicut ea quse sunt eadem uni tertio, sunt ea-
dem inter se ;, ita etiam e contrario, quse inter
se non distinguuntur in re, necesse est ut a
quocumque unum distiuguitur, alterum etiam
distinguatur. Minor autem probata est in prse-
CAP. XXYI. COROLLARIA NONNULLA, QU.^ EX DOCTRINA, ETG.
111
cedenti corollario. Major vero ex Metaphysiea
snpponitnr, quia quee in re ipsa suut ita sepa-
rabilia, ut alterum sine altero manere possit,
quamvis non sit reciproca separatio^ necesse
est in re ipsa distingui, saltem modaliter. Ita
vero se liabent actio et terminus, ut patet in
ealefactione ignis, nam illa cessante manet
calor. Unde etiam potest firmari corollarium,
quia etiam concursus causoe primse cum se-
cunda ad aliquem terminum est separabilis ab
eodem termino, quia quando Deus producit
calorem cum igne, cessante calore ignis cessat
concursus Dei;, quia sunt una indivisibilis ac-
tio^ perseverat autem calor. Ergo distinguitur
concursus ille in re ipsa ab ipso calore.
4. Diluitur ohjectio. — Dices: postea calor
conservatur a Deo solo. Respondeo conservari
per novam actionem , quia quoties mutatur
dependentia a priori causa^ necesse est mutari
actionem^ quia non potest fieri mutatio, vel
cessatio in dependentia ab aliqua priori causa
sine aliqua mutatione in re tacta : non potest
autem intervenire nisi in actione, cum in ter-
mino non fiat. Haic tamen doctrina non vide-
tur tam facile accommodari ad actus imma-
nentes animse, de quibus hic tractamus, quia
illi ita pendent in conservari a potentiis, ut
sine illarum influxu manere non possint. Ni-
hilominus tamen etiam in his procedit illatio
et assertio, quia in illis distinguitur etiam ex
natura i ei actio a termino, quod potest osten-
di, tum per sequiparationem rationis, quia
etiam in kimine et aliis qualitatibus, quse pen-
dent in fieri et conservari a suis causis, distin-
guitur actio a qualitate; tum etiam quia in
actibus immanentibus potest mutari actio,
manente eadem qualitate actus, ut si idem
amor ehcitus sine habitu charitatis incipiat
per habitum conservari, vel alio simili modo,
ut Jatius in Metaphysica et in materia de Ani-
ma disseritur : hic vero hsec perfunctorie prse-
mittimus, quia postea erunt necessaria.
5. Hic concursus est siojiultaneits cum actione
humana. — Quarto , sequitur ex dictis hunc
Dei concursum, vel auxilium, etiam in operi-
bus gratise esse omnino simultancum respectu
concursus, seu actionis vohmtatis liumanse ;
ita dixi in Hb. i de Auxiliis, cap. A, et nunc
invenio communiter recipi a modernis Tho-
mistis. Et Ledesma dicit iu hoc debere conve-
nire omnes Doctores, et omnes discipulos D.
Thomse, citatque Cajetanum, 1 part., q. 14,
art. \3, quem ego etiam retuli 1. 1 de Auxil.,
cap. 6 et 14. Ratio est manifesta ex dictis, qnia
vel comparantur actio creaturee et concursus
Dei inter se, vel coraparantur ut attingunt ter-
miuum, et in neutro respectu potest intelligi
prioritas propria naturae, quse in causahtate
fundatur; sunt ergo omnino simul. Prior pars
probatur, quia ibi non sunt duse actiones rea-
leSj sed una tantum re, et duplex ratione. Et
confirmatur : nam sicut illa actio prsecise et
inadeequate concepta, ut est concursus Dei, est
ab illo solo, ita concepta prsecise, ut est influ-
xus causee secundee, est a sola illa. Ergo ut sic
neutra ab altera ; ergo neutra est prior in re
ipsa (utique prioritate causaH) altera; sed neu-
tra est sine altera, et consequenter utraque est
simul omnino, velpotius illa actio, cum situna
indivisibihs, simul omnino est, utramque vero
rationem in se uniens , et simphcissime com-
plectens. Altera pars probatur, tum discursu
facto, quia cum illa sit una simplexactio, tota
simul tendit in terminum , et attingit illum ;
tum etiam quia sicut ille duplex influxus cau-
S8S primte et secundse propter indistinctionem,
non habent interse causalitatem in suo esse, ita
neque habent eausaUtatem inter se in attin-
gendo termino; ergo neque habent ordinem
prioris vel posterioris naturse in illa attingen-
tia : tum denique quia terminus non est a
causa secunda prius natura quam a Deo, quia
hoc est contra dependentiam essentialem crea-
turee a prima causa, neque est a Deo prius na-
tura quam a causa secunda , alias et causa se-
cunda ageret incassum, et totus effectus prius
esset a solo Deo , et postea vel esset iterum a
sola creatura, quod est impossibile , vel iterum
a causa prima et secunda simul, quod esset
superfluum. Est ergo hic concursusDei omnino
simultaneus cum influxu causse secundse.
6. Objectio ex dependentia causcB secundce a
prinia. — Pritna solutio rejicitur. — Dices :
ergo causa secunda, ut est actu agens, non
pendet a Deo tanquam a causa, ex vi hujus
concursus, quod videtur dici non posse. Pro-
batur sequela, quia si penderet causa secunda
a prima, necessarium esset causam primam in
hoc eodem concursu esse priorem natura in
causando. Propter hanc rationem multi putant
necessariam esse prsemotionem Dei in causam
secundam, ut ratione illius vere dicatur causa
secunda pendere a prima in causando. Sed non
oportet unam qusestionem cum alia confun-
dere -, nam illa prsemotio nec per se uecessaria
est, ut infra dicam , nec in prsesenti ad diffi-
cultatem tactam expediendam deservit. Nam
etiam admissa tali prsemotione, ipsamet pen-
det a Deo in agendo quoad concursum simul-
taueum ; quahscumque enim illa motio sit, est
i\8 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
qnsedam virtus creata^ imo dicitur esse instru-
mentum Dei ; ergo intrinsece indiget imme-
diato influ-su intime imbibito in actione illius,
qni non attingat prius natura effectum qiiam
prsevia ipsa motio per actionem suam. Relin-
quitur ergo eadem difficultas de illa prsemo-
tione^ quee est de virtute permanente causee
secundse, quomodo scilicet pendeat a Deo in
agendo, et nihilominus Deus prius non attin-
gat eflfectum, quam ipsa virtus creata, vel
motio.
7. Secunda solutio rejicitnr. — Alii distinc-
tione utuntur, nam concursus primai causse et
secundse dupliciter possunt comparari, primo,
ut exeunt a causis suis, secundo, ut attingunt
effectum. Et boe posteriori modo dicunt pro-
cedere quse diximus, quod concursus primse
causse non prius attingit effectum quam con-
cursus causae secundee. Sub priori autem re-
spectu dicunt concursum causee primse esse
priorem natura, quam concursum causse se-
cundae, quia causa secunda pendet a prima in
agendo ; ergo concursus causse secundse pendet
a concursu causse primse , et ab ipso participat
omnem suam virtutem. Sed heec distinctio non
recte accommodatur ad concursum Dei simul-
taneum, de quo tractamus, licet posset habere
locum respectu motionis prsevise : naai illa po-
sita verissime dicitur prius natura exire a Deo
et afficere causam secundam, quam actio cau-
sae secundse ab illa profluat, quamvis illamet
prsemotio Dei non prius natura attingat eflfec-
tum causee secund»^ quam ipsamet causa se-
cunda, ut iidem auctores fatentur. Et quantum
ad eamdem prsemotionem recte etiam dicetur
concursum cavisse secundse pendere a concursu
causse primse. nomine concursus illum prae-
vium significando.
8. Hoc tamen non recte dicitur respectu
concursus simultanei et concomitantis, quia in
re non distiuguitur a concursu causse secundse,
et ideo non potest esse inter eos realis emana-
tio vel causalitas ; ergo nec prioritas naturse,
sive ut exeunt a causis, sive ut attingunt ter-
minum, quia etiam sub priori respectu nou
habent inter se realem causalitatem^ eo vel
maxime quod in ipso concursu non est prior
unus respectus quam alius, id est, in actione
non est prior natura exitus ab agente, quam
attingentia ad terminum spectatum, ut est in
fieri; nam, verbi gratia^, iUuminatio seque pri-
mo exit a hice, et tendit in himen ; ergo simi-
hter concursus Dei in illuminatione imbibitus
oeque j)rimo exit a Deo et attingit himen; ergo
etiam uterque concursus causse primse et se-
DIVIN.^ GRATIv^ IN GENERE.
cundse, sicut attingunt terminum sine ordine
naturffi inter se^ ita etiam exeunt ab utraque
causa sine eodem ordine : sunt ergo simul na-
tura.
9. Tertia solutio Capreoli rejicitur. — Ah-
ter vero Capreohis in 2, d. \ , qusest. 2, ad
argumenta Durandi contra sextam conclusio-
nem, docet actionem primse causse prius natu-
ra attingere efiectum , quam actionem causse
secunda3. Sed, ut notavi in hb. 1 de Auxihis,
cap 4-, non videtur id inteUigere Capreohis de
actione Dei ad extra, sed de ipsa Dei vohmtate,
quam ibi vocat actionem Dei internam^ quse
est principium actionis externse, et sic est na-
tura prior : non tamen negat Capreohis quin
actio causse secundse sit etiam actio externa
seu transiens ipsiusmet Dei, et sic etiam ibi-
dem fatetur unam et eamdem actionem trans-
euntem esse immediate a causa secunda et
prima, et ut est a prima^ esse concursum si-
muhaueum respcctu concursus causse sccun-
dse. De hac ergo actione transeunte Dei dici
non potest quod attingit effectum prius natura
quam actio creaturee, cum in re sint una et in-
divisibihs actio, et, ob eamdem rationem, ut
dixi, illa actio non prius natura eraanat a Deo
quam a causa secunda, prioritate scihcet cau-
sahtatis, hcet sub ahis rationibus dicatur pri-
ma causa prius natura influere, quia ejus in-
fluxus, et est intimior seu essentiaUor. et ma-
gis necessarius, et de se magis etiara indepen-
dens , ut recte notavit Cajetanus 1 p., q. 14.,
art. 13, % N eque sustinendus , et q, 19, art. 8,
infine.
■10. Vera solutio. — Ad objectionem ergo
factam, respondetur negando sequelam, quia
ut causa secunda pendeat a prima in agendo,
sufficit quod ab iUa pendeat in omni re et for-
ma, vel modo, aut conditione reah necessaria
ut in esse actu agentis constituatur : pendet
autem causa secunda a prima, non solum iu
esse et conservari, et in virtute agendi, sed
etiam in sua actione : nam ihamet actio essen-
tiahter pendet immediate a Deo, ut dictum
est ; per iham autem actionem constituitur
causa secunda in esse actu agentis ; ergo hoc
satis est ut causa secunda pendeat in esse agen-
tis a priraa. Quoil si causa secunda considere-
tur prius natura quam agat, utsic etiam dici-
tur pendere a Deo essentialiter in agendo, non
sohim quia per continuum inflnxum ejus ha-
bet virtutem agendi, sine quo illam non ha-
beret , sed etiam quia pra^dita tah virtute
niliil potest agere sine actuah juvamine et
auxilio causse priirse, quod prsebet simul cum
CAl\ XXVI. COROLLARIA NONNULLA, QU.^ EX DOCTRINA, ETC.
iJ9
illa efficiendo eamdem actionem et efiectum.
E contrario vero dici non potest causa prima
dependere a secunda in agendo, quia non pos-
tulat consortium causse secimdse ex indigen-
tia, nam per se est sufficiens ad operandum,
si velit, licet ex benigna providentia^ ut relin-
quat suas creaturas operari, talem concursum
illis accommodet , quo sine illis non opere-
tur.
11 . Concursus ille ex parte sua non est adce-
quata ratio frodurjita effedus quem tamen to-
twn attingit. — Quinto, infertur liunc concur-
sum Dei sub hac prgecisaratione conceptum non
concipi, ex parte ejusdem causse, ut adsequatam
rationem productivam sui effectus, seu ter-
mini, licet ex parte effectus totum illum attin-
gat. Probatur prior pars, quia ratio adsequata
illius effectus est qusedam actio, quae intrinsece
respicit duplicem causam, primam, scilicet, et
secundam ; ergo illa inadaesquate concepta, ut
manat a solo Deo, non est completa, et adoe-
quataratio illius effectus; est ergo inadsequata
et sub illa ratione dicitur non esse unica. De -
claratiir a simili, nam sapientia Dei, svib illa
pr-^cisa ratione concepta, recte dicitur non esse
unica perfectio Dei, nam justitia intelligitur
esse alia perfectio, et sic de caeteris attributis.
Unde adsequata Dei perfectio, concepta ut tota
perfectio Dei, omnia attributa Dei includit ; ita
ergo se liabet actio illa, prout in re est adai-
quata, comparata ad concursum causse pri-
mee et influxum causse secundoe, pr^ecise con-
ceptos. Ergo quiibet eorum sohim concipitur
ut actio incompleta ex parte sui principii ; se-
cus vero est ex parte termini^ ut in altera parte
dicebamus, quia quilibet illorum concursuum
etiam inadeequate conceptus intelligitur termi-
nari ad totum effectum, seu terminum^ quia
nihil est in termino quod non a Deo esseutia-
hter pendeat, vel quod non a causa secunda
tunc fiat. Nec fmgi potest pars in effectu quce
magis attingatur per concursum causse secun-
dse, quam aha^ ut in sequentibus magis exph-
cabimus.
12. Ohjectio sohitur. — Objicies, quia si Deus
per ihum concursum prius natura attingeret
effectum, quam causa secunda, totum effec-
tum produceret, ut pau]o antea dicebamus, et
sentit Cajetanus, i part., qusest. 19, art. 8, in
fine. Ergo ihe concursus, ut prsecise concipi-
tur a ?olo Deo, est totalis ratio ihius effectus.
Respondetur hypothesim illam destruere pro-
priam rationem et conditionem talis concur-
sns, et ideo licet data hypothesi bona sit il-
latio, nihil infertur contra positam illationem,
quia non fit illatio de concursu prout modo a
Deo praestatur, sed de concursu qui fingitur ex
illa hypothcsi. Declaratur, quia licet Deus per
se sit potens ad faciendum, se solo, effectum
causee secundse, nunc vero, quando cum causis
secundis concurrit, ita iilis suum influxum et
activitatem accommodat, ut concursus ejus,
prout nunc prsestatur, non sufficiat efficere ef-
fectum si causa secunda non coagat, quia Deus
{ut sic dicam) in tah modo agendi non vult
esse operator, sed cooperator, ut in Metaphy-
sica dixi.
13. Falso accusatus a7cctor.—-Ex quo inm-
ht quidam modernus scriptor, insinuasse me
in iho loco, qiwd si in aliquo priori naturw
causa prinia concurreret, et non produceret to-
tum effectum. Hoc autem neque in mentem
meam venit, neque ex verbis meis potest cum
probabilitate colhgi. Sed potius immediate in-
fertur fieri nuUo modo posse, ut hic concursus
Dei, prout de facto datur, prius natura attin-
gat effectum, quam influxus causse secundse,
quod est verissimum, et satis probatum in co-
rollario ; quod etiam idem auctor admittit;
ideo paulo inferius fatetur ita esse de facto
quod Deus, ut nunc concurrit cum causa se-
cunda, non prius attingit effectum quam illa,
ideoque nec sine iila producit effectum. At
vero, posita hypothesi quod Deus vehet suo
influxu prius natura attingere effectum, tunc
quidem produceret totum effectum actione
totah, tam ex parte principii quam ex parte
termini, quia Deo non deest virtus, et per illam
vohmtatem applicaret totam virtutem neces-
sariam. Tunc autem concursus Dei ess(^t al-
terius rationis, imo non esset concursus, quia
particula con dicit comitantiam aherius , sed
esset absoluta effectio, et tunc creatura vel
niliilageret,velincassum ageret,quod praesenti
queestioni est impertinens. Si autem talis fin-
gatur hypothtsis, ut, manente eodem cou-
cursu prout nunc datur. prius natura attingat
effectum , dico hypothesim involvere repu-
gnantiam, quia implicat concursum csse si-
multaneum per entitatem in eadem indivisi-
bili actione, et prius natura attingere, ut pro-
batum est. Et ideo, data illa positione, sequi-
tur per talem concursum totum eflfectum fieri,
quia aliquid fit, cum sit actio, quse supponitur
terminum suum attingere, utique producendo
illum, et non partem, tum quia non est major
ratio de una quam de alia, tum quia terminus
illius concursus est totus effectus, ut dixi. E
contrario vero etiam sequitur, posita illa hy-
pothesi, nihil omnino fieri^ quia deest conco ■
d20
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.E GRATL^E IN GENERE.
mitantia alterius agentis omnino necessarii ad
talem efiectiim^ et ad omne illud quod in ipso
fieri potest j^er talem concursum, et Deus non
applicat suam virtutem ad supplendum illum
defectum^ ut supponitur, quia supponitur nolle
amplius efiicere quam cum causa secunda si-
mul efficiat.
GAPUT XXVII.
UTRUM CAUSA PRIMA ET SECUNDA , UT PARTIALES
CAUS^, AD EUMDEM EFFEGTUM GONGURRANT.
1. Necessitas Jmjus qucBstionis explicandcp.
— Haec qusestio necessaria est ad auxilia su-
pernaturalia explicanda, et ad tollendas ver-
borum contentiones, et ad solvendam objec-
tionem quae ex illa contra dicta oritur ; sequi
enim videtur Deum concurrere cum causa se-
cunda, ut partialem causam eaectus causge
secundse, et non ut totalem. Consequens est
absurdum : ergo. Sequela patet, quia causa
quge non influit actione tolali et integra, non
potest dici totalis in actu, cum ab actione de-
nominetur agens actu : diximus autem con-
cursum Dei cum causa secunda non esse ac-
tionem totalem; recte ergo sequitur Deum, ut
influentem per illum concursum, non esse
causam totalem ; erit ergo partialis. Falsitas
autem consequentis ostenditur, tura quia hoc
est contra mentem omnium Theologorum et
philosophorum ; tum etiam quia haec esset
maxima imperfectio in Deo, nam esse causam
partialem dicit dependentiam ab alia causa
partiali, quae est magna imperfectio, Item ,
quia causa partiaHs est inferior in sua opera-
tione quam causa totalis, quae ex duphci par-
tiah conflatur^ sicut ex duobus tralientibus
navim, et unam causam totalem componenti-
bns, unusquisque per se est viribus inferior
utroque simul. Hoc autem Deo attribuere
magna est imperfectio.
2. Opinio Molince esse causas partiales. —
Male explicata. — In hoc puncto Molina, in
Concordia, disp. 26, in Antuerpiaua editione,
circa finem, concedit Deum et causam secun-
dam, simui concurrentes ad eumdem effec-
tum, esse causas partiales ejus, et ex utraque
conflari unam causam integram, utiturque
illo exemplo de duobus tralientibus navim.
Contra quam sententiam vehementer insur-
rexerunt plurcs moderni Scriptores de Auxi-
liis gratiae; sed sine dubio disputant de voci-
bus prius quam de re, ut alibi dixi, et raox
explicabo. Et praeterea excedunt in modo im-
pugnationis. Primo, quia quidam eorum re-
fert Molinam consequenterdicere quod : Pars
effectus respondet primce causce et pars illms
respondet secundce, et ita Deiis non attingit to-
tum effectim prius, sed tantum attingit par-
tem effectus simul. Quod certe si Molina di-
ceret, non solum in modo loquendi, sed in re
magni momenti errasset, non tantum contra
communem Theologorum et philosophorum
sententiam, ut ille dicit, sed etiam contra fi-
dem. Nam inde fieret aliquam partem entis
realis fieri in mundo, quam Deus non faeit,
siquidem dicitur solum attingere partem effec-
tus simul. At vero Molina longissime ab illo
errore abfuit, suamque sententiam explicuit,
dicens : At cum dicimus necpte Deum, per con-
cursum universalem , nec causam secundam
esse integras, sed partiales causas effectuum,
intelligendum id est de partialitate causce, ut
vocant, no7i de partialitate effectus, totus quippe
effectus et a Deo est , et a causis secundis. Et
statim adhibet exemplum de duobus trahen-
tibus navim, et declarans in quo ponat simi-
litudinem, addit : Siquidem quivis eonwi si-
mul efficit cum altero omnes et si7igulas partes
ejusdem motiis. IIIo ergo modo non fideliter
refertur sententia Molinse.
3. Male quoque damnatur. — Hoc autem
sano sensu supposito, immerito etiam dicitur
ille modus loquendi esse contra omnes Theo-
logos. Graves enim et non pauci Theologi illo
modo locuti sunt. Gregorius enim , in 2, dis-
tinct. 38, q. 1, art. 3, ad 42, expresse dicit
modum communem quo Deus concurrit ad
quemlibet effectum agentis creati, esse juvan-
do causam secundara , partialiter cum illa ef-
ficiendo, quse verba habet idem Capreolus,
q. 1, art. 3, ad 12, contra tertiam conclusio-
nem. Gabriel etiam 2, dist. \ , q. 12^ art. 4,
notab. 2, late et inter alia dicit : Deus, produ-
cens effectum cum causa secunda, est causa
partialis, sicut est causa secunda; etdist. 37,
qufest. 4, ad argument. de 4- via : Deus voUn-
clo causat omnia, non tamen ideo est causa to-
talis, quia vult secum concurrere alias"' causas .
Eodem modo loquitur Olchot, in 2, quaest. 4,
art. 3, in principio; et Lychetusin2, dist. 37,
q. 2 , § ^fZ solutionem, ubi ait Deum concur-
rere ad omnera actionem nostram ut causam
partialem, quia vult caiisara secundara sibi
cooperari. Et alios statira referam. Neque
contra praidictum sensum^ quod ad rem spec-
tat, alicujus momenti est ratio illius auctoris ;
tunc enim solum est imperfectio in aliquo,
quod sit causa partialis, quando indiget auxi-
CAP. XXVII. UTRUM CAUSA PRIMA
lio alterins concausse ex defectu virium pro-
priarum, ut frequentius contingit in causis
creatis, ut in visu^ specie^ et lumine, et in
multis trahentibus navim quam neuter per
se trahere potuisset. Nam , ut dixit optime
D. Thomas, A contr. Gent.. cap. 1, rat. 16^
id provenit, quia virtus cujuslibet imperfecta
est, et insufficiens ad istum efFectum, ideoque
ex diversis virtutibiis congregalur una virtus
omnium, qua3 sufficit ad trahendum navim.
Secus vero est quando causa hbera, non ex
indigentia, vel ex imperfectione virtutis, sed
ex sua libertate, non vult totaliter applicare
suam virtutem, nec modo sufficienti ut sola
producat effectum , sed tantum cooperando
cum aUa , quse simul totum efFectum coeffi-
ciat. Tunc enim esse causam partialem in
dicto sensu, non suppowit imperfectionem in
tali causa, cum supponatur per se sola suffi-
ciens ; neque etiam ille modus agendi ponit
in ea imperfectionem, quia agere vel non agere
extra se non ponit perfectionem in ea, nec
tolHt perfectionem ab ipsa. Quapropter de hu-
jusmodi causa falso dicitur pendere ab aha in
agendo : nam potius alia concausa pendet ab
ipsa, quia dependentia dicit necessitatem ju-
vaminis alterius ex propria impotentia. Unde
dicetur proprie effectus tunc pendere, non ab
altera tantum causa, quautumvis potente, sed
indigere alterius iufluxu^ quod verissimum
est, supposito illo agendi modo ; neque enim
sequitur aggregatum iilarum causarum esse
potentius altera causa secundum se, sed sohim
prout vohmtarie limitante suam influentiam^
quod nullum est inconveniens. Nam in re hoc
est ab omnibus dicendum, sive his verbis ,
sive aUis utantur.
A. Quomodo catosa prima conjungatur caiiscB
secundce. — Isto ergo modo causa prima con-
jungitur causse secundse ut concau&a, non ex
defectu virium, sed quia benigne vult sese ac-
commodare causse secundse, ut ejus efficien-
tiam non toUat, neque pi'a3veniat. Sicut liomo
fortis vult interdum non solus portare lapi-
dem, sed cum aHo^ quia^vult juvare illum, et
non totum opus in se suscipere, licet posset ;
in quo etiam multum distat liomo a Deo, quia
horao, licet facere possit opus sine ope aUe-
rius, non tamen tanta facilitate , aut veloci-
tate, aut sine tanto labore, et ita seraper ju-
vatur ahquo modo iu eo quod per se non po-
test. Deus autem, propter infinitatem virtutis,
semper tam bene et tam facile, et sine ullo la-
bore solus posset facere, quod per causam se-
cundam operatur : solum ergo ex benigna
ET SECUNDA, UT PARTIALES, ETC. i21
providentia se constituit cooperatorem et cau-
sam partialem, juxta illum loquendi modum,
quem ita expUcuit Gabriel 2, d. 4, qusest. 2,
art. 3, dub. 5 , ad 3. Ih actibus vitahbus est
multorum opinio Deum non posse se solo ef-
ticere ilios sine cooperatione causae secundee,
quod inter Thomistas satis receptum est, et
ita videtur Deus ibi partialiter illo modo con-
currere, non ex sola voluntate, sed quia tales
actus non potest solus efficere. Et nihilominus
dicendum est, posita illa sententia, id non
esse imperfectionem in Deo, quia id non pro-
venit ex impotentia Dei, vel ex defectu vi-
rium, sed partim ex incapacitate talis effec-
tus, quia non est aliter producibilis quam a
principio intrinseco proximo, partim ex emi-
nentia Dei, cujus puritati, et actualitati re-
pugnat esse principium intrinsecum talium
actuum. Quamvis, judicio meo, probabilius
sit quidquid est efficientiee in productione
talium actuum, non pendere essentialiter a
proxima potentia, sed posse a Deo solo fieri ,
licet non connaturali modo, neque infor-
mando potentiam, et ideo, ut ita liat, suffice-
re ut decreverit Deus juvare potentias, ut illos
vitali modo eliciant, fiantque aptee ad reci-
piendos in se formales effectus eorum.
5. Oijecta contra modum loquendi Molinm.
— Ex Patfibus. — Deinde ex ratione. — Di-
luuntur hwc omnia. — Alius vero ejusdem doc-
trinee defensor et Molinae impugnator maxi-
me invehitur contra illum moiium loquendi
applicatum ad opera gratise, de quibus ita
etiam loquitur Molina; et imprimis objicit
multa testimonia Patrum, dicentium totum
quod est in operibus gratiee esse tribuendum
Deo, et non partem homini , partem Deo ;
deinde dicentium ipsammet cooperationem
hominis esse effectum gratise Dei, ut sic ve-
rum sit illud Roman. 9 : Non est volentis, ne-
que currentis , sed Dei miserentis ; AiQexiimm
denique nihil habere hominem unde giorietur,
sed totum quod habet esse divinse gratiae be-
neficium. Objicitprseterea rationes. Prima est,
quod potentise animse nullam habent virtu-
tem innatam ad coefficiendum actus super-
naturales , etiam \\i causae partiales ; ergo
Deus non potest dici causa partialis propter
cooperationem voluntatis. Secunda ratio est ,
quia alias dicendum esset etiam Patrem par-
tialiter producere Spiritum Sanctum, et simi-
liter FiUum, et comparari possent cum duobus
trahentibus navim , naraque neuter producit
Spiritum Sanctum, sed ambo simul. Tertia
ratio sit, quia principale agens et instrumeu-
122 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
tum non siint duse oausce partiales ; sed causa
secunda est veluti instrumentum causae pri-
mse, prwsertim in operibus gratise ; ergo. Sed
citata testimonia non recte accommodantur
preesenti instituto^ et punctum prsesentis con-
troversiae variatur, quod in tota hac materia
Scepis.=ime fit, estque attentissime cavendnm.
Hic enim, ut dixi, non agimus de divisione
effectus inter causas quasi per partes, sed de
toto efFectu , ut fit a pluribus causis. Neque
etiam tractamus an illce duae causae, quee par-
tiales vocantur, sint inter se subordinatai, nec-
ne, sed tantum utriusque concursum et neces-
sitatem consideramus, et ad hoctantum addu-
citur exemphim de duobus trahentibusnavim,
non ut in omnibus simile reputetur. Denique
non agimus de toto influxu gratice , nec de
Beo, ut variis modisin nobis per gratiam ope-
ratur, sed pr£eci,se ut cooperatur nobis per
concursum simuUaneum ordinis gratiae.
6. lExfVicantur allata testimonia Patrim..
— Quibus prse ocuhs habitis, facile intenigi-
tur priora testimonia in contrarium allegata
nihil obesse ; illa enim contra Semipelagianos
scripta sunt, vel procedunt. IUi enim ita divi-
debant bona pietatis opera inter homiuem et
Deum, ut queedam dicereut fieri ab homine,
sohira per hberum arbitrium, aha per Dei
auxihum, ihudque non omnino gratuitum,
sed per priora opera sua promeritum, ut Pro-
legom. 5 late dictum est. Contra hos itaque
dicit Augustinus, hb. de rrsedestinat. Sanc-
tor., cap. 2 : Homo quasi com.ponit cum Deo,
utpariem fidei sihi vindicet, atque illipartem
relinquat, et quod est elatiibs^primam tollitipse,
seqventem dat illi. Et contra eumdem errorem
sic intehectum inducit verba Apostoh : Quid
haies quod non accepisti ? et verba Cypriani :
In mdlo gloriandum, quoniam nostrum niliil
est. Et in eodem sensu dicit cap. 7 : Quidquid
antequam in Christum crederet, et cum crede-
ret, et cum credidisset, Cornelius operatus est,
totum Deo dandum est, ubi particula totum non
exchidit cooperationem hominis, ahas pu-
gnaret cum verbo operatus est, sed distribuit
omnia opera conducentia ad sahitem, etiamsi
fidem antecedant. In eodemque sensu ait idem
Augustinus, Ub. de Douo persever., cap. 6, in
fiue : Tvtiores tirimus, s^ totum. Deo damus,
non autem nos illi ex pnrte, nohis autem ex
parte committamus, nimirum ahquid nostris
viribus et sufiBcienlise tribuendo, et propter
ilhid ahquid a Deo sperando. Et in hoc sensu
aUegat ahum locum Cypriani exponentisverba
oratiouis Dominicae : Et ne nos inducas in tenta-
mYmJE GRATI.-E IN GENERE.
tionem, et dicentis illam orationem admonere
imumquemque infirmitatis suee, ne quis sibi
superbe arroganterque ahquid assumat. Nam,
ut infra subdit, ubi prsecedit humihs et devo-
ta confessio, datur totum Deo ; ubi etiam par-
ticula totum non exchidit, quin totum opus h-
berum fiat etiam ab homine, sed distribuit
omnia opera, et quidquid boni est in quocum-
que opere, ab initio ejus usque ad finem. Et
in eodem sensu subjungit Augustinus, capite
septimo, iUam Domini orationem nihil nobis
rehquisse, in quo tanquam in nostro glorie-
mur. Unde optime Bernardus, de Grat. et hb.
arbitr. : Non partim gratia, partim lilerum
arbitrium, sed totum singula opere indimduo
peragunt ; totum quidem hoc, et totum illa, sed
ut totum in illo, ita totum ex illa. In quo ul-
timo verbo indicat ahum modum, quo totum
opus pium dicitur esseex Deo, ut jamdeclaro.
7. Alia testimonia explicata. — Unde testi-
monia etiam quse secundo loco objiciuntur,
ad punctum quod nunc tractamus nihil con-
ferunt , quia in prsesenti non consideramus
Deum secundum omnem rationem et modum
quo per gratiam suam iu nobis operatur, nos-
trumque elevat vel regit arbitrium, sed pree-
cise ut concurrit nobiscum per concursum si-
multaneum, et suo modo generalem, quod
expresse Mohnain eodem loco advertit; nnUus
tamen Cathohcus ignorat hberum arbitrium ,
non nisi prseventum a Deo, et viribus gratise
instructum, posse in suo ordine esse causam
supernaturahs actus fidei, et similium, ideo-
que necessariura esse ut a Deo praBveniatur,
vocetur, et excitetur ad supernaturalera con-
sensum preestandum. Considerando ergo Deum
non ut cooperatorem, sed ut inducentem, et
trahentem liherum arbitrium ad consensum ,
verissimum est in Deum sohim, tanquam in
primam radicem et causam, pium opus liheri
ariitrii esse reducendum. Et in hoc sensu lo-
quuntur Patres secund5 loco aUegati, ut con-
stat aperte ex Augustino, de Prsedest. Sanc-
tor., cap. 16, ubi ponderans verba Pauh : No7i
ex operihus, sed ex vocante, ait : Numquid di-
xit : Non ex operihus, sed ex credenfe ? Rursus :
Hoc ahstulit homini ut totum daret Deo, etiam
toluntatem credendi ,et conperationem liheri ar-
hitrii, quia illa etiam provenit a vocatione, non
quacumque, sed congrua, qua fit ut homo velit.
Per hoc autem non exchiditur, quin hberum
arbitrium sit simul causa suae fidei cum Deo iUi
cooperante, neque iUi doctrinoe coutrarium est
quo'1 propter iUam cooperationem causa par-
tiahs vocetur.
CAP. XXVII. UTRUM CAUSA PRIMA
8. Confirmatio allaUe expositio7iis. — Unde
idem Augnstinus^ lib. 83 Qugestionum, queest.
68^ dixit ; Siqiiis sidi tribnat quod venerit vo-
catus, non potest sihi trihuere quod vocatus sit ;
et in Enchirid., c. 32, tractans verba Pauli ad
Rom. 9: Non est volentis,nec currentis,sedDei
miserentis, exponit dicta esse ut totum Deo
detur. Declarans autera quomodo totum da-
tum sit Deo, addit : Qui liominis voluntatem
lonam et pra^parat adjuvandain , et adjuvat
prcpparatam. Prseparat autem excitando, ad-
juvat cooperando; ergo ut tribuat totum Deo,
non considerat illum prtecise ut concurren-
tem, sicut nec modo loquimur, sed prsecipue
ut voluntatem prseparantem. Et sic etiam Am-
brosius^ lib. 2 de Abraham., c. 7, exponit ea-
dem verba Rom. 9 : Non est volenlis, dicens:
Ut omnia triluas Deo qui te vocavit. Et in idem
redit quod dixit Paulus Orosins, in fme suse
Apolog., totum fructum palmitis tribuendum
esse viti, quia dat non solum ut possit^ verum
etiam ut sit ; et Anselmus circa id ad Eplies.
2 : Gratia estis saltati per fidem., ct lioc non
ex vohis : Dei, aai, donum est fides et vocatio,
et non partim., sed pure donwn Dei, quia non
ex operihus ; ergo ratione vocationis totwn est
Dei solius, quia vocatio nullo modo est a nohis,
et per illam nohis datur, ut possimus, et si sit
congrua , datur etiam utvelinius. Eamdemque
doctrinam summatim tradit D. Tbomas \. 2,
q. m, art. 2. ad 2, ubi dicit totam justifica-
tionem esse ex gratia, quia ipsa cooperatio
nostra procedit ex gratia utique excitante^ et
fit cum adjuvante.
9. Alia testimonia allata explicata. — Deni-
que eos sensus habeut testimonia in tertio lo-
00 allegata ; ubicumque enim Patres dicunt
totum opus salutis esse tribuendum Deo, non
intendunt exchidere propriam causaUtatem li-
beri arbitrii in operibuspietatis, sed interdum
illam solam niliil per se valere, nisi a Deo et
adjuvetur. Sic Hieronymus, Jerem. 18^ expo-
nens illa verba : Sicut lutum in manu figuVi,
ostendit per illa non excludi causahtatem h-
beri arbitrii, sed doceri non esse totnm tri-
buendum homini, sed gratise, quod exponens
subjungit : Ita enim lihertas arhitrii servanda
est, ut in omnihus exceUai gratia largitoris.
Et similia multa habet Chrysostomus in Joan.
15, et hom. 4 super 2 epistol. ad Thessalon.,
et 6 in id 2 ad Corinth. 3 : Non quod simus
sufficientes, etc; nam quia Paulus dixerat :
Fiduciam hahemus ad Deum : TJt hoc, inquit,
emolliat, suhdit: Non quod simus sufficientes,
etc, hoc eFt, non ita dixi : Fiduciam habe-
ET SECUNDA, UT PARTIALES, ETG. 123
mus, tanquam aliudno&trtm sit, aliud Dei, sed
totum istud Deo adscriho. Ac denique eodem
sensu dicunt Patres nihil esse in homine de
quo possit gloriari, quia omnia debent in
Deum referri, et quo quisque sanctior est, eo
magis totum Deo tribuere , ut videre licet in
Cypriano, Hbr. 3 ad Quirin., c II; Basilio,
Hom. 22 de HumiL; etNazianz., orat. 31, ita
expouit illud Rom. 9 : Non est volentis, etc :
Idcirco, ait:Non volentis, id est, non solum vo-
lentis, nec ciirrentis solum, sed etiam mise-
rentis Dei. Ita quoniam velle quoque ipsum a
Deo est, optimo jure totum Deoassignavit, hsec
enim ideo dicuntur, quia omne datum opti-
mum et omne donum perfectum desursum
est, descendens a Patre himinum, Jacob. 1 ; et
eo ipso quod ut tale recognoscitur, homo nou
habet unde glorietur, juxta illud ad Ephes. 2 :
Dei enim donum est, ut ne quis glorietur, uti-
que in seipso, ut exponit Augustinus nuper
allegatus, in c 7 de Preedestinat. Sanctor. ;
qui autem recognoscit perfecte gratiam Dei,
licet suam cooperationem liberam necessariam
esse cognoscat, non in se, sed in Domino glo-
riatur, qnod Panlus non repreliendit 2 Co-
rinth. H, de qua re dixi plura in lib. de Au-
xilMS, c 20, ad 3, n. 13.
10. Prima ratio diluitur. — Ad primam
rationem respondetur negando assumptum ;
quamvis enim ex se voluntas non habeat in-
natam virtutem per se sufiicientem, etiam in
ratione principii proximi ad actus supernatu-
rales faciendos^ negari non potest quin ha-
beat aliquam inchoatam , sive illa dicenda sit
naturalis, ut multis placet^ sive obedientialis,
ut mihi magis probatur, et illa sufficit ut in
suo genere dicatur causa, et concansa cum
Deo. In hac vero ratione indicant isti auctores
liberum arbitrium per seipsum non habere
proximum et immediatum influxum in opera
gratiee, sed solum mediante liabitu infuso, vel
alia motione gratiae prsevia, quae suppleat vim
effectricem habitus ; et in lioc sensu signifi-
cant etiam totum opus pium esse tribuendum
gratise, quia totum principium, tam pi'0xi-
mum quam primum, quo fit, est gratia. Ve
rumtamen, quia hoc nunquam satis declarant,
illud eis simpliciter non tribuo : si tameu ita
sentiunt , falsam existimo talem doctrinam et
interpretationem, quia est contra ratiouem
actus vitalis et liberi, et in lib, 6 fuse trac-
tabo.
H. Diluitur altera ratio contra Molinam
allata, et tertia quoque. — Ad secundam ra-
tionem, negatur sequela, quia Pater et Filius
i2i. LTB. 111. DE AUXILIIS INTERNIS
non sunt duo principia Spiritus Sancti;, sed
unum ; producunt enim una et eadem volun-
tate ac virtute, quse tota est in utraque per-
sona^ et tota in singulis, et ideo nuUa est
sequiparatio. Ad tertiam rationem, responde-
tur (imprimis) non procedere in sententia
ejusdera auctoris^ qui alibi totis viribus con-
tendit voluntatem esse causam principalem
actus supernaturalis^ et saltem ratione habi-
tus, quando per illum operatur, negari non
potest. Deinde dicimus etiam causam instru-
mentalem habere suam causalitatem pro-
priam, ratione cujus causa principalis non est
simpliciter adoequata, et unica causa effectus
ab utraque producti ; et de effectibus gratise
id insinuat Paulus, dicens : No7i ego, sed gra-
tia Dei mecum ; et ex Theologis^ Bonavent.,
in 1, dist. 40^ art. 2, quaast. \, dicit prsedesti-
nationem non esse totam causam, sed cum
aha^ scilicet, cum Hbero arbitrio. Et Tliomas
Elisius, Ordinis Prcedicatorum, tract. de Donis
Spiritus Sancti, p. 473, alias 478, de disposi-
tionibus ad gratiam dicit : Sufficientia dispo-
sitionum est a Deo et a noiis, ut a dualus cau-
sis partialibus facientibus unam totalem.
42. Niliil qnoad doctrinam in opinione Mo-
Unce damna7idum esse, neque in modo loquen-
di. — Concludo igitur , si rem ipsam spec-
temus, nihil esse in illa doctrina quod jure
improbari possit. Addo etiam, si vis fiat in
verbis, vel in modo loquendi, vel in exemplo
de duobus trahentibus navim, nullam reperiri
ibi sufficientem causam vel occasionem off^en-
sionis, tum quia, cum de re et vero sensu con-
stat, et in verbis nulla occasio errandi datur,
quia suflBcienter explicantur , non est cur de
illis multum contendatur ; tum etiam quia
graves Theologi eodem modo locuti 'sunt, ut
vidimus, et alii exemplo illo de duobus tra-
hentibus navim usi sunt ad concursum Dei
cum creatura exphcandum, ut videri potest
in Bellarmino, 1. 4 de Grat. et hb. arb., c. 15,
in principio ; Stapletonio, in Antid. contra
Cohim., in epist. ad Corinth., vers. 6; Ra-
phaele Venust., hb. de Prsedest. et hb. arb.,
contra Luther., hb. 1, foL 41 ; et ex veteri-
bu.s, Gabriele, 2, dist. 1, q. 2, dub. 5, ad 3 ;
Olchot., in 2, qusest. 1, art. 4, ad 10 formam
quarti argumenti principahs ; et Cajetan., 3
part., qusest. 62, ai^t. 4, ad finem ; et Courad.
1 . 2, queest. 79, art. 1, in fine corporis, § A^o-
ta secundo. Qui tamen auctores non utuntur
hoc exemplo ut in omnibus putent tenendam
esse similitudinem, sed in hoc sohim quod
Deus et hberum arbitrium, seu causa prima
DIYIN/E GRATLf: IN GENERE.
et secunda, habent propriam efiicientiam in
eumdem effectum , et neutra ihum operatur
sine consortio alterius, sicut unus trahentium
non movet navim sine aherius cousortio.
13. Alvaris sensus et opinio. — Uude etiam
P. Alvarez fatetur, si per causam partialem
ahcujus effectus nihil ahud significetur nisi
causa qu8e sine consortio aherius causse non
operatur talem effectum, sic Deum concurren-
tem cum causa secunda esse causam partia-
lem ; imo ait auctores utriusque sententise hoc
unanimi consensu confiteri , etiam in Deo et
hbero arbitrio, respectu supernaturahs con-
cursus. Addit tamen aho modo dici causam
partialem, quae ita cum alia operatur, ut hcet
forte illi dederit virtutem agendi, nou tamen
dat ihi in proprio genere causse efiicientis pro-
prium influxum et conatum, et in hoc poste-
riori sensu ait loqui Mohnam, imo et nos om-
nes : Quia docent, ait, liberum arbitritcm, lia-
litu supernaturali , vel excitante Dei gratia
adjutum, ita efficere actum suum, et in illum
influere pro innata libertate, ut a Deo vel ab
auxilio efficaci, ianquam a causa priori et per
se efficienie, non dependeat.
14. Prolatur illum confwidere duas quces-
tiones, — Sed in hoc confundit unam quees-
tionem cum aha de physica prsedetermina-
tione , et nobis attribuit quae in nostris certe
hbris non legit, vel designet loca in quibus ea
invenerit. Probatur primum, quia hic preecise
tractamus de concursu simufianeo , et de Deo
ut preebente ihum, ut jam admonui : quse
consideratio locum habet, quidquid sit de al-
tera qusestione de concursu preevio ; nam ad-
missa illa motione prsevia , ut causa secunda
sic prsemota infiuat in effectum, indiget ac-
tuah cooperatione Dei, et Deus sic infiuens
postulat consortium aherius causee; ergo si
causa partiahs sohim significat causam ita
agentem ut postulet consortium alterius co-
agentis, etiam Deus, sic agens, erit causa par-
tiahs, neque hsec vox exchidit prsemotionem,
vel physicam, vel moralem, unius causse iu
aham, neque illam includit, sed ab hoc ab-
stralht, supponitque voluutatem, sufiicienter
constitutam in actu primo per praecedentia
auxiha immissa a solo Deo, esse causam par-
tialem sui actus secundi , et simihter Deum
tunc non facere talem actum sine consortio
vohuitatis liumanae. Sicut Prosper, lib. 2 de
Vocat. gent. , cap. 26 , ait Dei prsevenientem
opitulationem per innumeros modos omnibus
adhiberi : Et q%io a multis refutatur, ipsorum
est nequitice : quod autem a muUis suscipi-
CAP. XXVII. UTRUM CAUSA PRIMA
tw, et gratlce est ditince, et toluntatis Imma-
nw. Unde addoj etiamsi veriim esset preece-
dfere motionem pliysicam Dei in liberum ar-
bitriiim , adhuc verum esset in illo sensu
Deum^ ut concurrentem per influxum simul-
taneum^ esse causam partialem^ non solum
respectu liberi arbitrii , sed etiam respectu
iilius preevise motionis, quia illa etiam con-
currit ad actum, non sine consortio altcrius
concursus simultanei Dei;, ut in puncto se-
quenti dicam,
15. Calumnia Alvaris. — Deinde ostendo
alteram partem. Quis enim nostrum unquam
dixit voluntatem nostram^ informatam habitu
infuso^ et excitatam a Spiritu Sancto, pro in-
nata libertate ita influere in suum actum ut a
Deo vel ab auxilio efBcaci , tanquam a causa
priori et per se efiiciente, non pendeat ? Con-
trarium enim in prEecedenti capite statuimus^
ut non novum, sed ut antiquum et indubita-
tum , nam vohmtas donis creatis afl^ecta causa
secunda est : hanc autem causam essentialiter
diximus pendere in suo influxu a causa prima,
quae causa prior est et per se efliciens, et con-
cursus ejus auxilium efiicax est; ergo quod
pcr illa verba in rigore significatur, falso no-
bis tribuitur. Quod si sub illis tantum signifi-
cetur voluntatem excitatara, vel affectam ha-
bitu, vel aha virtute sufBciente in actu primo,
non pendere ab aUo auxiho efficaci priori et
prffivio , hoc totis viribus contendimus^ non
tamen per illa verba in proprietate sumpta
significatur. Neque etiam propter illam cou-
troversiam de auxiho illo preevio dicitur Deus
causa partiah's, sed prfficise propter concur-
sum simultaneum.
d6. Quomodo Deiis sit causa partialis et to-
talis simul. — Ultimo, addo in hoc puncto,
etiamsi modus ille loquendi, quo dicitur Deus
causa partialis, admittatur^ nou propterea ne-
gari, quin sit causa totalis sub aha considera-
tione, nimirum in suo genere causee suprema? :
unde Raphaal Venustus, hb. 2 de Praadest.,
dixit Deum esse causam operis nostri partia-
lem et totalem , sed non totahter influentem.
Quod certe Molina non ignoravit ; nam in loco
allegato statim subdit : Si sit de integra, sive
tota causa^, non omnino, sed in ahquo gradu
causse^ tunc Deum_, per concursum generalem,
esse causam integram in genere universahssi-
mae, seu primee causse^ quia in eo gradu ne-
que habet, neque habere potest consortem . Et
ob hanc rationem mihi semper magis placuit
hic loquendi modus, ut Deus, etiam ut con-
eurrens auxilio simultaneo , vocetur potius
ET SECUNDA, UT PARTIALES, ETC. 125
causa totahs quam partiahs, quia^, ut dicatur
totahs, sufficit quod in suo ordine ct gradu^
qui est perfectissimus , tota causa sit. Et lieeo
vox majoris est excefientise et perfectionis
quam altera, ut per se patet. Aliunde vero
nomen partiahs causse videtur dicere habitu-
dinem ad alteram causam partialem ejusdem
ordinis^ ut recte adnotavit Cajetanus, 1 p.,
qusest. 52^ art. 2, § Ad evidentiam, in fine.
Unde necesse est ut, ex utraque causa quce
partiahs dicitur, una causa integra confletur,
quod in prsesenti admittit Thomas Ehsius in
verbis allegatis. Re tamen vera non recte ;
nam ex causa prima et secunda non conflatur
una totahs causa , sed cumulus plurium cau-
sarum ad talem modum efiiciendi necessa-
rium, quod longe diversum est, ut bene nota-
vit Fonseca, Hb. 5 Metaph., cap. 2_, qusest. 9,
sect. 2^ § Quo loco, in fine ; sicut materia et
forma, licet simul concurrant ut phires causse
ad eumdem effectum, non possunt dici com-
ponere unam causam totalem ; ergo neque
causa prima et secunda simul concurrentes
dici possunt unam causam efiicere , seu com-
ponere. Ergo sicut materia et forma non di-
centur phn-es partiales causse, sed unaquseque
est totahs in suo genere, ita de causa prima
et secunda censendum et loquendum est. Nam,
servata proportione, eadem est^ratio, quia si-
cut materia et forma habent diversos causandi
modos, et unaquseque in suo genere est per-
fecta et integra , ita modus infiuendi causse
primse et secundae est longe diversus^ et una-
quseque in suo genere plene exhibet suam cau-
salitatem. Dicamus ergo causam primam non
esse causam solam vel unicam efficientem il-
hus effectuSj ad quem concurrit : sed esse
unam et prsecipuam ex multis concurrentibus
ad conflandum cumulum causarum ibi operan-
tium_, quibus res quidem eadem significatur^
et invidia verbi evitatur.
47. Quomodo Dei actio sit totalis, et no?i far-
tialis. — Nec huic dicendi modo obstat objectio
supra facta,, sed potius ilhim confirmat. Nam
actio iUa, qua efiectus fit simul a Deo et a
creatura, in re tota est a Deo, et tota a libero
arbitrio^ cum in re non habeat partes distinc-
tas^ et ideo concursus Dei non potest dici sim-
phciter actio partiahs Dei_, sicut sapientia Dei
non potest partiahs perfectio Dei appehari,
sed est tota perfectio in sua formali ratione,
et ad summum dici poterit^ vel una ex per-
fectionibus Dei secundum rationem, vel ipsa
tota perfectio Dei incomplete coucepta. Ita er-
go concursus Dei, hcet in bouo sensu^ et se-
126 LIB. III. DE AUXILllS INTERNIS
cundiim rationem, dici possit una ex actioni-
bus distinctis ibi concurrentibus, vel illa actio
tota incomplete concepta, non dicetur tamen
proprie actio partialis^ quia non est pars ali-
cujus actionis totalis. Quod si aliquis illam vo-
caverit causalitatem partiali^m, eo modo quo
priores Doctores vocant Deum causam partia-
lem, oportet nt cum aliquo addito vel cum
sufficienti explicatione loquatur, ut addendo
seaindum rationem, vel secundum nostrum
concipieudi modum, vel quid simile.
CAPUT XXVIII.
AN DEUS, ETIAM IN ORDIiNE GRATI^, PER GONCTJR-
SUM SIMULTANEUM INFLUAT IN EFFECTUM ET
ACTIONEM CAUS^ SECUND^ IMMEDIATE , IMME-
DIATIONE VIRTUTIS ET SUPPOSITI.
1. Necessitas Jmjus qucestioms. — Conclu-
diticr : Deus utrogue illo modo concurrit imme-
diate. — Prohatur primo in universitm. — Re-
solutio hujus puncti necessaria est ad sequeu-
tia, et ideo prffimittenda est, quam breviter ex-
pedire possumus, quia in eo vel nulla est dis-
seusio opinionum, vel, si quae est, parvi est
momenti, et inter ipsos etiam Thomistas ver-
satur. Dico ergo Deum ad actiones gratise per
se et immediate concurrere per influxum si-
multaneum utroque ex illis modis. Probatur
imprimis generatim; quia illa causa dicitur
immediata respectu alicujus cffectus, a qua
immediate procedit actio quse immediate etiam
terminatur ad talem effectum ; sed actio quse
immediate terminatur ad effectum creaturse,
immediate procedit a Deo, ut causa prima, et
generaliter concurreus; ergo Deus est causa
immediate influens in talem effectum. Major
videtur clara, quia causa efficiens et effectus
ejus quasi se contingunt et conuectuntur me-
dia actione j actio autem duplicem dicit habi-
tudinem, ut actio est, uimirum quod sit ab
agente, et quod tendat in terminum, et ideo
quando immediate dicit habitudinem ad cau-
sam et ad terminum, immediate inter se illa
counectit; illa ergo est causa immediata ad
quam dicit actio immediatam habitudinem. Et
hffic immediatio hic magis consideratur quam
propinquitas locahs vel iutima prsesentia. Nam
si, per impossibile, Deus distaret loco a crea-
tura, et in liabitudine actionisvel dependentiae
illam eodemmodo produceret, esset causa im-
mediata; et e cunverso, hcet secundum prae-
sentiam substantialem esset iatime indistans,
si actio causse secundte non esset immediate a
DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
Deo, sed a causa secunda, ut vohiit Durandus^
Deus non esset causa immediata talis effectus
ex immediatione suppositi, quamvis suppo-
situm Dei a tali effectu loco non distaret. Nunc
autem actio causse secundeB, ut ostensum est,
dicit immediatam habitudinem ad Deum
propter dependentiam per se et essentialem
ab ipso.
2. Secundo^prohatur de immediatione viriu-
tis. — Probatur prseterea in particulari pars
prior de immediatione virtutis, propter quam
declarandam hanc qusestionem proponimus.
Est enim clarissima secundum opinionem,
quse negat generalem concursum Dei prae-
vium, seu in causam. Nam tunc in causa se-
cunda sohim prsecedit virtus activa quam Deus
ilh concedit iu actu primo, sive per naturam,
sive per gratiam. Si ergo Deus non concurre-
ret ad effectum causse secundee nisi mediate
mediatioue virtutis, profecto non aliter influe-
ret nisi dando virtutem agendi cauc-se secun-
dse, et illam conservando : at hoc est incidere
in errorem Pelagii et Durandi; ergo necesse
est fateri Deum influere immediate per virtu-
tem suam, quse, juxta illam sententiam, nulla
est aha nisi virtus increata in ipso Deo exis-
tens. At vero, juxta sententiam ponentem
concursum prsevium causse primae in secun-
dam, res indiget majori exphcatione. Nam,
juxta illam sententiam, praeter omnem virtu-
tem causse secundse constitutse in actu primo,
datur illi a solo Deo nova motio quae, ut infra
videbimus , dicitur esse virtus quasi instru-
mentahs ipsius Dei, a qua immediate fit ac-
tio causae secundse, quatenus in virtute cau-
sse primae operatur, et prsesertim quatenus dat
suo effectui esse existentise.
3. Etiam in sententia qucB ponit concursum
primum Dei. — Cum ergo dicitur Deus con-
currere ad effectus causae secundse immediate
immediatione virtiitis, intelhgi posset juxta
iham sententiam ratione ilhus virtutis Dei,
quse est quid creatum prius natura factum a
Deo iu ipsa causa secunda, sine aho influxu qui
sit immediate a viilute increata Dei. Et hunc
sensum non sufficere assero, imo esse omni-
no falsum, et ex parte incidere in sententiam
Durandi, quia iho modo Deus non esset causa
per se et directe influens in effectum et actio-
nem creaturae , sed tantum per accidens, vel
per denominationem remotam sumptam ab
actione virtutis impressse causse secundse, sicut
qui impressit impetum lapidi dicitur movere
lapidem, non per se et per proprium influxum
iu motum ipsum, sed remote et per quamdam
CAP. XXYJII. AN DEUS ETIAM IN ORDINE GRATI.E PER CONCURSUM, ETC.
427
denominationem ab actione impetus, tanquam
ab actione instrumenti separati. Hoc autem
est coutra rationem primse causae, a qua per
se et essentialiter pendet omne ens per parti-
cipationem^ qualis est omnis effectus et actio
creatura;. Uude sine dubio dicendum estactio-
nem creaturse esse immediate a Deo imme-
diatione virtutis iucreatae in ipso Deo existen-
tis, ita ut licet admittatur illa prsevia motio in
causa secunda, et quod ab illa etiam procedat
immediate in suo genere actio causse secundae,
negari non possit hsec immediata manatio ac-
tionis causee secuudse ab increata virtute Dei.
Atque ita videntur sentire moderni Tliomistse
ponentes illam motionem prceviam ; nunquam
tamen rem ipsam satis explicant; melius eam
exposuit Cajetanus, 1 p., q. 49, art. 8, quia
prseviam illam motionem non agnovit.
4. Tertio, frohatur de immediatione stifpo-
siti. — Superest in particulari probanda et ex-
plicanda pars altera de immediatioue suppo-
siti. Nam quidam Thomistse dixerunt Deum,
concurrendo cum causis secundis, nonefiicere
efFectus earum immediatione suppositi, licet
creando vel conservando aliquid, per seipsum
immediate operetur immediatione ^uppositi.
Ita sentit Ferrar., 3 contra gent., capit. 70, et
tribuit D. Tliomee, ibi ratione \ . At vero Caje-
tanus, 1 parte, qusestione 8, art. 1, distinctione
utitur de Deo etiam ut concurrente ad efTec-
tum creatura3 ; nam quatenus dat illi existen-
tiam, dicit sub hac ratione agtre Deum imme-
diate immediatione suppositi ; ut vero concur-
rit cum causa secunda ad formam^ vel motum
quem ipsa causa secunda efiicit principaliter,
dicit non agere immediatione suppositi, sed
tantum virtutis. Itaque in hoc videntur con-
veuire, quod Deus tunc solum operatur im-
mediate immediatione suppositi, quando solus
sine concursu alterius suppositi operatur, sal-
tem ut causa principalis. Cajetanus autem ad-
dit Deum solum efficere esse existentiee, etiam
quando concurrit cum creatura ad operandum,
et illum sequitur Alvarez d. 18, n. 10, et tri-
buit D. Thomse, q. 3, art. 7 ; neutrum autem
nobis verum videtur.
5. Distinctio Cajetani rejicitiir. — £t im-
prirais distinctio illa Cajetani rejicienda est_,
quia etiam causse secundae dant suis effectibus
esse existentise, alias niliil efiicerent, quia ef-
ficere rem aliquam non est aliud quam dare
illi existentiam quam antea non habebat. Nam
res prius quam fiat nou est res actu, sed tan-
tum in potentia. Unde ut sit res in potentia,
non oportet ut fiat, sed ut possit fieri per effec-
tionem ; ergo fit res vere et actu , ubi per exis-
tentiam constituitur in esse actualis eutis ; er-
go niliil ahud est rem fieri, nisi accipere exis-
tentiam. Ergo vel causse secundse niliil agunt,
vel daut effective existentiam suis effectibus ;
ergo ex hac parte non magis concurrit Deus
immediate immediatione suppositi cum causis
secundis ad esse existentise suorum eflectuum,
quam ad ipsos effectus. Neque probabilior est
subdistinctio dicentium causas secundas esse
causas principales in suo genere suorum effec-
tuum, quantum ad formas vel naturas eorum,
quantum vero ad communicandum esse exis-
tenti8e,esse tautum instrumenta Dei.Hoc enim
etiam est falsum, quia omnis efficientia, sive
principahs , sive instrumentahs, est commu-
nicatio alicujus esse existentige, quia per iham
immediate producitur aliqua entitas actualis,
quse incijiit esse in rerum natura, et hoc est
recipere existentiam. Unde si causae secundae
aUquam rem producunt ut causae principales
in suo genere, eodem modo producuut ah-
quam existentiam ; vel e contrario, si in pro-
ductione existentiee sunt tantum propria in-
strumenta Dei, nihil efficiunt ut causae prin-
cipales. Sed de hoc puncto in sequentibus ca-
pitibus occurret occasio dicendi plura, ubi de
illo etiam loco D. Thomae, quaest. 3 de po-
tent., dicemus. Nunc vero ad immediatam ac-
tionem Dei parum refert illa distinctiOj quia
etiam actio instrumenti potest impedire im-
mediationem suppositi in agendo : nam ani-
mal per semen generat tanquam per instru-
mentum, et id satis est ut non eflQciat tunc
immediate immediatione suppositi^ sed tan-
tum immediatione virtutis semini impressse.
6. Prubatur conchisio. — Quapropter gene-
raliter assero coneursum Dei cum causa se-
cunda esse immediate a Deo immediatione
suppositi. Ratio est, quia immediatio suppo-
siti non consistit in lioc quod sit unicum sup-
positum agens, alias etiam creatura non age-
ret immediatione suppositi, quia non est luii-
cum suppositum agens, nam etiam Deus est
ibi suppositum sua virtute immediate influens^
et tria supposita divina in orani sua actioue
simul operantur, et plures portantes lapidem
immediatione suppositi ibi concurruut. Tunc
ergo solum dicitur aliquid operari mediate
mediatione suppositi, quando per solam vir-
tutem alteri supposito commuuicatam influit
in effectum talis virtutis, sicut de generante
per semen decisum dicebamus, et idem est de
movente per impetum impressum, ut diceba-
mus de movente lapidem, juxta modum lo-
128
LIB. III, DE AUXILIIS INTERNIS DIVINyE GRATI^ IN GENERE.
quendi philosophorum. At vero quoties sup-
positum per virtutem sibi inhserentem sive in-
trinsecam immediate operatur, tum vere agit
immediatione suppositi;, etsi habeat aliud sup-
positum cooperans^ seu simul eflficiens, sive in
eodem genere causse, sive diverso ; quia con-
comitantia alterius causee non constituit me-
diationem propriam inter ipsa supposita cau-
santia, quia nec illa mediatio invenitur secun-
dum localem propinquitatem vel distantiam,
nam possunt esse simul conjecta , vel suf-
ficienter applicata ad immediate efficiendum^
ut maxime est evidens in Deo, respectu cujus-
cumque suppositi creati, neque etiam invenitur
illa mediatio in habitudine causse et efFectus,
quia productio talis effectus immediate potest
fluere ab utroque supposito, sicut fluit imme-
diate ab utriusque virtute. Ostensum autem
est concursum causae primse esse immediate a
virtute increata Dei, quse virtus est intime in
ipso DeOj imo est ipsum suppositum Dei^ et
intime adest omni operi causse secundte ilkid
faciendo. Quid ergo ampKus desiderari potest
adimmediationem suppositi ? Ratio enim alte-
rius senteutise sokim probat in hoc concursu
Deum non csse unicum suppositum agens,
non vero non esse immediatum, quod longe
diversum est.
7. Objedio diluitur. — Sed objicies, quia
communiter dicitur quod Deus operatur efl^ec-
tus causarum secundarum ilks mediantibus.
Et ita causa secunda vocatur proxima, et uui-
versaks rcmota, ut patet in coelo et in akis iu-
termediis causis. Respondeo etiam communi-
ter dici, causamprimamintimius et immedia-
tius attingere et quasi peuetrare efl^ectum om-
nis causse creatai, quam ipsa causa secunda,
qiiod, quia ad Dei perfectionem pertinet, ma-
jori proprietate est intekigendum, non sokim
de vlrtute, sed etiam de supposito, cum et in
Deo hsec non distinguantur , et eadem sit
utriusque ratio, ut declaravi. Dicitur ergo
Deus agere mediis causis secundis, quia etiam
ikis dat virtutem operandi, et ikas conservat,
et suos motus agere sinit, et ita etiam per ikas
operatur, quamvis non per ikas solas, sed
etiam immediate per seipsum ikas adjuvando,
et immediate cum ikis efficiendo, ut explica-
tum est.
8. Eminentia j^rinue causcB hac in parte. —
Et in hoc superat Deus akas causas universa-
les creatas et ccelos ; nam istffi ordinarie non
agunt cum causis secundis inferioribus imme-
diatione suppositi, sed virtutis, imo ordinarie
non influunt in ipsam actionem causse jufe-
rioris, sed in ipsam causam, ut inftirius ex-
pkcabo, et ita respectu akarum causarum
creatarum universakum facile intekigitur ,
quomodo Deus intimius et immediatius agat
cum causa inferiori. At vero, respectu causse
secundse proximoB et particularis, non dicitur
Deus immediatius agere propter solam nega-
tionem causee medise : nam hoc modo etiam
causa secunda proxima agit omnino im-
mediate immediatione suppositi, id est sine
medio ; sed id dicitur vel propter akiorem ra-
tionem immediationis, ad eum modum quo
unus assensus dici solet certior ako, non pro-
pter solam carentiam formidinis, quse in utro-
que potest esse integra, sed propter akiorem
rationem assentiendi. Sic ergo dici potest Deus
immediatius influere, quia a se et essentiakter
habet ikam immediaiam causaktatem, nec po-
test quidquam fieri sine ika, quod non ita est
in causa creata. Vel etiam dici hoc potest,quia
causa creata non intime adest suo eflectui sicut
Deus, quod maxime patet in causis secundis
naturakbus, seu corporakbus ; per se enim et
immediatione suppositi sokim agunt in pas-
sum in quantum illud attingunt, et per solam
virtutem quasi diflusam penetrant ipsum.
Deus autem non sic, sed intime adest, et per
seipsum immediate agit in toto, et in singulas
partes ejus. In causa vero spirituak, ut in vo-
luntate, respectu sui actus, non ita procedit
hsec ratio; prior vero ad ikum modum loquen-
di sufficit.
CAPUT XXIX.
UTRUM PRiETER SIMULTANEUM CONCURSUM GRA-
TliE, QUI EST IN AGTUM VOLUNTATIS VEL IN-
TELLECTUS;, SIT NECESSARIUS ALIUS PR^VIUS
IN POTENTIA RECEPTUS, ET A MOTIBUS EXCITAN-
TIS DISTINCTUS : REFERTURQUE PRIMA SENTEN-
TIA CUM SUIS FUNDABIENTIS.
1. Ratio duUtancli, et status qucEstionis . —
Qusestio lisec valde conjuncta est cum quass-
tione de auxiko efficaci gratise ; est tamen in
rigore distincta, et, magna ex parte, ex diver-
sis principiis pendens, pertinetque ad auxilium
per modum concursus, de quo disputamus, et
ideo non potest hoc loco praetermitti. Dupkci
ergo ratione vel titulo potest liBec prromotio
divina requiri ad actus vokmtatis humanse.
Primo, ex generak ratione concursus primse
causse cum secunda, sive naturali, sive kbera.
Secundo, cx pecukari necessitate, vel indigen-
tia orta ex propria excekeutia ordinis gratiffi.
CAP. XXIX. UTRUM PR.^TER SIMULTANEUM CONCURSUM GRATLE, ETC.
m
et actuum ejus^ quatenus vires naturales vo-
luntatis humana^ excedunt. Hsec vero poste-
rior consideratio pertinet ad librum quintum ;
ideo quoad fieri possit, illam a priori separa-
bimus, et in illum locum eam rcmittimus. lu
priori autem sensu quKstio in prsesenti trac-
tanda est; nam, quia diximusin actibus super-
naturalibus dari influxum immediatum Dei,
per modum simultanei concursus, ex gcnerali
ratione et subordinatione causse secundse ad
primam, videndum superest an ex vi ejusdem
subordiuationis et dependentise sit necessa-
rium aliud auxilium a solo Deo ut a prima
causa ipsi voluntati inditum, prius natura
quam velit aut amet, vel similem actum efH-
ciat, ut per illud pliysice juvetur, vel determi-
netur ad talem actum. Unde heec qusestio du-
plicem generahorem involvit^ una est de con-
cursu Dei cum omnibus causis secundis^ an sit
influxus non tantum in effectum causae secun-
dce^ et simultaneus cum actione ejus, vel etiam
sit influxus prsevius in ipsam causam. Alia est
an hic concursus praevius, saltem in causa li-
bera et indifl^erente ad agendum hoc vel illud,
aut agendum et non agendum, sit per se ac
semper necessarius ad efFectum seu proprium
actum talis causse. Prius ergo priorem quses-
tionem, deinde posteriorem prosequemur^ cu-
jus resolutionem ad supernaturales actus gra-
tise in fine applicabimus.
2. Prima sententia admittit necessitatem in-
flv,xus prcevii ad omnem actionem creaturce. —
Prima ergo sententia docet necessarium esse
hunc influxum prsevium ad omnem actionem
causse secunda^ ex subordinatione et depen-
dentia essentiali quam causa secunda habet a
prima : hanc sententiam, tanquam commuui-
ter receptam in schola D. Thomse^, defendunt
constanter moderni Scriptores physicse praede-
terminationis defensores ; nam hanc prsemit-
tunt ut basim et fundamentum suoe doctrinae
de eflicacia gratiae. Et imprimis tribuunt illam
Capreolo, 2^ d. 1, q. 2, preesertim in conclu-
sione 6, et ad argumenta contra illam. Sed ibi
Gapreohis necessitatem concursus simultanei
expresse declarat, illamque, quateuus extra
Deum est, dicit esse eamdem actionem causee
secundse^ prout a Deo est. Ahum vero influ-
xum causse primse in secundam non distinguit
nec declarat, sed loquitur eisdem modis qui-
bus D. Thomas, quem allegat, prsesertim in
quaest. 3 de Potent., art. 7_, de quo infra dic-
turi sumus. Gitatur etiam idem Capreolus in
2, d. 28, qusest. \, ad 12, contra secundam
conchisionem. Sed ibi potius docet influentiam
VIII.
generaHs concursus positam esse in sola par-
tiali coefficientia Dei, ut cap. 35 latius refe-
ram.
3. Praeterea tribuitur hffic sententia Gajeta-
no, 1 p., q. l^^a. 43_, circa priucipium^ et q. 19,
a. 8, in fine; sed in liis locis potius docet con-
trarium, ut capite 35 ostendam. Refertur prae-
terea in eadem prima parte, quaest. 45, art. 5,
ubi, Durando respondens, ait causara secun-
dam non agere nisi ut iustrumentum Dei, quia
oportet ut agatur a Deo multipliciter, quod
remittit ad modos numeratos a D. Thoma,
dicta quaest. 3 de Potent., art. 7, in quibus
videtur hic iucludi, de quo infra videbimus.
Ahegatur denique prima part., quaest. 115,
art. 6, § Ad evidentiam, ubi non de concursu
Dei, sed de influeutia coelorum tractat, de qua
est ratio longe diversa, ut postea videbimus.
4. Hujiis sententice defensores. — Hanc vero
seutentiam aperte tradit Ferrar., 3 contra
gent., cp.p. 70^ % Circa illam propositionem ;
eamdem tenet Cabrera, 3 p., quajst. 17, arlic.
A, d. 2, § 3, uum. 113, ubi variis exaggera-
tionibus utitur, quibus respondere non est
necesse, multaque allegat et congerit quse ad
rem non faciuut, quia confundit qusestionem
universalem de generali concursu cum quses-
tione de auxiho gratiae efficacis, de qua nunc
non tractamus. Eamdem fere eodem modo de-
fendit Alvarez, disp. 18; etLedesma, de Auxi-
liis , in priucipio qusestionis, conclus. 3 , et
latius art. 2, conchis. 2, et toto art. 3 et 18.
Alios omitto , quia nihil superioribus addunt.
Solet etiam haec sententia tribui Aristoteli,
Augustino, et maxime D. Thomse, quorum
testimonia nunc omitto, quia de illorum sen-
tentia speciale caput instituam. Aliqui etiam
in confirmationem hujus sententise congerunt
illa Scripturae testimonia, in quibus dicitur
Deus facere ut faciamus et ut prsecepta implea-
mus, vel incipere in nobis velle, et illud per-
ficere, et similia, quae de auxiliis gratiaj prse-
venientis speciahter dicta suut, et ideo nihil ad
praesentem causam faciunt, ut in sequentibus,
et latiusac proprius in libro quinto, ostendam.
Auctoritas ergo hujus sententise non est major
quam a nobis proposita est ; rationum ergo
fuudamenta perpendamus.
5. Proiatur ratione pri^/ia, quia secimda
causa nihil agere potest nisi invirtuteprimce.
— Prima ratio sit., 'quia causa secuuda nihii
agere potest nii^i in virtute prima^ ; ergo ne-
cesse est ut Deus prius illi imprimat suam vir-
tutem, per quam ad agendum uitimate com-
pleatur. Cousequeutia probatur, quia si nihil
9
130 LIB. III. DE AL-XILIIS INTEPxNlS
prsevium a Deo rcciperet prreter concomitan-
tem actionem, nou ageret iu virtute Del^ sed
sola propria virtute. Antecedens autem proba-
tur, quia causa secunda tribuit suo effectui ali-
quod esse esistentiee ; sed hoc esse non potest
tribuere nisi in virtute primae causse, et per
motionem actualem ejus^ qua et in sua virtute
activa compleatur, et a primo agente ad efE-
ciendum moveatur ; ergo necessario indiget
causa secunda illa preemotione. Minor proba-
tur, quia esse existentise est ultima actualitas
rei; virtus autem operativa creaturaa est actus
admistus potentia; ergo non potest per se sua
virtute elBcere ultimam existentiae actualita-
tem, quia principium agendi debet babere non
minorem actualitatem , quam ejus operatio.
Et confirmatur, quia forma creata seu poten-
tia est tantum actus primus^ et consequenter
est actus admistus potentia ; ergo non debet
liabere tam perfectam actualitatem quantam
habet operatio, quse est actus secundus ; ergo
oportet ut per motionem prseviam illam reci-
piat.
6. Secunda ratio : esse existentice est pro-
pritcs Dei effedus, qui a milla creatura, nisi
tanquam ah instrumento Dei fieri potest. — Se-
cunda ratio principalis est, quia esse existen-
tioe est proprius effectus Dei; ergo a nulla
creatura fieri potest , nisi tanquam ab instru-
mento Dei ; ergo prius debet recipere virtutem,
seu motionem, qua ut instrumentum Dei ad
dandum esse suo effectui moveatur seu com-
pleatur. Consequentia prima clara est^ quia
proprius effectus Dei ab illo tantum principa-
liter fit ; ergo inferiores causse non attingunt
illum, nisi in virtute Dei ; ergo oportet ut ab
illo prsevia motione tauquam a primo artifice
moveantur. Antecedens autem probatur, quia
esse est universaUssimus effectus , ac proinde
est proprius universahssimse causse, quod sen-
tit auctorlibri de Causis,, dicens intelligentiam
non dare esse, nisi in quantum est divina. Et
apertius illud principium tradit D. Thomas,
1 p., q. 45, art. 5, et 3 coutra gent., cap. 03,
et q. 3 de Potent., a. 7 ; maxime vero dicitur
hsec ratio sumpta ex solutione illius articuU,
quam in capiteM pertractabimus.
7. Tertia ratio ; concursus causce secundce
penclet essentialiter a concursu causx primce. —
Tertia ratio sit, quia concursus causse secundoe
pendet essentiaUter a concursu causse primoe;
ergo coucursus causee primo^ est prior ordine
causaUtatis ; ergo recipitur in ipsa causa se-
cunda, prius natura quam ipsa agat. Gonse-
quentiae sunt clarae. Antecedens autem proba-
DIV1N.« GRATLE IN GENERE.
tur, quia aUas causa secunda posset agere sine
auxiUo causse primee, et sic essent plures cau-
saj prirase, seu pkira prima principia, quse est
hseresis Manicliseorum. Sequela probatur, quia
de ratione prineipii primi est ut possit agere
sine auxiUo prioris agentis, et sine influentia
iUius : si autem causa secunda vel voUujitas
creata ageret aliquid sine prsevia motione
prioris agentis, ageret sme auxiUo et iufluen-
tia ejus; ergo esset primum principium suse
actionis; et sic essent plnra principia. Et hsec
ratio dicitur desumpta ex D. Thoma, in 2, d.
38, q. 2, a. 2, ubi speciaUter agit de actu pec-
cati, ut actus est, et probat esse a Deo, ratione
sumpta ab iUo absurdo, quod voluntas creata
esset primum principium suse actionis, si aU-
quam actionem posset producere, cujus auc-
tor Deus non esset. Inducitque statim respon-
sionem quoruradam negantium iUam seque-
lam, quoniam de ratione primi principii non
est tantum agere a se, sed etiam esse a se,
quod neque vokmtas neque uUa causa creata
habet.
8. Confirmatur Ticec ratio. — Refutat autem
D. Thomas responsionem, primo, cpiia virtus
ab essentia producit, et operatio a virtute.
Unde cuius essentia ah ipso est (inquit), oportet
quod virtus et operatio ai illo sit. Secundo,
quia per ilkid responsum , Ucet evitetur ne
causa creata sit primum ens , non evitatur
quin sit primus agens, si ejus actio in aliud
prius agens non reduceretur , sicut in causam.
Tertio, quia quod non habet esse a se, non po-
test habere a seipso agere : sed potentia creata
non habet esse, a se, hoc quod est actuaUter
influere in suam operationem, sed hoc ipsum
accipit a Deo ; ergo necesse est ut Deus influat,
in ipsam potentiam creatam, aUquid prsevium
quo moveatur et appUcetur, ut actualiter agat.
Consequentise videntur claree, et miuor est cer-
tissima; major autem a D. Tlioma supra pro-
batur, quia res quse non habet esse a se non
potest a se durare ; ergo neque potest a se
agere. Ab aUis autem probatur, quia etiam in
ipsa Trinitate FiUus non habet a se produ-
cere ad intra, sed a Patre, quia non habet a se
esse, sed a Patre, ut docet Concilium Floren-
tinum, et FiUus ipse testatur, Joan. 5 : Non
potest Filius a se facere quicquam; ergo multo
minus potest creatura agere a se.
9. Altera confiirmatio. — Confirmatur hajc
ratio, quia aUas aliquid esset in creatura quod
non esset a Deo ; nam, praeter virtutem perma-
nentem ad agendum et actionem, est in causa
secunda agere vel determinari ad ageudum.
CAP. XXIX. UTRUM PR.^TER SIMULTANEUM CONCURSUM GRATIvE, ETC.
131
et )ioc est aliquid in illa , quod non fit per
concursum simultaneum in etlectum : ergo
oportet ut fiat a Deo per proprium influxum
in causam^ aut habeat illud causa secunda a se,
et sine Deo. Tandem explicatur aliter litec ra-
\\o, quia operatio causae secundaj est effectus
divinse prsemotionis, quia causa prima facit
ut secunda operetur; ergo praecedit divina
prsemotio^ quia causa prsecedit effectum suum.
10. Qmrta ratio ex essentiali suhordinatione
catisce semndce. — Quarta ratio, similis preece-
denti^ est, quia omnis causa secunda suliordi-
natur primse essentialiter ; ergo priusquam
causa secunda operetur^ movetur a prima per
influxum aliquem in ipsa causa secunda re-
ceptum, priusquam fluat in efl^ectum. Antece-
dens certissimum est ; consequentia vero pro-
batur multis modis. Primo, quia Deus non
dicitur causa prima solum propter majorem
perfectionem, alias Angelus supremus dicere-
tur causa prima respectu rerum omnium na-
turaliumj quia est per se perfectior illis ; ergo
dicitur prima^ quia prius movet ipsam cau-
sam secundam. Secundo^ quia alias non esset
ordo per se inter causam primam et secundam,
quia nec ordo perfectionis constituit ordinem
per se quoad causalitatem^ ut est per se notum^
nec sola concomitantia in operando constituit
ordinem per se inter plures causas^ut patetin
multis trahentibus lapidem; ergo ut sit ordo
per se inter causam primam et secundam, ne-
cesse est ut prima prsecedat prsemovendo se-
cundam, et influendo in ipsam. Tertio_, quia
omnis cansa secunda est movens mota, quia
se habet ut instrumentum respectu primse ;
ergo e contrario, si agit absque prsemotione
prioris causae, est simpliciter causa prima, et
priori non subordinatur. Quarto, quia omnes
causte universales creatse, ut soi et stellffij cum
cooperantur causis iuferioribus^ aliquid in il-
las influunt prsevium ad operationem; ergo
multo magis Deus.
1 1 . Quinta ratio,'ex eo quod causa secunda non
facit nisi quod Deus vult illam facere. — Quinta
ratio principahs et generalis etiani est^ quia
causa secunda nou facit nisi quod Deus vult
eam facere; prsecedit ergo vokmtas efiicax
Dei^ non solum antecessione eeternitatis^ sed
etiam ordine causalitatis et naturae, ante om-
nem actionem causse secundae; ergo Deus per
illam vokmtatem efiicacem physice praemovet
et applicat causam secundam ad suam opera-
tionem. Probatur heec consequentia ultima,
quia vohintas Dei absoluta est eflicacissima; et
ipsius velle est facere, et ita per illam vohm-
tatem phj^sice concurrit ad actionem causae
secunda3 ; ergo concurrit praemovendo illam,
et faciendo ut infalHbiUter faciat, Atque hsec
ratio de omni causa creata, sive naturah, sive
libera, et de omni efl^ectu reah, cujuscum-
que ordinis sit^ procedit, quia nihil potest
in rerum natura fieri^ nisi quod Deus absolute
et efiicaciter fieri vult.
42. Sexta ratio: agentia naturalia et inani-
mata non possunt se sua mrttite de potentia ad
actum reducere, et se ilaperficere. — Sexta ra-
tio specialis sit de agentibus naturahbus ina-
nimatis, quia omne agens creatura, cum ope-
rari incipit, reducitur de potentia in actum, ct
ita agendo perficitur : sed ista agentia natura-
lia et inanimata non perficiuntur nec actuan-
tur sua actione formah ; ergo necesse est ut
perficiantur motione ahqua praevia, quam a
priraa causa recipiunt. Major videtur philoso-
phorura consensus cum Aristotele, 8 Pliysic,
cap, 5, Minor etiam probatur facile^, quia ista
agentia sohim agunt per actionem transeun-
tem, quai est in passo^ et non in agente^ juxta
receptam doctrinam, et ideo non perficit for-
mahter ipsum agens ; ergo oportet ut antece-
denter ab ipso Deo perficiatur.
13. Septima ratio circa actus vitales. —
Septima ratio speciahs additur de actionibus
vitahbus, quia essentialiter pendent a potentia
vitali. Unde fieri etiam non potest de poteutia
absoluta, ut Deus producat actionem vitalem
creatam^ nisi mediante principio vitah, cum
dicat intrinsecum ordinem ad potentiam vita-
lem; ergo impossibile est quod Deus^ suo con-
cursu, inflnat in actionem vitalem, nisi prius
natura influat in ipsam causam vitalem^ per
quam debet produci vitalis actio.
44. Octaza ratio, ex actione libera voluntatis
quce indiget prcedeter^ni^iatione, cum ipsa sit i?i-
determi7iata. — Octava ratio speciahs additur
deactu libero vohmtatis, quia voluntas natura
sua est indeterminata ad producendum vel
non producendum talem actum , seu ad pro-
ducendum hunc vel alium contrarium ; ergo
non potest rationem inchoare, nisi prius na-
tura Deus influat in ipsam vohintatem , prse-
determinando iham ad talem actionem potius
quam ad aham. Probatur consequentia;, quia
voluntas nunquam potest prodire vel inclioare
actionem nisi determinatam^ et in particula-
ri : a causa autem indeterminata, in eo statu
manente, non potest determinatus effectus pro-
dire; ergo oportet ut prius prsedeterminetur a
Deo, quia nulhim est agens superius a quo
possit prsedeterminari, Consequentia cum ma-
132 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
jori evidentes simt. Minor autem probatur im-
primis auctoritate Commentatoris, 2 Physic,
text. 48^ et D. Thom^ 1 part,^ queest. 49, a. 3
ad 5; deinde ratione, tum quia quamdiu causa
est iudcterminata, non est cur magis hunc
effectum determinatum quam alium efEciat;
tum etiam quia talis causa non est plene iu
actu^ sed est in potentia^ et ideo ab illa^ ut sie,
non est determinatus effectus, Tum preeterea
quia omue quod quandoque est agens actu,
quandoque in potentia^ indiget moveri ab alio,
et ideo promovendum est ad moventem, qui
sit purus actus : taUs autem est voluntas libera
creata, ut interdum sit in potentia, quandoque
in actu; ergo revocanda est iu Deum ut in
primum moventem.
15. Prima confirmatio. — Secunda. — Ter-
tia. — Ultima. — Confirmatur primo haec ratio,
quia nisi Deus suo influxu ita praeveniat cau-
sam liberam_, sequitur omnes actus hberos for-
tuito et contingeuter evenire respectu Dei.
Consequens est falsumj et eoutra debitum or-
dinem diviuEe provideutise, et contra ejus per-
fectionem, quae non permittit ut casus et for-
tuna in Deum cadant. Sequela probatur^ quia
si Deus non ita prsevenit voluntatem creatam,
ejus hbera determinatio non pendet ex divina
voknitate et providentia, sed ab ipsa voluntate
se hbere determinante ; ergo tahs determi-
natio semper erit contingens, et casu ac for-
tuito eveniet respectu Dei. Confirmatur se-
cundo eadem ratio, quia ahas Deus non esset
prima causa determinationis hberse voluntatis,
quod est absurdissimum^ quia iUa determinatio
est ahquid in rerum natura : quidquid autem
est ahquid, esta Deo utprimacausa; ergo. Se-
quela probatur, quia, si Dous non praedeter-
minat voluntatem, ergo determinatio ejus uon
est a Deo, sed a vohmtate primo et per se ap-
phcante se ad operandum, prius natura quam
Deus in iUam influat. Confirmatur tertio, quia
hbertas creata ita subordiuatur divinai, ut_, for-
mahter loquendo, iu divinam hbertatem et
voluntatem, tanquam in causam primam pby-
sicam reducatur, etiam in genere physico,
juxta doctrinam D. Thom., d part,, quast. 19,
art. 8, ibi a Thomistis commuuiter receptam,
ut Ledesma aUegat ; ergo necesse est ut ope-
ratio etiam vohmtatis hberse sit a Deo, ut prse-
movente hbere, ut inde habeat vohmtas creata
hbertatem suse determinationis. Confirmatur
uUimo, quia vel vohmtas humaua determinat
diviuam ad hunc partieularem effectum , vel
e converso. Primum dici nou potest; ergo se-
cundum, quia non cst medium, ahas utraque
DIVIN.4^ GRATI-E IN GENERE,
seque primo se determinaret, quod est contra
divinam perfectionem , et esset quasi casuale
Bt fortuitum. Probatur minor, quia iUa etiam
est imperfectio divinse vohmtatis ; penderet
enim a creata, et ab iUa modificaretur cuncur-
sus ejus,
16. Ultima ratio in actibus sicpernatiirali-
his. — UUima ratio affertur, quse maxime vi-
detur actibus supernaturalibus congruere,
quamvis ab ahquibus etiam ad bonos actus
morales ordinis uaturahs accommodetur, su-
miturque ab inconvenienti, quia initium ta-
lium actuum, sive fiant ante habitum, sive ex
iUo, sumendum est a prsemotione Dei, quse in
vokintate prsecedat, et physice actum efficiat,
quia ahas primum iuitium pise operationis esset
cx nobis, nam bomo esset qui primo iUam in-
ciperet. Consequens autem est contra defini-
tionem fidei; ergo. Sequela probatur, quo-
niam si vohmtas, affecta habitu infuso, sine
prsemotione Dei posset uti iUo habitu et in-
nata sua hbertate , jam ipsa voluntas primo
inciperet actum iUum, ac proinde ab iUa esset
initium sakitis quoad talem actum. Minor au-
tem et falsitas consequentis probatur. Primo
ex Conciho Arausicano, can. 25 dicente : Hoc
sakchriter confltenmr, quod in omni opere bono
nos non incipimiis, etposteaper Deimisericor-
diam adjuvamur ; sed ipse 7iohis, nullis prcece-
dentibus bonis meritis, et fidem, et amorem sui
inspirat. Secundo, ex Conciho Senonens., in
principiO;, dicente : Accedentem ad Deumopor-
tet primum dimnce gratice munere adjutum
credere, deinde bonis operibus intendere, in qui-
bus efficiendis et liberum arbitnm operatur, et
gratia, primo tamen, et principalius gratia.
Quare qui Jiominetn beneoperari et sahitem con-
sequi arbitratur sine gratia, aut primatum
boni operis libero arbitrio adscribit, non gra-
tice, Pelagianics censendus est. Tertio , quia
ahas ahquid proprium baberet homo in nego-
tio salutis quod non accepisset ex gratia, con-
tra iUud PauU, 1 ad Corinth. A : Quid habes
quodnon accepisti? Sequela probatur, quia vo-
luntas, quod actu operetur, uon habet ab ha-
bitu supernaturah, quia solus babitus non dat
voluntati quod infaUibihter operetur, sed so-
kim ut possit operari , si veht. Concursus
etiam Dei, hcet sit ordinis supernaturahs, non
tribuit efiicienter vokmtati quod operetur,
nec facit iUam incipere, sed concurrit cum iUa
simul ad actualem operationem, si ipsa volue-
rit operari ; ergo quod voluntas operetur ,
habebit ex seipsa, et nou ex gratia, quod dici
non potcst.
CAP. XXX. QUID SIT CONCURSUS PRJIVIUS, ET QUOD MUNUS EJUS, ETC.
133
CAPUT XXX.
QUID SIT CONCURSUS PR^VIUS, ET QUOD MUNUS EJUS
OB QUOD NEGESSARIUM ESSE GREDItUR.
Non possumus de prsedicta sententia ferre
judicium, nisi prius sensus illius exacteintel-
ligatur. Uude, quia in illo explicando defeu-
sorBS' ejus non conveniunt^ nonnullis interro-
gationibus seu dubitationibus propositis^ illura
inquirere necessarium duximus.
i. An conmrsus ille prcevius sit aliqidd
creatum. — Ostenditur esse. — Prima interro-
gatio est^ an hic concursus sit aliquid creatum^
necne? Sed in hoc puncto non invenio contro-
versiam inter dictos auctores. Nam licet ali-
qui dicant Deum movere causam secundam
per voluntatem suam immediate, et ipsammet
volitionem Dei vocent motionem vel applica-
tionem causse secundae ad agendum;, illud non
potest intelligi de motione qua causa secunda
movetur formaliter, sed de motione cffectiva,
per quam influit Deus in creaturam^ quae pro-
prie non est concursus ipse formalis, sed con-
cursus principium^ qno Deus efFective influit
in creaturam : nam illud principium increa-
tum est , sive dicatur esse in Deo per mo-
dum virtutis activse, sive per modum actio-
nis immanentis, et virtualiter transeuntis.
Hic autem loquimur de influxu qui, juxta
hanc sententiam , ab hoc principio increato
manat in causam secundam , prius natura
quam agat. Et hoc necesse est esse aliquid
creatum. Primo, quia fit a Deo in ipsa causa
secunda. Secundo^ quia per illum movetur
physice et realiter ipsa causa secunda; sup-
ponit enim illa sententia causam secundam
non posse agere nisi motam : non movetur
autem formaliter per volitionem Dei increa-
tam, ut per se notum est, nam per illam non
se habet formaliter causa secunda aliter quam
prius; ergo per aliquam mutationem intrin-
secam^ quse in illa de novo fit, movetur; ergo
motio preevia necessaria est aliquid crea-
tum.
2. An concursus prcevius generalis sit idem
in omnibus causis et quoad omnes effectus. —
Ratio duiitandi. — Secunda interrogatio est^
an hic prsevius concursus generalis primse cau-
sae sit ejusdem rationis in omnibus causis se-
cundis , quoad omnes eflectus et actiones ea-
rum^ vel in eis varietur, et quo modo. De con-
cursu enim comitante et simultaneo diximus
supra^ et est per se evidens^ multiplicari et dis-
tingui pro varietate actionum causarum se-
cundarum , quia et est idem cum ipsa actione
causse secundse^ et ad eumdem terminum ten-
dit. Non procedit autem hsec ratio eodem mo-
do in concursu prsevio, si detur, nam illc dis-
tinguitur, ut statim dicam , ab actione causse
secundse, et est aliquo modo principium ejus,
Unde non respicit actionem causce secundse
tanquam terminum^ proprie loquendo, sed
tanquam actionem a se emanantem , et ter-
minum illius actionis respicit tanquam effec-
tum. Unde non oportet quod ab actionibus
causarum secundarum vel terminis sumat
distinctionem , nam poterit esse eminentius
qnoddam et quasi universale principium pUi-
rium et variarum actionum. Explicatur, sup-
ponendo prsemotionem illam esse qualitatem;
nam consequenter dicendum, esse qualitatem
activam^ quse ex sua natura et particulari mo-
do est propria virtus instrumentalis causae pri-
mse, ut prima causa et iiniversalis est; ergo
licet sit in se unius simplicis entitatis et spe-
ciei , potest esse universale principium per
quod causa prima, cum omnibus causis se-
cundis^ ad omnes earum actiones, quantumvis
distinctas^ operatur, et pro voluntate ejusdem
primse causse illas determinat vel applicat ad
varias actiones pro causarum secundarum va-
lietate. Idemque dici poterit de illo concursu,
etiamsi fingatur ut pura motio^ quae dicitur
esse motio virtuosa : unde in suo genere po-
terit habere virtutem illam cum dicta eminen-
tia et universitate.
3. Varium et diversum esse volunt illius auc-
tores. — Nihilominus defensores illius senten-
tise^ hcet interdum magnam et eminentem
virtutem tribuant illi motioni, ita ut sola possit
aliquando supplere principium activum pro-
ximum causse secundse^ si illi deest j nihilomi-
nus in prsesenti non ita sentiunt, sed hunc
concursum variari significant juxta causarum
secundarum in suis virtutibus et actionibus va-
rietatem. Et imprimis negari non potest quin
talis influxus in causam spiritualem vel ma-
terialem genere distinctus sit; nam est quod-
dam accidens quod in re corporea materiale
est^ in re vero spirituali spirituale , neque hoc
majori probatione indiget, Deinde non minus
certum est influxum in causam secundam,
verbi gratia^ voluntatem, ad actum naturalem
vel supernaturalem distingui , etiam in esse
entitatis, seu qualitatis naturalis aut superna-
turahs , quia ad naturales actus non est per
se necessarius influxus prsevius supernatura-
liS;, nec ad actus supernaturales sufficere potest
134 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
concursus ordinis naturalis etiam prsevius,
supposita generali necessitate talis prsevii con-
cursus^ quia talis motio praevia ponitur^ vel ad
elevandam potentiam^ vel ad determinandam^
vel ad applicandam illam ; motio autem mere
naturalis non potest vel elevare , vel determi-
nare , vel applicare naturalem potentiam ad
actum supernaturalem , ut videtur per se no-
tum.
A. Dwersificatur specie pro diversitale caii-
saruni ad qiias datur. — Denique hinc verisi-
milius dici videlur in illa sententia lianc mo-
tionem multiplicari secundum speciem , pro
diversitate causarum secundarum quibus tri-
buitur, quia unicuique datur ad illam deter-
minandam , seu applicandam ad suum deter-
minatum effectum^ et ideo magis consequenter
(licitur dari motionem , quse ex sua specie et
natura illam determinationem habeat;, quam
qiiod ex sola voluntate Dei determiuetur, vel
applicetur ad hunc vel ilhira eSectiim. Illud
autem quod dicti auctores de hoc prsevio con-
cursudicunt, de se aptum esse ad supplendam
totam activitatem principii proximi causse se-
cundae, esseque ejusdem rationis quando sup-
plet defectum principii proximi , et quando
supponit illud^ sohimque ilhid ad operandum
applicat, difiicile creditu est, ut supra^ tractan-
do de actibus supernaturahbus qui sine ha-
bitu fiunt^ tactum est^ et in sequentibus magis
ostendetur. Habet etiam peculiarem diflQculta-
tem, an hic concursus datus causee naturaliter
agenti^ et datus causse liberae, ejusdem vel di-
versse rationis inteUigendus sit^ de quo puncto
in cap. 41 dicam.
5. An Mc concursus prcevius determinatus
ex se sit tum ad speciem, tum ad individuwn
acdonis. — Tertio consequenter interrogari
potest an hoc auxilium prsevium determina-
tum sit ex se, non sohim ad speciem actionis
et effectus causge secundee, sed etiam ad in-
dividuum actum et eflfectum. In quo puncto,
prsedicti auctores sentiunt necessarium esse ut
tahs prsevius concnrsus detur determinatus ex
se ad individuum eflTectum et actionem. Ita
docet Alvarez, disp. 19^ concl. 3;, ration. 2,
ubi inde probat hoc auxilium non esse habi-
tum, quia habitus est de se indiflferens ad plu-
res actus individuos : hoc autem auxilium est
determinatum ad unam numero operationem.
Et idem repetit ad solut. 6; consentjt Ledesm._,
dicta qusest. unica, art. 2, ad Q, ubi ait volun-
tatem determinari per auxilium hoc prsevium
ad singularem operationem. Et videntur hi
auctores in sua seuteutia satis consequenter
DIVIN.^ GRATLE IN GENERE.
loquij quia ponunt hanc praeviam motionem
ut prsedeterminet causam secundam ad ope-
randum. At in causis naturali necessitate agen-
tibus^ non est necessaria prsedeterminatio ad
speciem actionis, quia illse sunt de se satis de-
terminatse ad speciem actionis. Indigent au-
tem determinatione ad individuum eflfectumj
quia quoad hoc sunt indiflferentes ; ergo reci-
piunt hanc determinationem per hunc prse-
vium infliuxum ; ergo necesse est ut ipse in-
fliuxus non sit de se indififerens, sed determi-
natus ad individuum^ alias ipse indigeret prce-
determinatione, et in infmitum procederetur.
In causis vero liberis, hoec motio prsedetermi-
natpotentiam non tantum quoad speciem, sed
etiam quoad exercitium actus : exercitium au-
tem actus non potest esse nisi in individuo ;
ergo talis motio, prsedeterminans potentiam
ad exercitium actus^ necessario illam debet
determinare ad actuni individuum. Ergo mul-
to magis ipsa motio debet esse determinata
ad individuum, ne ipsa alia determinatione
indigeat.
6. iri7ic fit numero muUiplicari pro mmiero
effectuum. — Unde videtur in hac sententia
consequenter dicendum^ hanc motionem nu-
mero multiplicari et distingui^ non tantum in
causis numero distinctiS;, sed etiam in eadem
causa plures actiones vel eflfectus numero
diversos producente , quod est manifestum
quando illee actiones successive fiunt, quia
prEevius concursus ad unamquamque illarum
solum determinat . quando unaquseque actio
durat : ergo variatur numero coucursus prae-
vius, prout actio variatur. Ergo semper con-
cursus prsevius datur ex se determinatus ad
illam numero actionem quam facit^ et cum
qua sola darat. Idem autem erit consequenter
dicendum etiamsi causa secunda plures ac-
tiones numero distinctas simul faciat, ut faci-
lius contingit in actionibus transeuntibus ,
verbi gratia, in igne simul calefaciente plura
ligna ; nam actiones numero multiplicantur
in subjectis recipientibus illas; ergo et con-
cursus prcevii ad illas erunt distincti, quia
unusquisque est determinatus de se ad unam
tantum actionem singularem ; et ideo cessante
una illarum, et non alia, cessabit concursus
preeviuSj qui ad unam^ non vero ad alteram
datus fuerat.
7. Difficultas ex causis lileris. — Haec er-
go omnia consequenter dicuntur in illa sen-
tentia^ neque in illis peculiarem diflacultatem
aut repugnantiam invenio, preeter eam quse
est iu liberse vohmtatis pra^determinatione ad
CAP. XXX. QUID SIT CONCURSUS PRJ:VIUS, ET QUOD MUNUS EJUS, ETC.
4 35
unum^ de qua iu c. 31 aliqua, et plura in libro
5 dicturi sumus. Hic solum adverto^ propter
solam determinationem causEe secundce ad
singularem actionem et efTectum non esse ne-
cessarium concursum prsevium, nam per con-
cursum concomitantem sufScienter id fieri po-
test^ ut in I. 1 de Auxiliis^ c. 1, notavi et os-
tendi. Et aperte concedit Ledesma^ art. 2^ ad
6, dicens quod auxilium sufEciens determina-
tur per auxilium concomitans ad siugulam
operationem. Et ratio est^ quia causa secunda
nullum singularem effectum potest agere sine
concursu Dei concomitante_, seu simultaneo :
potest autem Deus hujusmodi concursum li-
mitare ad unum effectum individuum ; ergo
id satis erit ut actio causae secundse ad eum-
dem determinetur. Unde fit, propter hanc so-
lam determinationem non esse necessarium,
concursum prasvium ilhim esse determinatum
ex natura sua ad unam tantum individuam
actionem^ quia licet esset indifferens de se
ad plures^ posset per simulianeum concursum
determinari, et ita cessaret processus in iufi-
uitum : nihil ergo certum posset quoad hanc
partem de tali concursu preevio afiirmari, li-
cet ( ut dixi ) illo semel posito, tota illa mul-
tiplicatio et determinatio talis concursus illi
opinioni satis consentanea sit^ et ostendi non
possit involvere repugnantiam. Superfluum
tamen erit tot multiplicare concursus , seu
motiones , nisi earum necessitas clara osten-
datur.
8. A?i iste concuTsus prwvius fiat a solo
Deo. — QuartOj interrogari potest an hic con-
cursus preevius fiat a solo Deo_, vel etiam ab
ipsa causa secunda. Haac vero interrogatio in
causis agentibus actione transeunte nullam
habere potest controversiam;, ut statim dicam.
De potentiis autem agentibus actione imma-
nente , aliqui sensisse videntur hanc prse-
viam motionem non fieri a solo Deo , sed
ipsam etiam potentiam quae illam motio-
nem reci])it ad illam cooperari efficiendam,
quod sentire videntur , qui hanc prsemo-
tionem ab ipso actu vitali potentise in re ip-
sa non distinguunt , ut statim videbimus.
Sed hic modus dicendi involvit repugnan-
tiam in eamdem sententiam , ejusque fun-
damenta destruit. Dicendum est ergo conse-
quenter in illa sententia, hanc motionem a
sola prima causa fieri in secunda. Probatur,
quia causa secunda non affecta hac prsevia
motione, non est satis applicata^ vel deter-
minata ad inchoandam aliquam actionem;
ergo non potest influere in actionem qua
fit vel in qua consistit hic concursus prai-
vius, cum juxta eamdem sententiam non efli-
ciatnisijam applicata, vel determinata.
9. Prolatur a solo Deo fieri in causa secun-
da. — Item causa secunda non movet nisi mo-
ta, 'ut supponitur ; ergo non se movet in illa
prima motione per quam a causa prima mo-
vetiir ad agendum; ergo non efiicit illam mo-
tionem ; nam si illam efficeret, se moveret per
illam, saltem physice; ergo Deus solus illam
motionem efficit. Item haec motio supponitur
esse prsevia et prior natura omni causalitato
vel actione causce secundas, et consequenter
supponitur esse aliquo reali modo causa et
principium ejus^ ut statim explicabitur ; ergo
impossibile est ut fiat ab ipsa causa secunda,
quia non potest esse causa actionis causse se-
cundse^ et terminus vel effectus ejus^ neque
potest esse simul prius etposterius natura, et
in genere efficientis causee. Item quiain agen-
tibus per transeuntem actionem haec motio
non potest esse effective ab ipsis^ quia illa non
agunt in se, prajsertim ante trauseuntem ac-
tionem^ utest per se notum. Quis enim dicat
calorem, prius natura quam calefaciat lignum,
agere in seipsum^ actuando et citando^ vel alio
modo movendo seipsum? Nemo certe id potest
probabiliter cogitare, repugnatque principiis
illius sententiae ; ergo si in his agentibus da-
tur prsevius concursus, a solo Deo in illis fieri
debet. Ergo idem dicendum est de agentibus
actione immanente^ nam est eadem ratio.
Tum quia necessitas hujus pr^vii concursus
fundari dicitur in generali ratione causoe
creatse^ quod non potest incipere aliquid age-
re nisi proemota. Tum etiam quia ipsa ratio
prsevii concursus excludit efficientiam ejus a
causa secunda, qusecumque sit_, quia si illa
coefficit illum concursum, etiam Deus facit
illum concursu cooperante non preevio. Tum
denique quia si in intellectu^ verbi gratia^ con-
cursus prsevius fieret ab intellectu^ actio illius
esset immanens^ et sic nou posset in re dis-
tingui ab actu intelligendi , quod dici non
posse consequenter infra dub. 7 declarabo^ et
plura de hoc puncto erunt necessario dicenda
infra in c. 33., et in lib. 5.
10. In quo subjecto immediate recipiatur ille
concursus. — Quinto^ interrogari potest in quo
subjecto proxime et immediate recipiatur ille
concursus praevius. In quo dicti auctores sen-
tiunt imprimis recipi in ipsa causa secunda.
Quia vero inter causas secundas quaedam agunt
actione transeunte, quae non est in ipsis, sed in
passo recipitur ; aliae vero actione manente in
i 3G LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
ipsis; in prioribus id non indiget explicatione;
recipi enim debet illa motio in ipso agente, ut
constituto in actu primo prius natura quam
agat; in posterioribus autem, quia idem est
agens et recipiens actionem et terminum ejus,
cum proportione id intelligunt de ipso agente^
ut agens est^ id est, ut prcesupponitur in actu
primo, prius natura quam ab illo actio egre-
diatur et a fortiori prius natura quam in illo re-
cipiatur. Unde consequenter etiam dicunt pro-
ximum subjectum in quo recipitur talis motio^
esse ipsammet potentiam seu facultatem acti-
vam permanentem in causa secunda, quse est
principium proximum actionis ejus; ut^ verbi
gratia^ lucem solis esse subjectum proximum in
quo recipitur concursus prtevius ad illuminan-
dum, et calorem ignis ad calefaciendum , vo-
luutatem ad volendum, et habitum cbaritatis
ad amandum super omnia, et lumen gloriae
etiam recipere in se novam motionem vel en-
titatem per quam moveatui ad eliciendam vi-
sionem, et sic de cseteris ; quia iUud principium,
Causa secunda no7i moret, nisi niota, formali-
ter intelligitur de motione, qua ipsummet
agendi principium aliquo modo mutetur et
amplius actuetur.
i\. JDifficultas %% assignando illo stidjecto,
quaado principium proximum agendi causce
secundce non est unmn aVquid simplex, sed est
plurilus compositum. — Contingit autem pro-
ximum principium agendi causse secundae non
esse unam simplicem qualitatem^ sed coales-
cere ex multis_, ut principium visionis ex visu^
et specie, et fortasse ex lumine. Unde dubitari
potest in illa sententia , an tunc causa secun-
da recipiat unum simplicem concursum prae-
vium , vel plures quasi partiales, quasi cousti-
tuentes unum ; videtur enim inconveniens tot
motiones multiplicare. Nibilominus tamen^
consequenter loquendo , ilhid etiam declaran-
dum est , quia una simplex entitas non potest
immediate recipi in visu, et in specie visibili,
et himine; unumquodque autem istorum prin-
cipiorura indigebat sua motione et ultima ae-
tuaUtate a prima causa , quia non est major
ratio de uno, quam de aUo ; sicut etiamsi duo
himina concurrant ad eamdem indivisibilem
inuminationem, Ucet concursus simuUaneus
sit unus in actione imbibitus. concursus proe-
vius multipUcanduserit juxta numerum prin-
cipiorum seu luminum agentium.
15i. Explicatur illa difficultas et iirgetur. —
IIi7ic segicitur nullam esse potentiam pure acti-
vam, cum omnis sit receptiva virltUlsper qiiam
in esse potentice compleatur. — E contrario
DIVIN^ GRATL^ IN GENERE.
vero, si ab eodem calore ignis prodeant simul
calefactiones in phira combustibilia, cum sit
clarum concursus simultaneos multiplicari
juxta numerum actionura transcuntiura, du-
bitari potest an concursus praivius sit unus et
simpleXj an vero etiam ille muhipUcetur. Nam
in hoc dicti auctores varie loquuntur, et facile
possunt argumenta pro utraque parte fieri ;
sed supervacaneum duco in hoc imraorari ,
nam, supposito iUo principio, parum refert sic
vel aUter. in his illationibus et aUis similibus
quse facile excogitari possunt, opinari. Solum
hsec propouo ut considerentur hsec et alia hu-
jusmodi^ quse ex illa positione sequuntur. Nec
omittam ulterius adducere^ juxta illam sen-
tentiara consequenter dicendum esse^ nullam
esse potentiam activam creatam pure activam,
id est^quse^ sirauletquoad raodum, priuspas-
siva potentia non sit. Quia omnis potentia quse
intrinsece potest mutari, in se aliquid reci-
piendo , est passiva ; nihil enim aliud est esse
potentiam passivam^ nisi esse potentiam ca-
pacem recipiencU aliquid : hoc autem habet
omnis virtus activa creata , quia est capax il-
lius preemotionis divina quara in se recipit,
ut agat. Ergo est potentia passiva, secundum
quara prius actuari debet, quam vira suara
activara possit exercere, quia non potest mo-
vere nisi raota : ergo prius ( ut sic dicam ) est
mobilis quam principium movendi ; et hoc
modo dicimus prius esse potentiam recepti-
vara , utique quoad reductionem in actura.
Atque ita non solura potentias animse, sed
omnes potentise naturales , calor , lux^, et si-
miles^ sunt potentise passivaj ; irao non solum
potentiee, sed etiam habitus, vel infusi, ut cha-
ritas_, fldeSj lumen glorige., vel acquisiti^ qua-
tenus efiicere possunt^ receptivi prius sunt.
Neque solura habitus , sed etiara actus ipsi
secundi potentiarura animai non sunt ultirai,
sed poteutiam passivam in se habent, qua-
tenus unus actus esse potest verum princi-
pium physice ejQiciens alius, sicut est assen-
sus principii assensus conclusionisj et intentio
finis electionis medii ; nara si efiiciunt indi-
gent concursu Dei ; ergo et prceraotione, sicut
aliai causae secundse. Haec ergo omnia., quam-
vis a dictis auctoribus expresse non doceantur,
necessario ab eis admittenda sunt, quia per
necessariam illationem inferuntur. Quod si
hagc difiicilia videntur , et contra comraunem
seiisura Philosophorura loquentiura de virtu-
tibus pure activis^ et de habitibus et actibus
secundis^ respondebunt dicti auctores illara
commuuem doctrinam intelligendam esse de
\
OAP. XXXI. QUOMODO PRJIVIUS
potentiis activis et passivis, in ordine ad ac-
tioiies et passiones causarum secundarum in-
ter se^ non vero in ordine ad motionem gene-
ralem primi moventis , nam rcspectu illius
omnis actus creatus est mobilis, et consequen-
ter est aliqua potentia passiva.
CAPUT xxxr.
QUOMODO PRJIVIUS CONSURSUS A POTENTIA^ IN QUA
RECIPITUR, ET AB EJUS AGTIONE DISTINGUATUR.
1. An conciirsus incetms realUer distin-
gmtur ab actione potentice ad qimm datur.
— Vafice sententice. — Sexta interrogatio de
hoc concursu est^an hsec prsemotio sit res dis-
tincta ab actione et potentia in qua recipitur^
et quam determinare seu applicare dicitur^
vel quo modo ab ea distinguatur, Nam quod
sit aliquid in re ipsa distinctum a .sua pot ntia,
nullus defensor illius sententiae negare potest^
quia fit in potentia illa per novum influxum
Dei realem et per realem mutationem ejusdem
potentiee ; ergo est aliquid distinctum in re ab
eadem potentia^, et illi de novo additnm. De
modo autem distinctionis videntur dicti auc-
tores varie loqui. Nam quidam asserunt liunc
prsevium concursum tantum formaliter distin-
gui a vohmtate^ vel aha potentia in qua reci-
pitur. Ita sentit Cabesudo, d. q. 62^ art. 5,
dub. \, ad 3 5 ait enim influxum qui recipitur
in causa distingui ab illa et operatione illius
tantum formaliter^ sicut modus rei distingui-
tur ab ipsa re ; et simili modo distingui in-
fluxum receptum in efi^ectu^ ab ipso effectu.
Sed in his verbis videtur involvi repugnantia;
nam voluntas et operatio ejus distinguuntur
inter se realiter; quomodo ergo potest ille
influxus ab utraqae distingui tantum forma-
liter ? Nam idem modus non potest identice
inesse duabus rebus realiter inter se distinctis.
Item operatio causaa ssecundge pertinet ad ef-
fectum ejus, vel in via^ vel in termino, prout
nomen operationis sumptum fuerit ; ergo in-
fluxus in causam non est modus ipsius opera-
tionis. Omissa autem hac parte, in altera vide-
tur cum illoauctore convenire Ledesma_, art. \,
concl. 2^ raiion. \, § Aliqui auctores, ubi^ sub
disjunctione, dicit preedeterminatioMem esse
entitatem realem, vel saltem modum entitatis
realis; et in art. "i, ad l^ definite dixit esse
quemdam modum voluntatis. Fundamentum
esse potest, vel quia illa distinctio sufiicit, et
non oportet multiplicare entitates^ vel quiaille
concursus est tantum qusedam motio^ et motio
CONCURSUS A POTENTIA, ETC. 137
solum est quidam modus rei motse, nec enim
oportet motum a mobili realiter distingui_, ut
ex philosophia constat.
2. Difficultas adversus illos qui solum dis-
tiiictionem modalem ponunt. — Hic tamen mo-
dus dicendi parum credibiiis videtur^ suppo-
sita illa sententia, et prsesertim lcquendo de
auxiliis gratise. Nam isti auctores in hac mo-
tione ponuut maximam gratiae efficaciam , et
illam putant esse 'potissimam virtutem^ seu
virtuosam raotionem supernaturalium actuum
efiectricem ; ergo fateantur necesse est illam
esse entitatem supernaturalem sicut sunt ipsi
actus ; ergo oportet ut sit entitas^ et non tan-
tum modus additus voluntati. Atquehsec ratio
potest cum proportione extendi ad ceeteras
causas et virtutes earum naturales : nam Iisec
motio dicitur esse rerum principium, per quod
omnis causa secunda et ejus potentia efiicit
suum effectum^ ut paulo post dicemus ; at so-
lus modus non dat per se virtutem agendi.
Prseterea ostendemus statim ipsum concursum
non posse intelhgi sine impressione alicujus
qualitatiSj quia nec potest esse sine termino
intrinseco proximo, neque alius potest cogi-
tari : qualitas autem;, extra figuram^ non est
modus^, sed res habens propriam entitatem,
alias etiam de specie impressa dici posset tan-
tum esse modum, et actum videndi vel appe-
tendi tantum esse modum potentia3. Quapro-
pter, si concursus ille prsevius judicatur neces-
sarius^ multo facilius et intelligibilius ponitur
ut qusedam entitas addita potentiae ad magis
actuandam illam^ quia nec in calore, nec in
luce, vel similibus qualitatibus, concipi satis
potest novus modus sine mutatione in intrin-
seco^ et in formali effectu quem subjectis suis
prsebent. Multoque minus intelligitur talis
mutatio in voluntate et similibus potentiis in
se indivisibilibus^ et naturali quodam et im-
mutabili modo animam afiicientibus. Quapro-
pter, supposita necessitate illius concursus^
negandura est sufficere modum ; quia ad mu-
tationem talium potentiarum, quae tantnm
fit recipiendo aliquid novum , necessarium
est aliquam entitatem seu formam filis impri-
mi. Nec refert quod ille concursus sit motio,
tum quia non est pura motio sine termino, ut
dicemus, tum etiam quia omnis motio non est
idem cam mobili, sed tantum motus localis :
alteratio enim distinguitur realiter a mobili,
sicut et terminus ejus : haec autem motio^ si
quee est, non est localis motio^ ut constat ; est
ergo alteratio , vel cum illa proportionem
servat.
138
LIB. III. DE AUXILIIS miERNIS DIVIN^ GRATL€ IN GENERE.
3. An res disHncta sit ab actione et effectu.
— Huic autem dubitationi septima est annexa^
scilicet, an hsec prEemotio sit res distincta ab
actione et effectu causse secundae. In quo nou
est dubium de distinctione aliqua ex natura
rei^ hanc enim ut manifestam supponunt dicti
auctoreSj et loquuntur consequeuter : nam si
motio illa est realis causa actionis et effectus
causse secundae, et prior natura vera prioritate
reali seu causali, necesse est ut in re sit aliqua
distinctio iuter illa, quia, ut supra de concursu
eomitante dicebamus, inter ea quai in re non
distinguuntur, hon potest esse realis causali-
tas, vel naturalis ordo prioris et posterioris.
Item^ quia alias uihil reale adderet hsec pree-
motio concursui comitanti^ quia non distin-
gueretur ab illo in re ipsa, quod est evertere
omnino eamdem sententiam de concursu prse-
vio. Unde non video quomodo^ in sua senten-
tia^ subsistere possit quod dicit Ledesma;, a. 6_,
concl. 3;, rat. S^ auxilium scilicet in ipsa opera-
iiojie, et auxilnm prmnovens et determinatis,
esse omnino ideni, et non dAfferre nisi per hoc
solum quod auxiliu,m prcemovens et prcedeter-
minaiis tenet se ex parte principii operationis,
taliter quod inde incipiat operatio. Hsec enim
subsistere nou possunt : nam statim dicit auxi-
lium imbibitum in operatione non supponi ad
operationem; contrarium autem docet de au-
xiho preemovente: quae sine distinctione aliqua
in re neque intelligi possunt : et ita illam ad-
mittit in conclusione 5^ et alibi ssepissime.
Fortasse autem cum dicit esse omnino idem,
intellexit esse unum ordine^ ut ipse D. Thomas
exponit, art. 3, ad 6 et 7. Quidquid , vero sit
de sensu ejus, in ea sententia non potest ne-
gari aliqua distinctio in re. De propria ergo dis-
tinctione reali, quae solet vocari tanquam rei
a re, inteUigitur interrogatio^ quoe, licet videa-
tur quaestio multum speculativa^ et parvi mo-
menti ad doctrinam tlieologicam tradendani;,
nihilominus^ ad clarius procedendum, et ut
difficultates occurrentes in utraque sententia
mehus percipiantur, utile erit ostendere quid
magis consequenter,, magisque probabihter^vel
forte necessario in illa sententia dicendum sit.
4. Distinctio formalis, sive modalis, a qui-
husdam asserta. — Quidam ergo putant satis
esse quod illa preemotio distiuguatur forma-
liter, ut ipsi aiunt, seu modaliter et ex natura
rei^ ab actione et effectu causoe secundae ; hanc
seutentiam tenuisse doctissimos vii os ejus viee
sectatores refcrt Ledesma^ art. 6^ sent. 1, no-
minatque Joannem Vincentium^ cujus scriptu-
ram non habemus nec vidimus. Allegat item
CumeL 1. 'H, qusest. 411^ art. 2_, disp. \, iibi
seepe dixit concursum vel auxilium Dei non
esse nisi ipsum actum seu actionem causse se-
cundae, ut a Deo fluit et pendet. Sed id magis
competit concursui simultaneo quam praevio,
et juxta illam explicationem non solum tolli-
tur distinctio realis, sed etiam formalis, seu
ex natura rei. Postea vero, in § Aliqui Theo-
logi, addit hunc concursum esse aUquid in
causa secunda, quia non movet nisi mota, sive
talis motio distinguatur (ait) ab actu super-
naturali, sive non. Statim autem in para-
graphis sequentibus videtur distinguere illam
motionem a motibus gratiae excitantis. Unde
nihil certum in hoc puncto de sententia illius
auctoris in dicta disputatione coUigere pos-
sum. Ipse etiam Ledesma non videtur in hac
parte satis constans aut resolutus : nam in
art. 5, concl. 3^ rat. A, dicit auxilium intrin-
sece coadjuvans operationem et praedetermi-
nans voluntatem , esse idem secundum rem :
pcr auxilium autem intrinsece coadjuvans,
intelligit auxilium imbibitum in ipsa opera-
tione, ut patet ex tertia conclusione, et ex
principio illius tertiae rationis. Item auxilium
imbibitum vocat saepissime concursum simul-
taneum ; hunc ergo dicit esse idem secundum
rem cum preeviO;, seu praedeterminante. At
verOj art. 6, concl. 5, in rat. \ , dicit distingui
saltem formaliter, et in ratione tertia addit
distingui realiter. Et postea declarat hoc ulti-
mum esse certum in agentibus transeunti ac-
tione, in aliis vero sufficere distinctionem for-
malem, idemque fere habet art. 3, ad 6 et 1,
et latius et clarius id docet art. 1, concl. '^, ubi
aliquas rationes adducit qute, si aliquid pro-
bant, iliam opinionem evertunt, iit postea de-
clarabo_, et ideo nunc iUas omitto. Solum ergo
videtur posse fundari in illo principio , quod
etiam allegat, quia frustra ponuntur plures
res, si una sufficit cum distinctione formali;
hic autem distinctio formaUs videtur satis ad
omnia ea propter quae ponitur haec praemotio.
5. Alii melius faciunt rem distinctam. —
Primo, in agentihus transeunter. — Sed multo
magis consequenter loquuntur qui dicunt prae-
vium concursum esse rem omnino distinctam
a concursu concomitante, et consequenter ab
actione et effectu causae secundae^ nam pro-
fecto, ablata distinctione reali, facilUmum
erit, imo necessarium, alteram distinctionem
ex natura rei toUere. Et imprimis, loquendo
de influxu primai causae in secundam agentem
actione transeunte, si ille influxus est aliquid
in causa., necesse est esse rem distinctam ab
CAP. XXXI. QUOMODO PR.^VIUS
actione ejusdera causse, quia est in subjecto
realiter distincto, nam ille influxus preevius
est in igne calefaciente^ verbi gratia, ut jam
diximus, alio vero ignis est in ligno in quo fit
calor, ut lib. 1 de AuxiL, cap. 6, notavi. Ergo
in his saltem agentibus non potest dubitari de
distinctione reali, ut tandem Ledesma fatetur.
6. Semndo, in agentihis immanenter. —
Hinc vero argumentum fere cogens sumitur
ad voluntatem, vel alias potentias operantes
actione immanente, primo, quia in aliis cau-
sis propria causa distinctionis illorum concur-
suum non est dislinctio subjectorum. Sed boc
a posteriori est signum ostendens evidcntius
distinctionem. Ratio autem propria distinctio-
nis ex intrinseca natura utriusque concursus
praivii et simultanei sumenda est ; talis autem
ratio. quaecumque fingatur in causis agentibus
actione transeunti, in bis etiam quse agunt
actione immanente invenitur, sive bsec sit,
quia unus concursus est principium alterius_,
sive quia unus est per se et natura sua a sola
causa prima_, alius est a secunda simul cum
prima, sive quia unus ita est effectus Dei ut
sit etiam instrumentum ejus et applicatio
causse ad operationem, alius vero est pora
actio, vel purus effectus utriusque causse. Hoe
namque rationes , et si quee alisB iu illa sen-
tentia excogitari possunt, non minus in acti-
bus immanentibus quam in actionibus trans-
euntibus procedunt ; ergo si in bis sufficiunt
ad distinctionem realem quam subjeeta dis-
tincta manifestantj etiam in illis sufficient,
quamvis in eodem subjecto sint. In eodem
enim subjecto facile esse possunt accidentia
realiter distinctaj si aliunde babeant sufficien-
tem causam distinctionis.
7. Idem ostendittir in actione immanente. —
Secunda ratio. — Preeterea speciaUter idem
ostenditur, quia in actu immanente nuUa est
ratio formalis realis ac physica, nisi vel quaU-
tatis, vel actionis et passionis seu mutationis ;
alias enim preeter has confingere voluntarium
est. Unde non satis est dicere dari in illo actu,,
seu in illa entitate aliam rationem formalem
distinctam ab his in re ipsa, nisi expUcetur in
quo genere vel prsedicamento sit taUs forma-
Utas, et ad quid ponatur ; aUas, qua facultate
asserta fuerit, eadem contemnetur. At vero in
illa entitate non est nisi una ratio qualitatis,
verbi gratia, amoris, fidei, vel simiUs; ergo
in ratione quaUtatis non possunt in illa enli-
tate duffi rationes formales distingiii quasi spe-
cifice, ut gradus genericos et specificos omit-
tamus, quia nihil ad rem praesentem faciuut.
CONCURSUS A POTENTIA, ETC. 139
Neque etiam in illa entitate vel ad iUam qua-
litatem possunt esse duse actiones ex natura
rei formaUter distinctae, una preevia ad actio-
nem creaturae , quee sit a solo Deo, alia quse
sit a causa secunda. Primo, quia vel hsec pos-
terior actio est a creatura sola, quod est im-
possibile, ut in superioribus fuse probatum est,
vel est simul a Deo, et sic superflua est prior
actio. Secundo, quia si iUa actio prsevia solius
Dci terminatur ad iUam entitatem seu quali-
tatem, quam effectura est causa secunda, jam
causa secunda invenit factum quod eflfectura
est, quia prius natura fit a solo Deo; actio
enim, quge est prior natura in suo esse et in-
fluxu asuo agente_, prius etiam attingit uatura
terminum ; ergo si actio taUs termini prius
natura fluit a solo Deo, Deus etiam solus prius
facit totum iUum terminum, et totaUter, seu
ut causa unica, et sic destruitur etiam propria
efficientia causse secunda?_, etin actibus imma-
nentibus id liabet specialem repugnantiam,
quia vitales sunt ; ergo non possunt in illa en-
titate distingui in ordine ad eumdem termi-
num duse actiones formaUter distinctae, neque
etiam potest concursus prseveniens soUus Dei
esse actio tendens ad effectum causai secun-
dse, tanquam ad intriusecum termiimm, eo vel
maxime quod tunc non esset iufluxus in cau-
sam secundam, sed in effectum ejus, quia per
se primo tendit ad ipsum effectum, et non
manet in causa, ut causa efficiens est, sed so-
lum quatenus est receptiva sui effectus.
8. Dilultiir responsio. — Respondent aUqui
ibi esse duas actiones inter se ordinem haben-
tes, quia prior_, quaj est concursus preevius,
tendit ad alteram ut ad terminum, et sic non
distingui ut duas actiones immediate tenden-
tes ad eumdem terminum seu effectum, una
proxima, iUa, scilicet, qute est a causa secunda
cum concursu simultaneo Dei, et alia quae est
a solo Deo_, mediante prsedicta, ad quam proxi-
me, ut ad suum intrinsecum terminum, ten-
dit. Ita indicat Ledesma, dict. art. 7. Sunt au-
tem hsec imprimis voluntarie dicta, quia pro-
bari non possunt ; deinde superflua, tum quia
illa actio quse simul est a causa prima et se-
cunda, sufficit ad productioiiem sui termini;
tum etiam quia actio non indiget alia actione
qua fiat , nam per seipsam immediate egredi-
tur ab agente. Denique videtur etiam im-
possibile ut una actio tanquam terminus ad
aliam comparetur, quia actiO;, ut actio est,
semper est via tantum, aUoqui si posset esse
terminus alterius actionis, idem de priori di-
ceretur^ et sic posset in infinitum procedi : non
i40 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNI5
possunt ergo dnae actiones iit actio et terminus
distingui ; igitur distingui non possunt illi
duo concursus tanquam duse actiones realiter
identificatee cum eodem termino seu effectu^
seu cum cadem qualitate : hsec enim omnia
in idem recidunt. Unde etiam concluditur non
distingui tanquam duas passiones vel muta-
tiones cum eadem proportione_, quia uni ac-
tioni una tantum passio respondet, quia sunt
una tendentia secundum diversos respectus ;
idemque est de mutatione, quse sunt in pliilo-
sopliia vulgaria^ et ideo non oportet in eis im-
morari.
9. Concliiditur disti^ictio realis allata. — Ex
hoc autem prineipio^ quod concursus prsevius
et concomitans inter sedistinguunturrealiter^
aperte conckiditur eiimdem concursum prse-
vium distingui realiter ab actione et efFectu
causse secundse^ quia concursus siraultaneus
non distinguitur in re ab actione causse se-
cundae, ut supra ostensum est^ et actio causse
secundse non distinguitur a termino^ seu ef-
fectu ejus, ut est vulgare in philosophia : ergo^
e converso, quidquid distinguitur reahter ab
hoc concursu simultaneo, distinguitur etiam
reaUter ab actione et efiectu causae secundse^
ut pcr se notum est in rebus creatis, qui dis-
cursus, ut dixi^ est evidentior in actionibus
transeuntibus^ sed revera habet eamdem vim
in immanentibus, etiam liberis, supponendo
ad illas efiiciendas dari pra?motionem , per
quara vel determinetur^ vel compleatur , vel
applicetur, vel ab aho modo juvetur potentia,
juxta ea quse mox subjiciemus.
CAPUT XXXII.
AN PRtEVIUS CONCURSUS SIT QUALITAS , VEL IN
QUO PR^DICAMENTO SIT.
4 . Varice sententice. — Prima : esse puram
motionem. — Haec est octava dubitatio de hoc
concursu, in qua exphcanda non conveniunt
dicti auctores. Nam, ut in superioribus tetigi^
sohim esse potest qua?stio an sit vera quahtas
vel sit pura motio^ nam de aliis preedicamen-
tis nulla potest esse dubitatio. Multi ergo ex
defensoribus ihius sententise dicunt non esse
qualitatem, sed puram motionem virtuosam_,
et quidam illorum dicit esse sententiam ex-
pressam D. Thomce 1. 2, qusest. HO, art. 2.
At D. Tliomas ibi non tractat de concursu prse-
vio vel comitante, sed generaliter de actuali
gratia^ quam distinguit ab habituah, et sic lia-
bitus gratiee vocat quahtates : actns autem
DIVIN.E GRATLE IN GENERE.
gratisg dicit non esse qualitates utique a solo
Deo factas tanquam formas^ quse sunt princi-
pia operandi ; quod autem D. Thomas non lo-
qnatur de concursu, et quod hic sit sensus
ejjjs, ex verbis ejus ostenditur : Dupliciter
(inqnit ) eco gratuita Dei voluntaie liomo adjic-
tatur ; uno modo , in guantum animajuvaiur
a Beo ad aliquid cognoscendum, vel volendum,
Tel agendum • et lioc modo ipse gratuitus Dei
effectus non est gualitas, sed motus '^uidum
animi. Non loquitnr ergo D. Thomas de con-
cnrsu prasvio , sed de toto effectu gratuito,
prout distinguitur ab habitu ; et illum dicit
D. Thomas nonesse qualitatem utique puram
et distinctam ab actuah motu animi , vel non
esse qnalitatem permanentem, et per mo-
dum quahtatis denominantis, sicnt de passione
dixit Aristoteles in praedicamentis. Ahoqui
certum est actum immanentem esse veram
qualitatem^ quod etiam supra dixiraus de ac-
tibus gratise, qui omnes vocantur animi motus,
qnia non sunt sine actuali influxu et eflFec-
tione vitah potentiarum animse. Et in hoc
sensu distingnuntur ab habitibnsj quos Deus
solns infundit^ tanquam formas vel qualiiates,
ut D. Thomas ait, quse sint principia actuum.
2. Ratione osiendiiur , primo, ut mtentur
alsurda alterius opinionis. — Secundo, id os-
tendit inductio. — Omissa ergo auctoritate^
ratio illorum auctorum prima est, nt eviteut
incommoda quse ex illornm sententia solent
inferri. Unnm est, quia si illa motio praevia
esset qualitas , utique esset quahtas activa ,
nam ad hoc ponitur ut agat ; ergo indigeret
motione primi ageutis, et sic procederetur in
infinitum. Ideoque sistendum est in motione
qu8e non sit quaUtas ; ac snbinde iUa erit pnra
motio, qnse datur causa3 secundse in actu pri-
mo sufScienter constitntse. AUnd inconve-
niens est, quia si iUe prsevius concursus esset
per infusionem qnaUtatis activae^ iUa esset per
modum actns primi^ et compleret in homine
principinm sufiiciens actuum conversionis vel
amoris^ et conseqnenter, qui illam qnaUtatem
non reciperet, non haberet auxilium sufficiens
ad operandnm, quod in natnrahbns est evi-
denter falsum, et in snpernaturalibus ab ipsis
etiam non adraittitnr^quiarepngnat sanse doc-
trinffi. Tandera argumentantur indnctione ,
quia illa motio non est potentia , nam suppo-
nit iUam, nec est habitus, quia non separatur
ab actnali actione, sicut potest separari habi-
tus ; non est dispositiO;, quia est quasi actus
ultimus ; non est ergo quahtas, sed pura mo-
tio. Confirmatnr hsec ratio^ quia concursus si-
CAP. XXXII. AN PR^VIUS CONCURSUS SIT QUALITAS, ETC.
141
multaneus non est qualitas ; ergo nec prsevius
erit qualitas.
3. Semmda sententia , esse qualitatem. —
Alii nihilominus ejusdem doctrinse defensores
dicunt hanc motionem, licet, ut est passio
qusedam in fieri^ sit vera motio, in termino
intrinseoo esse qualitatem , pro qua sententia
citat Ledesma M. Joannem Vincentium, et
alios doctissimos discipulos D. Thomse; ipse
vero varie loquitur, nam in prima conclusione
asserit hanc sententiam non esse omnino im-
probabilem : in secunda , dicit probabilius et
fere sibi c(;rtum esse, hoc auxilium pra;vium
non esse qualitatem constituentem vohintatem
in ultima consummatione actus primi ; postea
vero^ exphcando distinctionem, dicit : An sit
qualitas , nec affirmamus , nec negamiis in
prcesenti. Et in conchisione 3, iterum ait hoc
auxihum nihil ahud esse nisi diviuam motio-
nem. At paulo inferius dicit, secundum pro-
babihorem sententiam , in voluntate et simili
potentia motionem ad actum immanentem
esse qualitatem. Itaque, hcet neget hanc mo-
tionem esse quahtatem constituentem poten-
tiam in actu primo (de quo puncto statim di-
cam)^ absohite videtur sentire esse qualitatem,
quamvis paulo post dicat illam non esse nisi
motionem passivam^ et factionem quamdam,
quee omnia ostendunt perplexitatem quam-
dam et obscuritatem in coucipienda et expli-
canda entitate hujus motionis.
■4. Suadetur hcec opinio. — Potest nihilomi-
nus haec sententia duphciter suaderi. Primo^
a priori : nam hic concursus preevius est res
qusedam quam Deus vere et proprie efiicit in
causa secunda, verbi gratia, in vohintate ; er-
go ibi intervenit effectio Dei in causa secunda
per mutationem ejus ; ergo eliam intervenit
ahquid factum, quod non potest esse nisi qua-
litas. Antecedens supponitur expositione illius
sententiae; asserit enim hunc concursum esse
influxum Dei in causam secundam_, qui in-
fluxus reaUs est , et non nisi in genere causse
efficientis, ut per se patet; est ergo vera et
reaUs effectio Dei. Unde fit evidens prima con-
sequentia, quia non loquimur de effectione ut
ab ahquibus consideratur ad intra in ipso
Deo : sic enim cum sit ipsa voUtio Dei^ non
est motio formahs, sed effectiva, seu prin-
cipium movens-, de quo nunc non tractamus :
loquimur ergo de effectione transeunte ; sive
per modum actionis^ sive per modum passio-
nis consideretur, ut sic necesse est esse actua-
lem motionem, quia per eam vohmtas seu
causa secunda aUter se habet quam prius,
quia actuatur iUo influxu Dei , quo antea non
actuabatur; intervenit ergo ibi motio quae-
dam, quod nuUus ilUus opinionis sectator ne-
gat vel negare potest, cum fundamentum ejus
opinionis potissimum sit, quia causa secunda
nou movet, nisi mota.
5. S/co termino illius effectionis, quiv est ali-
qua qualitas. — AUera vero consequentia pro-
batur facile , quia non potest inteUigi aUqua
efiectio quin sit aUquid factum , nec motio
sine intrinseco termino, sicut non potest esse
via quse ad aUquem terminum non tendat ;
motio enim via quoedam est qua passum ab
uno termino in aUum transmutatur; ergo si
concursus iUe preevius est motio Dei, aUquem
terminum intrinsecum habere necesse est : ille
autem non est ibi neque quantitas, neque sub-
stantia; ergoerit aUqua quaUtas , quia nilul
aUud cogitari potest. Respondet Ledesma ter-
minum proprium seu proximum iUius concur-
sus prsevii esse , causam secundam esse prae-
motam : nam uUimus terminus, ad quem ten-
dit^ est ipsa operatio, vel effectio causee se-
cundae. Sed heec verba rem non declarant^ nec
vim rationis ehidunt ; quia ilhid esse praimo-
tum vel inteUigitur tantum in fieri^ ita ut idem
sit quod esse in actuah prcemotione, vel sumi-
tur in facto esse, id est, quod sit aUquod esse
ad quod terminatur illa motio tanquam per
eam factum, noii tanquam per formalem cau-
sam, sed tanquam per viam, ut si dicamus
quod terminus calefactionis est esse caUdum.
In priori sensu, non terminus ilUus prsemotio-
nis, sed quasi formaUs effectus ejusdem signi-
ficatur. Omnis enim motus dat formaUter mo-
biU actu moveri, seu esse motum ; iUud tamen
est quasi esse formale, quod non est terminus
motus^ sed quasi formaUs effectus ejus^ uUra
quem necesse est terminum assignare ad quem
motus iUe tendat ; quia dum motus formaliter
constituit mobile actu motum, necessarium
est ut aUquo iUud ducat et moveat. Sic ergo
prsemotio hsec^ si dat causse secundse forma-
Uter esse prsemotum^ seu actu prsemoveri^ ad
aUquid iUam prsemovet, distinctum ab ipso
prsemoveri, tanquam terminus a via, et de
hoc inquirimus quid esse possit_, nisi quaUtas
aUqua.
6. Expticatur ille terminus. — Unde si esse
praemotum in aUero sensu expUcetur, ut signi-
ficet aUquod esse factum in termino per iUam
preemotionem, inquirimus quse sit forma, vel
entitas dans iUud esse^ seu (ut verborum am-
biguitas toUatur) , quserimus terminum iUius
prsemotionis in abstracto^ sicut terminus cale-
442
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATI^E IN GENERE.
factionis est calor_, et illuminationis est lumen^
et ideo in concreto dici potest terminum esse
calidum, vel esse illuminatum : itaergo, si
terminus illius prsemotionis est esse aliquod
ad quod causa est prsemota, quaerimus for-
mam in abstracto, quse datillud esse, quee sit
formalis terminus proximus illius praemotio-
nis^ et tunc dicimus non posse esse nisi quali-
tatem, quia in nullo alio prsedicamento cogi-
tari potest. Et confirmatur ac declaratur in
hunc modum^ quia vel causa secunda est spi-
ritualis , vel corporea : si spiritualis , mutari
vel moveri non potest, nisi ad qualitatem,
preesertim per mutationem extrinsecus illi ad-
venientem. Et ita Ledesma ipse fatetur in vo-
luntate et intellectu lioc auxilium efficax esse
qualitatem^ ut supra retuli artic. 0_, concl. 3.
Si vero causa sit corporalisj mutatio illa acci-
dentalis est^ et non est ad locum^ nec ad quan-
titatem ; ergo non potest esse nisi ad qualita-
tem^ quia_, juxta doctrinam Philosophi^ ad alia
preedicamenta accidentium non est per se mo-
tus, nec mutatio.
7. An motio ipsa sit terminus per divinar/i
operafionem productus. — Alii contenti sunt di-
cendo motionem ipsam esse terminum produc-
tum per solam divinam operationem, ut dixit
Alvarez^ disp. 19jinration. 3^ pro quinta con-
elusione. Sed non satisfacit, nam queero an lo-
quatur de operatione Dei ad extra, vel ad intra.
Primum dici non potest^ quia illa operatio ad
extra non est nisi ipsa motio^ neque motio^ ut
motio, potest esse intrinsecus terminus opera-
tionis transeuntis. Secundum autem non sa-
tisfacit, nam licet motio facta in causa secun-
da sit terminus vel effectus volitionis divinag,
quse dicitur volitio ad intra, nihilominus ex-
terna illa motio, ut est via qusedam, habere
debet ahquem terminum per illam factum, ut
probatum est. Et ampHus declarari et confir-
mari potest exemphs ; nam in omni alia quasi
instrumentaU prcemotionC;, quam physice ex-
perimur, proprium terminum pra^motionis
distinctum ab effectu formali motionis inveni-
mus et assignamus, ut in instrumentis artis ,
motus instrumenti est motus locahs^ qui sem-
per habet suum proprium terminum, qui est
ubi ; et in visu^ quatenus prsemovetur a co-
loreut videat, intelligimus aUquam quaUtatem
ilU impressam^ quds. est quasi semen et instru-
mentum objecti. Et in lapide dumprojicitur^
ante motum localem intcUigimus impressio-
nem impetus^ tanquam pra3motionem qnam-
dam per quam imprimitur impctus, qui est
quasi virtus instrumentaria projicientis ; et inde
docent omnes philosophi impetum esse quali-
tatem^ quia iUa motio prsevia aUquem intrin-
secum terminum habere debet, qui non estubi,
quia iUa impressio est ante motum localem,
luide necessario concUidendum, debere esse
quaUtatem, quia nihil aUud csse potest. Nec
satisfacit philosophus respondendo terminum
illiuspreemotionis esse hoc ipsum esse prcemo-
tum, vel esse fortiter pulsum ; sed necesse est
ut assignet formalem terminum, et formam
proxime factam per fortem illum contactum,
ut postea sit instrumentum locaUs motus rei
projectse. Sic ergo in prsesenti, vel illa pr^e-
motio nuUa est, vel certe in proximo ac in-
trinseco termino qualitatem aliquam esse ne-
cesse est.
8. Diluuntur rationes quihus prolatur Jimic
concursur/i prcemum non esse qualitatem. —
Ad priviam. — Secundo^ principaliter potest
hoc suaderi, quia rationes quibus alii conten-
dunt hanc prsemotionem non esse qualitatem,
vel absolute probant non esse creatam entita-
tem, vel nihil probant contra qualitatem.
Prima ratio ab inconvenienti^ erat de processu
in infinitum^ quia si esset qualitas, indigeret
alia praimotione ad agendum. At idem sequi-
tur de quacumque entitate creata, quse sit
principium activum alterius actionis^ nam illa
indiget concursu Dei , ac subinde indigebit
praemotione^ quia est entitas potentialis^ et non
est suum dare esse^ quoe sunt rationes propter
quas dicitur qualitas creata indigere prsemo-
tione. Responderi solet concursum preevium
requiri in omni principio proprio causae secun-
dds, non in ipsa prsemotione, quse est instru-
mentum primse causse; quia sicut actio non
indiget alia actione qua fiat;, ita nec prsemotio
alia prsemotione qua fiat, vel ad faciendum
applicetur, quia applicando causam secundam
applicat scipsam ; vel dum est applicatio alte-
riuS;, est etiam sui ipsius_, sicut quantitas seipsa
est quanta. Sed contra^ sive hoc sit verum,
sive falsum^ habebit locum, etiamsi illa prse-
motio intrinsece terminetur ad qualitatem,
quia illa qualitas dicitur esse quasi transiens,
et omnino actualis , quse per illammet actio-
nem seu prsemotionem , qua fit, applicatur
etiam virtualiter ad operandum cum virtute
causse secunda^, vel applicando illam adagen-
dum, vel quippiam simUe.
9. Ad secundam raiionem superius allatam.
— Et ita ctiam ad secundum dicetur quod,
licet ha3c prsemotio sit qualitas, non aliter
complet vel applicat causam secundam ad
ageudum , quam si esset tautum motio ; vel
CAP. XXXni. UTRUM CONCURSUS PR^VIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETG.
U3
e contrario , si ex necessitate talis qualitatis
sequitur causam secundain carentem aliqua
qualitate uon esse simpliciter sufBcieutem ad
agendum, idem certe sequitur si pr£emotio sit
necessaria^ et non detur, cujuscumque rationis
vel entitatis fingatur esse talis prsemotio, quia
ut non sit simpliciter sufBciens^ satis est quod
aliquid necessarium ad agendum desit^ et non
habeatur neque baberi possit, qiiod argumen-
tum ssepius in sequentibus urgebimus^ prse-
sertim in causis liberis. Nunc autem solum
coneludimus argumentum illud non magis
probare pravium concursum non esse quali-
tatem, quam non esse aliquem veram entita-
tem. Inductio vero quse ibi additurnon est in-
tegra, nam licet probet istum concursum non
esse habitum, neque passibilem qualitatem
permanentem, non probat non essc quasi trans-
euntem quaUtatem ad modum impulsus ; vel
certe si in aliqua causa secunda non creditur
possibilis talis qualitas natura sua transiens^
quse non sit actus vitalis_, ut in spiritualibus
est probabile^ multo erit impossibilior motio
transiens sine ullo termino qui cum illa sit et
trauseat.
10. Ad confirmationem. — Ad confirmatio-
nem autem de concursu simultaneo^ facile ne-
gabitur consequeutia^ quia concursus simulta-
neus est in genere actionis^ habetque eumdem
terminum cum actione causse secundse. Cou-
cursus autem prsevius est actio vel passio dis-
tincta ab actione causte secundee;, et ideo suum
terminum habere debet, qui non potest esse
nisi quahtas. Et ita^ supposito taU concursu
prsevio^ multo probabiHus est non consistere
in pura motione vel preemotione^ sed esse ta-
lem praimotionem qu£e quahtatem aliquam
causse secundse imprimat^ quod ex diceudis
magis confirmabitur.
GAPUT XXXIII.
UTRUM CONGURSUS PR^VIUS GONSTITUAT CAUSAM
SEGUNDAM IN AGTU PRIMO, VEL GOMPLEAT VIR-
TUTEM EJUS AD AGENDUM.
1 . Prima qucestio, an 7iic conciirsiis prcevius
compleat in actu primo causam creatam. — In
hoc capite alia duo dubia de hoc concursu
tractanda sunt, quse ad totam hanc materiam
intenigendam sunt imprimis necessaria. Pri-
mum, seu nonum in ordine^ est an hic concur-
sus prsevius detur causse secundse ad consti-
tuendam illam, vel saltem complendam in
actu primo, vel potius per modum actus se-
cundi^ quod aliter interrogari solet, an ita
detur ut teneat se ex parte causse secundse,
ejusque virtutem compleat ad agendum^ vel
potius se teneat ex parte actus secundi, et sit
quasi inchoatio ejus. In hoc enim puncto val-
de inter se dissentiunt defensores hujus in-
fluxus in causam.
2. Prima opinio affirmat. — Prima opinio
est, hunc concursum tenere se ex parte causse
secundse , eique dare complementum actus
primi, seu virtutis agendi : ita tenet Cabrera
dicta qusest, 18, art. ^, disp. 6, dub. \, num.
59 ; et hanc sententiam tenet etiam Alvarez
locis infra citandis, eamque defendere multos
doctissimos Thomistas refert Ledesma;, et ipse
probabilem reputal, phiresque rationes in fa-
vorem ejus adducit, quse non sunt distinctaj
ab his quse in cap. 27 ad persuadendum hunc
concursum prsevium adduximus. Fundamen-
tum hujus sententise esse videtur, quia hic
concursus prsevius datur causse secundse in or-
dine ad actionem, et non est influxus in ipsam
actionem causse secundae, ut supponitur ; ergo
est influxus in causam secimdam, ut activa
est, quia ahas non daretur in ordine ad actio-
nem; ergo datur illi ut quahtas vel motio ac-
tiva, cum ad agendum detur ; ergo datur per
modum actus primi, quia omnis actus, qui
non est ipsa actio vel terminus ejus_, et ad
agendum datur, est actus primus.
3. Completur etiam in mrtute agendi. —
Unde etiam concluditur per huuc concursum
compleri causam secundam in virtute agendi;
hsec enim motio non dat causse secundse to-
tam virtutem proximam, seu intrinsecam acti-
vam in suo ordine, ut omnes suppouuut, et
late probat D. Thomas, 3 contra gent._, c. 69
et 70 ; qucest. 7 de Poteut.;, art. 7 ; nec etiam
tahs motio dat virtutem causse secundse ad
agendum, ahas superflue daretur, et non da-
retur ilh ut quahtas activa ; ergo datur ut
formahter conferat saltem complementum vir-
tutis activse. Et confirmatur ex aho funda-
mento ihius sententiss, quod causa secunda
non habet virtutem principalem, etiam in or-
dine suo, ad dandum suo effectui esse existen-
tise, sed per hunc concursum praivium recipit
virtutem instrumentariam Dei ad dandum
esse existentise effectui suo ; ergo hsec motio
constituit causam secundam in actu primo
completo ad dandum esse existentise, et quoad
illam complet virtutem ejus. Tandem coufir-
matur ex D. Thoma, 3 contra gent., cap. Q,
ratiou. -4, dicente : Complementum virtutis
Ui LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
agentis secundi esse ex mrtute agentis primi,
idemque sentit in dicto art. 7 de Potent.
A.AUcra opinio negans. — Probatur licec opi-
nio. — Aliorum vero sententia est, hunc con-
cursum prsevium non esse qualitatem consti-
tuentem causam secundam in actu primo^ sive
dando totam virtutem agendi, sive complendo
illam in actu primo consummato , sed solum
esse instrumentariam virtutem Dei applicantis
et moventis causam secundam ad agcndum;
hanc opinionem probabiliorem et fere cer-
tam esse judicat Ledesma supra^ et in (iisp. de
Elect. ad glor., dub. 2^ § Ad impugnatlonem ;
imo addit eam tenere communiter discipulos
D. Thomse , et videtur sequi ex his quce dicit
Alvarez , disp. 19, in quarta et quinta proba-
tione tertite conclusionis, quamvis idem auctor
in eadem disputatione ad secundam confirma-
tionem ejus, et in disp. 18, ad primum_, ct in
disp. 21 , num. 1, expresse fateatur hoc auxi-
lium prsevium, seu complementum virtutis
operativse actus primi; et non esse actiouem
causae secuudee , nec formaliter nec reahter,
sed aliquid prsevium ad illam. Solum ergo
contendit uon esse qualitatem activam, seu
constituentem , aut complentem actum pri-
mum. Probatur autem heec sententia , primo,
quia causse secundae habent virtutes completas
activas suorum propriorum effectuum, ut ignis
caloris, sol himinis , habitus charitatis sui ac-
tuSj et sic de ahis ; ergo non indigent comple-
mento virtutis aut actus primi ; non ergo ad
hoc est necessarius concursus prsevius. Secuu-
do, quia superfluum est multiplicare tot quali-
tates activas, ad hoc ut causa secunda consti-
tuatur complete in actu primo. Tertio, quia
alias causa secunda sic constituta in actu pri-
mo per illam qualitatem , indigeret alio con-
cursu prsevio , quo reduceretur de potentia in
actum ad agendum ; nam , ut ait divus Tho-
mas 1. 2, qutest. 109, art. \, quantumcumque
causa secunda sit perfecta in aclu primo, indi-
get motione primee causse, et ratio est, quia
actus primus solum est in potentia ad actum
secundum ; ergo causa secunda completa per
illam qualitatem, adhuc est tantum in potentia
ad agendum ; ergo indigebit aho prsevio con-
cursu , quo actualiter nioveatur et applicetur
ut agat, et sic vel procedetur in infinitum, vel
sistendum est in ipso auxilio prsevio , ut non
detur ad complendam virtutem, sed tantum ad
appUcandam et movendam virtutem comple-
tam causse secundee ad actualem operationem.
Quarto, quia alias in operibus liberis, prseser-
tim bonis , homo qui non reciperet hoc com-
DIVIN.^ GRATLE IN GENERE.
plementum virtutis activse, non haberet sim-
pHciter potestatem ad agendum, et sic non
imputaretur ei non agere aut non velle, quod
dici non potest.
5. Unde inferunt esse allquod medimi inter
actum primum et secundim. — Et hinc infe-
runt istum concursum prsevium non tenere se
ex parte principii proximi actionis vel effectus
causse secundse , neque etiam ex parte actus
secundi, seu actionis causse secundse, sed esse
vehiti quoddam medium inter utrumque ac-
tum. Primum patet, quia quidquid se tenet ex
parte principii activi, sive constituendo , sive
complendo illud, pertinet ad actum primum,
ut cum proportione videre licet in specie visibi-
h, \el in habitu, et similibus; ergo. Secundum
satis est declaratum in dubio tertio et sequenti-
bus, qaia hic concursusprsevius totus est a solo
Deo, et in re est omnino distinctus ab actione
et effectu causse secunda3 j ergo nuUo modo per-
tinere potest intrinsece ad actum causse secun-
dse, ita ut sit aliquid ihius, vel ejus inchoatio.
Et inde conchiditur pars tertia a sufficieuti par-
tium enumeratione, et exphcatur in hunc mo-
dum, quia hic concursus, cum sit ultima mo-
tio primse causse, partim respicit et actualiter
juvat actum primum ipsius causa3 secundse,
non quidem daudo ilh vim agendi, sed moven-
do ilhim, et actualiter ad opus applicando, ita
ut efficaciter illum faciat operari : partim re-
spicit actum secundum, quia cum illo imme-
diate et necessario conjungitur, et ita est quasi
nexus inter actum primum et secnndum, et
ideo dicitur quasi medium inter illa duo ex-
trema ab utroque distinctum.
6. Ex Jioc dissidio infertur non esse neces-
sarium prwvium illum. — Hoc ergo modo inter
se pugnant hujus prsevii coucursus defensores,
neque sine merito, nec sine magna rationum
efficacia, unde ( ut ita dicam ) inter eos bel-
lum justum geritur, data hypothesi de neces-
sitate concursus prsevii, in qua inter se conve-
niunt. Existimo tamen, rationibus utriusque
partis simul sumptis^liypothesim illam evertij
et talem praemotionem, in causa secuuda ne-
cessariam non esse, sufficienter convinci, quia
nec actus primus nec secundus esse potest,
nec inter hsec medium convenienter cogitari
potest.
7. Hujus duUi solutio pendet ex alia quces-
tione. — Non possumus autem, ad resolutio-
nem hujr.s dabii, discursum ad eam ostenden-
dam necessarium exacte complere, ac decla-
rare, nisi prius aliud dubium de modo quo
talis concursus prsevius ad actionem causae se-
CAP. XXXIII. UTRUM CONCURSUS PR^VIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETC.
145
cundoe concurrere cogitatur, vel cogitari po-
test, expediam. Et ideo de lioc puucto dieam
priuSj postea ad preecedens revertar.
8. Altera qucestio : quomodo concurrat ad
actionem et effectum causce secundce. — Decimo
ergo iuquiritur an liic concursus pra3vius con-
currat effective ad actionem et effectum cau-
sae secundse^, tanquam principium per se^ an
solum tauquam conditio necessaria quse sit
veluti causa per accidens. In quo puncto auc-
tores primse sententiai, tractatse in prascedenti
dubio^ aperte supponunt motiouem prseviam
per se et proprie eflicere cum causa secunda
effectum, imo et actionera ejus_, et ideo dicunt
dari per modum principii et actus primi^ res-
pectu actionis causse secundse. At vero^ juxta
alteram sententiam ibidem tractatam^ videtur
potius dicendum illam prasviam motionem
esse quamdam conditionem necessariam ad
actionem causse, et non aliter concurrere pro-
prie et per se ad illam ; ita enim facile intel-
ligitur non esse actum primum nec secundum,
sed medium quoddam, quia est conditio quae
inter illos actus necessario intercedit.
9. Yidetiir concurrere tantum per modum
conditionis necessarice. — Prima ratio, quia est
tantum ad agendum. — Deinde potest hoc sua-
deri^ primo^ quia illa pra;motio in agentibus
ex necessitate naturse, solum requiritur ut per
illam applicetur ultimate et quasi intime causa
secunda ad agendum, ut ita moveat mota,
quia aliter movere uon potest : applicatio au-
tem agentis ad agendum solum videtur esse
couditio necessaria ad agendum , non princi-
pium per se^ ut constat in applicatione ignis,
et in motibus coelorum, et instrumentis artis,
ut aliis locis^ de illis tractando, late decla-
ravi. Ergo idem dicendum est de illa appli-
catione , quia non possumus nos judicare de
applicatione illa quam sensibus non experi-
mur, nisi juxta illas quas experimur, nec as-
sertores illius applicationis aliis exemplis il-
lam nobis declarant.
10. Secunda ratio. quia est tantum motio.
— Secundo, quia ille praevius concursus non
creditur agere et influere in effectum causee
secundse tanquam actio in intrinsecum termi-
num, nec tanquam forma quee det causae vir-
tutem agendi, sed tantum per modum motio-
nis ; ergo uon influit in effectum causae se-
cundse tanquam principium per se. Antecedens
quoad primam partem necessario admitti de-
bet a dictis auctoribus, quia ponunt distinc-
tionem realem inter concursum et actionem
causae secundee, et saltem in ^agentibus natu-
VIlI.
ralibus fatentur esse rem indubitatam : actio
autem non distinguitur realiter ab intrinseco
termino^ ut etiam ipsi fatentur;, et est princi-
pium quasi per se notum a Philosopliia ; ergo
ille concursus non influit in actionem causse
secundse^ eo raodo quo aetio influit in terrai-
num intrinsecum. Quoad secundam vero par-
tem^ supponitur antecedens, juxta opinionera
secundam tractatam in praecedenti dubio.
Consequentia vero probatur^ quia non vidctur
posse intelligi alius modus iufluendi per se in
effectum aliquera, nisi aut per raodura prin-
cipii, aut per modum actionis intimaa et im-
mediatae ipsi termino ; ergo tertius ille modus
per modum motionis solum esse potest pcr
modum causse per accidens, seu conditionis
necessarise.
11. Tertio, hoc nonpugnat cum perfectlone
concursus primce causce. — Denique non est
contra perfectionera influxus et concursus pri-
mai causce^ quia,juxta istorum auctorum sen-
tentiam , multis modis influit in actionem
causas secundae, scilicet, dando virtntem agen-
di, conservando illam^ applicando illam, et
utendo illa tanquam instrumento ad dandum
esse in virtute priraae causse, ex quibus modis,
primus et secundus, respectu effectus causai
secundae, sunt per accidens. Ergo similiter in
tertio raodo, licet Deus per se influat in causam
secundara per se efficiendo in illa dictam mo-
tionem, per quam applicat illam ad agendum,
nihilominus, respectu actionis et efiectus cau-
sse secundse^, poterit illa applicatio esse neces-
saria tantura conditio. Nara in quarto includi-
tur concursus per se causse primae in effectum
causae secundse, et ille suffieit, quia in uno
genere causse primee una sufficit,
12, Altera opinio, concurrere e^ective ian-
quam causa operationis causce creatce. — Quo-
modo id prohet Ledesma, non satis efficaciter.
— Exflicatio major sententice Ledesma^. —
Nihilominus Ledesma, in suo tractatu, docet
concursum prsevium concurrere ad operatio-
nem causae secundse effective, tanquam veram
causam ipsius; ita habet art. 6 ad 1. Et ad
confirmationem sexti argumenti;, dicit polen-
tiam per habitum elevatum efficere actum
per divinam motionera, quse est virtus divina.
Et art. 3, concl. 3, expresse dicit concursum
prsevium non tantura lequiri ut conditionem
necessariara^ sed etiara ut concurrat, et causet
ipsam operationera causse secundae ; additque
illam esse sententiam D. Thomae^ et omnium
discipulorum ejus. Idem repetit articulo 11,
respondendo ad argumeuta in principio. Et iu
10
U6
LIB. III. DE AUX1L1I3 INTERNIS DIVIN^ GRATI.E IN GENERE.
iitroque loco me graviter repreliendit, quod
in Metaphysica, et libro 3 de AuxiL, dixe-
rim aliquos Thomistas ponere illam pra^mo-
tionem tantum ut conditionera necessariam.
Quod autem concurrat illa motio tanquam
vera causa efEciens per se necessaria ad ope-
rationem causne secundae, ips3 non probat, nisi
quia vel Deus facit ut causa secunda operetur,
vel quia illa motio vocatur influxus Dei, et vir-
tus divina ad agendum efFectum causse se-
cundse , quse verba non significant tantum
conditionem necessariam : sed hsec probatio
parum urget; tum quia modus ille loquen-
di, Fadi ut faciamus, longe alium sensum
habet in Scriptura et Patribus,, ut ostendemus
in libro quinto, tractando de auxiho gratiffi
efficaci, ad quod maxime locutio illa apphca-
tur; tum etiam quia jam dixi motionem esse
posse per se a Deo movente causam secun-
dam^ et influeute in illam, hcet respectu efl^ec-
tus causse secundse motio illa tantum esset
necessaria conditio. Quod autem illa motio sit
virtus divina ad agendum efiectum causae se-
cundaBj aflirmatur ab illo auctore et aliis ejus-
dem sententise, non tamen probatur, nisi forte
argumentis factis cap. 27, de quibus postea
dicemus. Unde idem auctor, in dicto art. 11,
ad argumenta, fatetur proBmotionem, quantum
ad hoc quod est prsedeterminare causam se-
cundam, sohim esse conditionem necessariam,
quia non dat (inquit) virtutem et efficaciam ad
operationem, utique secundum dictam conside-
rationem, hcet sub aha, scihcet, ut concurrit
effective ad ipsum actum, sit causa per se, quod
an recte dictum sit, statim dicam. Pergit enim
idem auotor, et dicit prffimotionem illam, ut
influit in actionem causas secundce, non distin-
gui ab auxiho imbibito in actione causse se-
cundae, in quo sibi contradicit, nisi intehigat
influxum emanantem ab illo concursu prsevio,
non distingui ab actione creaturo3, quod ve-
rum est : ab ipso autem concursu prsevio ne-
cesse est reahter distingui, ut supra probatum
est, ideoque dici non potest concursum imbi-
bitum, verbi gratia, in actu charitatis , non
distingui ab auxiho praivio prsedeterminante,
sicut non potest dici non distingui ab habitu
charitatis, vel a vohnitate, vel a Deo, nam unus
et idem est cum habitudine ad omnes iUas
causas, seu principia, quK omnia ideo adverto,
quia declarant satis quam obscura et imphcata
sit liaec sententia, cum ihius defensores nec sa-
tis illam explicare, nec juxtaiham satis conse-
quenter loqui valeant. Unde dictus auctor su-
pra conchidit, hoc esse oJjscurum mysterium
fidei, quod est intellectui difficillimum. In qtio
tacite censuram adhibet , supponens senten-
tiam suam ad fidei dogmata et mysteria perti-
nere. Nos autem inter fidei mysteria hoc non
agnoscimus, maxime in generali puncto de
concursu prsevio omnibus causis secundis ne-
cessario, qnod punctum mere philosophorum
est, et nuhius mysterii fidei est fundamen-
tum, et exphcandum estut admitti debeat.
13. Magis consequenter diciticr illam prwm,o-
lionem concurrere effective. — Non potest ex-
plicarinecessitas illius conditionis, quamprima
sententia afferebat. — hi hoc ergo posteriori
puncto, supposita necessitate prsevii infliixus
in causam, mihi yidentur probabihus, et ma-
gis consequenter loqui, qui affirmant prsemo-
tionem illam efi^ective et per se concurrere ad
actionem causoe secundse. Moveor prsecipue,
quia, remota causahtate per se, nuham video
probabilem necessitatem tahs conditionis , nec
quomodo intehigi aut exphcari possit, nedum
suaderi. \\\ quo adverto hoc nomen conditio-
nis sine qua non, generale esse posse et spe-
ciale. Nam, generahter loquendo, omne prin-
cipium necessarium ad actionem, etiamsi per
se influat in iham, potest dici conditio neces-
saria, ut himen vel species ad videndum, et
calor in aqua dicetur etiam conditio necessa-
ria ad calefaciendum, quia nomen conditionis
de se est quasi transceudentale, quod de omni
quahtate, proprietate, vel circumstantia dici
potest ; ergo in iha generah significatione ,
quidquid est necessarium ad actionem, potest
dici conditio necessaria, seu, quod idem est,
conditio sine qua non. Ahter tamen communi
usu philosophorum, ac subinde propria signi-
ficatione philosophica, conditio sine qua non
habet specialem significationem , diciturque
quasi privative de tah conditione, quee, cum
necessaria sit, per se tamen non influit in ef-
fectum . Unde quoties ahqua forma, vel entitas
est necessaria ad effectum propter causahta-
tem per se, quam in ihum liabet, non dicitur
proprie conditio sine qua non. Etin hac signi-
ficatione, calor non dicitur conditio sine qua
non calefacit aqua, sed dicitur esse principium
per se calefactionis, sine quo aqua non potest
calefacere. Nec in calore potest distingui du-
plex ratio, una sub qua sit conditio sine qua
non, in dicta proprietate , et aha in qua sit
principium per se influens iu cahdum, quia
tota necessitas ejus est propter activitatem
quam per se habet : potest tamen in iho dis-
tingui duplex causahtas ; una formalis, res-
pectu aqua.', aUera efFectiva, respectu alterius
CAP. XXXIII. UTRUM COKCURSUS PR
caloris ; sub nentra tamen dicitur proprie con-
ditio siue qua non, respectu calefdctionis ma-
nantis postea ab aqua calida, quia calor illara
informans est illi necessarius, non ut qnee-
cumque conditio, sed ut principium per se in-
fluens in talem calefactionem. Imo nec prior
calefactio per quam aqua fait calefacta potest
dici proprie couditio necessaria ad posterio-
rem ab aqua calida manantem, sed est via qua
principium calefaciendi acquiritur, neque ba-
bet aliam ratienem conditionis necessariaj.
14.. Quod explicaiur amplius in calore aquce
calefacieniis. — Sic ergo in proposito cum
proportione pbilosopbandum censeo, nam si
calor aquse indiget nova prsemotione Dei ad
calefaciendum lignum, ipsa prsemolio conside-
rari potest, vel respectu caloris aquai in quo
subjectatur, vel respectu calefactionis ligni.
Nam priori modo formaliter afficit calorem ,
seu aquam, ut calidam, et denominat illam
motam vel ultimate actuatam, vel aliquid ejus-
modi. Imo in bac etiam prima babitudine po-
test influxus ille considerari ut est in fieri, et
ut sic est mutatio qusedam, et dicetur propria
praemotio aquae ; consequenter vero etiam ba-
bet aliquem terminum lactum suo modo, juxta
dicta in dub. 6, et sic est qualitas efficiens et
dans calori certum formalem effectum nobis
innominatum, quia ignotus est secundum pro-
priam rationem, et ideo generaliter denomi-
nabit prsemotam applicatam , vel alio simili
modo^ ut dixi. At vero respectu calefactionis
manantis ab aqua calida, preemotio illa babet
babitudinem causae efficientis , seu principii
necessarii ut aqua calida actu calefaciat^ juxta
iilam sententiam.
io. Idem applicatur in Jioc casu aclioni
causce secimdce. — Dico crgo prsemotionem
illam, secundum lianc posteriorem babitudi-
nem, non posse habere connexiouem necessa-
riam cum actione causee secundee, nisi sit ne-
cessaria ad per se influendum in illam. Quia si
talis praemotio sub priori ratione consideretur,
nimirum, ut formaliter afficit vel immutat cau-
sam secundam, non potest esse illi necessaria
ad agendum, uisi talis preemotio sit etiam et-
fectrix proprie et per se actionis causse secun-
dae, et propter talem efficientiam ad effectum
causse secuudae sit necessaria. Nam seclusa bac
liabitudine, nullaratio necessitatis in tali prae-
motione respectu actiouis causae secundse cogi-
tari potest ; non est enim satis dicere esse con-
ditionem neces.sariam , nisi necessitas illa de-
claretur, ejusque ratio aliqua proferatur, quod
hacteuus a nullo defensore illius opiuionis fac-
.^VIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETC. d47
tum invenio. Et, nisi fallor, hoc probat effica-
citer discursns a me factus in lib. 1 de Auxil.,
cap. 6, ubi ostendi nec per nomon anplicatio-
nis, nec praemotionis, aut excitationis, talem
conditionem aut necessitatem ejus explicati
posse. Solum invenio datam esse postea dis-
tinctionem de duplici applicatione : una est
extrinseca , quae in corporibus fit per localem
propinquitatem cum ablatione sensibilium im-
pedimentorum : in potentiis vero animae fit per
objecti propositionem, aut cogitationem, et de
hac dicuntur procedere omnia quoe de ap -
plicatione ibi dixi, quiapropter illam non po-
nitur esse necessaria haec prsemotio primiB
causoe. Alia vero applicatio dicitur intrinseca,
et quasi immediata inter facultatem activaia
et actionem suam , et hsec dicitur necessaria
omnibus causis secundis prius natura quani
eliciant actionem suam, et solum fieri posse a
causa prima.
\Q. Quo7nodo inteUigenda sit applicatio al
agenduin. — Verumtamen, si proprie de ap-
plicatione pbysica et reali loquamur, non in-
telligitur proprie nisi inter res existentes : ad
rem autem futuram nou fit nisi per proposi-
tum, vel destinatioiiem animi. Applicatio ergo
causse &ecundae, in actu primo constitutaj, ad
actionem suam, si intelligatur esse tanquam
ad rem jam existentem, non fit nisi agendo,
ac subinde eliciendo actionem ipsam, ideoque
formaliter non fit nisi per actionem ipsam ;
bsec per seipsam fit, in quo ejus esse consistit,
et ideo, sicut ipsa non applicatur ageuti (ut
sic dicam) nisi per seipsam, vel per immedia-
tam habitudinem ad illud, ita e converso
agens non applicatur lioc modo ad agendum,
seu ad actionem ut existentem, nisi per illam-
met, utique eliciendo illam. Si vero appliea-
tio intelligatur ad actionem, ut futuram in
tempore, vel saitem ordine naturse, tunc, sup-
posita omni applicatioue passi vel objecti, quo2
vocatur extrinseca, nulla alia applicatio media
physica et propria, necessario intercedens in-
ter principium agendi et actionem, intelligi
potest, sed tantum moralis per animi propo-
situm, vel destinationem, quae Iiabet tantum
locum in bis potentiis auimai quae habent in-
ter se naturalem subordinationem , ratioiie
cujus uua imperat alteri^ seu movet et appli-
cat illam ad proprium actum; qui modus ap-
plicationis non solet fieri per impressionem
alicujus entitatis vel motionis fact<B in poten-
tia inferiori mota, sed solum per naturalem
subordinationem , vel sympatbiam ad poten-
tiam superiorem moventem. Igiiur talis appli-
i
LIB. III. DE AUXILnS INTERNIS DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
cationis modns non potest cum proprietate et
veritate attribui illi motioni prseviee^ quam
Deus imprimere dieitur omni causoe secundte.
Solum ergo per quamdam analogiam et imi-
tationera poterit dici applicatio, quatenus sine
tali prajmotione non potest talis potentia age-
re ; in illa vero posita, statim quasi necessitate
quadam actionem suam elicit. Heec autera tam
uecessaria connexio intelligi non potest in
tali prcemotione^ nisi propter aliquam vim et
efFicaciara propriam^ ac per se^ qnam habeat
in actionem causse secundoe in quam necessa-
rio influat, et a qua ipsa actio causas secundse
essentialiter pendeat : nam si heec secludatur^
tanta necessitas talis conditionis sine funda-
mento alBrmabitur. Merito ergo qui talem
prsemotiouem requirunt, hanc causalitatem
ilh attribuunt.
17. ITinc sequHur Jioc aiixilium esse actum
prhmim. — Ex hac vero resolutione intule-
runt auctores allegati pro priori sententia du-
bii uoni, auxilium hoc praevium esse actum
primum , vel complementum actus primi ,
saltem per modum cujusdam formse compleu-
tis vim activam necessariam ex parte faculta-
tis createe ad eliciendam actionem suam et
producendum eflfectum, quee consecutio vide-
tur mihi plane evidens ac necessaria. Proba-
tur per partes singulas. Nam imprimis illud
auxilium est actus quidam efBciens, et infor-
raans potentiam causaB secundae, nam est os-
tensum esse debere aliquam qualitatem , et
quamvis negetur esse qualitas, et vocetur mo-
tio, uihilorainus negari non potest quin sit ac-
tus entis in potentia, nam hsec est de ratione
omnis raotus , vel mutationis. Item ille actus
recipitur in facultate causse secundss tanquam
in potentia pure passiva respectu talis auxilii;
ergo e contrario auxilium iUud imprimitur ta-
li potentise tanqnam actns illins; nou imprirai-
tur autem cansse secundee tanquam actus se-
cundus ejus, nec tanquam inchoatio actus se-
cuudi ; ergo imprimitur ut actus primus, vel
complementura actus prirai, Antecedens pro-
batur, quia actus secundus caus;» secundse ef-
ficientis est ab illa effective : iste autera actus
praemotionis non est effective a cansa secunda,
ut jam iuter nos convenit. Et eadem ratione
uon potest esse inchoatio actns secundi, quia
inchoatio actus secundi aliqnid est ipsius actus
secundi ; ergo est ahquid actionis causse se-
cundae ; ergo est effective a causa secunda.
Deuique causa secuuda sicut facit, ita etiam
inchoat actionera snara, et donec intelligatur
actu iufluere^ uon iutelligitur inchoare actum
secundum. Motio autera prsevia prsecedere di-
citur ordine naturse actualera influxura causse
secnndae; ergo uullo modo est actus secnndus,
vel inchoatio ejus. Prima vero consequeutia
probatur, quia actus actuans poteutiara adse-
quate dividitur in actum primum et secuu-
dum, quia uec datur actus tertius, nec prior
primo, nec inter primum et secundum potest
cogitari medinra, snb actu prirao omue com-
plementum ejus, et sub actu secundo omnem
iuchoatiouera ejus coraprehendendo. Cura er-
go illa prsemotio sit actns causam secundam
actnaus, et formaUter eam reducens de poten-
tia iu actnra, et uou redncat illam forraahter
iu actnm secuudum, vel inchoationem ejus,
uecesse est ut ad actnm priranra pertineat. Et
quia iu causa secunda supponitur virtus ali-
qna activa, qnse est quasi conuatnrahs et iu-
triusecus priraus actus ejus, uecesse est ut ille
prsevius concursus sit coraplementum actus
primi, quod tandem his verbis concedit Alva-
rez, disp. 18, u. 12 et 18, et D. Thomse et
Thoraistis id tribuit.
18. Sequitur secundo, catcsam secimdam non
halere ex se totam virtutem necessariam ad
agendim, illamque complejidam esse per illud
auxilium. — Ex quo ulterins iufertur facnlta-
tem activam connaturalem causse secuudse ex
se uon habere totam virtutem agendi uecessa-
riam ad talem effectum producendura, vel ta-
lera actionem efBcieudam, sed talem virtu-
lem compleri per illud additum, quod per id
prsevinm coucursura illi adjnngitnr. Probatur
ex principiis auctornm eorumdera, qui prio-
rem senteutiam dubio praecedeuti propositam
defeudunt. Primum est, quod poteutia ac-
tiva causse secundae , prsecise spectata , ad-
huc est in poteutia passiva et receptiva illius
additi, seu motionis, ut dubio quarto visum
est ; ergo recipitur in illa" per modum actus
primi, et prsevii ad secundum. Declaratur a
siraili in oculo, nam quia visus de se est in
potentia ad speciem, ideo siue specie est iu-
completa virtus, et actus primus videndi : ita
ergo omnis virtus activa propria causse secim-
dse, de se et ante illura concnrsura prsevinm,
nou est iu actu primo completo ad ageudum,
ac proinde non habet integram et completam
virtutem activam, sed per motionem illam
completur. Ergo sola facultas causse secnndse
sine tali priucipio uon est completa virtus ac-
tiva. Secundnm priucipium est poteutiara ac-
tivam causae secundae non esse iu actualitate
perfecta , ct ideo uecessarinm esse hunc prae-
vium iufluxum iu ipsam causam, ut per illum
CAP. XXXIII. UTRUM CONCURSUS PR
suppleatur defectus actnalitatis ejus; ergo talis
potentia ex defectu actualitatis habet ctiam
defectum virtutis activee^ et illum supplet prce-
via motio actuaudo amplius ipsam potentiam;
ergo actuat illam complendo actualitatem^
quia illa actuatio tota est ad agendum , nec
defectus virtutis activa aliter suppletur quam
addendo et complendo virtut«m agendi. Ter-
tium principium est^ quia causa secunda non
habet proportionaiam virtutem activam ad
dandum esse existentia? suo effectui , et ideo
indiget hac prsemotione ; ergo haec motio sim-
pliciter complet virtutem activam causge se-
eundse. Probatur consequentia, quia nulla ef-
ficientia esse potest^ nisi per illam educatur
aliquid de non esse ad esse ; ergo virtus quse
non est completa ad dandum esse, nou est
completa ad efficiendum, et consequenter mo-
tio illa, vel qualitas aut entitas per quam acti-
vitas existentise tribuitur, magnum comple-
mentum virtutis confert causae secundse ad
efficiendum.
d9. Idem ostendilur ex dictis illorum aucto-
rum. — Quarto, ex aliis locutionibus eorum-
dem auctorum idem convincitur. Dicunt enim
voluntatem, verbi gratia, per hanc motioneni
efficere actum suum amoris, vel alium simi-
lem. Ita fatetur Ledesma, art. 3, concl. 6, di-
cens per hanc motionem causam secundam
applicari ad operandum, et producere actum
secundum, et idem repetit de voluntate, art. 6,
concl. 3, ubi duo conjunguntur, scilicet, ap-
plicari et producere, quse non possunt eodem
modo fieri ab illa motione : nam applicari fit
ab illa sola, et voluntas vel causa secunda in
hoc dicitur se habere passive. Unde illud ap-
plicari intelligendum videtur formaliter re-
spectu motionis, nam Deus solus dicitur appli-
care causam secundam ad operationem : ap-
plicat autem imprimendo illam motionem;
ipsa ergo motio est per quam causa secunda
formaliter applicatur. Aliud vero, scilicet,
operari est active a voluntate et a causa secua-
da ; ergo cum dicitur operari per illam motio-
nem, necesse est illud intelligi in geiiere causse
efficientis ; ergo operatur voluntas per illam
motionem tanquam per quoddam principium
formale operandi, sive illud sit principale,
sive instrumentale, sive integrum, sive par-
tiale. Ergo tale principium dat voluntati vir-
tutem aliquam agendi, aut saltem comple-
mentum ejus.
20. Alii loquendi modi idem confirmant. — Et
hoc coufirmant alii modi loquendi eorumdem
auctorum ; vocant enim hunc prsevium con-
.^VIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETC. 4^9
cursum, motionem viriuosam, utique ad ageu-
dum, et tota illa virtus tribuitur causae sccun-
dae, ut per illam agat, et tanquam necessaria
illi ad agendum ; ergo complet virtutem ejus.
Quid enim est complementum virtutis, nisi ad-
ditio virtutis per se activ;», sine qua fieri non
potest ut preeexistens virtus aliquid agat ? Et
similiter vocant hanc motionem , virtutem
iiistrumentalem primse causa^, ad dandum
esse effectui causoe secundte; virtus autem
instrumentalis actus primus est respectu auc-
toris actionis, et prffisertim ubi talis virtus est
qualitas, ut videre licet in semine, et calore vi-
tali, et multi eodem modo loquuntur de specie
impressa. Ostensum autem esthanc motionem
esse qualitatem, et debere esse activam, et
dari causse secundae, ut necessariam ad suum
effectum, et ad suam actionem et inchoatio-
nem ejus. Quomodo ergo potest consequenter
negari quin talis motio vel qualitas compleat
virtutem agendi causoe secundae , cum det illi
vjrtutem saltem instrumentariam necessariam
ad actionem suam ? Unde tandem ipsimet auc-
tores ita loquuntur, ut dicant Deum, proemo-
vendo causas secundas, illas applicare ad ope-
randum, eisque tribuere complementnm vir-
tutis activae, ut expresse loquitur Alvarez,
disp. 19, concl. 3, § Confirmatur, et disp. 48,
n. 12, et verbis sequivalentibus id tradit Le-
desma, art. 5, concl. 2, dicens hanc motionem
esse principium intrinsecum operationis for-
maliter inhserens creaturae, vel volunlati crea-
tae. Quid enim potest esse principium formale
operationis, nisi sit virtus operandi ? Aut quo-
modo potest esse principium intrinsecum et in-
hserens , quin det subjecto virtutem operandi.
Verum est illum auctorem statim ita explicare
dictam assertionem. ut illam destruere videa-
tur; sed hsec ipsa perplexitas difficultatem
doctrinse attestatur.
21. Idem probatur ex gratia efficaci, argu-
mento ad Jiominem. — Quinto, videtur quidem
sumi efficacissimum argumentum ad homi-
nem ex alio principio de gratia efficaci, quod
pro coustanti habent dicti auctores; putant
enim gratiam efficacem consistere in hoc prae-
vio influxu causae primae in secundam elevato
ad ordinem gratise, et ad actus supernatura-
les, et nihilomiuus tribuunt ilii auxilio, quod
dat vires efficacissimas voluntati , illi accom-
modantes haec verba et alia similia Augustini ;
multo autem magis est dare vires efficacissi-
mas, quam complere virtutem agendi, nam
illae vires sunt ad agendum ; et ita constituit
voluntatem in actu primo , nam actus secun-
150 LIC. Iir. DE AUXILIIS INTERNIS
dns non dat vires agendi, sed por vires agendi
fit. Unde Ledesma, art. 5, concl. 2, ration. 4,
dicit anxilium efScax effifere in nobis mnltas
operationcs snpernaturales dilectionis, contri-
tionis, et Denm per illud et per volnntatem
illas efficere, et dicit lioc esse certnm secnn-
dum fidem, qtiia voluntas cnm illo anxilio
concurrit ad operationem; ergo necesse est ut
fateatnr anxilium habere etiam propriam vim
cfficiendi illas operationes, et illam commnni-
care volnntati cui inha?ret; ergo ex vohmtate
et ilio auxilio completur unum integrum priu-
cipium talis operationis.
22. Maxime in voluntate agente sine hahitu
infuso. — Maxirae vero urget hoc principium
in voluntate, quando ehcit hos actns snperna-
tnrales sine habitu infuso, vel alio principio
intrinseco supernaturali inhserente ; docent
enim dieti anctores tunc sohim auxilium prae-
vium et efficax esse principium intrinsecum
lotale, per qnod vohmtas efficit tales actus, et
illam motionem virtuosam supplere totam ac-
tivitatem habitus infusi. Ergo tunc saltem
negare non possunt quin motio illa sit actus
primus, et det vohnitati virtutem agendi :
nam supponunt voluntatem non posse elevari
ad eliciendos hujusmodi actus, qnin prius na-
tura constitnatur in actu primo, per ahquam
entitatem creatam sibi inhserentem, quse sit
ilh principium formale, imo et principale, et
tota virtus agendi talem eflfectnm, nt supra
visnm est. Ergo ille concursns est tahs actus
primus in illo casu; ergo semper est tahs quia
ab eisdem supponitnr semper esse idem ejus-
demque rationis; ergo semper actuat eodem
modo, saltem quoad eff^ectnm formalem quem
per se tribnit potentiee ; ergo semper est actus
primus, et dat potentice virtutem agendi.
23. Hinc infertur 'prirna repugnantia in
dictis anctorum illorum. — Ex quo infero pri-
mo inveniri repugnantiam in ahquibns dictis
ihorum auctorum, quam notare oportet, quo-
niam ad confirmationem nostrse sententioe
mnltum conferet. Prinjum igitur Ledesma,
a. 6, concl. 2, in fine quartoe probationis, dicit
implicare, auxihum prsevium efficax concnr-
rere in latione principii efi^ectivi, et nt apphcat
ipsum principium efi^ectivum, quia ahas idem
appUcaret seipsum, et simul esset actus pri-
raus et secun(his, et simul esset in actu et po-
tentia secundum idem : paulo vero post, in
quodam notabih post tcrtiam conclusionem ,
dicit, quando vohmtas operatur sine habitu
infuso per solura anxihum efficax, tunc ilhid
auxihum simul habere rationem principii acti-
DiviN.f; GnATi.f: in genere.
vi et actus primi, et apphcationis seu motionis
vohmtatis. Quomodo ergo ista cohserent? Nam
id quod imphcat nunqnam fieri potest. Nam
idem apphcaret seipsum, et simul esset actus
primus et secundus, et in actu et potentia
secnndnm idem. Qnod si hsec vere sequuntur,
et repugnat, non magis conjungi poternnt in
iha prsemotione, quando datnr non habenti
habitum, quam cura datur habenti, cnm sup-
ponatur motio in utroque casu esse ejusdem
rationis ; parumque refert quod volnntas non
habeat alinra actura primum, quando caret
habitu , quia posset suppleri per aham quaU-
tatera , vel entitatem ab auxiUo illo efficaci
distinctam, si repugnaret iUud auxiUura esse
actura priraum, et virtntem operativam,
24. JExplicatur impUcatio quam statuehat
Ledesma. — Veritas autem est iUam impUcatio-
nera nnUius momenti esse, quia sicnt, quan-
do potentia non habet habitum, auxiliura iUud
est principiura effectivura, et seipsura apphcat
ad agendum, et id non repugnat, quia iUud se
applicare, nihil ahud est qnara agere ; ita, si
iUud auxihura datur potentise operanti per ha-
bitura , siraul esse poterit principiura agendi ,
vel coagendi cum habitu, et seipsum appUcans
ad talem aetionera. Unde, ut supra vidimus,
in aUis locis fatetur idem auctor universaUter
tale auxiUum vel concursnm prseviura esse
causam efficientem, et principium agendi, ut
jara retuli. Deinde sicut in uno casu non est
actus secundus, sed iUum facit, et ab iUo rea-
Uter distinguitur, ita quando cum habitn opo-
ratur, non est actus secundns propter eam-
dem rationem. Ac denique, sicut tale auxi-
linm, operando sine habitu non fit in actu
et potentia secnndum idem, ita nec cum iUo
operando, quia cum tale auxiUum, sive cum
habitu, sive absque iUo, uunquam separa-
tur ab operatione, nunquam est in re ipsa in
potentia agendi, sed semper actu agens. Quod
si prsecise spectetur ut est prius natura qnara
ejus actio , sic etiara in neutro casu est tale
auxiUum in potentia receptiva, quia non est
capax aherins prsemotionis vel appUcationis ,
ne procedatur in infinitum : in ntroque au-
tem casu est per modum potenti* vel virtu-
tis activse, quatenns est principium agendi.
25. Secuncla repugnantia, quum dicant hunc
concursum esse causam effectivam actionis, et
tamen negent dare posse agere. — Altera repu-
gnantia est, quia fatentur hi Doctores hanc
motionem preeviara esse veram et per se effi-
cientem causam actionis et efifectus causaj se-
cundse, et negant dare posse agere, sed tan-
CAP. XXXIII. UTRUM CONCURSUS PR.EVIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETC.
151
tum agere, utrnmque enim passim in eis lep,i-
tur , ut patet ex locis in boc capite allegatis.
Quod autem illa inter se pugnant facile osten-
ditur : nam illud auxilium est vera causa ef-
ficienS;, et non ut agens qiwd; ergo ut princi-
pnim q^io efiiciendi ; sed omne principium
qico dat supposito operanti potestatem agen-
di ; ergo etiam hgec motio dat posse operari.
Et confirmatur^ nam in illo casu quo voluntas
supernaturaliter operatur sine habitn, ipsi fa-
tentur hoc auxilium dare vokmtati poteetatem
operandi quam daret habitus si adesset ; ergo
eamdem dat voluntati habenti habitum, quia
est eadem facultas et motio, vel saltem com-
plebit posse , dando vim specialem agendi ,
quam non dat habitus. Prseterea, cum dicitur
hoc auxilium dare agere, vel intelhgitur dare
efFective, vel formaliter. In priori sensu ve-
rum est; tamen inde sequitur dare etiam ali-
quod posse, quia nulla qualitas vel entitas dat
supposito effective agere, nisi iu quantum dat
illi virtutem agendi, per quam virtutem re-
cipit suppositum potestatem agendi aliquid
quod antea non poterat, vel saltem agendi il-
hid novo modo. Si vero illa propositio in aho
sensu formali intelligatur, in rigore et pro-
prietate falsa est, quia nulla forma dat for-
maliter agere ahcui supposito, nisi actio, quia
ab actione agens formaliter denominatur
agens, et nihil aliud est agere, nisi esse agens,
seu actionem emittere. illud autem auxihum
non est actio ejus in quo recipitur, quia ab illo
non fit, ut supra visum est, et iidem auctores
fatentur ; ergo non constituit illum formaliter
agentem ; ergo nec dat formaliter agere. Quod
si latiori modo dicatur dare agere , quia nun-
quam datur tahs motio quin sequatur ipsum
agere, inde fit ut sohim det agere efficienter,
quia non ahter sequitur agere ex taU motione,
nisi efficiendo et emittendo actionem simul
cum causa secunda, et quasi trahendo illam ut
secura agat. Et ideo per hoc non toUitur quin,
ut detagere, detposse agere, quia illa consecu-
tio non est sine ordine naturee, et priusquam
ex tah auxilio sequatur agere, afficit formahter
potentiam, et dat ihi suam vim activam, quara
vocamus potentiam agendi, vel saltem cora-
plementum virtutis aut potestatis , sicut est
species visibilis iu oculo, et alise similes.
26. Tertia repugnantia in comparatione
concursus prcevii et siniultanei. — Tertiam
repugnantiam in eo invenio, quod interdum
dicti auctores , prsesertim Ledesma , ut supra
allegavi, motionem praeviam et concursum
simultaneum ( quem imbibitum in actione
causse secunda vocant) in duobus Eequiparant,
qtiffi simul cum proprietatibus illorum auxi-
liorum subsistere non possunt. Primo, in hoe
quod concursus simultaneus, sicut non est
qualitas, ita nec preevius , indicando etiara iu
re esse idem, de quo supra dixi. Sed illud prse-
mitto, quia hinc inferunt quod, sicut concursus
concomitans non complet et consummat actum
primuni in causa secunda, ita neque motio
prtevia. Hffic autem Eequiparatio destruit ralio-
nem auxilii prsevii ; nam inde sequitur non
habere veram rationem principii efficientis,
sed esse meram actionem, ac proinde nou ha-
bere unde distinguatur ab auxilio simultaneo,
quia illud etiam tantum est actio, et super-
fluum est tot multiplicare actiones tendentes
ad eumdem terminum. Quod si sunt duee, et
una sola est a causa prima, alia vero a causa
secunda simul cum prima, et istse habent or-
dinem causalitatis et naturse , ita ut illa sit
prior, hsecposterior, illa profecto quse est prior
habet etiam priorem terminum intrinsecum,
et ille poterit esse qualitas , et iUa erit princi-
pium secundee actionis, et consequenter pote-
rit complere actura primum in causa secun-
da. Illa ergo aequiparatio destruit sententiam
illam.
27. Quarto, repugnat quod dicunt hunc con-
cursum esse causam ef/lcientem actionis et
effectus et tamen non esse actum primum, aut
illuvi complere , sed esse actum secundum , aut
aliquidmedium. — Quarto, repugnare mihivi-
detur quod ssepe dicunt, hunc concursum prae-
viura esse veram causam efficientem efFectus
et actionis causse secundse, et nihilominus
non solum negant esse actum priraum, sed
etiara interdum negant complere actum pri-
mum, prsesertira Ledesma, locis supra citatis.
Ei e converso , atfirmant hoc prseviura auxi-
lium vel esse mediura inter actum primum et
secundum , vel magis ad actum secundum
quam ad primum pertinere. Aut enim intelli-
gunt pertmere ad actum secundum forraaliter,
vei realiter seu identice , vel causaliter. Pri-
mura irapugnatum jam est, et plane repugnat
cum causaiitate effectiva talis auxihi, quia
causa eliciens seu efficiens actum secundum,
non est actus secundus, sed fons ejus. Nec
etiara identice seu realiter illud auxiliura est
actus secundus, quia ostensum est distingui
realiter ab actione in qua consistit vel per
quam inchoatur actus secundus. Si autem di-
catur esse actus secundus tantum causaliter,
hoc nihil est, quia hoc modo etiara species vi-
sibihs, vel lumen glorise dici poterit actus se-
152
LIB. IIL DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN/E GRATLf: IN GENERE.
cuuclus , valde tamen abusive , et solum ad
eludendas difficultates , non ad rem declaran-
dam.
28. Solvitur replica. — Dicent fortasse per-
tinere ad actum secundum, quia nunquam ab
illo separatur, et quia facit facere efficaciter.
Sed non satisfacit^, quia utrumque etiam hal)et
lumen glorise ; nam imprimis nunquam sepa-
ratur a visione. Dices ita esse de potentia ordi-
naria, de potentia tamen absoluta posse sepa-
rari, quod non potest dici de auxilio efficaci.
Sed forte hoc posterius falsum est , ut statim
ostendam ; et licet esset verum de separatione
in duratione temporis , satis est quod ordine
natiirse prseintelligatur tale auxilium sine toto
actu secundo^ et quoad totam actionem et rea-
litatem ejus , nam simili modo lumen gloriee
facit efficaciter videre Deum. Diees id etiam
facere per auxilium prsevium illi additum. Sed
hoc ipsum est de quo controvertitur. Et prse-
terea, illo dato^ ilkid auxilium non facit face-
re , quia ipse sit actus secundus , sed propter
singularem efficaciam quam habere dicitur
circa ipsum facere , id est , circa actionem seu
actum secundum causse creatae. Unde si illud
auxilium prsecise consideretur, quatenus per
seipsum actuat et informat potentiam activam
causse secundae, non constituit illam in actu
sccundo, quia non constituit illam formahter
operantem, sed constituit ultimate applicatam
seu motam vel actuatam ad agendum , quod
totum revera pertinet ad actum primum com-
pletum, quia tunc in illa causa sic constituta
nondum est inclioatus actus secundus. In hoc
ergo sensu illud auxilium non facit facere , si
verbum illud facere sumatur formaliter, seu
in genere causog formaUs ; si vero sumatur
elfective, etiara in illo priori , non faeit facere
in actu secundo , quia ut sic nondum facit ;
eigo ad summum dici potest quod facit facere,
quia ita actuat potentiam, ut ex illo inevitabi-
hter sequatur ipsum facere, quod non est con-
tra vel extra rationem actus primi corapleti,
ut ostensum est.
29. Contra medium illud inter actum pri-
muni, et secundum. — Nec etiam oportet fin-
gere medium inter actum primum et secun-
dum , quia, ut supra probavi, repugnat im-
mediationi taUum actuum inter se, et ratio-
nibus formalibus eorum, quia totum id quod
supponitur ad actionem tanquam principium
ejus pertinet ad actum primura. Unde Ledes-
ma, in dicta qusestioue unica, in principio,
fundaraento 3;, sic describit hanc motionem
Dei : Est vis quccdam activa in ipsa voluntate
recepta, qua medlante voluntas exit in actum
secundum, quae descriptio apertissime convenit
in actum primum, et condistinguit omnino
tale auxihum ab actu secundo. Ideoque non
recte consonat quod idem auctor, eadem
qusest., art. 6, § Advertendum , ante quintam
conclusionem, dicit : Auxiliwn lioc est velut
medium, et tenet se aliquo modo ex parte po-
tentice, et simpliciter reducitur ad actum secun-
dum, et est initium actus secundi. Quomodo
enim potest esse actus secundus, vel initium
actus secundi, si est vis activa per quam vo-
luntas efficit actum secundum? Nam si per
initium intelhgat activum principium proxi-
mura actionis, et necessario influens in illara,
totum hoc pertinet ad actum priraum, et om-
nino realiter et formaliter distinguitur a toto
actu secundo, ut probavi. Si autem loquatur
de initio aliquo intrinseco ipsius actus secundi,
ut jam est in fieri, sic impossibile est vim
agendi ex parte potentiae esse totale initium
actus secundi, cum sit causa effectiva ejus ;
non ergo oportet verbis incertis aut novis uti,
sed ingenue fateri hoc auxilium esse actum
primum vel quasi partem ejus. Possemusque
non sine causa hos patres redarguere, quod
ahbi graviter repreliendant Molinam, quod
scientiam quamdam Dei mediara appellaverit,
quia nemo illam antea ita vocavit, quamvis
res ipsa non esset antea ignorata ; ipsi vero
nunc introducere velint actum medium inter
priraum et secundum, quem antiqui neque ita
nominaverunt, nec agnoverunt.
30. Omnia quce prolant liunc concursum non
esse actum primum, probant nullam entitatcm
additam causce secundw esse illi necessariam ad
agendtim. — Ultima et raaxirai ponderis repu-
gnantia est, quod omnes rationes quibus isti
auctores contendunt suadere hunc concursum
non esse qualitatem completara, activitatem,
seu virtutem, vel actum primum causaesecun-
da^, probant non esse entitatera aHquam neces-
sariam causse secundee ad agendum, sive sub
nomine qualitatis, sive motionis virtuosse, sive
instruraentarise virtutis significetur. Et ideo
dixi, in fme dubii noni, arguraenta utriusque
opinionis ibi relatse, siraul sumpta, probare
hunc prsevium influxum non esse necessa-
rium, nimirum conficiendo arguraentura hoc
modo:Si prsevius concursus essetnecessarius,
raaxime ad concurrendura effective et per se
cum causa secunda, prsemovendo iham; sed
hoc modo seu titulo non est necessarius; ergo
absolute necessarius non est. In majori cou-
veniunt omnes defensores talis concursus, ut
CAP. XXXIII. UTRUM COKCURSUS PR
Ledesma supra allegatus testatur, Minor au-
tem probatnr^ quia si auxilium efficax est ne-
cessarium^ est necessarium ad concurrendum
per se cum causa secunda ad agendum ; sed
auxilium efficax non potest esse talis qualitas
vel entitas ; ergo. Majorem probant argumenta
prioris sententiae relatae dubio nono^ et convin-
cunt, supposita tali causalitate, ut in toto dis-
cursu hujus dubii decimi demonstratum est.
Minorem vero efficaciter probant argumenta
posterioris sententia^,, quod facile patebit per
illa discurrendo. Prius vero noto diversitatem
iuter dictos auctores; nam Ledesma concedit
auxilium efficax, saltem in voluntate, esse
qunlitatem ; Alvarez autem id negat^ sed con-
tendit tantum esse motionem. Item prior ne-
gat esse complementum actus primi, seu vir-
tutis causae secundse : posterior vero id facile
admittit.
31 . Examinantur illce rationes sigillatim :
pri7na, ex complemento mrtutis activce creatce. —
Prima ergo ratio est, quia causa secunda habet
virtutem activam completam in suo genere ;
ergo non indiget complemento, quee ratio evi-
dentius concludit contra eos qui docent auxi-
lium esse qualitatem activam, et principium
necessarium ad eliciendum actionem : nam si
est qualitas activa^ passive tantum recepta iu
causa secunda^ et illi necessaria ad ageudum,
non potest non esse complementum virtutis
agendi, ut probatum est ; ergo si tale comple-
mentum non est necessarium^ nec talis qua-
litas necessaria est. Verumtamen non minus
efficaciter et absolute probat ratio potentiam
habentem virtutem completam non indigere
complemento addito per novam entitatem rea-
lem^ quocumque nomine vocetur ; quia quod
est completum in virtute agendi simpliciter,
non indiget complemento virtutis, ut agere
possit : nam complementum virtutis est addi-
tio virtutis; quod autem est completum^ non
indiget additione virtutis^ ut agat^ licet possit
illa indigere^ ut facilius aut velocius agat. Nec
satisfacit respondendo potentiam completam
in virtute, posse in eadem per modum motio-
nis vel applicationis compleri. Hsec enim re-
sponsio aliquem habet locum, si motio illa vel
applicatio solum esset conditio sine qua non ;
hsec enim requiri potest interdum ultra com-
pletum principium agendi. At vero cum illa
motio dicatur necessaria tanquam per se in-
fluens in effectum, negari consequenter non
potest quin addat virtutem agendi^ et eo titulo
sit necessaria^ quod plaue repugnat, si jam
supponit completam virtutem activam, quo-
-^VIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETG. 153
cumque modo^ vel per quamcumque entita-
tem^ virtutem illam addere intelligatur.
32. Secunda ex superfluitate plurium quali-
tatim. — Et hoc etiam confirmat secunda ra-
tio^ quse sumebatur ex superfluitate plurium
qualitatum, quando una potest habere^ imo
supponitur habere (;ompIetam virtutem agen-
di. Hsec enim ratio non minus urget sub ge-
nerali voce entitatis, seu rei, quam sub no-
mine qualitatis. Nam vulgare principium in
quo nititur illa ratio , Frustra fit per plura
quod potest fieri per pauciora, non arctatur ad
plures qualitates, sed transcendentaliter pro-
fertur^ verumque censetur de pluribus rebus,
habet enim eamdem rationem in quocumque
rerum genere ; eo vel maxime quod ipse Le-
desma, qui illo argumento utitur, alibi fate-
tur in causis agentibus actione immanente il-
lum concursum praevium esse qualitatem, ne-
que potest negare quin sit activa, cum ibidem
dicat esse principium per se influens in actio-
nem causse secundse ; ergo vel illa qualitas non
supponit completam virtutem agendi in po-
tentia ctiam habitu supernaturaliter infor-
mata^ vel si illam supponit, superflua est
alia qualitas addens activitatem ad eumdem
actum.
33. Tertia ex processu in infinitum. — Si-
mili modo, allegari potest tertia ratio dedu-
cens ad processum in infinitum^ quia, si causa
secunda indiget complemento virtutis, solum
quia virtus creata est et pendens, ac subordi-
uata causse primse in agendo , heec omnia con-
veniunt illiqualitati, vel motioni, per quam di-
citur compleri virtus causse secundae ad agen-
dum : nam etiam illa (!st qualitas creata, et
pendet a concursu primee causai in agendo, et
subordinatur illi ; ergo indigebit alio comple-
mento^ et sic procedetur in infinitum; quod
argumeutum maxime urget coutra eos qui
admittunt illum concursum prEevium esse
qualitatem ; et ideo Alvarez constanter id ne-
gat, dicens esse puram motionem^ et ita facile
respondet negando primam consequentiam,
quia qualitas indiget motione , motio autem
non indiget motione, sed seipsa movetur. At
nos satis ( ut credo ) convicimus nou posse
esse sine qualitate. Deinde^, etiamsi motio ad
movendum quasi formaliter non indigeat alia
motione, quia ad illum eflectum non indiget
alio concursu, nisi illo quo fit et conservatur ,
nihilominus ad ageudum aliquid ahud a se
realiter distinctum, tanquam principium per se
efficiens illud, iudigebit uovo concursu primae
causae, ac subiude uova motione^ quia si indiget
LIB. in. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^E GRATI.-E IN GENERE.
m
concursu priraEe causee^pendet ab illa essentia-
liter in agendo, et subordinatur illi, quse est
unica ratio propter quam dieitur virtutem cau-
sse secundse indigere nova motione. Unde cum
illa dependentia et subordinatio ad primam
causam non proveniat ex ratione qualitatis, sed
ex transcendentali ratione entitatis, vel virtu-
tis causee creatse, profecto seque procedit ratio
in quacumque entitate^ sive qualitas, sive mo-
tio vocetur. Quod si in illa ultima entitate^
qualitate, vel motione optime intelligitur de-
pendentia, et subordinatio ad primam causam
sine additione prsevise motionis, cur non etiam
in quacumque virtute activa causae secundee,
et in suo ordine completa, intelligi poterit ?
Atque vis hujus rationis, ex his quce iu du-
bio U, capite sequenti, dicemus, magis in-
notescet.
3-4. Quarta, de insuffictentia otnnis virtutis
creatfe ad agendum ante auxHiuni efficax; non
erit auxilium sufficiens. — Quarta et potissima
ratio erat , quia ahas nulia virtus creata ante
praivium Dei concursum esset sufSciens ad
suum effectum, et sic in ordine gratice ante
auxihum efficax non erit auxilium sufficiens,
quod dici non potest , quam rationem semper
existimavi in hac materia efficacissimam. Et
quamvis P. Ledesma graviter ferat quod illam
phis justo exaggeraverim , nihilominus ipse
refert P. Joannem Vincentium, ejusdem secum
famihae doctissimum virum, iUam iusolubilem
reputasse, fuisseque illa convictum, ut necessi-
tatem auxihi physice praedeterminantis nega-
verit. Sed de hac motione in hbro 5 ex profes-
so dicturus sum; nunc sohim dico ipsi etiam
P. Ledesmse visam esse iham rationem effica-
cem , ad probandum talem concursum non
posse esse necessariiim propter coraplemen-
tum virtutis causse secundse ad agendum. Nos
autem, ut opinor, non minori efficacia osten-
dimus ilhim concursum, eo modo quo ab ip-
somet Ledesma ponitur , esse complementum
virtutis, cum dicat ihum esse qualitatem et
principium per se efficiens actionem causse se-
cundte, sine quo talis actio fieri non potest.
Ergo si iUa ratio efficaciter probat non requiri
complementum actus primi seu virtutis causse
secundse, efficaciter etiam refelht necessitatem
tahs concursus pra?vii; nec nhnus convincit
hsec ratio contra P. Alvarez et ahos qui negant
ihum concursura esse quahtatem, et conce-
dunt esse coraplementum virtutis et actus pri-
mi. Nam si est complementum necessarium
ad actum primum completum , parum re-
fert quod sit quaUtas vel entitas aherius gene-
ris; cujuscumque enim sit, si deest, jamactus
primus non est completus ; ergo nec integer ;
ergo nec sufficiens, quia ad ehciendum actum
secundum, sohis actus primus integer et com-
pletus est sufficiens, ut ipsum nomen suificieu-
tis evidenter indicat, et in hbro quarto latius
dicturi sumus , et in quinto amphus urge-
biraus.
35. Diluitur repUca P. Ledesmce. — At vero
P. Ledesma pro illa sententia respondet mira-
bihter art. i\, conchis. 2, auctores qui dicunt
concursum prsevium esse completivum et con-
summativum auxilii sufficientis, non negare
auxihum sufficiens , sed potius eo ipso suppo-
nere ihud ; nam id quod completur et perfici-
tur, supponitur ad tale complementum , quia
in omni re coraplementum et consummatio
rei distinguitur ab illa, sicut existentia est
complementum essentise, et ideo ab iha distin-
guitur. Sed imprimis responsio est contra
mentem illorum auctorum, quos ipse ibi ex-
phcare conatur ; nam de ihis refert negasse
necessitatem talis complementi, quia non sup-
poneretur auxihum sufficiens; ergo non pote-
rant in sua sententia ihud suppouere, ut com-
pleretur, sed potius ut vere possit supponi,
necessitatem talis compleraenti auferendam
judicabant. Deinde iha responsio abutitur ver-
bis ; nara si corapleraeutura ihud est necessa-
rium, ut virtus agendi sit integra et completa,
non potest dici complere auxihum sufficiens
tanquam supponens ihud, sed tanquam com-
plens et integrans ihud; sicul uhiraa unitas
est necessaria ad complementum numeri in
tah specie, vel sicut uhimus terminus naturse
ad corapleraentum suppositi est necessarius.
Quee exempla ostendunt falsum esse ihud prin-
cipiiim : Complementum rei distinguitur a re.
Neque exemplum de essentia et existeutia est
ad rera, quia existentia non complet essentiam
in ratione essentise , sed in ratione entitatis
actualis, et in hac ratione uon supponit illam,
neque potest non inchideie iham.
36. Completur qimrta ratio. — In prsesenti er-
go quarta iha ratio, quaidem etiara auctor uti-
tur, in hoc sensu procedere debiit , ut sit effi-
cax, quod si auxihura prsevium dat comple-
mentum actus primi , et est necessarium ad
ihum, complet forraaliter et intrinsece auxi-
hum sufficiens, et in hoc sensu evidenter pro-
batur iho argumento , quod actus primus non
est suffi^iens, nisi in tota virtute necessaria
ad actionem completus sit. Et ita ratio iha,
qua isti auctores couviucuntur ad negandum
quod tahs concursus prsevius sit necessarius
CAP. XXXIII. UTRUM CONCURSUS PR
iit complementum actiis primi, absolute con-
vincit illum concursum praevium non posse
esse uecessarium , cum ponatur esse princi-
pium per se ac necessarium actionis et effec-
tus causae secundse ; loquor autem semper de
necessitale talis complementi, quia si non po-
natur ut necessarium, sed ut utile_, vel augens
virtutem , sic non procedit ratio , quia potest
supponi auxilium sufRciens, et niliilomiinis
jierfici per aliud auxilium; tunc autem non
complebitur prius auxilium iu virtute necessa-
ria ut fiat actio, sed augebitur virtus ut me-
lius vel facilius operetur. Ratio ergo procedit
de complemento actus primi necessario, et sic
redargutio et repugnantia dictorum videtur
manifesta.
37, Altera replica rejicitur. — Ultimo tamen
respondere possunt, quod interdum etiam insi-
nuant, virtutem causai secundee esse comple-
tam in suo ordine, et in eo compleri non posse,
ac proinde sufficientem esse ; auxilium autem
prsevium esse necessarium in alio genere , ct
nou ut actum primum causae secundse, sed ut
virtutem primai causee , per quam applicat
causam secuudam ad operandum, influendo
etiam per eumdem concursum in operationem
caus83 secundae, etideo neque esse superfluum
illum influxum, quia est in alio genere, neque
illum concursum indigere alio praevio, quia
ipse est jam completus in illo ordine. Sed baec
responsio babet pecubarem difficultatem in
praesenti materia de auxiliis gratiee, quia in or-
dine gratiae non dantur auxilia praevia ut sim-
pUciter necessaria, nisi ad supplendum defec-
tum proximarum virtutum in potentiis natura-
bbus et in liomine lapso, quae diffieultas specia-
Hter est in bomine supernaturaliter operante
sine babitu infuso ; nam iu illo auxilium efficax
dicitur dare totam illam proximam virtutem
operandi ; quomodo ergo sine iilo babet auxi-
lium sufficiens? Aut quomodo iu illo auxilium
efficax nou est propriissimus actus primus
causae secundae ? Sed baec et similia in libro 5
reraitto. Nunc praesistendo in generali dispu-
tatione de concursu necessario primae causee,
duobus modis evasionem illam impugno.
38. Prima refutatio. — Primo, quia licet
virtus activa causae secundai .sit completa in
suo genere, nibilominus prsecise spectata non
babet actu totam activitatem intrinsecam sibi
uecessariam ad agendum,sed partim babet
illam in actu primo, partim tantum in po-
tentia vere passiva, quatenus potest recipere
iu se qualitatem illam concursuspraevii; ergo
non simpliciter, sed tantum secundum quid
.^VIUS CONSTITUAT CAUSAM, ETC. ISo
est sufficiens ad efiectum suum efficiendnm ,
nec poterit dici actu simpliciter sufficiens,
donec prcevium concursum actu receperit. Et
quamvis demus bunc concursum se tcnere ex
parte Dei, quasi vices ejus supplendo, boc
non obstabit quominus sit verus actus primus
potentiae causse secundae informans iliam , et
consequenter reducens illam de potentia rece-
ptiva in actum primum utique activum ; ergo
Iioc non obstat quominus vere constituat illam
in esse completae potentiae activae simpliciter
sufficientis ad talem effectum. Declaratur a
simili in potentia visiva; nam praecise spec-
tata, ut est potentia animae, liabet totam acti-
vitatem, quae ex parte potentise proximae ad
videndum est necessaria. Nibilominus tamen,
quamdiu illa potentia non babet actu speciem
visibilem, sed est in potentia receptiva illius,
illa activitas est simpliciter incomplcta et in-
sufficiens; et species postea illi impressa, licet
sit quasi semen objecti, et instrumentum vi-
cem ejus subiens ad concurrendum cum po-
tentia, nibilominus est verus actus primus po-
tentiae visivae, eam reducens de potentia re-
ceptiva in actum primum activura, et comple-
tivum integrae virtutis visivae in suo genere ;
ergo idem est in praesenti , servatur enim ea-
dem proportio, solumque e.=t differentia, quia
in visu necessitas speciei est ex peculiari ra-
tione potentiae cognoscitivae ; in potentia vero
creata , ut sic , dicitur oriri illa necessitas ex
generali ratioue virtutis creatae ; boc autem
nibil impedit quominus, servata proportione,
tam incompleta sit omnis potentia creata ad
suam actionem, quatenus est potentia visiva
siue specie ad visionem eliciendam. Et hoc
satis est ad vim quartae rationis, quam supra
ponderavimus, quia sicut visus carens specie
non potest dici sufficiens ad videndum , nisi
remote et in potentia passiva , donec speciem
actu habeal , ita omnis virlus creata omneque
auxilium antecedens tempore ad auxilium
efficax, non potest dici sufficiens simpliciter
nisi remote, et in potentia passiva. Quam vero
falsum et absurdum Iioc sit in negotio gratiae,
in lib. 4 et 5 videbimus.
39. Secundo impugnatur illa replica nu-
mero 37 dicta. — Secuudo, impugno illam eva-
sionem, quia si ille concursus praevius non est
necessarius ut ipsam potentiam creatam com-
pleat in virtute agendi, sed tanlum ut sit vir-
tus instrumentaria Dei, supervacaneus est :
nam cum Deiis per seipsum intime sitin causa
creata et in illius virtute, per suam etiam vir-
tutem increatam potest juvare causam secun-
156 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
dam ad agendum, et non indiget virtiite creata
media, per quam ipse operetur id quod e.?t
sibi proprium in actionc causse secundaj. De-
claratur exemplo adducto de potentia visiva,
tam corporali quam spirituali : nam quia in-
digeo juvamine ct determinatione objecti ad
visionem, ideo quando objectum per seipsum
non potest adesse potentiaj ad suum auxilium
vel determinationem praestandam, id facit per
motionem vel qualitatem mediam, qua sit
instrumentum ejus, ut est species impressa;
quando vero objectum per se adest potentiee^
et totum illud munus per se praestare potest,
non iutervenit illa motio preevia per impres-
sionem speciei, quse sit veluti instrumentum,
ut in visione beata^ et aliis multis philosopba-
mur. Eadem autem ratio et proportio in prae-
senti causa invenitur.
40. Confirmatiir ex sancto Tlioma. — Unde
D. Thomas, qusest. 3 de Potent., art. 1, iu cor-
pore^ in ultimo modo quem ponit, quo causa
prima operatur in operatione causEe secundae,
tanquam principaUs causa in cujus virtute
causa operatur ad esse, manifeste^declarat il-
lam virtutem Dei;, per quam virtus causse se-
cundaj suo eifectui conjungitur, et in qua ni-
titur in operando, non esse aliam a virtute
increata ipsius Dei; dicit enim illam virtutem
non distingui ab essentia et substantia ipsius
Dei. Et inde coUigit differentiam intcr coelum
et Deum, nam coelum operatur cum causa se-
cunda per virtutem emissam, et a se distinc-
tam^ ubi non est. Deus autem ubique est, et
virlus ejus idem est quod ipse : Et ideo (inquit)
potest dici quod Deiis in qualiiet re operatur,
in quantum ejus virtute {utique idem est quod
ipse) indiget ad agendmn. Ergo ad influxum
per se et proprie effectivum, quem Deus exlii-
bet causse secundee ad opus ejus, non indiget
Deus illa virtute emissa creata et instrumen-
taria ; ergo si illa est necessaria, oportet ut sit
ex indigentia ipsius causee secundffi, quee per
se est in poteutia tantum passiva quoad com-
plementum virtutis agendi. Quod si hanc indi-
gentiam non habet, profecto concursus ille
prsevius non est uectssarius propter efficien-
tiam per se, cum etiam ex parte Dei necessa-
rius non sit. Seclusa autem efficieutia per se,
uullam utilitatem, nedum necessitatem habere
potestj ut supra probavi. Ergo vel fatcndum
cst potentiam causae secundee esse per se in-
sufficientem iu actu primo, vel superfluum il-
lum concursum prsevium.
41 . Confirmatur secundo ratione. — Accedit
quod; etiam posito illo concursu praevio et ef-
DIVIN^ G^kim IN GENERE.
ficientia ejus, necessarium est ut Deus imme-
diate, per seipsum et per suam virtutem in-
creatam, immediate influat in actionem crea-
turse ; ergo si quae est efficientia in illo con-
cursu / ilia non se tenet ex parte Dei ; ergo
oportet ut vel sit ex parte causae secundae, et
ad complendam iusufficientiam virtutis ejus,
vel impertinens sit. Antecedens supra proba-
tum est, et auctores illi illud negare non au-
dent. Posterior etiam^consequentia nota est,
cum sufficienti partium enumeratione, tum
ex omnibus dictis. Prior autem consequentia
probatur, quia nulla alia ratio suadet, imo nec
permittit ut Deus duplici via (ut sic dicam)
praebeat efficientiam ex parte sua necessariam
ad actionem causae secundae. Gur enim per
eamdem suam virtutem increatam non prae-
bebit totum suum influxum ad efFectum causae
secundae necessarium ? Denique tota necessitas
hujus coucursus praevii ponitur ex parte causae
secundaj, quia quantumvis sit in sua natura
perfecta, est in potentia, et debet prius reduci
in actum, et quia non potest esse movens, nisi
mota ; ergo, consequenter loquendo, omnino
fateri necesse est hunc concursum praevium
requiri, ut complementum necessarium ex
parte ipsius causae secundse; unde, cum non
possit esse tantum ut conditio sine qua non,
necessarium erit ut sit complementum virtutis
per se activse necessariai ex parte ipsius causse
secundse. Qui ergo hoc coucedere [recusant, a
propria sententia recedunt, et sibi contradi-
cunt : qui autem illud admittunt, non possunt
sufficientiam causarum secundarum tueri, et
ita etiam suo se gladio jugulant. Nec rationem
reddere possunt, cur Deus non potuerit causis
dare integras virtutes activas, ex parte ipsa-
rum necessarias, permanenter et per suas en-
titates; vel, si potuit, et dedit, ad quid sit
nova virtus per se agendi necessaria. At si illa
necessaria non est, nec sola nova conditio sine
qua non esse poterit necessaria, ut ostendi.
42. Inde concluditur vix nonum et decimum
duhium explicari consequenter posse. — Diffi-
cillimum ergo mihi videtur iu ea sententia ita
expedire hsec duo dunia, nonum et decimum,
ut cousecutio doctrinae in tota illa seutentia
teneatur, faciliusque (ut ego opinor) id fieret
ponendo illum concursum tanquam conditio-
nem puram sine qua non, ut in principio hu-
jus controversiae a multis illius partis defenso-
ribus doceri audivi, et interdum expertus sum.
Quia vero postea efficaciter ostensum est, ta-
lem conditionem siue efficacia per se, esse vo-
luntarle assertam, neque explicari posse quid
CAP. XXXIV. UTRUM CONCURSUS
sit, aut cur sit necessaria, ut paulo antea de-
claravi^ ideo posteriores illius preevii concur-
sns defensores in aliam seutentiam de causa-
litate per se inclinarunt. Verumtamen, nc suf-
ficientiam virtutum causarum secundarum,
vel aliorum auxiliorum gratiee negare videan-
tur^ coacti sunt simul dicere tale auxilium
prsevium esse principium per se actionis cau-
soe secundae, et ipsi causaj secundee inliserens
prius natura quam operetur, esseque necessa-
rium ad actionem, et nihilominus non esse
actum primum, nec complementum ejus, ne-
que ad actum primum pertinere_, sed potius ad
actum secundum , ac denique illi concursui
prsevio attribuere ea qugd concursus simulta-
nei propria sunt^ quse omnia, judicio meo^
difiicultatem et obscuritatem doctrin£e, ne di-
cam etiam repugnantiam , ostendunt , et ex
sequenti capite amplius difEcultas patebit.
GAPUT XXXIV.
UTRUM CONGURSUS PR^.VIUS SIT SEPARABILIS A
SIMULTANEO^ SEU AB AGTIONE GAUS^ SEGUN-
DiE, ET E GONYERSO.
1. Qucestio an prcevius sit re et duratione
separahilis ah actione et effectu causw secunclce.
— Opinio negans. — Qusestio haec ex hypothesi
procedit, sicut ahse quas de hoc concursu trac-
tavimus, et duo aUa continet dubia. Primum,
et in ordine undecimum sit^ an concursus iste
preevius sit in re ipsa et duratione separabilis
ab actione et effectu causse secundee, vel, quod
perinde est. a concursu simultaneo ; quae in-
terrogatio non habet locum in illa sententia,
si intelUgatur ex natura rei tantum, seu de
potentia ordinaria Dei. Omnes enim ejus as-
sertores pro comperto habent non posse sepa-
rari^ quia taHs concursus est auxiUum natura
sua efScax^ id est^ eflQcaciter faciens causam
secundam operari, et propter ahas rationes
quas nuuc subjiciam. Intelhgitur ergo qusestio
de potentia Dei absohita. £t iu hoc etiam seusu
dicti auctores docent non posse tale auxihum
dari in re sine eflfectu et actione causee se-
cundse. Ita docet maxime de auxiho efiicaci
divinse gratise Alvarez, disput. 83 _, cum ahis
quse ibi allegat : unde cum ibidem doceat ea-
dem proportione loquendum esse de illo auxi-
ho efiicaci, qua de generali concursu prsevio,
idem sine dubio de isto sentit^ ut satis etiam
expressit disput. 19, concl. 3, ratioii. 1 ; latius
et expressius idem tradit Lcdesma dicta
quaest. unica, artic. 3 ad 7, et artic. 13 ad 6,
et s»pe ahas.
PR.EVIUS SIT SEPARABILIS, ETC. 157
2. Prolatur ea opinio multiplici ratione. —
Qui auctores consequenter loquuntur ; nam si
aUquando vel semel posset concursus praevius
separari a concomitante, posset manere in po-
tentia ad agendum , et consequenter , juxta
iUorum principia, indigeret aUa prsevia motio-
ne , et posset postea de potentia in actum re-
duci, et sic haberet locum processus in iufi-
nitum, et aUa argumenta supra facta. Ipsius
autem separationis repugnantiam his ratio-
nibus suadent. Primo, quia impossibile est
causam secundam actu moveri a Deo, et ipsam
non actu operari, ex D. Tlioma 1 . 2, qusest. 1 1 2,
art, 3, et 2. 2, quaest. 24-, art. 11. Deusautem
per concursum prsevium movet causam secun-
dam eflQ.caciter ad operandum ; ergo impossi-
bile est non operari ; ergo impossibile est noii
recipere simul tempore . auxihum simuUa-
neum. Secundo, quia ille concursus proevius
semper datur ex vohmtate eflQcaci Dei , quod
causa secunda operetur ; sed stante iUa vohin-
tate Dei , impossibile est non sequi effectum ;
nemo est enim qui vohmtati ejus possit resis-
tere, ut dicitur Esther cap. 3; ergo. Tertio,
quia Deus est movens infinitee virtutis; ergo
si eflQcaciter movet causam secundam ut ope-
retur, etiam infaUibihter iUa movetur et ope-
ratur; sed Deus eflQcaciter movet per iUum
concursum praevium ; ergo. Quarto , non po-
test Deus veUe dare concursum simultaneum
sine operatione causse secundse; ergo neque
prgevium. Probatur consequeutia, quia uter-
que est verus concursus, ut ipsum nomen prse
se fert, et concursus inteUigi non potest sine
aUerius cursu.
3. Alia opinio affirmans de potentia ahsoluta
esse separahilem. — Nihilominus aUqui etiam
ex discipuUs D. Thomse, ut Ledesma supra re-
fert, dixerunt de potentia absohita posse prse-
viam motionem imprimi a Deo causse secundse,
et simul impediri ne sequatur actio ejusdem
causse secundae ; quse quidem sententia , si ipsa
per se consideretur, rationabiliter videtur ha-
bere minorem doctrinse cousecutionem, ac sub-
inde ex utraque simul sumpta osteiiditur con-
cursum iUum prsevium^vel superfliuum esse^vel
multa repugnantia invol vere . Probatur ergo pri-
mo hsec sententia absolute sumpta; quia con-
cursus prsevius reaUter distinguitur ab actione
caussB secundse , et a concursu simultaneo, ut
supra ostensum est , et concursus prsevius est
prior uatura_, et independens ab actione causse
secundse; in his enim quse reaUter distinguun-
tur, non impUcat prius separari a posteriori a
quo non peudet ; ergo iu prseseiiti uon repu-
d58
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATI.^ IN GENERE.
gnabit prseviam motionem separari ab actione
causffi secundse, seu concursu simultaneo,
4. Replica rejicitur. — Respondet Ledesma
negando minorem , quia seepe res realiter dis-
tinctse inseparabiles sunt, ut materia a forma,
rclatio a fundamento, totum a partibus simul
sumptis, et actio vitalis a potentia vitali, et
dicere a verbo. Haec autem exempla et parum
probabilia sunt, et in multis non suntsimilia.
Materia autem naturaliter separari potest a
qualibet determinata forma, et praeterea mate-
ria pendet in suo esse a forma, et sub ea ratio
ne est natura posterior; hic autem concursus
priEvius est simpliciter prior, et nullo modo
pendens ab actione creaturffi , pra^terquam
quod longeprobabilius est de absobita potentia
posse materiam sine ulla forma conservari.
Relationem autem probabile non est realiter a
fundamento distingui, utique tanquam rem a
re, et si quo modo distinguitur in re ipsa, satis
est quod fundamentum possit remanere sine
relatione, licet non convertatur, quia fmida-
mentum est prius relatione, et independens ab
illa, non e converso. Nos autem, in argumen-
to, solum sumpsimus prius posse manere sine
posteriori, a quo et non pendet, et reabter
distinguitur. Similiter impossibile profecto est
exemplum de toto et partibus simul sumptis,
cum certissimum sit, et non distingui realiter,
et a singulis essentialiter pendere. De actione
autem vitali , nobis sufiicit quod potentia vita-
lis potest manere sine actu, illa enim est prior,
et independens ab aetione sua. Ultra hoc etiam
est probabilius entitatem ipsam actus vitahs
posse conservari a Deo sine potentia vitali,
etiamsi sub illo modo actionis vitalis non pos-
sit esse sine influxu vitalis potentise, quia sub
ea ratione ab ea essentialiter pendet, quod non
repugnat principio assumpto in discursu pro-
posito. Denique , in ultimo exemplo , falsum
est dicere et verbum distingui reahter, quia
sobim distinguuntur sicut actio et terminus.
Non oportet ergo exemplis vel falsis vel dubiis
uti , sed ratione ; illud autem principium est
per se maxime consentaneum rationi, nam
sola ideutitas rei vel dependentia videntnr
posse obstare separationi imius ab alio ; unde
qui negaverit Deo potentiam conservandi, vel
faeiendi, seu separandi unam rem ab alia reali-
ter distincta, a qua ex natura sua non pendet,
oportet ut specialem aliam rationem repu-
gnantiffi ostendat, aliasper se rem dicat incre-
dibilem.
5. Ratio universalis oiv.meri 3 applicatur
Jiuic materi(e. — Secundo, hoc specialiter os-
tenditur in prsesenti materia, quia licet demus
concursum praevium natura sua esse determi-
natum ad conjungendam causam secundam
actioni suffi, influendo efficaciter in ipsam ac-
tionem, et idco naturaliter non separari ab
illa; nihilominus non potest illam actionem
efficere sine novo concursu Dei concomitante,
et in ipsa actione creatunB imbibito ; potest
autcm Deus dare concursum preevium, et ne-
gare concursum concomitantem ; ergo hoc
modo potest separare concursum prsevium a
concomitante, et consequenter ab actione cau-
ste secundse. Tn majoi^i omnes convenimus, ut
supra visum est. Minor autem probatur, quia
illi duo concursus in re ipsa distincti sunt,
si dantur, ut supra est probatum, et non mi-
nus libere Deus praibet coucursum conco-
mitantem, postquam dedit praavium, (piam
ipsum prsevium ; ergo licet hoc praestet, po-
test alterum pro sua libertate suspendere , et
sic priorem a posteriori separare. Quis enim
audeat dicere vokmtatem Dei, eo ipso quod
praevium concursum prsebet, necessitari ut
velit concomitantem dare ? Perinde enim est
ac si dicatur concursum preevium, non solum
causam vcl voluntatem creatam determinare
ad agendum, seu volendum, sed etiam vohiu-
tatem divinam determinare ad coagendum illi,
quod per se incredibile et valde contrarium
rationi videtur. Dicetur voluntatem Dei non
determinari a creato concursu praevio, sed,
eo ipso quod ipsa se determiinat ad dandum
illum , necessario etiam determinari ad dan-
dum subsequentem, seu simultaneum. At quse
ratio hujus necessarise connexionis reddi po-
test ? Nam prior voluntas dandi concursum
prsevium potest habere totiim suum efiectum
sine alia voluntate dandi concursum concomi-
tantem ; ergo potest Deus pro sua hbertate
habere priorem vohmtatem seu determinatio-
nem sine altera; alioquin eadem ratione dicere
quis posset non posse Deum dare lumen glo-
riffi siue visione beata, vel unionem hyposta-
ticam sine gratia, et similia, in quibus simi-
lis conncxio voluntarie affirmari potest, si
absque alia ratione licet divinse voluntati si-
milem necessitatem attribuere.
6. Solvuntur alterius partis motiva nu-
meri 2. — Tertio, hsec pars suadetur solvendo
motiva alterius partis, et supponendo illud
principiura , divinse potestati et libertati non
posse negari quidquid non ostenditur repu-
gnare ; nam rationes illoe nullam repugnau-
tiam o.?tendunt, supi)onunt enim siuo ratione
et probatione id ex quo repugnantia posset
CAP. XXXIV. UTRUM CONCURSUS
oriri. In prima enim ratione cum dicilnr im-
possibile esse Deum movere causam secundam
ad operandum, et illam non moveri et operari;,
heec propositio, intellecta de concursu prsevio^
vera est quoad unam pai'tem, et falsa quoad
aliam, supposita distiuctione reali inter con-
cursum prsevium et ^operationem creaturee ;
movere enim actu et moveri sunt quasi corre-
lativa, et ideo cum proportione sumpta se-
parari non possunt , quia nec in re sunt dis-
tincta^ nisi tantum habitudine^ sicut calefa-
cere et calefieri , et ideo iion potest ignis actu
calefacere^ quin aliquid actu calefiat ; sic er-
go si Deus movet causam secundam influendo
in illam concursum preevium, impossibile est
illam non moveri seu mutari recipiendo il-
him. Quoad hanc ergo partem, verum est non
posse Deum movere causam secundam^ et il-
lam non moveri; quoad alteram vero de ope-
ratione^ male infertur , et sine connexione ;
potest enim creatura actu moveri a Deo ad
operandum , et nihilominus actu non operari^
quia Deus cum illa etiam jam mota non vult
ad operationem concurrere.
7. Confirmatur. — Unde oportet attente con-
siderare non esse idem movere creaturam ad
operationem, et formaliter facere illam ope-
rantem; quse duo videntur soepe confundi a
dictis auctoribus, et tanquam idem reputari,
et ideo saepe sequivoce argumentari. Sunt ergo
valde diversa; nam per concursum prsevium
non constituitur causa secunda formaliter ope-
rans : nam hoc habet formaUter ab operatione
actuali, quse est distincta a concursu praevio, et
posterior illo. Est autem illa operatio quasi
fmis propter quem datur ille concursus, et
quia ex tali concursu infallibiliter sequitur,
naturaliter loquendo_, ideo dicitur recte causa
secunda moveri per illum concursum ad ope-
rationem^ tanquam ad finem, seu terminum
remotum, etiamsi ab illo possit per Dei poten-
tiam separari. Ad argumentum ergo in forma
respondetur, negando consequentiam^ quia li-
cet Deus moveat efiicaciter ad operandum
dando auxilium de se et natura sua efficax,
potest causa secunda non operari ex defectu
concursus concomitantis , quem Deus negare
potest, licet ilUim priorem tribuat ; et ita po-
test etiam facere, ut concursus per se efficax
actu non faciat^ quia non est ita de se efficax
ut in actuaU operatione a novo concursu si-
muUaneo non pendeat. Testimonia autem divi
Thoma; ibi aUegala non sunt ad rem, ut sta-
tim dicam.
8. Solvitur secundum argimientum primce
PR.^VIUS SIT SEPARABILIS, ETC. 4 59
opinionis. — Ad secundum, cum dicitur con-
cursum preevium procedere ex voUnitate Dei
absoluta et efficaci operationis creaturse, id est
verum de facto, vel ad summum secundum
naturam taUs auxiUi, ac proinde de potentia
ordinaria : si autem inteUigatur de potentia
absoUita, sine fandamento dicitur, etideo fa-
cile negatur. Nam ille concursus prsevius,
prout ab iUis ponitur, est ejffectus divinae vo-
Umtatis distinctus ab operatione creaturse. Nec
euim necessarium est ut voUtio taUs concur-
sus sit quasi electio medii propter operatio-
nem creaturai tanquam propter finem efficaci-
ter intentum ; potest enim Deus, propter aUas
rationes providentiae suas, veUe efficaciter il-
Uim concursum siue operatione, ad osteusio-
nem potentise et Uberse voluntatis suse, sicut
posset veUe lucem soUs, et efficaciter, ejus in
actu primOj etiamsi iUuminationem ejus noUet.
9. Sohitur tertium argumentum. — Res-
fondetur ad loca sancti Thomw allata nnm. 2.
— Ad tertium argumentum eadem fere est
responsio; nam Deus quod absolute vuU, sua
infinita potentia efficaciter facit; potest au-
tem veUe efficaciter dare prseviam motionem
de se efficacem operationis causse secundee, et
niUilominus non veUe efficaciter , imo effica-
citer noUe operationem causse secundee, quee
res distincta et distinctus effectus est. Unde
potest retorqueri argumentum : nam infiuita
Dei potenda facit quod vult ; sed potest veUe
ilUim concursum sine opcratione ejus, sive
causse secundse; ergo ita facit, et unum ab
aUo separabit. Et ex his etiam responsum est
ad loca D. Thomse ibi allegata, nam in iUis lo-
cis solum dicit : Si ex intentione Dei moventis
est ut homo, cujus cor movet, gratiam conse-
quatur, infallibiliter iUam cousequitur. Loqui-
tur autem de intentione efficaci, et absoluta,
et preedestinativa, ut paulo ante auctoritate Au-
gustini explicaverat, et ita conditionalis est evi-
dens; sed ad rem nihil facit, quia dicimus fieri
posse ut Deus moveat per concursum prse-
vium, et non ex intentione efficaci operationis
ejus, seu causse secundae. Addo etiam D. Tho-
mam ibi non loqui de concursu prsevio, sed
de motione cordis per gratiam excitantem, ut
constat ex testimonio Joannis 6, quod adducit :
Omnis qui audivit a Patre, et didiclt, etc. ;
audire enim et discere a Patre fit per internam
inspirationem, et doctrinam, et per gratiam
congruse vocationis, ut Augustinus ssepe expo-
nit : illa autem fiunt per motiones gratise exci-
tantis, et nilUlominus etiam de illa motione
verum est, si a Deo detur ex inteutione conver-
460 LIC. IIF. DE AUXILIIS INTERNIS
tendi hominem, infallibiliter converti, quam-
vis possit talis motio dari, et non ex tali inten-
tione, et tunc carere operatione. Sic crgo in
prsesenti dicimus; hac tantum observata difFe-
rentia, quod motio gratiai excitantis ssepe da-
tur, et uon ex intentione efficaci : concursus
autem preevius nunquam sic datur, potest ta-
men de absoluta potentia ita dari, ut expUcui.
10. Solvitur quartum argimentuni num. 2
allatum . — Ad quartum, de sequiparatione cum
coucursu simultaneo, negatur consequentia,
quia coucursus simultaneus non est res dis-
tincta ab actione creaturee, nec est prior illa
proprio ordine causalitatis, ut supra ostensum
est, et ideo non est simiUs ratio : ponderatio
autem nominis concursus parvi momenti est :
nam facile dici posset iUud auxiUum praevium,
si datur^ non appeUari proprie concursum, sed
motionem, aut quaUtatem quasi transeuntem ;
nam particula con, simuUatem quamdam phi-
rium concurrentium indicat, quse simuUas
non est necessaria ut iila motio prsevia in re-
rum natura fiat etexistat; denominatur autem
concursus ex subsequenti operatione, in quam
simul cum causa secunda influit; et ideo po-
test de potentia absoluta manere sine taU de-
terminatione quasi actuali ; nam iUa motio_,
posita in causa secunda non operants, uon
concurreret cum illa, atque ita non denomina-
bitur coucursus ab actu, posset tamen deno-
minari concursus aptitudine et connexione na-
turaU, si Dei influentia nonxlesit.
11. Sententia affirmans, n. 3 relata, estpro-
babilior,7ion tamen bene tuetur necessitatem liu-
jiis concursus. — Hsec ergo :sententia, supposita
necessitate taUs concursus, longe probabilior
mihi videtur, per se ac simpUciter spectata ; pa-
rum vero apta est ad defendendam sententiam
de necessitate hujus praevii concursus, quam
nunc expUcamus. Nam ex illa sequitur enti-
tatem liujus concursus, in ordine ad actionem
causae secundse et ad suum influxum in iUam,
potentialem esse, id est, non esse essentiaUter
in actu secundo, sed posse esse in potentia ad
agendum. Ex quo, ut dicebam , sequitur vel
indigere praivia motione, ut exeat de potentia
in actum, et^ sic proceditur iu inflnitum, vel
aUas facuUates causarum naturaUum posse re-
duci de potentia iu actum sine prajvia mo-
tione, cum solo simuUaneo concursu. Respon-
deri autem potest assiguando discrimen, quia
facuUates intrinsecae causarum secundarum
naturaliter possunt separari ab actu, et ma-
nere in potentia; hoec vero prsemotio, non
nisi supernaturaUter et per miraculum, et hoc
DIVINJ: GRATLE IN GENERE.
satis esse ut illse indigeant praemotione qua
reducantur de potentia in actum secundum',
liffic vero illa non indigeat, sed per seipsam
in actum reducatur, eo ipso quod Deus suum
eoncursum simultaneum praebet : sed hoc re-
vera non satisfacit ; tum quia etiam causse se-
cundoe naturales^ id est, non Uberae, non pos-
sunt naturaUter esse tantum in potentia, si
supponantur omnia habere requisita ad agen-
dum ; tum etiam quia si semel inteUigimus
aUquid quod est in potentia ad agendum,
posse reduci in actum, per hoc solum quod
Deus praebeat concvu^sum concomitantem ,
enervatur omnino fundamentum quo iUa prae-
via motio necessaria reputatur, quae ratio in
sequentibus magis videbitur.
12. Altera quwstio, an de potentia ahsoluta
facere sine illo prcpvio concursu causa creata
agat. — Communis sententia est nonposse. —
AUud, seu duodecimum dubium est, an de po-
tentia absoUita possit Deus dare simultaneum
concursum causae secundai, sine praevio influxu
in causam, quod est quserere an sit tanta ne-
cessitas hujus concursus praevii, ut non possit
Deus, de sua absohita potcntia, vel facere crea-
turam qua:' sine iUo operetur cum solo con-
cursu simuUaneo, vel nuuc in causis jam crea-
tis iUum supplere, vel virtute increata, vel au-
gendo concursum simultaneum, quod non in-
venio in dubium revocatum ab illius sententiae
defensoribus, non certe ob aUam causam, nisi
quia pro coinperto habent non posse fieri; nam
si posset, fundamenta omnia iUius sententiae
fanditus everterentur. Si enim demus id posse
fieri, supponamus factum : unde ergo probari
poterit illum modum operandi esse miraculo-
sum, vel non ita operari nunc omnes causas
secundas? Nam si Deus posset virtute sua in-
creata ita concurrere simul cum sole ut illumi-
net sine praevia motione, cur non dicetur ita
nunc fieri, et illum modum concurrendi cum
sole esse connaturaUter iUi debitum? Ita, si
potest causa creata iu aUquo casu ita agere
sine praevio concursu, ergo sine illo pote&t
salvari essentialis dependentia iu agendo cau-
so3 secundse aprima. Atque itaruitfuudamen-
tum illius sententiae. Consequenter ergo in
illa loquendo, necessario fatendum est illum
modum concurrendi Dei cum causa secunda
sine praevio concursu per solum simultaneum
implicare contradictionem.
13. Confutatur ea sententia. — Haec autem
ipsa assertio non caret magna difficultate ,
suppositis aliis conditionibus illius concursus,
quas per necessarias iUationes sequi ostendi-
CAP. XXXV. PUOPONITUR ALTERA
mus. Ostendimus euim esse entitatem crea-
tam, et non esse tantum conditionem sine qua
non ageret causa secunda, sed esse principium
per sc influens in actionem causse secundae,
nec posse alio titulo esse necessariam , nisi
propter liujusmodi inOuxum. Hinc ergo argu-
mentamur. Non implicat contradictionem
Deum per seipsum facere quidquid facit per
entitatem creatam^ si sola ratio efBcientise
spectetur. Ergo potestDeus supplere suavirtu-
te totam efiicientiam illius entitatis, seu mo-
tionis : supplendo autem efficientiam, supplet
totam necessitatem (!jus ; ergo simpliciter po-
test sua virtute facere quidquid necessarium
est^ ut causa secunda operetur, supponendo
tantum in causa secunda solam intrinsecam
virtutem agendi in suo ordine. Atque hcec
ratio urget maxime ailversus eos qui dicuut
istum praivium concursum per se uon requiri,
ut actuet quasi formaliter ipsam causam se-
cundam^ quia non est actus primus^ nec com-
plementum actus primi ex parte causee secun-
dae, sed tantum virtus instrumentaria Dei.
Nam lioc posito nuUa probabilis ratio reddi
potest, cur iion possit per suam principalem
et infinitam virtutem facere quidquid per il-
lud instrumentum facit.
14. Replica rejicitur. — Dicent fortasse cau-
samsecundam applicari ad agendum per il-
lum concursum , et non posse agere nisi ap-
plicatam , nec posse applicari nisi per aliquid
inlia?rens ; ideoque non posse Deum supplere
hunc concursum, quia est necessarius non so-
him propter efficientiam, sed etiam propter id
quod formaliter causse secundse preehet. At
hoc non constat cum aliis dictis illius senten-
tise, nam juxta hoc responsum, necessarius
est hic concursus ut quidam formaUs actus
causge secundse ; ergo ut actus primus, quia
ponitur ab eis ut prior actu secundo, et nomi-
natione causse secundse. Cum ergo ahas ne-
gent concursum hunc requiri in ratione actus
primi^ non possunt consequenter dicere re-
quiri propter suam causalitatem formalem.
Deinde illa appHcatio causae secundjB ante ac-
tionem ipsam nulla est , quee possit fieri for-
mahter per talem concursum, ut supra pro-
bavi ; sohim ergo applicat causam secundam
ad actionem suam efficaciter ad eum modum
quo dici potest gravitas applicare lapidem ad
motum ; ergo ex parle applicationis nihil est
quod per formam inhserentem necessario
agcndum sit. Ahoqui^ etiam seclusa efiicien-
tia^ per se posset ille concursus intelligi ne-
cessarius ut mera conditio sine qua non;, quod
VIII.
SEiNTEiNTlA, QU.E DOCET, ETC. 161
supra improbatum est, et ab illis etiam auc-
toribus non admittitur.
15. Committitur petitio principii. — Deinde
quod de motione dicitur^ quadam petitio prin-
cipii est, nam causa secunda non prffimovetur
a prima, ut generahter concurrente, nisi per
hunc concursum prsevium, ut ipsi dicunt ;
ergo causam secundam praemoveri a prima,
niliil aliud est quam recipere ab ifia hunc in-
fluxum , seu concursum ; ergo dum dicitur
ideo esse necessarium hunc concursum in illa
recipi, quia necessarium est illam proemovori,
idem per idem declaratur, et assertio ipsa pro
ratione aliis verbis redditur. IIoc est enim
quod inquirimus , cur tam necessarium sit
causam secundam prtjemoveri a prima, ut
auxihum illud ad operaudum^ quod media
illa praemotione recipit, non possit ab ipso
Deo immediate recipere , maxime quando in
causa secunda supponitur propria virtus acti-
va talis effectus in suo genere sufficiens, ut
pra.\iicti auctores, et omnes recte sentientes
admittunt. Hsec ergo sunt, quse hujus senten-
tise difficultatem generatim ostendunt, et ad
illius sensum expHcandum nobis visa sunt ne-
cessaria.
CAPUT XXXV.
PROPONITUR ALTERA SENTENTIA, QVM DOCET GE-
NERALEM CONCURSUM DEI ESSE INFLUXUM IN
EFFECTUM, ET IMBIBITUM IN ACTIONE CAUS^E SE-
CUNDiE ; INFLUXUM AUTEM IN CAUSAM PER SE
ET EX VI GENERALIS CONGURSUS NEGESSARIUM
NON ESSE.
1. Propotiitur licec sententia, et explicatur,
— Quse hactenus tractavimus ostendunt qui-
dem quam sit obscura et intellectu difficilis
sententia postulans hujusmodi concursum
prsevium, seu influxum in causam ; et quia
necessitas cjus nullo sufficienti medio suaderi
videtur, ideo communiter Theologorum opi-
nio judicavit talem iufluxum in causam ex vi
generalis dependentise causce secundte a prima
in agendo non esse necessarium. Attentc au-
tem consideranda sunt illa verba, et prae ocu-
Hs habenda ex vi generalis dependentiw, quia
non negant Theologi, imo pro certo suppo-
nunt Deum influere variis modis in ipsas cau-
sas secundas, ut agere possint, prtesertim quan-
do ex se non habent virtutem propriam suffi-
cientem ad aliquem effectum : at vcro quau-
do causa supponitur habens vires intrinsecas
sufficieutes in genere causse proxima, tunc
It
iQ2 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
aiunt soliim incligere concursu simultaneo et
imbibito in actione causfe secundse; novum
autem influxum prcevium in causam necessa-
rium non esse ; unde cum eadem proportione
in concursu gratice philosophantur.
2. ProbaUir aiicioriiate Bo7iaventn.T(e. — H^c
cr^-o opinio sic exposita sumitur ex Bona-
vent., 2, dist. 37, art. l, quaest. \i, iibi quae-
rit an omnis actio creaturee, secundum quod
actio est, sit a Deo , et respondet afFirmando ,
et rationem reddit, quia nihil, quantumcum-
que parum, dummodo ahquod sit ens, proce-
dit a causa creata;, nisi cooperante Deo, quia
Deus est primordiahs causa omnis entis, et
ideo ejus influentia est maxima, et ad omnia
se extendit, et potentia creaturse est imper-
fecta, et nihil potest agere nisi adjuvante illa
potentia, quce est actus purus, in quo toto dis-
cursu sohim concursum concomitantem re-
quirit. In sohitione vero ad penuUimum, ad-
dit hunc concursum Dei talem esse, ut tota
operatio volu7itatis sit ai ipsa voluntate, et tota
sit a Deo, quia Deiis (ait) intime agens in omiii
actione, et intimus est ipsi potentice operanti,
ita quocl a potentia ipsa nihil exit, quod non
sit al) ipso, per quee verba solum requirit
generalem Dei concursum intrinsece imbibi-
tum in actione creaturae, quatenus simul et
immediate est ab ipso Deo, quod evidentius
declarat in sohitione ad ultimum, in quo ob-
jecerat quod, si actio vohmtatis est a Deo, erit
ab illo ut principali motore, et consequenter
Deus concurret excitando et movendo vohm-
tatem hominis. Respondet autem concedendo
assumptum , nimirum Deum concurrere, ut
priucipale raovens in tah actione, et negan-
do ihationem, nimirum Deum concurrere exci-
tando, aut praemovendo, utique ex vi generalis
concursus causse primse : Quia excitatio ( ait )
pertinet ad aliquem effectum graticB prceve-
nientem ipsam voluntatem, quce requiritur in
lonis meritoriis , et non aliis, in quihts (ait)
non est nisi sola cooperatio divince virtutis, quce
existens in creatura, essentialiter et prcesentia-
liter, siciit conservat eatn in essendo, sic adju-
vat in operando, propter quod conceditur ihi
esse cooperatio, non prceve?itio, vel suisecutio ;
profecto nihil clarius dici poterat.
3. Scottcs eamdem docet. — Secundo, tenet
eamdem sententiam Scotus in -4, distinct. \,
quse.st. 1, ad uUim., ubi in argumento hoc
sumpserat principium : Causa sccunda plus
potest iii virtnte causce primce , quam in vir-
tute propria, alioqui non dependeret essentia-
liler in causando. Respondens autem sic ait :
DIVIN.E GRATL£ IN GENERE.
Agens dependens al alio dicitur agere in vir-
tute alterius, quia virtus agentis dependentis
non sufficit sine illa virtute a qua dependet.
Et infra iterum : Causam (inquit) secundam
quce halet virtutem in esse quieto, agere virtu-
te alterius, non est recipere tum aliquid ab illo
altero, sed tantum habere ordinem inferiorem
ad illud alterum agens in suo ordine simul.
Et in hoc distinguit causam secundam a pro-
prio instrumento, dicens : Sed instrumenttcm,
id est, recipiens formam activam in motione,
ac/ere in virtute alterius, est tunc actualiter ac-
cipere formam ah eo per quem agit. Unde sic
concludit : Et ex hoc patet quod causce primcB
in causam secundam proprie dictam, quando
simtd agunt, non est influentia nova, quce sit
creatio alicujus inhcerentis causce secundce, sed
ihi est determinatus ordo istarum causarum in
agendo effeclum communem. Ac tandem re-
spondendo ad principium in argumento sum-
ptum, sic illud exponit : Verum est quod causa
secunda plus potest in virtute alterius, quam
propria ; supple (ait) sola prcescindendo vir-
tutem alterius, quia virtus ejus est diminuta, et
siibordinata alterius virtuti, itaque sine illa cil-
tera virtute agente virtus ejus non potest in ef-
fectu. Haec Scotus, quibus non sohim dictam
sententiam expresse aflfirmat, sed etiam accu-
ratissime illam exphcat, et omnia fundamenta
contrariae sententise unico fere verbo evertit.
Eamdemque doctrinam optime c.oufirmat et
exponit in 2, distinct. 37, queest. unic, § Ad
solutionem, quem locum infra latius expen-
dam.
■4. Consentit Qabriel. — Tertio, teneteamdem
sententiamGabrielin 2,dist. 37, qusest. uuic,
art. i, ad argumenta de prima via, ubi eodem
modo exphcat subordinationem et dependen-
tiam essentialem voluntatis humanEe a divi-
na in causando actum suum, quo Scotus illam
exposuit , dicens : In hoc est ordo esse^itialis,
quod voluntas creata non potest elicere actum
non concurrente prima coefficiendo, licet non e
converso , et in hoc essentialiter subordinatur
primce causce : nec sic movetur aprima causa,
quasi aliquid de novo catcset, vel influat in vo-
luntate, quo voluntas velit. Unde idem Gabriel,
in 2, distinct. \, quaest. 2, art. 2, concl. 4, sic
inquit : Deus non prcevenit causando in causam
secundam secum concausantem, ita quod in ali-
quo instanti vel signo causet, nulla causa secun-
da concurrente, et postea cum ea concauset. Et
art. 3 , dub. 5, multis modis eamdem senten-
tiam confirmat. Nam ad 1 ait, causam primam
non agere proprie mediante secunda^ quia si-
CAP. XXXV. PROPONITUR ALTER
mul et mque immediate concurrunt ad efecium
producendum. Et ad secundum ait, ordinem
essentialem inter causas non consistere in me-
diante, sed in prioritate per fectionis , illumina-
tionis et necessitatis, quia causa prima neces-
sario requiritur ad actionem, non secunda,
eamdemque doctrinam brevius tradiderat in
prima^ distinct. 45.
5. Idem docet Richardus. — QuartO;, sumi-
tureadem doctrinaex Richardo in \, distinct.
45, art. 2, qusest. 2, ubi docet Deum concur-
rere cnmcausis secundis immediate efficiendo
effectus earum altiori modo quam ipsae causse,
licet simulcum eis. Et quamvis expresse non
excludat antecedentem influxum causse primae
in secundam, dam tamen nullam mentionem
ejus facit, aperte sentit in sola illa simultanea
concausatione consistere concursum primte
causse, refertque Commentatorem super li-
brum de Gausis circa illam propositionem pri-
mam : Causa prima est vehementioris adhce-
rentice cuvi effectu, quavi causa propinqua, di-
centem : Causa prima adjuvat causam secun-
dam snper operationem suam, quia omnem ope-
rationem quam causa secunda efficit, et causa
prima effcit, verumtamen efficit eam per mo-
dtm altiorem et suUimiorem, ubi tam verbum
adjuvandi quam caetera omnia significant si-
multaneum concursum in effectum, sine ullo
prsevio influxu in causam.
6. Docet et Gregorius. — Quinto , con-
sentit huic sententise Gregor., 2 , dist. 28,
qusest. \, art. 3, ad 12, ubi de bonis actibus
dicit : Juvat nos Deus immediate ipstm ac-
tum efficiendo, qimmvis non ipse solus facit
actim, sed etiam voluntas coefficit ; sed non
sohmi, ait, juvat Deus ad lonum velle par-
tialiter coefficiendo, qui est modus comm^mis
quo concurrit ad cujuslibet creati agentis quem-
lihet effectum, sed etiam quodam alio modo
speciali, etc. , ubi, licet ad actus bonos, quos
putat non posse fieri sine gratia, requirat spe-
cialem motionem , nihilominus negat illam
esse necessariam ad generalem concursum
causse primee, et ideo negat illam motiouem
dari ad actiones peccaminosas , etiam ut ac-
tiones sunt, et ad cseteras actiones causarum
secundarum. Unde Ledesma, citans hunc lo-
cum, fatetur Gregorium expresse docere quod
ex essentiali subordinatione causee secundsead
primam non requiritur alius concursus Dei
prteter simultaneum. Potuisset tamen addere
eodem modo idem expresse docuisse Capreo-
lum, non solum a nobis allegari in nostrum
favorem, ut ait.
\ SENTENTU, QU.E DOCET, ETC. 163
7. Accedit Capreolus. — Sexto igitur addi-
mus Capreohim in eadem distinctione, queest.
\, art. 3, ad 12, contra secundam conclusio-
nem, ubi ad htteram refert doctrinam Gre-
gorii, et non sohim illam approbit, verum
etiam in fme concludit : Hcec G-regorius, et
concordat sanctus Thomas in 1. 2, qucBst. 109,
quasi in singulis articuUs , potissime 9 et
10. Immerito ergo idem Ledesma dixit in eo-
dem articulo, ad 2, Capreohim in eo loco ad-
mittere concursum praevium : cum enim Ca-
preolus nihil ahud quam Gregorius dicat, qui
fieri potest ut Gregorius expresse neget, et
Capreohis expresse affirmet ? Prseterea hic auc-
tor confundif auxihum pra^vium gratioe cum
concursu generah, quee ibi Capreolus cum
Gregorio distinguit , et uterque postulat prce-
viam motionem gratise ad omne bonum opus
naturale : uterque autem aperte docet illam
necessitatem non esse ex vi concursus genera-
hs, sed ahunde. Quamvis ergo Capreolus ex-
presse requirat ihud prsevium gratiae auxi-
lium, non minus expresse negat iUud esse ne-
cessarium ad concursum generalem, neque in
hoc ahquid chversum Gregorio sentit.
8. Dionysius Cistercensis. — Septimo , eo-
dem modo tenet hanc sententiam Dionysius
Cisterc, in 2, distinct. 27, qusest. unic, ar-
tic. 3, conclus. 5 , quam his verbis exphcat :
Deus non est causale juvamentum, nec esse po-
test 7iisi respectu creati arhitrii in nohis. Vocat
autem causale juvamentum, quando vere una
causa juvat aUerius activitatem, et lioc dicit
non esse necessarium in causa prima respectu
secundse , sed solum quod causa secunda non
facit sine Deo coefficiente, ponitque exemphim
in actu furandi.
9. Ohamus. — Octavo , tenet hanc senten-
tiam Okamus, 1 , distinct. 43, qusest. 1 , ubi ,
tractans quaistionem an ex contingentia effec-
tuum universi demonstretur causam primam
hbere agere, inducit rationem Scoti, quod si
Deus ageret ex necessitate naiurai, toUeretur
ab universo contingentia , quia omnes alias
causee secundee eadem necessitate agerent ,
quia causa secunda non agit nisi mota prima.
Unde si necessario moveretur, necessario etiam
moveret. Et deinde rationem improbat, dis-
tinguendo propositionem iUam : Causa se-
cunda non causat , nisi in quantiim movet^cr a
prima ; nam vel dicit causam secundam mo-
veri a prima ut agat , et conservari ab illa in
esse ; et in hoc sensu nulhus momenti est illa-
tio, ut per se patet : vel est sensus, causam se-
cuudam non agere nisi recipiat aliquam in-
164 LIB. III. DE AUXILIIS INTERMS DIVIN/E GRATI.E IN GENERE.
fluentiam a prima; se J ipsamet est principium beneplaciti voluerit Evam
eligere
ageudi : vel est sensus, causam secundam non
agere nisi prinui coagat ; et liuuc seusum
approbat qiioadrem nostram pertinet; impro-
bat autem illationem, de qua nunc non tracta-
mus. Ex quibus constat de sententia hujus
auctoris causam primam concurrere concursu
concomitante , boc euim est coagere, non ta-
men prsevio, quia non admittit prseviam in-
fluentiam in causam.
10. Almainus. — Nono,, tenet hanc senten-
tiam Almainus, tractat. 1 Moral.^ cap 1, ubi^
proposito argumento contra libertatem, quia
concursus Dei est unum ex necessariis ad agen-
dum, et, illo posito, non potest voluntas non
agere, respondet ex scntentia Dionysii^ in 2
sentent. , concursum non esse ex prseviis, seu
prasrequisitis ad agendum, sed ex concomitan-
tibusj seu simul se babentibus ; quam respon-
sionem ipse approbat , addens etiam ipsum
velle^ quo vult Deus concurrere cum voluntate
in causando, non esse prsevium, sed simul se
habens^ quod infra nos explicabimus. Aha vero
responsio, quam ibiaddit, parumquidem pro-
babihs est, ut in hbro 5 videbimus.
11. Andreasde Castro-Novo. — DecimO;, est
in eadem sententiaAndreas de Castro-Novo iu
\, distinct. 22^ qusest. 5^ art. i, adargumenta
contra tertiam couchisionem^ in qua dixerat
Deum, in ahquo vero sensu^ prius natura agere
quam secundam causam.Ad solvendam autem
objectionem, subjungit dici posse causam pri-
mam prius natura agere, etiamsi causa secun-
da causare incipiens non recipiat ahquid no-
viter a causa prima, ex eo quod incipiat cau-
sare : atque adeo causam secundam causare
non sit novus effectus productus a prima cau-
sa, distinctus ab effectu communi utriusque
causae^ quia nimirum ad iham prioritatem ua-
turse suflicit quod causa secunda pendeat a
prima in essendo^ etin causando, itaut agere
non possit nisi prima coagento per se ad idem.
Et id latius exphcat in secundo articulo^ ad ar-
gumenta contra secundam conclusionem, in
principio, et ad septimum exprcsse dicit quod
causa secunda non ita pendet in ageudo a pri-
ma, ut prius natura recipiat ahquem motum
ab iha , sed sohim quia per se non sufiicit ad
agendum sine cooperatione primai causee. Et
ad octavum ait : Infliientia primce c<.insce non
intelligitur esse alicpca forma procedens noviter
a causa prima in secundam, etc.
12. Marsilius. — Undecimo, Marsihus^ in \,
qntest. 43, art. 2, post quartam conchisionem
iucidens dubium propouit_, au Deus vohmtate
comedere
de hgno scientiEe ; et respondet vohusse Deum
vohintate beneplaciti actum ihum vohuitatis
Evee quoad substantiam actus : Dum tamen
(ait) 'inulier eum vellet, quod exponit : Quia
in potentiis liieris Deus tit caicsa miiversalis
agit cum eis, ita ut quoscumque potentiaf duxe-
rint eligendos, Dominus coagat tanq_uam causa
iiniversalis. Ubi ex vi concursus uuham prse-
ventionem ponit ex parte Dei, sohimque re-
quirit simuUaneam cooperationem Dei , et
hanc dicit procedere a vohmtate beneplaciti
Dei uou omnino absohita, sed sub conditiouo :
Si causa libera cooperari voluerit : imo quoad
actus malos in ahud extremum inchnat, di-
cens vohmtatem hominis quoad modum prai-
veuire voluntatem Dei, quia, cum tales actus
sint contra vohintatem Dei, ihos voluntas di-
vina non produceret, nisi prseventa ahquo
modo per vohmtatem creatam hbere se deter-
minantem. Et ita conchidit vohusse Deum
vohtionem illam Evse, si Eva ad illam se li-
lere determinaret, et quasi libere ( ait ) Deum
ad secum producendim prceveniret. Sed fidehter
hujus auctoris sententiam referimus : nam per
ihud verbum satis declaravit, quam longe es-
set a prsevia motione ex parte Dei, vel vohm-
tatis ejus approbanda.
13. Conradus. — Duodecimo, pro eadem
sententia referimus Conradum 1 . 2;, qusest. 79,
art. 1 , in expositione corporis articuh, § Nota
ipsam ; ibi enim occasione exphcaudi concur-
sum Dei ad actionem peccati, quoad substan-
tiam ejus, generahter advertit concursum ge-
neralem non esse ita coucipiendum, ac si pri~
ma causa in aliquo instanti attingat effectum,
et operationem causce secundce in seipsa, quasi
liaheat unam actionem praviam actioni crea-
turcB, seu voluntati peccantis. Ille enim ( in-
quit ) sensus falsus est ; non enim, cum aliquis
vult, oportet, antequam velit, prcecedere motio-
nem Dei, loquendo de naturali voluntate. Et in-
fra : Sensus autem verus est, quod secunda cau-
sa non producit, nisi in virtute primcB, quce se-
cundam conjimgit suo effectid, et intimius at-
tingit e/fectum, quam secunda. Modum autem
declarat addens : Sed cooperando intrinsece se-
cundum modwn naturce causce secundce. Unde
attingit operationem voluntatis modificatam,
juxta conditionem voluntaiis. Negat ergo prse-
motionem iu ipsam voluntatem, solumque ad-
mittit cooperationem ejusdemmet operatiouis
vohmtatis ; quod iterum atque iterum repetit,
et infra circa actum peccati addit dictionem
cxclusivum, dicens : Solwm habet moiionem
CAP. XXXV. PROPONITUR ALTERA SENTENTIA, Q\]E DOCET, ETC.
im
cooperalivaw, et prius attingit cooperando,qiua
intirnins attingit, quod prius infra dicit esse
tantum prius perfectione.
14f. Cajetamcs. — Decimo-tertio^ allegamus
Cajetan.j 1 part.^ quasst. 14, art. dS^ cireaad \,
§ Nec sustinendiis , ubi negat prseviam motio-
nem Dei in voluntatem liberam, et bac ratione
defendit contra Scotum quod, licet Deus age-
ret necessitate natw^te^ et ita concurreret cum
voluntate libera, actus vohmtatis createe possct
esse contingens. Unde cum Scotus argumente-
tur^ quia causa, quee movet in quantum mota^
si necessario movetur necessario movet^ res-
pondet Gajetanus illam propositionem posse
intelligi, vel de motione prajvia^ vel de motione
cooperante intrinsece ad propriam actionem^
et in priori sensu admitti posse propositionem^
non autem in posteriori, quia causa cooperans
intrinsece cooperatur unicuigue secundum mo-
dum ejuscui cooperatiir. Et adjungit : Talis au'
tem est cooperatio primce causre, de qua scriptum
est : Attingit a fine usque ad finem, et dispo-
nens omnia suaviter ; ubi aperte in divino con-
cursu admittit cooperationem^ et negat prse-
viam motionem, alias argumento non re-
sponderetj nec applicaretxlistinctionem, quam
prgemittit. Et eamdem doctrinam babet eadem
prima parte, qusest. 19, art.8, in fine, ubi re-
spondet eidem Scoto expressius negando prae-
viam motionem , sic enim ait : Non enim
oportet cum aliquis vult aliquid, seu cim sol
Uluminat, primam caiisam prcetia motione co-
operarij sed sufficit et exigitur eam intrinsece
cooperari tali electioni, vel illuminationi.
15. Ejusdem Cajetani mens explicatur am-
plius. — Haec ergo sententia et doctrina adeo
est constans apud Cajetanum^ ut verisimile
non sit in locis citatis capit. 27 sensisse con-
trarium, cum nec id exprimant, nec adeo sint
distincta_, ut credendum sit per obliviouem
eontraria docuisse. Potius ergo ex illis locis
inter se collatis colligendum est (quod de Ca-
preolo etiam intelligatur) intellexisse Cajeta-
num ad veritatem omnium locutionum D. Tho-
mee in hac materia , et ad exphcandos varios
modosj quibus dicere solet causam primam
juvare secundam, sufficere influentiam Dei in
ipsam causam secundam, qua ilh det esse, vir-
tutemque nativam^ seu permanentem ad ope-
randum , et concursum simuhaneum , quo in
ejus efFectum influit, qnod an ita sit, postea
examinabimus.
16. Quid ex relatis auctoribus coUigatur. —
Hos auctores adeo fuse retuh imprimis, ut de
sensu eorum dubitari non possit ; deinde^ quia
ex verbis eorum phires rationes ad eamdem
sententiam confirmandam desumi possunt.
Item, quia obiter indicant quomodo intehi-
gendse sint varise locutiones in hac materia,
quoe prioritatem, in causando, causse prim»
etiam ut concurrenti cum secunda attribuunt.
Prceterea necessarium judicavi dictos auctores
distincte recensere, quoniam ad elevandam
hujus sententise auctoritatem, quidam vir doc-
tus, iham referens, dixit eam antiquo tempore
tcuuisse quosdam Theologos^ et cum jam esset
antiquata, et veluti extincta, modo juniores
Theologos illam suscitasse; nominat autem
Molinam, Vasquez et Suarez. Ex his autcm
quse adduximus, evidenter lectori constabit
tostes hujus assertionis non integre nec sincere
fuisse productos. Qui enim audit quosdam
Theologos, et antiquo tempore, facile cogitabit
ante phira seecula paucos et ignobiles Theo-
logos illam sententiam docuisse; postea vero
longe phires et doctiores iham sua auctoritate
obruifse et sepehsse. Utrumque autem horum
falsum esse ostenditur aperte, quia non ahqui,
sed omnes, vel fere omnes antiqui Tlieologi
iham scntentiam docuerunt. Nam phires eo-
rum ahegavimus, et alii vel iuciderunt in er-
rorcm extreme contrarium, negando etiam
simultaneum concursum primse causse, ut Au-
reohis, Durandus, et similes, quos propterea
merito omittimus; vel tantum simuhaneum
concursum concesserunt, et tacite alium ex-
chiserunt, quos etiam omittimus, quia uon ita
expresse locuti sunt. Et omnes etiam qui spe-
ciahter in actione peccati negant Deum dare
prsevium concursum, hanc sententiam aperte
supponunt ; ihos vero infra addemus. Sohim
nobis superest D. Tiiomas^ sed ihius mentem
in sequentia capita expendendam reservavi-
mus. Nunc satis esse censemus, tres prsecipuos
ilhus defensores et expositores ita ihum iu-
tehexisse; non ergo quidam Tlieologij sed fere
omnes ita senserunt.
17. Ji^a sententia nunquam fuit antiquata.
— Deinde non antiquo tempore, sed usque ad
nostra tempora iham sententiam docuerunt ;
ergo nunquam anticjuata fuit, ahoqui desi-
gnent vel personas, vel tempora, vel loca, seu
Academias quos doctrinam iham aboleverint
aut repudiaverint. Assumptum patet ex dictis,
tum quia Cajetanus certe non muKum nostra
tempora antecessit; tum etiam quia, post Gaje-
tanum, ante et post ihos tres modernos, multi
alii Theologi in variis regionibus iham doctri-
nam approbaruut : ut Ruardus, artic. 1, pro-
posito lOdeGoncordia gratiaset hber. arbitr.,
166
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
iibi allegat Gregorium^ GabrieL_, Novocastr. et
Cajetanum, eorumque sententiam non ut an-
tiquatam excitat, sed ut veram, et suam auc-
toritatem retinentem amplectitur. Corduba
etiam, lib. 1 Queestionar,, qusest. 55, dub. ^,
%Ad supradictas, cum Lycheto in \, distinct.
8, queest. 4, circa finem, et disput. 39, quaest.
\, § Has tamen, aperte supponunt hanc sen-
tentiam, nam ad defeudendam sententiam
Scoti de radice contingentiae , contra Cajeta-
uum, dicunt nunc de facto causam primam
non prtevenire causas secundas in agendo, vel
movendo illas , quia vohmtati hberse suum
concursum accommodat, quod facere non pos-
set si ex necessitate naturse ageret. Ex qua
doctrina solum nunc sumimus quod ad con-
troversiam prsesentem pertinet, quidquid sit
de aha hypothetica qusestione, si Deus ex ne-
cessitate naturse ageret, quid sequeretur in ac-'
tionibus causarum secundarum. Occasione ve-
ro ihius nonnuhas rationes adducit Lychetus,
quse vahdai profecto sunt ad impugnandum
ihum prsevium influxum causse primae in se-
cundam, sed virtute a nobis tactae sunt in su-
perioribus. Item Beharminus, hb, 4 de Grat.
et hber. arbitr., cap. 15, hanc sententiam sub
probabihtate defeudit; imo etiam Cumel, unus
ex prsecipuis defensoribus auxihi prsedetermi-
nantis gratijB, cum de concursu ad actiones
malas agit, negat concursum praevium, seu
prsemoventem voluntatem ad actum peccati,
etiam pro materiah, et consequenter negat il-
lam prffimotionem pertinere ad concursum
primee causse, generatim et quasi essentiahter
necessarium, 1 part., quaest. 22, art. 4, in
Appendice, conchis. 5. Idemque postea eon-
stanter secutus est P. Lorca 1. 2, qusest. 79,
disput. 38, et qusest. 111, art. 3, disput. 20,
membr. 1, ubi de priori sententia aflirmat a
temporibus Magistri Soto incoepisse, et ab ejus
successoribus in eadem schola clarius exph-
catam et acriter propugnatam esse, non tamen
credit satis id fuisse ad contrariam commu-
nem sententiam antiquandam, vel a Theologo-
rum schohs relegandam.
18. Hinc coUigiticr male notari Tianc senten-
tiam. — Unde tandem conchiditur excessisse
valde auctorem ihum, qui hanc sententiam
improbabilem appellavit, et priorem dixit esse
certissimam. Nam imprimis opinionem quam
tot graves Tlieologi docent, nulhis, qui eos le-
gerit et intehexerit, jure potest vocare impro-
babilem, cum probabile sit quod pluribus sa-
pientibus verum videtur. Deinde opinio tam
communi consensu omnium Theologorumpro-
bata, non potest optimis et efficacibus rationi-
bus destitui; quomodo ergo contraria senten-
tia potest esse certissima ? Denique non potest
dici certum, et contrarium improbabile, quod
nec fides docet, nec efficaci ratione probatur,
aut tanto pondere humanae auctoritatis astrui-
tur, ut ihi se opponere temerarium vel sahem
improbabile judicetur. In hoc autem puncto
nihil hactenus fides docuit, ut est certum, nec
tantse auctoritatis pondere contraria sententia
confirmata est, ut ex his quse cap. 27 fidehter
ahegavimus constat. Et res ipsa adeo abstrusa
est et intricata , ut vix exphcetur a suis de-
fensoribus, ut in capitibus prsecedentibus vi-
dimus. Quomodo ergo rationes ejus possunt
tantam certitudinem efficere ? Abstrahendo er-
go a censuris et exaggerationibus, quid de hac
re tota judicemus, per partes in capitibus se-
quentibus exphcabimus.
CAPUT XXXVI.
INFLUXUM PR^VIUM PRIM^ CAUSJ; IN SEGUNDAM,
NON ESSE PER SE NECESSARIUM AD ACTIONES
rROPRIAS NATURALIUM AGENTIUM.
1. Assertio. — Hic influxus non est necessa-
rius in causis naturalihus. — Distinguimus
causas secundas, in eas quae ex necessitate na-
turse , et eas quae hbere agunt , quoniam in
prioribus facihus potest res expediri, et abillis
causis commodius et distinctius ad cseteras
transitum faciemus. Dicimus ergo his causis
naturahbus, quse in suo genere habent intrin-
secam vim sutficientem agendi, non dari prse-
vium iufluxum primae causae, sed simuhaneum
tantum, eumque sufficere ut actu operentur.
Ad cujus assertionis probalionem, ex seutentia
omnium recte sentieutium, etiara adversario-
rum, non oportet probare talem influxum esse
impossibilem , quia hoc nunc non asserimus,
nec divinam potentiam absolutam nunc con-
templamur, sed prout juxta exigentiam et in-
digentiam causarum secundarum eas ad ope-
randum adjuvat; ideoquesi ostenderimus hu-
jusmodi influxum non esse necessarium, inde
sufficienter conchidemus non esse, neque dari,
quia nihil est frustra, et sine ratione asseren-
dum in his quse a Deo fiunt, neque enim a Deo
quidquam temere atque incassum factum est,
ut recte dixit Nazianzenus, oratione 33, quse
est secunda de Theologia.
2. Prohatur ex natura horum agentium. —
Probatur ergo assertio , quia hse causse natu-
raliter agentes non indigent nova virtute
agendi ilhs addita , ut suas efficiant actiones ;
CAP. XXXVI. INFLUXUM PR^VIUM
ergo neqiie indigent novo influxu primae cau-
sse in ipsis recepto. Antecedens admittunt ad-
versarii, imo pro illo pugnant, ut infra vide-
bimus , et merito^ quia ipsae causae secund»
sunt causse principales in suo genere, et non
producunt aliquid excedens perfectioiiem ip-
sarum, de liis enim tractamus. Consequentia
vero probatur_, quia ille influxus solum potest
esse necessarius propter virtutem aliquam
agendi;, quse per illum ipsi causce secundai con-
feratur; ergo si ad hanc finem necessarius
non est, omnino est superfluus, nam ex parte
Dei non est necessarius ut illi per modum ins-
trumenti inserviat : nam cum Deus ipse ejus-
que iucreala virtus^, et causse secundee et illius
efiiectui intime adsit, et per se efiicacissima sit
ad suum concursum simultaneum praestan-
dam , non indiget prsevia virtute creata per
quam agat^ utsupra etiam c. 33^ ostensum est.
3. Nidla causa Imjus necessitatis affertur.
— Et ex ibi dictis potest hsec ratio ampliari et
corroborari, quse repetere necessarium non est^
sed insinuare; quia velilla motio prajvia est
necessaria ex parte actus secundi^ seu actionis
causaj secundiae , vel ex parte principii : pri-
mum dici non potest juxta contrariam sen-
tentiam, nam quod est prsevium ad actum se-
cundumj quodque non fit a causa secunda^ sed
in ea tantum recipitur , non est pertinens ad
actum secundum^ nec ex parte illius se tenet.
Et ideo Scotus, Gabriel et alii, qui coucursum
simultaneum agnoscunt, recte et consequen-
ter dicunt concursum Dei se tenere ex parte
effectus, non ex parte causee^ ut Bellarminus
supra notavit; atqui ponunt concursum pree-
vium, non possunt illi consequenter attribuere
quod se tenet ex parte effectus^ seu actus se-
cuudi, cum prius natura , ac subinde princi-
pium , et causam actus secundi iUum esse de-
finiant, ut late dicto cap. 33 deductumest. Ne-
que etiam potest esse necessarius ille concur-
sus ex parte principii, quia vel est necessarius
ut principium per se, vel ut sola conditio sine
qua non. Prior pars impugnata jam est^ quia
neque ex parte causaj secuudaBj neque ex parte
primse causse est necessaria nova virtus creata,
necadditio velcomplementumejus, nec etiam
instrumentalis virtus ad agendum. Posterior
item pars in cap. 33 probata est, et in lib. 1 de
Auxihis, ubi, discurrendo per omnes modos
quibus illa conditio cogitari aut exphcari po-
test^ ostendimus frustra postulari.
4. Idem amflius ostenditur. — Et declara-
tur breviter, quia in his causis non est ne-
cessaria nova niotio_, quasi propter seipsam^ ut
PRIM.E CATJS-^ IN SECUNDAM, ETC. XQTl
ita dicara , quia si non confert aHquam utili-
tatem ad agendum, imper-tinens est^ necinve-
nietur in rebus naturalibus aut causis motus
aliquis a natura datus propter seipsum, sed
propter aUquem terminum, neque etiam in-
venietur motus aliquis a natnra datustanquam
praivius ad agendum, nisi quia terminus ejus
aliquando confert ad actionem, vel per modiim
virtutis agendi, xel ut passim sitpropinquius,
et intra splicerar,% agentis , vel per modum re-
motionis impedimenti. Unde ulterius non po-
test hsec preemotio liis agentibus esse necessa-
ria, quin in termino ejus habeant ahquam con-
ditionem utilem ad agendum, qaam anteauon
haberent. Sed per illam motionem non tol-
hmtur ahqua impedimenta, frequenter enim
nulla prfficedunt, et id in disputatione suppo-
nitur, quia per se loquimiir, impedimenta au-
tem sunt per accidens. Nec causee secundse
per illam motionem vel terminum ejas magis
applicantur quam antea essent, quia non fiunt
propinquiora passis^ vel objectis^ aut materiis
circa quas operaturse sunt, et preeter liauc ap-
plicationem nulla aha cogitari potest prsevia
ad actionem^ ut supra etiam probavi ; quia in-
timior applicatio ad actionem non est aUquid
distinctum ab ipsa actione. Denique in his
etiam agentibus non requiritur determinatio
prffivia , et quasi in actu primo , quia illa sunt
natura sua cleterminata ad uuum^ nec majori
determinatione indigent^ imo vix cogitari po-
test aUa qua3 natura prsecedat actionem ; illa
enim determinatio actualis , quse sub actione
considerari potest, uon est aliquid praevium,
sed per ipsammet actionem fit ; ergo, propter
nullam conditionem sine qua non, potest illa
motio in his agentibus verisimiliter postulari.
5. Replica rejicitur. — Solum dicere posset
aliquis haec agentia natura saa non esse deter-
minata ad individuas actiones, vel effectus^
ideoque in omni opportunitate agendi, et posi-
tis omnibus praerequisitis, causam de se indif-
ferentem esse ad producendam, verbi gratia,
hanc calefactionera, illuminationem, aut visio-
nera potius quam illam, et ideo indigere prae-
via motione Dei, ut saltem ad individuum dc-
terminetur. Vel e contrario dicere quis potest
concursum causae primae esse de se indifferen-
tem, non solum ad individua, sed etiam ad spe-
cies et genera actionum^ ac proinde determi-
nari debere a causa secunda, et ad hoc neces-
sarium esse ut prius recipiatur in illa, quia
unumquodque recipitur et detcrminatur juxta
modum recipientis. Verumtamen propter neu-
tram ex his determinationibus necessarius est
468 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
influxns Dei prgevius in causam naturaliter
agentem ; nam de determinatione ad indivi-
duum, et cap. 30 et aliis locis dixi sufli-
cienter fieri a Deo per concursum concomi-
tantem, seu per voluntatem prgedefmientem
suum influxum ad hanc individuam actio-
nem et effectum. Nam cum causa secunda
nullum individuum producere possit, nisi co-
operante Deo, et cum Dei adjutorio possit va-
ria individua producere de se, non magis pos-
tulat ut ad hoc individuum producendum ju-
vetur, quam ad aliud; nec hoc potest ab ipso
naturali agente, verbi gratia, igne determi-
nari; ergo oportet ut Deus ipse determinet
suam cooperationem ad talem efFectum in in-
dividuo; et tunc consequenter determinatur
etiam influxus ignis ad eumdem effectumj non
propter aliquid prsevium quod in se recipiat,
sed solum propter conjunctionem utriusque
causoe, primae scilicet cum secunda ; eo enim
ipso quod Deus prsefinit juvare hic et nunc ad
hunc individuum efiectum et non alium, cau-
sa secunda, ahas determinata ad agendum
quod potuerit et ad quod adjuta fuerit, ne-
cessario efiicit tale individuum, et non aHud.
Haec ergo determinatio, n consideretur quasi
prsevia , et in actu primo , non est formaliter
in causa secunda, sed est in Deo per conjunc-
tionem ad causam secundam sic determina-
tam per suam vohmtatem ; in actu vero se-
cundo nihil est praiter actionem talem ab utra-
que causa simul profluentem.
6. A71 causa prima determinetur in suo con-
cursu a secunda. — Ad alteram partem de de-
terminatione divini concursus, ahqui reU-
giose formidant ita loqui, quod causa prima
determinetur a secunda in suo concursu, tum
quia inde sequeretur actionem causee secundse
e.sse in ahquo genere priorem natura, tum
qnia ille modus determinationis ab aho quem-
dam imperfectionis modura inchidere videtur :
nam quod ab alio determinatur, ab aho pen-
det : concursus autem causse primse non peu-
det a causa secunda, sed ipsa voluntate sua
suum concursum accommodat et determinat,
sicut ad individuum, ita et ad speciem, et ad
modum concursus, Ahi vero simphciter con-
cedunt concursum causae primae determinari
a secunda, ut videre hcet in Cajetano, 2 part.,
qusest. 14, art. 43, %Neqve sustinendus , in
fme; et qusest. 49, art. 8, in fine; et ex hoc
principio defendit contra Scotum posse actio-
nem ahquam esse contingentem, etiamsi Deus
ageret ex necessitate naturee.
7. Quomodo id sitinteUigendum. — Verum-
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
tamen utrumque verum est si recte exphcetur,
et imperfectiones vel superfluse actiones re-
moveantur. Itaque dubitari non potest quin
Deus sua libera vohmtate definiat concursum
suum non sohim quoad individuum, sed etiam
quoad speciem vel modum concursus. Nam di-
vina potentia de se indifferens est ad varios
concursus preestandos, non indifferentia im-
perfecta, sed perfectissima, quse ab extrin-
seco determinari agente non potest absolute,
sed tantum a propria voluntate; ergo Deus
ipse est qui determinat speciem concursus,
sicut et individuum. Est tamen iu hoc notanda
differentia, quod determinatio ad individuum
nullum liabet fundamentum in causa secunda,
sed est ex sola voluntate Dei, ut dixi. Deter-
minatio autem quoad speciem, hcet, ut dixi,
per Dei vohmtatem directe et efficienter fiat,
niliilominus fundamentum et aliquam ratio-
nem habet ex parte causae secundae, nam ideo
Deus determinathuic causee dare talem modum
et speciem concursus, quia ilhim postulat virtus
talis causae tanquam accommodatum suse na-
turse. Unde hcet non proprie dicatur actio
causse primee determinari quoad speciem ab
actione causse secundee, quia in hoc loquendi
modo siguificatur ordo natura; , cum distinc-
tione ahqua et pluralitate actionum in re ipsa,
proprie tamen dici potest causa secuuda in
suo genere determinare primam ad talem
concursum, postulando ab illa talem con-
cursum , ct non ahum , neque inde sequitur
prioritas naturse in concursu vel actione cau-
sffi secundae, quia non postulat talem concur-
sum Dei per suum concursum ut exkibitum,
sed per virtutem aptam ad exhibendam talem
cooperationem, et non aham, et in hunc mo-
dum determinat coucureum Dei quoad spe-
ciem, hcet non quoad exercitium. Et sic dici-
tur causa prima determinari a secunda quoad
contingentiam effectus, vel quoad alias pro-
prietates, quas habet actio causse secundee per
habitudinem ad causam proximam , cui Deus
se accommodat, natura tahs causae id postu-
lante. Et hsec doctrina est aperte D. Thom., 3
contra geut., cap. 66, ubi sic inquit : Secunda
agentia sunt quasi particulares et determinan-
tes actiunem primi ageiitis ; et qucest. 4 de Pot.
nat., art. h, ad 3, ubi sic inquit : Licet causa
prima maxime influat in effectum, tamen ejus
influentia per causam proximam determinatur
et specificatur ; quod etiam Cajetanus docuit
4 part., qusest. 44, art. 43, et queest. 49, art. 8;
et Ferrar., 1 contra gent., cap. G7, circa ra-
tionem 5, ad finem.
CAP. XXXVII. QUID PATRES ET PHILOSOPHI DE NECESSITATE, ETC.
169
8. An inde eliciatur necessitas Imjus prcevii
concursus. — Unde facile intelligilur ad hunc
modum determinationis causse primae a se-
cunda non esse necessarium concursum prse-
vium receptum in causa secunda, quia uon
est determinatio ipsius concursus in actu se-
cundo (ut sic dicam), vel prout jam emanan-
tis a Deo^ sed est determinatio quasi in actu
primo , et ad rem explicandam dici potest de-
terminatio quoad sufficientiam , non quoad
efEcaciam, quee solum provenit ex conjunc-
tione talium duorum agentium ad efficiendam
unam et eamdem actionem^ ad quam est de-
terminata et quasi contracta virtus causee
secundse : virtus autem causse primee per se
spectata non est limitata ad talem modum
actionis^ vel concursus ; conjuncta vero cum
tali causa ad juvandam illam, consequenter
determinatur ad agendura juxta exigentiam
talis causoe, et non aliter. Et in boc sensu^ et
non in alio locutus est Cajetanus, ut declara-
ret quod, licet Deus concurreret cum causa
secunda ex necessitate naturse, si supponere-
tur in homine libertas arbitrii^ non necessita-
ret illum ex vi concursus^ quia non per so so-
him ageret^ sed simul cum causa secunda, et
ideo ab illa determinaretur ad talem modum
agendi^ etiamsi nihil in illam prius influeret.
Et hoc bene declarat exemphim quod adducit
de principio certo de fide, vel evidenter ac per
se noto^ concurrente cum prtemissa probabili
ad assensum ; ab illa enim determinatur ut
tantum influat in assensum probabilem , quai
determinatio non est per influxum unius prse-
missse in aliam_, sed per solam conjunctionera
ad ehciendura eumdem assensum , in quem
non prius influit una prEemissa quara aha^, sed
utraque simul mutuo se juvantes; quia vero
sunt insequales, inferior determinat, et quasi
hmitat superiorem. Ita ergo^ servata propor-
tione^ intelhgendura est in causa prima et se-
cunda, remotis imperfectionibus, quia causa
prima non necessitatur ; sicut enim non ne-
cessario agit ad extra, ita etiam absohite, non
necessario determinatur a causa secunda, sed
ipsa vohintarie se determinat ilh, quanquam,
ex hypothesi quod non vult sola agere, sed
cura tah causa, et juxta exigentiam naturai
ejus, ad dandum concursum in tah specie et
modo necessario determinetur. Couckidimus
ergo nuUo vero titulo vel ratione inveniri hanc
necessariam preeviam motionera primse causae
receptam in secuuda ante actionem ejus, ac
proinde admittendam non esse.
CAPUT XXXVII.
QUID PATRES ET rHILOSOPHI DE NECESSITATE mM-
YII CONGURSUS QUOAD CAUSAS NATURALES SEN-
SERINT,
4 . Quomodo sit hoc loco usurpanda auctori-
tas. — Praeter auc.toritatera Scholasticorum
Theologorum, quam supra pro hac sententia
retuhmus, oportet securitatem ejusjuxta eccle-
siasticam auctoritatem, et consensionem ejus
cura philosophica doctrina, prsesertira .Aristo-
telis declarare. Duo autem in nostra assertioue
continentur: unura est affirraativum, scilicet,
uecessarium esse concursum concomitantem in
ipsa actione causse secundse, et hoc probare
non oportet, quia in eo convenimus, quamvis
ex his quse dicemus satis confirmabitur. Aliud
est negativura, scilicet, prseter concursura si-
multaneura in efrectum, non esse per-se neces-
sarium agentibus naturalibus concursum in
ipsisreceptura,et ab eorum actionibus distinc-
tum, atque ad illas praevium. Hanc igitur so-
lam partera intendimus auctoritate confirma-
re : non oportet autem ut negatio illa expresse
ac formaliter, ut ita dixerim , in Patribus
vel antiquis philosophis inveniatur ; nunquam
enim in hanc queestionem incideruntj aut illam
subtiliter disputarunt. Satis ergo esse existi-
mamus quod, cum multa de divina operatione
docuerint , quibus concursus simultaneus ad-
struitur, nunquam alterius concursus preevii
meminerunt, neque ihius necessitatem nobis
indicarunt. Hinc enira, alio supra tradito priu-
cipio posito, quod illa prseraotio, si necessaria
non est, non datur, credimus assertionera po-
sitam philosophorum et Patrumj imo et sacrae
Scripturae auctoritate posse non leviter con-
firmari ; quia in his omnibus solura legimus
nihil fieri aut posse fieri in mundo, quod Deus
ipse non faciat, et nihil aliud nos docent ut
necessarium, vel ad eminentiara et universali-
tatem divinae causalitatis, vel ad praestandum
naturalibus causis auxilium sufficiens , quo
suos connaturales efl"ectus producant. Ergo eo
ipso tacite indicant aliam praeviam motionem,
quae a solo Deo fieri debeat, necessariam uon
esse. Cousequentia fit valde verisimilis ex dicto
principio. Antecedens autem quoad utramque
partem probamus per dicta tria mernbra dis-
currendo.
2. Scripturce auctoritas quce omnia Deo tri-
luit, et non meminit hujus prcemotionis. — Et
primo ex Scriptura, ad probandura concursnm
i70 LIB. I!I. DE AUXILIIS mTERNIS
Dei cum causis secundis , solum habemus illa
testimonia in quibus omnes effectus^ et opera
causarum secundarum Deo ut nunc operanti^
et per se ac proprie facienti tribuuntur, ut est
illud Isaiee 26 : Omnia opera nostra operatus es
in nohis , Domine; et illud Joan. 5 : Pater
meus iLsque modo operatur, et ego operor ; et il-
lud Job 10 : Etenim manus tuce fecerunt me, et
plasmaverunt me totum in, circuitu; etPs. 138 :
iSi sumpsero pemias meas diluculo, et Jiahita-
vero in extremis maris , etenim onanus tua de-
ducet me, utique mecum cooperando; et cla-
rius Psalm, 14-6 : Q,ui operit ccelum nuhihus , et
parat terrce pluviam, qui producit in montihus
fmnum, et herlam servituti liominum, etc. Et
similia sunt iniinita in Scriptura, in quibus ip-
samet effecta et opera causarum secundarum
Deo tribuuntur, et per hunc modum explicant
cooperationem ejuscum causis secundis inhis
quEe naturalia sunt : quse simpliciter et veris-
sime inteiliguntur ratione divini concursus es-
sentialiter imbibiti in actione creaturee. Ra-
tione ejus^ possunt ad omnes naturales causas
applicari verba Christi, Joau. 15: Sine me ni-
hil poiestis facere, et verba Pauli ad Phihp. 2:
Deus est qui operatur in nohis velle et perficere.
Ita enim illa D. Thomas applicat lib. 3 contra
gent.^ cap 67, et alia similia. Ergo illa motio
prsevia quoad hos effectus naturalium causa-
rum non habet in Scriptura fundamentumj
non est ergo ex vi Scripturee necessaria, et
consequenter nec asserenda.
3. Replica rejicitur. — Dices interdum ta-
lem effectum tribui Deo, exchidendo causam
pecundam^ quod non aliter potest esse verum,
nisi quia aliquid proprium operatur ibi causa
prima, ratione cujus totum illi soli tribuitur.
Assumptum patet ex illo Jerem. 18 : Siciit lu-
tum in manu figuli, ita et vos in manu mea,
domus Israel. Apertius 2 Machab. 7 : Singulo-
rum memhra non ego ipsa compegi, etc. Ac de-
nique Actor. 17 dicitur : In ipso vivimus, mo-
vemur et sumus, ubi particula in ipso indicat
prceviam virtutem Dei, per quam vivimus et
operamur. Sed ha3c nihil ad praesentem cau-
sam faciunt; nam iu primo testimonio non
agitur de concursu Dei cum causis secundis,
sed de potestate quam Deus habet ad afiligen-
dos et sublevandos homiueSj majori facilitate
quam posset figulus vas a se confectum Iran-
gere, et in meliorem formam restituere. Unde
post verba allegata subjungit Deus : Repente
loquar adversus gentem, et adversus regnum,2it
eradicem, et destruam, et disperdam illud; et
infra : Ecce ego fingo contra vos malum, etc.
DlVm^ GRATI/E IN GENERE.
ubi Hieronymus et D. Thomas ponderant ver-
bum fingo alludere ad parabolam, seu exem-
plum figuli. Unde rccte Maldonatus ibi con-
tra hgereticos advertit non agi ibi de animOj
sed de corpore, de morte, et vita, et rebus ad-
versis et prosperis, de captivitate, et libera-
tione ab illa, quasi dicat : Ego possum morti-
ficare, et vivificare, deducere ad inferos, et re-
ducere, 1 Reg. 2.
■4. Ideni ostenditur. — In alio vero testimo-
uio non excluditur actio causaB secundse, sed
tribuitur principaliter Deo, Jtanquam primo
agenti, in cujus virtute, vel mater, vel semen
patris in formatione hominis operatur, ut ibi
Lyranus notat : ut enim mater illa Machabseo-
rum mentem filiorum ad Deum erigeret, om-
nia in eum refert, et illi soh beneficium gene-
rationis et formationis corporis humani tribuit,
ad eum scilicet modum quo Paulus dixit : Non
ego, sed gratia Dei mecum, ex quo dixit Grego-
rius, 16 Moral., cap. 16 : Deum solum dici es-
se, quia licet aliw res etiam sint,non tamenprin-
cipaliter sunt, quia in semetipsis minim.e suh -
sistunt, et, nisi guhernautis manu teneantur, es-
se nequaquam possunt. Unde iufra concludit :
In omni igitur causa solus ille metuendus est,
qui principaliter est. Tertium denique testi-
monium potius confirmat discursum factum,
nam, ut Augustinus dicit lib. 4 de Genes. ad
litter., cap. 12: Verlum istud : In quo vivi-
mus, etc, liquido cogitatum, quantum hu-
mana mens valet, adjuvat hanc sententiam,
qua credimus et dicimus Deum in his quce
creavit indesinenter operari. Et infra: Non oh
aliud in illo sumus, nisi quia id operatur. Ita
ergo in illo agunt causee secundae, quia idem
Deus agit et operatur quod ipsse.
5. Patrum auctoritas qui declarant divinum
concursum per cooperationem cum creatura, non
per aliquid prcevium. Secundo, possumus
simili modo ex Patribus argumentari; sicut
enim concursum Dei ad operationes creatura-
rum ubique requirunt, ita illum non nisi per
divinam cooperationem cum creatura decla-
rant. Id constare potest ex Gregorio Nazian-
zeno, orat. 34, quse estsecundade Theologla;
Basil., homil. 9 Exaemer. ; Dionys., de divi-
nis nomin., cap. 4, p. 4; Bernard., de Grat.
et liber. arbitr., post medium, tractans verba
Sapient. 8 : Attingit a fine usque ad finem for-
titer, disponens omnia suaviter ; Prospero, in
lib. Sentent., in 277; etGregor., lib. 6Moral.,
cap. 6, ahas 8; et lib. 16, cap. 16, alias 18 j
prgecipue vero Augustini sententia expendenda
est, quia P. Alvarez, disputat. 18, dicit suam
CAP. XXXVII. nUID PATRES ET PHILOSOPHI DE NECESSITATE , ETC.
171
sententiam esse expressamD. Augustini; nul-
lum tamen ejus testimonium adducit praeter
ea quse pertinent ad auxilia gratias, quse ad
rem praesentem non faciunt^ ut postea videbi-
mus. Augustinus ergo^in Epist. 146, qusest. 2,
ubi docet nunc Deum operari cuncta quse crean-
tur, et corporum lineamenta formare, et ita
exponit verba Cbristi Mattb. 6 : Si fosnum
qiwd Jiodie est, et cras in clibanum mittitur,
Deus sic vestit; cum enim dixit, vestit, non de
preeterita ordinatioue, sed de praesenti opera-
tione satis indicat. Et simili modo ponderans
verbum^ Deiis dat corpus, 1 Corintb. 15, ait:
Non dixit: Dedlt, sed: Dat,ut creatorem intel-
ligas efficaciam sapientice suce rehus, quce quo-
tidie suis temporihus oriuntur, condendis adhi-
here. In quibus ultimis verbis pondero non
aliter explicare Augustinum banc Dei opera-
tionem, nisi per efficaciam quam quotidie tri-
buit rebus , quse a causis secundis fiunt, illas
utique efficiendo. Et Hb. 5 Genes. ad litter.,
cap. 20, eadem testimonia eodem modo expen-
dens, ait : Sic ergo credamus, vel si possumiis
intelligamus usque nunc operari Deum, ut, si
conditis ah eo rehus operatio ejus suhtrahatur,
intereant. In boc ergo ponit necessitatem di-
vini influxus et operationis continuse , quod
sine ilbus operatione nibil potest sabsistere,
aut in esse conservari, ac subinde nec inci-
pere, ex quo solum coUigitur necessitas in-
fluxus in efl^ectum et actionem omnis causae,
non vero alterius in causam, praeter eum qni
ad conservationem ejus et virtutis ejus neces-
sarius est.
6. Quce ex Augustino objiciuntur. — Sed
instari potest, quia statim in eodem capite
subjungit Augustinus : Movet itaque occulta
potentia u?iiversam creaturam, eoque motu illa
versata, dum Angeli jussa ferficiunt, dim cir-
cumeunt sidera, dum alternant venti , dum
ahyssus aquarum lapsihus et diversis etiam per
aerem conglobationibus agitatur, dum vireta
pullulant, suaque semina evohunt, dum anima-
lia gignuntur, varioque appetitu proprias vitas
agunt, dum itiiquijustos exercere permittuntur ,
explicat scecula, quce illuc cum primum condita
sunt tanquam implicita indiderat. Qiice tamen
in suos cursus non explicarentur , si ea ille qui
condidit, provido motu administrare cessaret.
In bis quippe verbis videtur Auguslinus, pree-
ter singulorum effectuum operationes, requi-
rere providum motum quo Deus causas sin-
gulas ad suas operationes applicet. Et boc
ipsum significaverat lib. 4, cap. 12, dicens,
non ita Deum die septimo ab opere condendi
creaturam requievisse , ut a cceli et tcrrce,
omniumque rerum quas condiderat , guberna-
tione cessaret, alioqui continuo dilaherentur.
Creatoris enim potentia, eo omnipotentis atque
omnipotentis virtus, causa suhsistendi est omni
creaturce, qucs virtus ah eis quce creata sunt
regendis si aliquando cessaret, simul illor^m
cessaret species , omnisque natura concideret.
In quibus verbis non solum influxum in ipsis
effectibus, sed etiam speciale regimen causa-
rum, quod non fit sine illarum motione, re-
quirit. Unde paulo inferius , tractans verba
Sapieut. 7 : Omnihus mohilihus mohilior est
sapientia, sic ea interpretatur : Ejus motus
agilior celeriorque est omnihus motihus ; et
subjungit : Satis apparet recte intuentibus,
hunc ipsum incornparabilem et ineffahilem et
si possit intelligi stahilem motum simm, rehus
eam prcehere suaviter disponendis , quo utique
suhtracto, si ah hac operatione cessaverit, eas
continuo perituras. Et lib. 9, cap. 15, multa
similia babet , in quibus indicare videtur ad
exactam Dei providentiam, prseter operatio-
nem ipsorum effectuum, necessariam esse oc-
cultam quamdam et intimam motionem, quee
causas ipsas regat, escitet , et ad operandum
applicet.
7. Solvuntur et explicantur. — Verumta-
men bi modi loquendi, et similes, qui in Pa-
tribus de providentia Dei agentibus reperiun-
tur, nostram probationem non infirmant, sed
potius coufirmant; solum enim per iUa verba
docemur, nibil fieri in universo quod ad ejus
conservationem, vel rerum procreationem con-
ducat, quod non a Deo agente et movente,
sapienterque omnia providente fiat. Et hoc
egregie confirmavit et indicavit Augustiuus
illis verbis : Provido motu Deus administrat
ea quce condidit. Unde considerari debet aliud
esse loqui de singulis causis secundis simplici-
bus (ut sic dicam), prout unaqueeque babet
per se sufficientem virtutem ad agendum suum
peculiarem effectam ; aliud vero esse loqui de
toto ordine causarum universi, et de effecti-
bus qui ex variis conjunctionibus, aut sepa-
rationibus earum proveniant. Quando enim
causa est prioris generis, si supponatur babere
alia requisita ad agendum ex parte materise ,
seu passi, et nullum babere extrinsecum im-
pedimentum ageudi, tunc ad effectum sola
actio proximoe causse per se necessaria est,
quam a Deo fieri etiam necesse est, quia nihil
in rerum natura esse potest nisi Deus illad
operetur : alia autem motio ex parte Dei
tunc necessaria non est , nec Augustiuus ullo
il2
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.f: GRATI.E IN GENERE.
modo illam indicavit. Quando autem effectus,
ob peculiarem conditionem, perfectionem, aut
varietatem, plurium causarum creatarum con-
cursum reqiiirit , vel quod causaj proximce
aliquid virtutis activse addatur vel snppleatur,,
tunc necessarius est aliquis praevius raotns,
quo vel talis concursus causarum_, vel additio
virtutis in aliqua causa fiat, et tunc etiam ne-
cesse est talem motum a Deo fieri, vel cum
aliis causis secundis simul moventibus, vel
iuterdum a solo Deo si alia> causse desint. Tum
autem cum agit Deus solus, non operatur pro-
prie conciirreiido, sed ut propria et tota causa,
supplendo defectum causse secunda , ut in
creatione animoe rationalis; cum autem quas-
dam causas per alias movet , ut illoe moise
tandem efficiant, tunc illa motio Dei respectu
causarum, quae, ad alium effectum praistan-
dum, vel inter se, vel ad passum applicantur,
vel in sua virtute confortantnr, talis motio fit
per influxum pra^vium , et in causam ipsam :
tameu ille non est prsevius concursus , sed
prsevium complemeutum causse proximse, vel
quoad virtutem et actum primum, vel quo-
ad conditionem requisitam. Uude semper ille
motus in bis agentibus naturalibus, de qui-
))us nunc tractamus, est vel localis, si tendat
ad solam conjunctionem vel applicationem
causarum, vel alterationis, si propter aliquod
virtutis augmeutum fiat.
8. Contifmatur ea explicatio modi quo Deus
ex Augustino operatur cum creatiiris. — De
utroque igitur modo operandi cum causis et in
cau.^is secundis, loquitur Auguslinus, et ideo
dicit movere Deum occulta potentia universam
creaturam suam. Et ab Angelisincipit, quibus
Deus imperat ut coelos moveant, et inde oriuu-
tur varii aspectus stellarum, et multiplices in-
fluxus, quibus et venti excitantur, et aquai
agitantur, et terra fructificat, etc, ct ita varii
producuntur efifectus, qui in prioribus causis
virtute continentur, adjuvante tamen et admi-
nistrante illas Deo, provido motu, id est, ue-
cessario, et accommodato effectibus, et causis
secuudis non supervacaueo, aut naturae cur-
sum impediente. Nam, ut idem Augustinus
dixit, lib. 7 de Civitat., cap. 90 : Sic Deus
omnia quce creavit administrat. vt eiiam pro-
prios exercere et agere motus sinat. Et lib. 9
Genes. ad litter., cap. 19, eamdem Dei coo-
perationem cum creaturis, eisdem fere modis
declarans, iuter alia dicit : Natura agit inte-
riori motti, nohisque occultissimo, cui tamen si
Deus suMrahat operationem intimam, quaeam
substiiuit et facit, continuo tanquam extincta
nulla remanelit; ubiper operationem intimam,
nibil aliud intelligit, nisi iutimum influxum
Dei in omnem rem, ut sit, vel fiat. Ideoque,
supposita operatione Deiin causam secuudam,
qua illam conservat, solam operatiouem in ac-
tionem ejus ad ejusdem eflfectus requirit. Et
baec diviua operatio, ut ab infinita sapientia,
et potenti vohmtate procedit , sufficit ad om-
nes effectus et operationes causarum universi,
ut divinee providentiae subsunt, ut optime de-
seribit idem Augustinus, lib. 3 deTrinit., cap.
3 et 4. Solet denique allegari Augustinus, 5
de Civitat., cap. 9, et lib. 8 Genes. ad litter.,
cap. 20, quod dicat solum Deum agere in mo-
tum, creaturas autem aliquid agentes omnes
esse mobiles. Augustinus vero non dicit agen-
tia creata indigere prsevio raotu ad agemium,
sed solum dicit omnia illa, licet possint alia
movere, ipsa etiam esse mobilia, quod verum
est, non quia semper indigent motu propter
actionem , sed quia omnes res createe, sive
agant, sive nou agant, mutabiles sunt, ut eis-
dem locis de omuibus infra Deum Augustinus
affirmat.
9. Qregorius explicalur. — Et juxta eam-
dem doctrinam accipienda sunt verba Grego-
rii, dicto cap. 16, lib. 16 Moral., ubiinteralia
dicit : Nec ea quce moventur et non vivunt, suis
nutihus ad motum ducuntur , sedille cuncta mo-
vet, qui quwdam vivificat, qucedam vero non vi-
vificata in extremam essentiam mire ordinans
servat ; ei mh:ai : Omnia quce creata sunt per
se,neque suhsistere prcezalent, neque moveri ,
sed in tantum sulsistunt, in quantum ut esse
deheant acceperunt .• in tantum moventur, in
quantum occulto instinctu disponunttcr. In qni-
bnsverbis, licet prioraclara sint (solum enim
iu eis docet Gregorins sicut omnia pendent a
Deo in esse, ita etiam pendere in motibus),
nihilominus vox illa, occuUo instinctu, obscura
est, et fautores prsevii influxus in causam ad
illum libenter eam accommodabant, prseser-
tim quia non de animanlibus tautum , sed
etiam de inanimatis eam Gregorius intellexit.
Paulo enim inferius subdit : Numqiddnam
h(ec quce inanimata, vel quce viventia diximus,
suis instinctihus , et non magis divinis impul-
sionihus agilantur ?
\0. Idem continuatur. — Vernmtamen longe
diversa est Gregorii intentio; explicat enim ibi
peculiarem providentiam, quam Deus habet
circa res insensibiles et elementares universi,
in ordine ad hominum vel utilitatem, vel puni-
tionem, propter quos fines interdum Deus oc-
cultis impulsibus et motibus, vel per se, vel
CAP. XXXYII. QUID PATRES ET PHILOSOPHI DE NECESSITATE, ETC.
473
per Angelicam creaturam sibi ministrantem
ita caiisas secundas movet et applicat^ sicut ad
eosdem fines expedit. Unde post illa verba ,
occiiUo instinctu disponuntur, subjungit : Ecce
eni>n peccator flagellandus est de rebus Jiuma-
nis. Arescit in ejus lahorihus terra, conciUiiur
in ejus naufragiis mare, ignescit in ejus sudo-
ribus aer, ohlenehrescit contra eum vmmdatio -
nihus ccehm, inardcscunt in ejus oppressio-ni-
lus homines, moventur in ejus adversitaie An-
geliccevirtutes, Etex his subinfert verbasupe-
rius ^o^Aid.'. Numquid non luec dimnis impulsi-
lus agitantur ? Isti ergo impulsus non perti-
nent ad essentialem (ut ita dicam) concursum
necessarium unicuique causse ad agendum,
sive preevium, sive comitantem, sed pertinent
ad preevenientes motiones per quas Deus ordi-
nat causas secundas , et concursus earum ad
ejus effectus producendos , quos per miseri-
cordiam, vel justitiam, ad homines alendos,
vel flagellandos efficere disposuit ; unde con-
ckidit : Quidquid est iiaque quod exterius sce-
vit, per lioc iUe metuendus est, qui hoc in-
terius disponit. Ilh autem motus seu impul-
sus in hominibus vel Angelis , non sunt nisi
prseviss cogitationes vel excitationes quffi_, ser-
vata proportione^ etiam in animantibus brutis
motis ab externis objectis fieri possunt, ut hoc
vel illo modo moveanturj vel operentur, ut in
Scriptura habemus exemplum in ovibus quas
pascebat Jacob, quae, ex apprehensione virga-
rum varii coloris, effectum aliquo modo simi-
lem in colorum varietate producebant ; et in
asina Balaam , quse per visionem AngeU sub
sensibih aspectu conturbata^ et in diversos
motus agitata est. In elementis vero et rebus
sensibihbus illi impulsus ordinarie consistunt
in motibus locahbus^ aut ab eis incipiunt, ap-
phcando varias causas efficientes, vel inter se
ad simul efficiendum^ vel ad materiam hoc
vel iUo modo immutandam , ex qua apphca-
tione postea per alterationem varii effectus ge-
nerationum aut corruptionum sequuntur. Et
ita omnes ihi impulsus pertinent vel ad ex-
ternam appheationem causarum, vel ad com-
plementum virtutis earum : postquam autem
sic completse et apphcatse sunt , per sohim
concursum concomitantem sufficienter et effi-
caciter operantur.
11. Catechismi Pli V verha explicantur. —
Deinde ad eumdem modum intehigenda sunt
verba qusedam quse habentur in Catechismo
Pii V, part. 4 de Exposit. symboL, cap. 2^ de
primo ejus art., num. 20 j quee sic habent :
Non solum Deus miversa qv,ce smt prQvidmtia
sua tueiur atque administrat , verum etiam
quce moventur et agunt aliquid, intima virtute
admotum atque actionem ita impeUit, ut quam-
vis causarum secundarum efficientiam non im-
pediat, prceveniat tamen, cum ejus ocrAdtissima
vis ad intima periiiieat , et quemadmodum sa-
piens testatur, attingat a fine usque ad finem
fortiter, et suaviter omnia disponat. Quare ah
Apostolo dictumest, cum apud Athenienses an-
nuntiaret Deum , quem ignorantes colehant:
Non longe est ab unoquoque nostrum , in ipso
enim vivimus , movemur et sunius; quse verba
ahi auctores de iho suo prsevio iufluxu, omui
causse etiam naturah necessario ad agen-
dum, intehigere vohmt. Sed iucredibile pro-
fecto est auctores ihius libri eum sensum in-
tendisse , quia valde ahenura erat a fine et
utihtate Gatechismi , qusestionem valde meta-
physicam , et incertam definire , et Parochis
proponere ut juxta eam populum instruerent
ac docerentj cum neque communis populus
eam intehigere, neque ipsi Parochi eam perci-
pere ordinarie valeant, aut exphcare.
12. Pergitur in ea explicatione. — Dico ergo
in iho loco solum tradi certam et Cathohcam
doctrinam, nimirum , divinam providentiam ,
nec efficientiam causarum secundarum tohere
aut impedire , neque causas secundas subter-
fugere divinam operationem aut motionem,
quse ihas praevenit, et ad agendum impehit;
quse duo vel juxta doctrinam datam circa Au-
gustinum et Gregorium intelligenda sunt^ quod
eas prseveniat et impellat, non per generalem
concursum a quo earum actio essentialiter
pendet , sed per alias motiones et applicatio-
nes, quando ad fines intentos per divinam pro-
videntiam necessarium est ; vel intelhgenda
sunt generatim , et abstrahendo ab opinioni-
bus^ nimirum quod omnes prsevenit^ vel dan-
do eis virtutes agendi, et conservando ihaS;,
vel etiam offerendo concursum et auxilium
necessarium ex parte sua, et destinata volun-
tate sua illud quasi prseparando, qualecumque
illud sit quando actu datur. Et similiter im-
pellit easj vel per naturales inclinationes illis
inditas , vel per speciales motus superadditos^
non semper^ sed quando ad virtutem agendi,
vel applicatiouem localem , vel animalem ( ut
sic dicam ) necessarium est. Et hunc esse de-
bere legitimum illorum verborum sensum,
prseter rationem supra factam, constare potest
tum exratione ibi subjuncta, cum ejus occid-
tissima vis ad singida pertineat , quse solum
probat omnes motus, impulsus, et actiones
creaturarum virtute operante divina fieri;,
d74 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
non tamen probant fieri per concursum prai-
vium, aut concomitantem ; tum ex testimo-
niis Scripturse quae statim allegat , quoe niliil
aliud probant , nisi quod explicavimus, ut ex
bis quce de Scriptura diximus constat.
CAPUT XXXVIII.
QUID DE CONCURSU PRiEVIO IN CAUSIS SEGUNDIS
NATURALIBUS 1), THOMAS SENSERIT.
1. Qiicestio de mente sancti Tliomce qucc ex
illo colligunt adversarii. — Venio ad D. Tho-
mam, sub cujus sola umbra et auctoritate,
prioris sententia auctores eam defendunt, et
inter eos Alvarez dixit sine dubio esse expres-
sam sententiam D. Tbomse. Sed sine dubio ita
est D. Thomse sicut Augustini, de quo idem
affirmat, non tamen probat, ut notavi. Primum
ergo D, Thomas in Summa illam sententiam
non docuit , sed potius hanc nostram satis
aperte indicat^ nisi in sensu improprio per
vim exponatur. Solet autem imprimis alle-
gari D. Thomas, 1 p., q. 105, a. 4 et 5 (omitto
autem nunc quartum , quia in eo speciaHter
tractat de vohmtate, de qua postea dicturi
sumus). In articulo ergo quinto_, agit de omni
causa secunda operante. Et in corpore ita con-
chidit : Deus in omnihus hitime operatur. Et
hanc assertionem probat ex Scriptura, Isai. 26 :
Omnia opera nostra operatus es in nohis, Do-
mine, et Job 10 : Pelle et carniius vestisti me,
quse , ut vidimus , in omni proprietate sohim
probant concursum cooperantem. Hunc ergo
in sua conchisione intendit D. Thomas. Quia
vero in discursu rationis utitur illis modis lo-
quendi : Secundum agens agit in viriute primi,
et primum agens movet secundum ad agendum,
et Deus movet res ad operandum , quasi appli-
cando formarn, et virtutes rerum ad operatio-
nem; ideo illi auctores iuterpretantur omnia
hgec dici propter prsevium influxum in cau-
sam : nos autem dicimus ad omnia illa suffi-
cere influxum in causam dando ifli formam et
virtutem operandi, et conservando illam, cum
concursu concomitante in efiectum, quod quo-
modo intelhgendum sit, solvendo argumenta
et aha testimonia ejusdem Doctoris sancti de-
clarando, hiculentius explicabimus.
2. Mens sancti Thoma; qui hanc sententiam
probat. — Locus ex 1 part., qucest. 105, art. 5.
— Nunc vero quod ad istum locum attinet, ex
iUo colhgimus D. Thomam , prseter effectio-
nem et conservationem causse ac permanentis
virtutis ejusdem, unam tautum Dei operatio-
DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
nem seu actionem ponere ad generalem ejus
concursum, et illam esse concomitantem in-
fluxum, ct per hoc tacite docere ahum prse-
vium non esse necessarium, sicut ex ahistesti-
moniis argumentati sumus. Assumptum decla-
ramus. Primo , quia cum D. Thomas quaerit
an Deus operetnr in omni operante, maxime
interrogat de operatione per se et immediate
tendente ad eumdem eSectum causse secundae;
lioc enim est quod ad fidei doctrinam pertinet,
et contra hoc tendunt omnia argumenta quse
D. Thomas proponit , et occasione qusestionis
in hoc seusu intellectse, ortus fuit error quem
in corpore articuh refert. Cum ergo in princi-
pio articuli, ex eo quod omuia agunt in virtute
Dei, et quod primum agens movet secundum
ad agendum, infert : Et ita ipsa {utique virtus
Dei) est causa omnium virtutum ageniium, in-
teliigit plane de causa per se et immediate eh-
ciente , seu efficiente ipsam actionem secun-
dorum agentium ; ergo in illis principiis, quae
assumit , non loquitur de virtute vel motione
prsevia in causam , sed hjquitur de virtute in-
trinseca et increata ipsius primi agentis, in cu-
jus virtute csetera agunt, et de motione inti-
ma qua Sf^cundum agens, per concursum in
ejus actione imbibitum, ad agendum juvat.
Nam si illa propositio inteUigatur de motione
pra?via primse causae recepta in secunda, non
inferretur ex ea per locum intrinsecum imme-
diatus influxus Dei in actionem creatura, sed
ad summuni mediante illa motione indita ipsi
causse secundse. Melius ergo intelligitur illud
principium de motione adjuvante concomitan-
ter, et simultanea, et imbibita in actione cau-
sse secundse.
3. Idem sumi potest ex altera ratione quam
subdit, quia Deus est causa universahssima to-
tius esse, et ideo intime operatur in omnibus ;
haec enim ratio de consensu concomitante con-
cludit, non de aho. Estque considerandum D.
Thomam unam tantum ponere assertionem,
et ad eam probandam et explicundam omnes
rationes dirigere, et variis modis loquendi uti,
non quia existimaverit, quotiescumque Deus
operatur cum causis secundis, duas semper
actiones, seu motiones , aut concursus eis tri-
buere (nunquam enim hoc ita declaravit), sed
utdoceret concursum Dei, etiamsi inipsa actio-
ne causae secundee imbibatur, esse altioris ordi-
nis et perfectionis, et oriri ex universahssima
virtute causee primse cui secunda subordina-
tur, nou vero e contrario. Cum ergo D. Thomas
duplicem illam actionem Dei nunquam decla-
raverit, verisimile non est tam coufuse et obs-
CAP. XXXVIII. QUID DE CONCURSU
cnre;, et sine speciali probatione illas tradidis-
se, u?)i rem ex professo, et quasi in ultimo tes-
tamento disponebat ac disputabat. Cujus etiam
argumentum mihi est , quia nihil contra du-
phcem concursum in argumentis objecit, sed
contra unum tantum, et in sohitionibus defen-
dendo unum concursum comitantem putat se
omnibus difficultatibus sufficienter satisfecisse.
De nullo enim aho in solutionibus loquitur;, et
quee in eis tradit hunc sensum confirmant^ ut
breviter per illas discurrendo declarabo, a se-
cunda incipiendo^ quia in illa res est clarior.
4. In sohitione ergo ad secundum^ expresse
dixit concursum causae primae et secundse esse
unam et eamdem actionem^ prout procedit a
primo et secundo agente^ quse cum sint di-
versi ordinis , possunt esse principia ejus-
dem actionis. Idem coUigitur ex solutioni-
bus ad primum, si consideretur argumentum
quod de immediata actione ipsius effectus
procedebat : quia^ si tahs actio est a Deo^ su-
perflua esset actio causas secundse;, cum ac-
tio Dei sufiiciens semper existat ; quod ne-
cesse est inteUigi de actione per se et imme-
diata, ahas conditionahs propositio imperti-
nens esset et falsa. Respondet autem D. Tho-
mas Deum quidem per iUam actionem suffi-
cienter agere^ non in omni genere agentis^ sed
per modum agentis primi^ et propterea non
esse superfluam cooperationem secunch agen-
tis ; ergo ex vi influxus primi agentis nuhum
ahum concursum D. Thomas requirit, Gonsi-
derandum etiam est argumentum tertium cum
sohitione; erat enim argumentum, Deum ope-
rari sufiicienter in omni operante^ quia omni-
bus dedit virtutes operandi, easque conservat.
Respondet autem non sohim hoc modo operari
in omnibus causis secundis , sed etiam eas ap-
plicando ad agendum, quod verbum applicandi
statim ahi ad concursum prsevium apphcant.
Ego vero, ut responsio D. Thomse sit sufficiens,
inde colhgo in phrasi et modo loquendi divi
Thomse etiam apphcationem ad agendum se-
cundi agentis a primo^ quffi sit per se ac inti-
me^ et quasi essentialiter requisita, non esse
aham ab ipsa actione^ qua secundum agens^
uhimate et quasi in actu secundo^ ita apphca-
tur ad agendum, ut passum virtute sua cou-
tingat _, ac proinde non fieri a Deo^, nisi per
concursum in ipsametactioneimbibitum. Nam
si hoc ita non esset^, non satis respondisset
D. Thomas, Deum non tantum operari dando
et conservando virtutem agendi;, sed etiam ap-
phcando ad agendum^ quia si iha appheatio
esset prsevia, adhuc ex vi ihius Deus non con-
PR^VIO IN CAUSIS SECUNDIS , ETC. 475
curreret immediate et per se ad actionem cau-
sse secundoe, sel vel per accidens, dando ah-
quam conditionem sine qua non, vel ad sum-
mum, dando complementum ahquod virtutis
agendi; quam doctrinam paulo post^ tractando
locum ahum^ qua^st. 3 de Potent. , magis ex-
phcabo.
5. Denique ad hoc confirmandum, expendo
et declaro verba tituh ihius articuh^ utrum
Deus operetur in omni operante ; iha enim
particula, in, duobus modis potest intelhgi;
primo, ut dicat habitudinem subjecti^ ita ut
quceratur an omne operans sit subjectum in
quoDeus operetur.Secundo^ dicere potest par-
ticula, in, habitudinem intimae prsesentije ad
operandum, ita ut sensus sit an Deus in omni
operante operetur, tanquam in iho intime
existeus, et cum iho intime operans. Quod
ergo D. Thomas in priori sensu qusestionem
non moverit^ facile persuaderi potest ex dictis_,
quia neque ex argumentis ahquid objicit con-
tra illum sensum^ nec argumentum, Sed con-
tra, ex verbis Isaise sumptum in iho procedit,
nec in corpore articuh ad illum respondet, ne-
que ahquam rationem affert^ qua responsio-
nem in iho sensu affirmantem comprobet. fn-
tendit ergo ahum sensum^ quem non solum
dicta omnia contrario modo inducta indicant^
sed etiam verba principahs assertionis respon-
sivse aperte declarant ; sic enim concludit:
Sequitu7' quod Deus in omnibus intime opefa-
tuT, quod sufficientissime et verissime^ ratione
conservationis formse^ et virtutis agentis, si-
mul cum concursu simultaneo ejusdem actio-
nis inteiligitur. Et explicatur optime ex ver-
bis ejusdem D. Thomse, 1 part._, qusest. 8^
art. 1., ad 3^, ubi ait_, hoc ad maximam virtu-
tem Dei pertinere, quod immediate in omni-
bus agit : unde nihil est distans ab eo, quasi
in se ilhim^non habeat.
6. Alia loca samti Thomce qu,ce primum il->
lum confirmant. — Discursum et ponderatio-
nem hujus loci, qui in hac materia esse debet
capitalis^ multum confirmat modus loquendi
D. Thomse de hoc concursu in hac materia de
gratia^ \ . 2^ qusest. \ 09^ fere per totam : nam
in primo artic. sic ait : Actio cujuscumque
agentis creati pendet a Deo quantum ad duo,
uno modo in quantim a Deo habet formam, seu
perfectionem per quam agit : alio modo, in
quantuni movetur ab ipso ad agendum. Deinde
addit agens creatum per propriam formam
habere efficaciam ad effectum sibi proportio-
natum : ut autem ultra illum agat indigere
forma superaddita ; satis aperte insinuans ad
176 LIB. III. DE AUXrLIIS INTERNIS
effectus proportionatos non indigere forma
vel perfectione superaddita, sed tantura mo-
tione, id est, adjutorio et cooperatione primi
agentis. In quo testimonio duo pondero :
unnm est^ duo tantum postulare D. Thomam
ad actionem causse^ unum ex parte ipsius cau-
sse, scilicet , virtutem agendi ; alterum ex
parte Dei^ raotionem seu concursum, ac pro-
inde alienum esse a mcnte D. Tliomae duas
actiones vel motiones ex parte Dei postulare.
Alterum est, quando causa secunda habet vir-
tutem proportionatam suo effectui, non indi-
gere ad agendum nova virtute^ aut perfec-
tione in se recepta, ac subinde tunc non esse
necessarium influxum in causam, quia si talis
influxus esset necessarius^ non posset per il-
kim non dari causee nova perfectio, et virtus
activa ultra illam quam naturalem habet, ut
supra cap. 28 ostensum est ; hoc tamen aperte
D. Thomas negat. Eodem modo in art. 2, 3 ct
9, imicum tantum eoncursum generalem ad
opera naturalia requirit, quod vocat auxilium
Dei onoventis, ut supra vidimus : cur autem ita
ilkim appeUet , supra etiam tactum est , et
paulo post iterum dicetur.
7. Responsio ad illa loca rejicitur. — Adhcec
loca respondent aliqui ex Thomistis, sub mo-
tione Dei coraprehendere D. Thomara concur-
sum prseviura et simuUaneum , eosque , h-
cet reaUter inter se distinguantur, tanquam
imum numerare, quia ordinantur adunum ef-
fectum^ et ideo quasi unum censentur. Sed hsec
expositio a nuUo antiquo Thomista data est;,
uam Capreokis, in 2, distinct. 28^ qusest. ],
ad 12, ut supra aUegavi, negans cum Grego-
rio necessitatera raotionis prseviai ad auxilium
generale, dicit concordare D. Thomara, et citat
hunc locura. Conradus etiara ibi de unica iu-
fluentia generaUs concursus hsec loca inteUi-
git, referens ad ea quse dixerat qusest, 9, a. 4.
ubi, in fine corporis, ait iUam generalem in-
fluentiara esse solam efficientiara actionis vo-
kmtatis, prout est a Deo, praeter aUa quse ex
qusest. 79 supra aUegavimus. Deinde est iUa
expositio contra proprietatem verborum, et
vokmtaria, quia iUo modo etiam virtus activa
causas secundse et concursus Dei sunt unum,
quia ad unum effectum ordinantur; et in bea-
titudine dici posset duo tantura requiri ad vi-
dendura Deura, sciUcct, lumen et inteUectura,
quia;, Ucet requiraturobjectum, seu divina es-
sentia per modum speciei,unum censetur cum
lumine, quia ad eumdem effectum tendit.
Denique mirura profecto cst, ut supra dice-
bam; quod D. Thomas crediderit duas motio-
DIVINyE GRATI.-E IN GENERE.
nes Dei esse necessarias, et quod toties, et in tot
articuUs, semper de iUis ut de una tantum
lo(]uatur, propter sokim ordinem ad eumdem
effectum, cum id sit valde metaphoricum et
inusitatum.
8. Alia illoruni articulorum explicatio reji-
citur. — AUi ergo interpretantur D. Thomam
loqui in ilUs articuUs de concursu prsevio ,
et in causam. Ita exponit Alvarez et probatj
quia S. Thomas dicit : Quod per illam motio-
nem Dei accipiat virtutem ipsa causa secunda
ad operandum. Longe vero aUter exposuit ibi
Gajetanus, nam dicta qusest. 109;, artic. \, in
principio, dicit afferre D. Thomam illud prin-
cipium, quod agens secundum indigetraotione
primi agentis ad raovendum, ut ostendat, quod
non soluTii dependemiis in esse et conservari, sed
etiam in operari, itaque ipso non cooperante non
possemus operari, ubi per illam motionem in-
teUigit divinam cooperationem, et nihil aUud
existimat necessariura. Deinde si D. Thoraas
loquitur de concursu prsevio, cum unicum
tantum requirit, sequitur ex iUius sententia
non esse necessarium concursiuTi immediatum
Dei in actionem creaturaj, sed in illam sokim
influere raedio concursu prsevio, quod nec dic-
tus auctor adraittit, neque dici potest, ut in
cap. 28 et sequenti late declaratum est. Deni-
que falso D. Thomse imponitur, quod in iUis
articulis dicat causam secundam accipere vir-
tutem ad operaudum a prima per raotionem
praBviam; uihil enim tale in ilUs articuUs in-
veuietur, sedsolumquod causa secunda pendet
a prima quoad duo, scilicet, quoad virtutem
agendi, et quoadactualeramotionem; non ta-
men dicit accipere virtutem, sed potius ait
virtutem supponi ad motionem quando effectus
est proportionatus naturali virtuti causse se-
cunda3, et tunc negat esse necessariura aUquid
perfectionis ilU addi. Unde aUi Thoraistse,
etiamsi dicant prseviam motionem esse neces-
sariam , negant per illam addi vel consum-
mari virtutem agendi, quia aUas toUeretur
omnis sufficientia causarum secundarum ante
actualem concursum Dei. Et idem P. Alva-
rez negat iUam motionem tenere se ex parte
actus primi , quod plaue repugnat , si dat
causEe virtutem ad operandum, ut in dicto
cap. 28 et sequenti late dictum est. Necessa-
riura ergo est ut D. Thomas, loquens de una
generaU motione primi agentis, per iUam con-
cursum simuUaueum inteUexerit, quia ille est
intimior, et ex vi essentiaUs dependentise evi-
denter necessarius.
9. Explicatio illorum-locorum qiue ab adver-
CAP. XXX VIII. QUID DE CONCURSU
sariisaffemntur exsancto Tlioma,lil.2> contra
gmt., c. 66 et 67. — Atqiie ad bunc modum
possunt induci omnia quee de ista ciependentia^
et motioue causae secundse a prima tradit late
D. ThomaSj 3 contra gent.^ cap. 66 et 67, quoe
solent in contrarium allegari, quia iu eis dicit
Doctor sanctus omnes causas secundas agere
in virtute primse, et Deum esse causam ope-
randi omnibus operautibus ; nam utrumque
vohint adversarii intelhgi propter influxum
praevium in causam. Sed non ita est; nam si
omnes actiones, quas ilhs capituhs ad illam
conclusionem probandam D. Thomas affert,
attente considerentur, nibil de tah concursu
preevio in eis invenietur. Quia sohim duobus
prsecipuis modis declarat Deum esse ahis ope-
rantibns causam operandi, scihcet, quia eis
dedit virtutes operandi quas semper conservat,
et (pia agere non possunt, nisi Deus inarum
effectibus et actionibus esse influat, quod facit
per concomitantem concursum : et ratione il-
lius dicuntur omnia agere in virtute Dei, ut
paulo post in capite sequenti amplius exph-
cabo.
10. ExpUcatur c. 70, lil). 3 contra gent. —
In capite vero 70, ut declaret quomodo idem
effectus sit a Deo et naturali agente, prius ob-
jicit tria argumenta, quse omnia supponunt
illam efiicientiam in boc consistere, quod vir-
tus divina et virtus causae, una et eadem ac-
tione, totum effectum naturalem producunt.
Deinde modum ihius causalitatis per lioc so-
lum declarat, quod primum agens dat secundo
virtutem agendi, et conservat eam, et apphcat
illam ad agendum, ubi necesse est loqui de
applicatione qua per se et immediate fit efiec-
tus. Nam inde infert, sicut secundum agens
immediate est activum, ita virtutem primi
agentis esse immediatam ad producendum ef-
fectum, quod certe nou esset consequens, nisi
iha applicatio ad agendum esset intima ipsi
efiectui, et per actionem ipsam per se et im-
mediate terminatam ad ipsum fieret, ut circa
sokitionem ad tertium primi testimonii pon-
deravi. Et juxta Inmc sensum procedunt reli-
qua, quse respondendo ad argumenta docet.
Nam imprimis concedit unicam esse actionem
causse primse concurrentis cum secunda, et
ipsius causse secundee, neque in generah con-
cursu ponit unquam ahquam actionem, quee
sit sohus Dei. Deinde ostendit neutram cau-
sam esse superfluam, quia secunda agit in
virtute primse, quatenus ab ea essentiahter
in agendo pendet ; et quia prima vult locum
agendi concedere caus6e secuudse, ilh efHcien-
vm.
PR^VIO IN CAUSIS SECUNDIS , ETC. 177
tiam suam ex immensa sua bonitate attem-
perat. Ac tandem ex eodem principio facile
declarat, quomodo totus effectus sit a duabus
causis subnrdinatis inter se. Non dicit autem
ahquam ex his causis, scilicet, primam habere
duphcem influxum in effectum, distinctum ab
influxu causse proximse, nimirum unum per
virtutem instrumentariam, denuo et actua-
liter factam in causa secunda, et ahum imme-
diatum in ipsum effectum, et proxime proce-
dentem a virtute increata in ipso Deo exis-
tente ; ahoqui debuisset D. Thomas etiam
respondere cur boc superfluum non sit, vel
quae imperfectio causse secuiidse tot Dei actio-
nes et influxus requirat, quod semper in
agendo niti debeal immediate in ipsa virtute
iucreataDei, et boc satis ihi non sit ad dandum
esse suo effectui , et ad dependentiam , quse
iu boc debet ab ipso esse per essentiam.
11. Omittuntiir alia locaB. Thomcs. — Locus
quoest. 3 de Potent., art. 7. — Aha sunt phira
D. Thomse loca quse in utramque partem ab
auctoribus utriusque sententiee agitantur, quee
nunc omitto , quia vel superioribus simiha
sunt, vel in argumeutis primse sententiae tan-
guntur, et in capite sequenti tractabuntur ,
vel pertinent ad concursum cum voluntate
hbera, de quo dicere incipiemus cap. 41, vel
denique pertinent ad auxihum efBcax gratise,
de quo in hbro 5 dicturi sumus. Ahis ergo
omissis, prsetermittere hic non possumus lo-
cum celebrem in qusest. 3 de Poteut., artic. 7,
quo nos maxime premuut defensores prioris
sententise, quia iu eo, preesertim iu solut. ad 7,
aperte videtur D. Thomas ponere in causis
secundis duplicem virtutem necessariam ad
agendum , unam firmam et permanentem ,
quae est virtus connatiu^ahs unicuique causae ,
aham fluentem, quse a Deo fit in re naturah,
ut per eam actuahter agat ; et de hac dicit esse
per modum intentionis, et babere esse incom-
pletum ad instar motus instrumenti, vel ut
species coloris iu aere, propter qua3 verba dixi
in libro 1 de Auxihis D. Tliomam in eo loco
sensisse dari iii causa seciuida ahquid preevium
actu inditum a causa prima ad agendum ,
iham vero sententiam postea tacite retractasse;
quaeresponsio rejicitur a novioribus Tltomistis,
et video antiquiores etiam non ita de eo ioco
sensisse : nam Gapreolus et Cajetanus, ut supra
dixi, doctriuam ilhus articuli ahegant et se-
quuntur, tanquam consentaueam et confor-
mem doctrinee ejusdem sancti Doctoris, et ideo
paulo dihgentius articulum illum considerare
hbuit, ut simul occasione ilhus omnia qus de
12
478 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
reliquis locis diximiis, amplius declaremus et
coiifirmemus.
12. ExplicatuT accuratms. — Primo ergo
consideraudus est discursus corporis articuli,
in quo, impugnato errore, qui secundis causis
proprias suas eflScientias negabat , ita con-
cludit : Non ergo sic est intelligendum, quod
JDeus in omni re naturali operetur , quasi rcs
naturalis nikil operetur , sed quia in ipsa
natura, vel voluntate operante Deus operatur,
ubi particula in ( ut supra notavi ) non dicit
babitutlinem ad naturam vel voluntatem ut
subjectum, sed ut principium operationis suse,
ratione cujus dicitur Deus in ea operari ; alias
nec assertio responderet qusestioni, ncque per
illa verba esplicaretur Deum efficere ipsammet
operationem naturse. Nam in titulo non qu83-
sivit an Deus operetur in natura operante, sed
an operetur in operatione naturse, id est, an
operetur ipsammet operationem naturae ; in
eodem ergo sensu loquitur in illa assertione,
affirmando Deum efficere operationem naturse
et voluntatis, et ideo statim aggreditur expli-
care modos quibus una causa esse potest prin-
cipiura actiouis alterius : ponit autem quatuor
motlos. Primus est dando virtutem agendi,
secundus est conservando illam , tertius ut
applicans et movens virtutem agendi infe-
rioris causae, quartus ut principale agens re-
spectu instrumenti. Ex omnibus his modis
dicit Deum esse causam efficientem actionis
causse secundse : ex illis tamen quatuor modis
duo primi ad preesentem queestionem non
spectant ; nam etiam Durandus , et alii qui
negarunt necessitatem generalis concursus ,
illos modos non negant, quia illi modi effi-
ciendi non sunt per se et immediati respectu
actionis creaturse, sed remoti, et quasi per ac~
cidens, sicut causa causae est causa causati;
sed praemittuntur a D. Tboma, tam in illo loco
quam in aliis, quia explicaut essentialem de-
pendeutiam causse secundae, et virtutis ejus iu
suo esse a causa prima, ex qua oritur depen-
dentia eliam in agendo. Oportet autem notare
illos duos modos necessario non esse per ac-
tiones seu influxus in re ipsa distinctos, quia
productio et conservatio esse potest eadem ac-
tio continuata. Unde per se tantum distin-
guuntur habitudine ad esse vel non esse
quod praecessit, ut ex Metaphysica constat,
•13. Quomodo D. Thomas dicat Deummovere
causam secundam. — Tertius modus quo Deus
dicitur causa actionis causa^ secundae , erat
quatenus movet illam ad agendum;, et addit
D. Tbomas Iiaec verba : In quo non intelUgitur
DIVIN.^E GRATL^E IN GENERE.
collatio, tel conservatio mrtwtis activce, sed ap-
plicatio tirtutis ad actionem ; -per quoe explicat
satis hunc motum non esse talem cogitandum,
ut per eum conferatur causae secundae nova
ahqua virtus agendi, et consequenter non esse
concursum praevium, quahs a novioribus Tho-
mistis cogitatur. Nam quidam illorum fatentur
addere complementum virtutis; ahi vero, hcet
nomen refugiant!, rem plane fatentur, dum
aiunt per iham motionem conferri causte se-
cundse ahquid quod est formale principium
efficiendi actionem causae secundae : ex quo
necessario sequitur tale principium conferri
causae secundse per iham motiouem, ac su-
binde conferri ahquam virtutem agendi; prin-
cipium enim agendi per se non agit siue vir-
tute, ut est per se notum. Exphcat ergo D.
Tbomas motum ihum esse tantum apphcatio-
nem virtutis ad agendum, quod duobus modis
potest intehigi.
-14-. Primus modus explicandi dictum illud.
— Primo, proprio et vulgari modo de apph-
catione antecedente, quse solet esse conditio
necessaria ad agendum, et autecedere solet in
agentibus creatis quoties agere incipiunt ,
maxime quando agunt ex necessitate naturse,
nam de hberis postea dicemus. Illa enim, cum
positis omnibus requisitis ad agendum neces-
sario agunt, si habeant totam virtutem per se
necessariam ad agendum et non agant , non
potest esse nisi ex defectu ahcujus conditionis
necessariae, quam applicationem prseviam ad
agendum nunc vocamus : ac proinde si virtus
est eadem, et antea non agebat, et nunc agere
incipit, necesse est ut aliqua applicatio prseces-
serit. Sed in hoc est notanda diflferentia inter
potentias vitales, quse immanenter agunt, et
virtutes agentes actione transeunte ; nam in
prioribus semper applicatio materiae circa
quam fit per aliquam mutationem in ipso
agente, quamvis non sit semper necessaria in
eadem potentia; etenim si potentia sit appeti-
tiva, requirit praeviam applicationem mate-
rise, quae fit per cognitionem, et sic applicatio
illa fit per mutationem in apprehensiva po-
tentia : si vero sit apprebensiva, et antea nibil
operetur, oportet ut ab aliquo objecto excite-
tur, quod non fit sine aliqua mutatione et im-
pressione speciei; si verojam operatur, potest
per potentiam appetentem ad alium actum
applicari, et tunc applicatio fit per mutatio-
nem in appetitu factam. At vero in his quae
agunt actione transeunte, applicatio saepe fit
per motum ipsius agentis, aliquaudo vero fie-
ri potest per solam passi mutationem. In toto
CAP. XXXVIII. QUID DE CONCURSU
autem hoc genere applicationum, motio quse
intervenit fit ordinarie, seu intra ordinem na-
turae sistendo^ per causas secundas, et per mo-
tus physicos, et nobis notos^ ut sunt motus lo-
cales in rebus inanimatis, et actus vitales per
productiones phantasmatum, aut aliarum spe-
cierum intentionalium in viventibus. Et simul
etiam tota heec applicatio fit a prima causa, ut
concurrente cum secunda movente et appli-
cante aliam^ et tunc respectu applicantis ac-
tive Deus agit per concursum simultaneum ;
respectu vero causee applicatse est motio prse-
via, non tamen per se requisita ex vi essen-
tialis dependentiee a prima causa, sed ex de-
fectu conditionis requisitae, quse supponitur
prsecedere, quod accidentariumest, Nec etiam
illa semper recipitur in causa quae appUcatur
ad agendum, sed tunc solum quando apphca-
tio fit per directam actionem in ipsam, quod
non estiu omnibus necessarium, utdeclaravi.
15. Rejicihtr motio prwvia. — Prseter hos
autem modos apphcationum, non potest cogi-
tari ahus qui sit per motionem conditionis
tantum preevioe ac necessariae ex parte causse
secundse, ut preecise in actu primo intellectae.
Et ideo, sicut in locis antea tractatis dixi, ita
et in hoc verisimile milii non est D. Thomam
loqui in hoc modo apphcationis. Nam hcet
verissimum sit, quoties iha apphcatio neces-
saria est, et fit, iham facere Deum ; tamen
neque est per se necessaria in omni actio-
ne creaturae , neque fit immediate a solo
Deo secundum communem cursum natu-
rse : hic autem tractamus de concursu quem
Deus , per seipsum et immediate , confert
in omni operatione causse secundse. Et ideo
iho pecuhari modo ipsamet exhibitio ac-
tionis potest dici applicatio agentis ad agen-
dum, non praevia, seu in actu primo, sed
quasi formahs, et in actu secundo, et haec per
se necessaria est in omni agente, quoties de
uovo agere incipit ; et de hac intelhgo loqui
D. Thomam, et in illo arliculo, et quoties di-
cit Deum per generalem concursum apphcare
causam secundam ai agendum. Ad hoc autem
non est necesse ut ahquid praevium ponat in
causa secunda, imo neque illud intelhgi po-
test, quia cum sit formalis apphcatio quee per
ipsam fit, inter iUam et principium agendi
non potest aUera apphcatio intercedere , nam
omnis aha, quse cogitari potest, praecedit, et
tenet se ex parte actus primi ; heec ergo appli-
catio eo modo a Deo fit quo ipsa actio causse
secundee, cum sint idem : actio autem fit per
se et immediate a Deo per seipsum , seu per
PR.flVIO IN CAUSIS SECUNDIS, ETG. \ 79
concursum simuhaneum in ipsa ; ergo eo-
dem modo fit dicta apphcatio; ergo propter
illam non oportet D. Thomam in iho tertio
modo ponere influxum prsevium in causa.
16. Objicitur sanctmn Thomam uti verho
mozeiidl. — Respo7idetur. — Instabis expresse
D. Thomam docere per hanc apphcationem
moveri virtutem causse secundae ad agendum :
quomodo autem moveri potest nisi ahquid in
se recipiendo ? Unde D. Thomas semper utitur
exemplis quae supponunt motum receptum in
re quae applicatur ad agendum , ut est appli-
catio cultelli ad scindendum , vel calami ad
scribendum. Respondeo D. Tliomam uti verbo
movendi ad exphcandam dependentiam sc-
cundi agentis a primo , et superioritatem ac
potestatem primi agentis in secundum : non
oportet autem ihud verbum in physico rigorc
et proprietate sumere, sed juxta materise exi-
gentiam ac capacitatem. Sicut ergo applicarc
causam secundam ad agendum, nihil ahud est
quam iham actioni suse subjungere , ita mo-
vere illam ad agendum , per se ac formalitcr
loquendo , non est nisi illam actu agentem
constituere, quod non aliter fit effective a Deo,
nisi efficiendo ipsam actionem ejus, quod facit
per influxum in ipsa actioue imbibitum, Et
sic etiam dixit D. Tliomas, in eodem art., et
in 1 part., quaast. 30, art. 3, ad 3, mrtutem
causce primce conjungere caiisam secundam suo
effectui. Non enim conjungit illam, nisi vel
potestate, dando illi virtutem agendi, vel actu
efiiciendo actionem ejus; hoc enim modo ap-
plicat ultimate illam et movet , seu juvat po-
tius ad agcndum.
17. Exflicatur responsio. — Addere vero
possumus Deum concurrere cum causa secun-
da per voluntatem suam prsebendo concur-
sum ; potest ergo actio causae secundae com-
parari vel ad actionem Dei externam, vel ad
voluntatem Dei : priori modo,non tam dicetur
causa secunda moveri a Deo quam juvari, vel
cum iUa cooperari Deum ; posteriori autem
modo dici potest moveri a Deo ad agendum ,
non per impressionem externam et praeviam
in illa factam, sed per quamdam subordina-
tionem, ad eum modum quo inteUectus dici
tur moveri a voluntate, quando ad credendum
applicatur, non quia voluntas aliquid impri-
mat intellectui ad actum fidei et principium
illius, ut quidam noviter inducere tentant, sed
propter sympathiam et naturalem subordina-
tionem potentiarum, ut est communis Philo-
sophorum consensus. Sic ergo dicitur causa
naturalis moveri ad ageudum per voluntatem
180
Lin. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GP.ATI.E IN GENERE.
divinam, quia eo ipso quod illa est suliicienter
constituta et expedita in actu primo ad agen-
dum , si vult illi prsebere concursum , statim
prodit in actionem, etiamsi voluntas Dei niliil
novum in illam imprimat, Est tamen discri-
men in exemplo adducto, quia voluntas ho-
minis, applicando intellectum, neque aliquid
praevium illi imprimit^ neque per se et imme-
diate influit in actionem intellectus : voluntas
autera Dei, applicando causam secundam, ef-
ficit per se et immediate actionem ejus, et ef-
ficiendo actionem, causam etiam secundam ad
agendum applicat.
48. Quid sit ajmd sanctum Thomam, Deum
agere cum causa secunda per raodum causce
pnncipalis. — Superest quartus modus, quem
in eodem articulo D. Tliomas addit, dicens
Deum eflicere actionem causse secundse per
modum principalis agentis, in cujus virtute
causa secunda tanquam ejus instrumentum
agit, quod longo discursu declarat; tamen
summa est , quod solus Deus dat esse virtute
propria; aliee autem causse in virtute Dei, de
quo principio in capite sequenti plura dicturi
sumus. Nunc quod ad Imnc locum attinet, ma-
nifestum est, cum D. Thomas ait agefitia se-
cunda dare esse in virtute Dei . non loqui de
virtute creata et instrumentah, quam Deus
prius natura influat in causam ipsam secun-
dam, sed de virtute increata, quse est idem
cum ipsa cssentia Dei. Inde euim inferius pro-
bat Deum immediate agere in omni agente,
quia virtus Dei immediatius da* esse cuilibet
eflectui quam virtus creata : virtus autem Dei
est ipsa essentia divina, et ideo ubicumque
operatur virtus Dei, operatur etiam immediatc
ipse Deus ; loquitur ergo de virtute increata.
In eodem ergo sensu dicit, quod Deus hi qua-
lihet re operatur, in quantum ejus virtute ( uti-
que increata) qiicplihet res indiget ad agendum.
Ergo respectu illius virtutis increatse dicuntur
causse secundse instrumenta , non quia virtu-
tem instrumentariam in se recipiant, sed quia
in actionibus suis nituntur in virtute ipsa in-
creata Dei , et quia ad nutum voluntatis Dei
operantur, et quia ab ea ut a principali causa
pendent , et illius cooperatione tanquam pra3-
cipua motione indigent. An vero causse secun-
dse dicendae siut principales causa", vel instru-
mentales, quantum prsesens materia postula-
verit, in capite sequenti attingemus ; sive vero
uno, sive alio nomine, sive utroque diversis
rationibus appellentur (quod fortasse de modo
loquendi est), nnnc satis nobis est quod, ut di-
cuntur dare esse in virtnte Dei, non oportet
ut ad agendum novam virtutem, prseter con-
naturalem, a Deo recipiant, quia quaelibet na-
turalis virtus, qiiatenus firma est et perma-
nens, ac congenita cum creatura, est virtus
inslrumentaria illo modo respectu Dei, et ra-
tione sui esse non potest nisi in virtute Dei
dare. Unde in eodem articulo, ad 4, ait D. Tho-
mas quod tam Deus quam natura immediate
operantur; et ad 5 ait virtutem inferiorem in-
trinsece esse instrumentum superioris virtu-
tis, utique Dei. Unde subdit: Exclusa superiori
virtute, inferior virtus operationem no7i hahet.
Solum ergo petit ipsam virtutem divinam quae
inferiorem juvet, atque ita concludimus etiam
hunc quartum modum efficiendi Dei in operi-
bus causarum secundarum, non postulare pree-
vium influxum causse primse in secundam, sed
per efficientiam principaliorem Dei in eamdem
actionem et efiectum sufficientissime perfici.
49. AUera instantia. — Rejicitur. — Dices :
ergo quartus modus efficiendi non differt a
tertio, et superfluc D. Tliomas tot modos effi-
ciendi Dei cum causis secundis numeravit,
cum revera unus tantum sit, scilicet, per si-
multaneam cooperationem ; vel ad summum
duo, unus mediatus, dando virtutem agendi,
alius immediatus, simul concurrendo. Respon-
deo, quamvis duo primi modi.formaliter non
pertineant ad actualem concursum, nihilomi-
nus, ut jam dixi, a D. Thoma esse prsemissos
non tantum hoc loco, sed etiam in aliis supra
traditis, quia valde conducunt ad intelligen-
dam radicem et causam necessitatis auxilii,
seu concursus actualis, quia ex depeudentia in
esse nascitur dependentia in agere. Deiade,
sicut priorem modum agendi per actionem re-
motam in duo distinxit D. Tliomas, licet in re
non dicant actiones distinctas, sed unam per-
manentem cum duplici habitudine , ut adno-
tavi, ita in duobus modis ultimis non oportet
cogitare duas actiones Dei in re distinctas,
quia revera non suut, neque in illo articulo a
D. Thoma asseruntur. Imo contrarioe sententise
assertores, tam ex tertio quam ex quarto modo
positis a D. Thoma, colligunt et probant con-
cursum praevium, nam per illum dicunt appli-
cari causam secundam ad agendum, et per
eumdem moveri ut instrumentum divinse vir-
tutis; ergo ex sententia illorum illi duo modi
non requirunt duas actiones ex parte Dei ; nos
vero addimus illam actionem non esse nisi
coucursum simultaneum, quia per illum suffi-
cientissime uterque modus fit. Et ex mente
D. Thomse id confirmamus, quia alias in omni-
bus illis quatuor modis cooperationem simul-
CAP. XXXVIII. QUID DE CONCURSU
taneam Dei , quae maxime necessaria est . in
prima causa omisisset, quod est incredibile.
Scio dicturos unam sub alia comprehendisse,
quia una ad aliam ordinatur; sed non est lioc
verisimilej quia intentio principalis erat osten-
dere immediatum influxum in actionem^ quia
liic est per se requisitus in prima causa;, et hic
significatur, cum dicitur Dens esse causa per se
actionis creaturGe, et ad hoc declarandum ten-
dunt tertius et quartus modus agendi a D. Tho-
ma positi. Illis ergo modis Deus operatur per
unum concursum simultaneum. D. Thomas
autem illos distiuxit ut duas perfectiones in
Deo^ ut duas veluti dependentias in causa se-
cunda nobis explicaret. Una est, quia omnis
causa secunda, quamvis naturaliter agat, non
potest applicari ad agendum sine voluntate
Dei, et ideo ejus actio semper est in Dei domi-
niOj et hac ratione dicitur Deus appHcare cau-
sam secundam ad agendum, quia si suspendat
coDCursum, non potest applicari : si autem il-
him prffibeat, iilam applicari sinit^ et illam
etiam applicat, actionem ejus cum illa effi-
ciendo. Alia est, quod Deus solus per se suffi-
cit ad dandum esse, quia sohis est ipsum esse
per essentiam ; creatura vero sicut non potest
habere esse, nisi a Deo, ita non potest dare
esse, nisi adjuta virtute Dei, quam ob causam
dicitur dare esse ut instrumentum Dei pariter
iliud efficientis. Et ita illi duo modi magis
explicant duas rationes necessitatis concursus
diviui, quam duas actiones in eodem concursu
distinctas. Quapropter ex toto illo corpore ar-
ticuii sincere intellecto, nihil est quod concur-
sum preevium confirmet.
20. Tertia instantia. — Solum nobis faces-
sit negotium solutio ad primam, quia iu ea
videtur distinguere D. Tiiomas duplicem vir-
tutem, quam Deus dat secundse causse, unam
per modum formoe habentis esse ratum et fir-
mum^ aliam per modum intentionis et motio-
nis transeuntis, prout intellexit Ferrarius, 3
contra gent., cap, 70, et secuti sunt alii Tho-
mistae recentiores^ quorum expositio olim visa
est verbis consentauea : tamen quia ille locus
cum aliis collatus non est tantse auctoritatis,
ia illo examinando non multum laboravi, et
tacite a D. Tlioma revocatum dixi , quia re-
vera in nullo alio loco similibus verbis usus
est, neque aliquid fluens per modum inten-
tionis in Dei concursu intervenire dixit. Nunc
autem, motus auctoritate Capreoli et Cajetani,
attentius consideravi discursum illius articuli,
et plaue intellexi in quarto illo modo agendi^
quo D. Thomas dicit creaturam agere per vir-
PR.^EVIO IN CAUSIS SECUNDIS, ETC. d8l
tutem Dei, non agere de virtute instrumeuta-
ria a Deo facta in creatura, sed de ipsa virtute
increata Dei, ut jam ponderavi, et ex ipso
conlextumanifesteostendi. Estque modus iile
loquendi satis proprius, ut D. Thomas ipse
ex professo declarat, 1 part., quaest. 36, art. 3,
ad l.
21 . Rejicittir. — Hinc ulterius animadverti
cum proportione intelligendum esse , quod
idera D. Thomas, in dicta solutione ad 7,
maxime docet , non potuisse communicari
creaturae ut ageret sine operatione Dei, quia
licet illi dari potuerit virtus propria , non ta-
meu vis illa qua agit ut instrumentum primae
causse ; quae quidem vis, ut declaravi, non est
nisi ipsa virtus divina adjuvans virtutem crca-
tam ad agendum : igitur ideo nou potest vir-
tus creatura3 talis esse, ut non indigeat ope-
ratione Dei, quia non potest esse ipsamet vir-
tus Dei, neque potest illi dari ut sit universale
essendi principium, ut idem D. Thomas sub-
jungit. Ex quibus tandem probabilissime dici
posse existimo, etiam in principio illius solu-
tionis, non loqui D. Thomam de virtute creata
fluente indita causae secundse, priusquam agat,
sed solum de ipsamet cooperatione Dei, quam
comparat divus Thomas motioni instrumenti
artis_, non quia iu omnibus servet similitudi-
nem, sed solum in actuali dependentia a supe-
riori agente : in aliis vero nou oportet servari
similitudinem, quia nec causse secuudae sunt
proprie instrumenta , ut infra dicam , nec
exempla oportet esse in omnibus similia.
22. Co7ifirmatur. — Cum ergo D. Thomas
ait, preeter virtutes nativas et permanentes re-
rum naturalium, id qmd a Deo fit iii re natu-
rali, quo actualiter agat, esse ut intentionem so^
lam, etc, de actuali quidem motione Dei iu-
telhgendum puto, non tamen ita fieri iu re
naturali , ut fiat in ipsa eausa secunda vel
virtute ejus tanquam in subjecto recepta (ni-
si quando in illa recipitur propria actio), sed
ita ut generaliter et per se loquendo fiat in
re naturali quoad actionem ejus, quia id per
quod immediate Deus juvat causara secundam
ad dandum esse suo effectui, est ipsamet actio
prout fluit a Deo, et ideo dicitur esse quasi
motio artis, vel ad modum intentionis. Et hoc
raodo facile creditur et recte intelligitur non
potuisse coraraunicari creaturae agere sine
virtute principali Dei movente, seu adjuvante
ipsam. Procedetque exemplum D. Thomae
cum proportione quadam ; nam sicut instru-
mento artis, ut securi, tribui uequit ut absque
fabri motione per se scindat, ita nec causis
18-2
LIB. III. DE AUXILIIS IISTEMIS DIVIN^ GRATL^ IN GENERE.
secuudis , quce veluti instriimenta divinse ar-
tis sunt, tribui potest ut sine supremi artificis
influxu efficiant. Ad hunc ergo modum potest
ille locus exponi^ ut nec assertioni uostrse, nec
doctrinae ejusdem auctoris in aliis locis , imo
in eodem articulo in corpore coutrarius sit.
Si autem alicui visum fuerit vim aliquam in-
ferri illi litterse, potest persistere in priori re-
sponsione a nobis data, nam sine dubio sen-
tentia D. Thomse in ahis locis satis perspicua
est^ et in eis si modum loquendi non correxit
quoad sensum doctrinae, saltem emendavit cla-
rius loquendo, quod maxime ex his quse de
causis liberis dicemus confirmabitur.
CAPUT XXXIX.
OUID ARISTOTELES VEL ANTIQUI PHILOSOPHI DE
NEGESSITATE CONCURSUS PR^VII IN CAUSIS SE-
CUNDIS NATURALITER AGENTIBUS SENSERINT.
i . Verla Aristotelis adducta ab adversariis.
— Superest ut de philosophis , prsesertim de
Aristotele, pauca dicamus. Nam P. Alvarez
ita dicit suam sententiam esse expressam Aris-
totelis, sicut Augustini et Thomse. Ad id au-
tem probandum adducit hsec verba Aristote-
lis, 8 Physic, text. 53 : Utraque igitur mo-
vere dicimus, et primum et ultimum moven-
tium, sed magis primum ; illiid enim movet ul-
timurn , sed non lioc frimum, et sine primo
quidem ultimum non m.ovelit, illud autem sine
Tioc, ut laculus non moveUtur, nisi moveatur
al) homine. In quibus verbis sentit Aristoteles
quod, sicut baculus non movebit aquam, nisi
moveatur a manu, ita neque causa secunda
aget aliquid, nisi moveatur a prima. Habetque
vim hoc testimonium, supposito aho principio
ejusdem Aristotelis , quod agentia creata non
movent nisi mota, 7 Physic, cap. \, et lib. 8,
cap. 5 ; et intelligit de proprio motu recepto
in ipso agente , quia inde concludit devenien-
dum ad unum primum movens immobile.
Tandem allegat Aristotelem, in libro de Caus.,
propos. 1 et 16, dicentem virtutem divinam
esse virtutem omnium causarum, et conjun-
gere illas suis effectibus.
2. Explicantur illa verla. — Duhia mens
Aristotelis de itnmediato cansce prima; concursu
cum. secundis. — Sed imprimis in his locis nihil
invenio ab Aristotele dictum de modo concur-
sus primee causse cum secunda: nam in priori-
bus locis nou tractat de omnibus causis efQ-
cientibus, sed de moventibus motu physico,
Ultimus autem locus non est Aristotelis, sed
vel Procli, ut quidam volunt, vel alicujus in-
certi auctoris Arabis, ut D. Thomas in princi-
pio Commentarii ejusdem libri sentit. Deinde
neque priores propositiones in vero sensu ap-
plicatse cum proportione ad quamcumque cau-
sam efficientem, neque posteriores, aliquid ob-
stant assertioni positse, sed illam potius confir-
mant, ut statim declarabo. Prius tamen adverto
non satis constare ex doctrina Aristotelis quid
ipse senserit de immediato concursu primae
causse ad omnes actiones causarum secunda-
rum. Namin libro de Mundo ad Alexandrum,
versus finem, id plane negare videtur ab illis
verbis : Reliquum est iit summatim disseramus
de causa quce omnia continet ; et dc qua inquit :
Vetus fama est, et quidem hcereditaria morta-
lium omniuvi, universa a Beo, etper Deiim nohis
esse constituta, nec vero ulla natura per se suf-
ficit orhata salute quam ipse ferat. Nihilomi-
nus statim latissime docet Deum non imme-
diate ac per seipsum omnia facere, neque omni-
bus prsesentem esse, sed in sublimi loco exis-
tentem, inde virtutem suam diffundere, primo
quidem ac prsecipue in ccelestia corpora, et in-
terea efficacius in ea quse sibi propinquiora
sunt, ac proinde lisec terrestria divinam utili-
tatem ( ut ait) infirmius participare. Unde sic
concludit: Itaque rectius est judicare , qtwd
etiam conveniens et Deo maxime decorum intel-
ligitur ,inccelo virtutem esse constitutam,etplu-
rimum remotis, ut uno verho rem ahsolvam, et
omnihus in universum salutem afferre, quam pe-
netrare, et eo frequenter accedere, ubi neque ho-
neste , neque liheraliter ipse per se conficeret
quce apud nos essent. Quod postea exemplo im-
peratoris huraani late declarat et suadet, ac
iterum concludit : ' Gravius et dece^itius existi-
mabimus Deum constitutum esse summo i7i loco,
et virtutem ejus per universum mundum dif-
fundi, solem et lunam versare, et ccelum totum
convertere, auctoremque esse salutis eorum quce
in terra continentur. Et postea declarat illo
simplici motu Deum hsec omnia inferiora ope-
rari, et lioc putat ad efficaciam virtutis ejus
pertinere. Et infra iterum sic ait : Natura dl-
vina de simplici quodam reiprimce motu proxi-
mis largitur, atque de his iterum ad remotiora,
quoad per universum transeat. Aliud enim ab
alio motum, et hoc rursus aliud videtur agitare
cum mmido.
3. Negat Aristoteles hunc concursum imme-
diatum. — Ex quibus evidenter apparet Aris-
totelem non crcdidisse Deum, per seipsum et
immediate, operari omnia causarum secunda-
rum opera immediatione virtutis . Imo nec de hac
CAP. XXXIX. QllD ARISTOTELES
immediata virtute sensisse videtur esse aliam ab
influentia coelorumj qnse ab ipso Deo movente
ccelum originem ducit, et ideo virtus etiam
dicitur^ quia per virtutem ejus efTicitur. In hoc
autem Aristoteles graviter erravit, et de Deo
et de efficientia ejus liumiliterac indigne sen-
tit : ideo tam de illo quam de aliis philosophis
ita dicentibuS;, merito dixit Albertus in 1 , dis-
tinct. 45^ art. 3 : Quidani philosopJii excluse-
runt voluntatem Dei ah operibus nattorce, dicen-
tes eim tantum posse movere primum onohile ,
alia vero moveri diversimode secundum distan-
tiam ah ipso, et illi qui vanitatem seciiti sunt,
in vanitate ohierunt, et ohscuratum est cor in-
sipiens eorum. Sicut Tullius qui negat pr(e-
scientiam, ut stahiliat casum et fortunam. Et
Commentator super Physicam et Metaphysi-
cam, qtd 7iegat Deum immediate operari in
qiiolihet, ut stahiliat unicuique propriam actio-
nem secundmn propriam naturam quam hahet ;
et in prima, distinctione tertia, articulo primo^
Aristotelis conjecturas dissolvit.
4. Nullum efficax argumentim ex Aristotele
duci potest hoc loco. — Cum ergo Aristoteles et
ejus Gommentator in errore versatus fuerit ,
nullum argumentum efficax ex ejus doctrina
sumi potest ; nam si omnino negavit influxum
causse primee in efi"ectus causarum secunda-
rum, tam immediatione virtutis quam suppo»^
siti, ut Albertus indicat, profecto neque con-
cursum praevium, neque simultaneum admi-
sit : si autem posuit causam primam influere
in effectus causarum secundarumj saltem im-
mediatione virtutis , Hcet non suppositi , ut
Fonseca sentit, et verba Aristotelis indicant ,
tunc mirum non est quod posuerit prsevium
influxum in causam, sicut nos capite sequenti
dicemus de influxu coelorum seu causarum
creatarum universalium , quia preeter illum
non posuit concursum simultaneum : unde si
virtus increata Dei non operetur, per seipsam
immediatam, actionem causaj secundee, nec
cansa secunda sola sua virtute illam efficit,
necesse est ut ahqua virtus creata addatur
causse secundse, quse habeat vicem Dei^ et cum
causa secunda operetur,
5. Quid sit virtus quam Aristoteles dixit a
prima causa derivari. — Juxta hunc tamen
modum ponendi prsevium influxum in causam,
tollitur concursus simultaneus immediate pro-
cedens ab ipso Deo^ sicut Aristoteles ilhim
negavit. Unde a contrario sumimus efficax ar-
gumentum. Nam ideo Aristoteles posuit virtu-
tem illam descendentem a Deo ad causas
secundaSj prius ad proximas^ et per illas ad
VEL ANTIQUI PIIILOSOPHI, ETG. 183
remotas, quia non putavit Deum per so facere
omnia, et esse in omnibus causis , et imme-
diate immediatione virtutis propriee et sup-
positi operari in omnibus ; ergo e contrario ,
si immensitatem virtutis increataj Dei intime
existentis in omnibus causis et effectibus crea-
tis cognovisset, et perfectum modum operandi
Dei in omnibus immediate per suam virtutem
et suppositum assecutus esset, profecto nun-
quam de illa virtute preevia et difi^usa cogitas-
set. Quapropter virtus illa de qua Aristoteles
locutus est, non est talis qualis ab his Theo-
logis cogitatur. Nam ab Aristotele ponebatur
ut virtus quaedam per modum actus primi ,
quae posset supplere totam immediatam effi-
cicntiam causae primse necessariam ad actio-
nem causse secundse, ita ut illa vhtus jam non
indigeret alio concursu simultaneo ipsiusmet
Dei, in quo sensu continet illa sententia gra-
vissimum errorem in fide, et repugnantiam in
ratione naturali, quia si virtus illa creata est,
essentialiter peudet ab actuali influxu Dei, ut
nunc supponimus esse demonstratum. At vero
Doctores catholici longe sunt ab hoc errore :
non possunt igitur Aristotelis auctoritate ju-
vari;, nec rationem reddere cur novam pree-
viam virtutem creatam reqnirant, si virtutem
iucreatam intime assistentem, et per seipsam
operantem, ut par est, agnoscunt.
6. Responsio ad Aristotelis loca allata. — His
ergo consideratiSj facilis est respousio ad tes-
timonia Aristotelis allegata. Ad primum enim
respondemus Aristotelem ibi de moventibus
et motis physico motu, sive locali, sive al-
terationis, sive aho simili loqui. In quibus
manifestum est, si plura sint moventia et mota
inter se subordinata, et sistendum esse in ali-
quo primo, quod ab alio non moveatur, ne
detur processus in infinitum, et a primo mo-
vente pendere reliqua, quia, si primum cesset,
ceeterausque ad ultimum necessario cessabunt,
quia primum non movet ullimum nisi me-
diante proximo : ergo si prima motio cesset ,
caitera deficiunt ; e contrario vero non sequi-
tur , si posteriora cessent, primum etiam ces-
sare a motu, quia non pendet ab alhs iu mo-
vendo. Et ideo dixitidem Aristoteles iu eodem
cap. 5, text. 4 : In moventihus et motis per se
ordinatis magis movere primum, quam reliqua,
quia potest moveri sine reliquis, non vero alia
sine ipso. Verumtamen in his locis, ut notavi,
semper Aristoteles loquitur de causis ita su-
bordinatis, ut ultima tantum immediate mo-
veatur in illo ultimo motu, ita ut prima solum
immediate moveat secundam , et pcr illam
dsi
LIB. III DE AUXIUIS INTERNIS DIVIN.^ GRATI.4^ IN GENERE.
tertiam , et secimda immediate moveat ter-
tiam , et illa qnartam , et sic deiiiceps, Et
sic clarum est tam iiltimam causam quam
omnes intermedias debere moveri a prima
motu proprio in imaquaque recepto. At vero
subordinatio essentialis inter omnes causas
secundas respectu primse in agendo, longe al-
tioris ordinis est; est enim dependentia im-
mediata ab ipso Deo , tam immediatione vir-
tutis quam suppositi ; et ideo secundum hanc
rationem non pendent a Deo ut movente ipsas
causas, sed ut coagente, et ut movente sub-
jectum illud in quo agit causa secunda, quem
modum coagondi et movendi primae causse
Aristoteles non agnovit, ut ostendi.
7. Responsio ad secundiim locum. — Unde
ad alium locum respondetur, principium illud :
Causa seciinda non movet nisi mota, in pby-
sicis motibus^ propter peculiarem rationem et
imperfectionem, inveniri semper verum cum
proprietate^ supposito communi ordine cau-
sarum naturalium universi, sive talis motus
requiratur in causa propter applicationem lo-
calem, ut fortasse est in motu coeb, sive pro-
pter influentiam causarum universalium, cu-
jns indigentia in his rebus inferioribus et ele-
mentaribus invenitur. At vero , abstraheudo
a moventibus et motis physice, et loquendo
generaliter de causa secunda effectrice suffi-
cienter constituta in actu primo, cum omni-
bus conditionibus prcerequisitis ad agendum,
ante inlluxum primae causse, non est vera iha
propositio^ in proprietate intellecta de motu
recepto in ipsa causa agente, quia nulla ratio
vel necessitas tahs motus assignari potest, nec
terminus propter quem requiratur, ut ex dictis
est manifestnm. Aritoteles autem, si in eo
sensu et universahter illam propositionem in-
tellexit, ideo est quia putavit influentiam pri-
mi motoris non attingere immediate effectus
causarum secundarum, imo nec ipsas causas
secundas proximas, sed sohim ahquam supre-
mam, quam solam Deo esse immediatam cogi-
tavit, et ideo posuit iham influentiam perve-
nire ad uhimum effectum per ahquem motum
omnium causarura intermediarum, ut jam de-
claravi. Iha autem falsa et erronea cogita-
tione de medio sublata , impertinens est iile
motus ad propriam influentiam primee canste
per se requisitam ad actiones causarum secun-
darum, ut jam satis exphcavi.
8. Quomodo causa secunda dicatur ab Aris-
totele moveri a prima. — Dixi autem non esse
veram propbsitionem cum proprietate intel-
lectam, quia per quamdam metaphoram , ut
Fonseca dicit, vel secundum quamdam pro-
portionem, ut ego in Metaphysica dixi, veris-
sima est. Nam sicut in Physicis proximum
movens^ verbi gratia, bacuhis pendet a manu
movendo, et non movet nisi motus, ahiori
modo pendet causa secunda in agendo a prima^
nec iha agere potest nisi adjuta ab ista, et se-
cundum hanc metaphoram vel proportionem
solet concursus Dei vocari motio causse primse,
non quia sit motio propria ipsius causse se-
cundse. ut sic, sed quia est motio ihius rei in
quam agit causa secunda, et simul est auxi-
hum ipsius causEe secimdse. Nec heec interpre-
tatio nova est^ aut nostra : nam Cajetanus, 1
p., q. 14, art. 13, iham tradit, hcet ahis ver-
bis; ait enim, cum dicitur causam secundam
non agere nisi motam a prima, id posse in-
tehigi vel de motione praevia, vel de coopera-
tiva, et in priori sensu esse falsam^ in secundo
autem veram, et ita esse intehigendam; cons-
tat autem motionem cooperativam non afli-
cere causam secundam, nec illam proprie im-
mutare. Scotus etiara, licet in muUis locis
repetat iham propositionem : Causa secunda
non agit nisi mota a Deo, ut in 1, d. 2, q. 2,
et dist. 8, q. 2, et d. 39, q. 5, § Contra ista ,
nihilominus in .4, d. 1, q. \, expresse negat
causam secundam recipere ahquid a prima,
cx vi generalis concursus, et ideo necesse est
ut ihud axioma de cooperativa motione intel-
lexerit. Lychetus etiam et Corduba supra ahe-
gati, hcet a Cajetano dissentiant in usu dis-
tinctionis motionis prsevise vel cooperativse
ad respondendum Scoto , nihilominus distinc-
tionem ipsam admittunt^ dicuntque nunc cau-
sam secundam non moveri a Deo nisi motione
cooperativa, et accommodata unicuique rei,
quia Dens hbere agit : dicunt autem ahud
fuisse futurum, si Deus ex necessitate ageret,
quod nunc ihhil refert.
9. Ad liirum de Causis. — Ad propo-
sitiones aUegatas ex hbro de Causis (quidquid
sit de auctoritate ihius hbri et de sensu in quo
loquitnr de cansa prima, quod longiorem pos-
tnlabat disputationem, nunc nonnecessariam),
respondeo virtutem primse causse esse virtu-
tem omnium, non formahter, sed effective;
tnm quia confert virtutem omnibns cansis ;
tum quia omnes adjuvat, et cum omnibus ope-
ratnr, ita ut sine iha nihil per se valeant
rehqnse virtutes efficere, qua omnia vera sunt
sine prgevia motione, ut jam satis exphcatum
est. Et simihter dicitur virtns causse primae
conjuugere causas secundas suis effectibus
effective, quia immediate ac per se efficit cum
CAP. XL. SOLVENDO RATIONES ASSERTIONI NOSTR.E CONTRARIAS, ETC.
183
illis actiones earum per qnas actiones forma-
liter conjungnntur suis effectibus. Etenim ,
licet daretur inflaxus prsevius^ non conjunge-
ret formaliter causam secundam suo effectui,
quia ex vi illius adlmc maneret causa in actu
primo, ut supra ostensum est, et ita semper
conjunctio formalis fit per actionem ; ut au-
tem causa prima efficiat illam coniunctionem_,
non est necessaria virtus diffusa, sed per suam
increatam virtutem id facit, atque adeo per
concursum simultaneum, ut jam supra decla-
ratum est.
10. Conclusio, — Ex his ergo propositioni-
bus, et ex aliis quse de illo libro referii solent_,
nihil aliud quam cooperatio causse primse cum
secunda comprobatur. Et si qui philosophi
recte de Deo senserunt, hoc modo efficientiam
ejus in omnibus et cum omnibus causis expli-
carunt. Solentque referri Plato in Timseo, in
quo nihil clarum inveniO;, et Trismegistus, in
Dialogo Crater, quemviderenon potui. Verba
autem Philonis in libro, Quod sit incorrupti^
bilis mundus , parum a medio, quse Boetius
refert et commendat, hic referam, quia opti-
ma sunt : Deus (inquit) inspicit singula, pa~
ternam curam gerens rerum omnium, et ut vera
fateamur, aurigce more guhernatorisque regit
et gulernat ufiiversa, soli, lunce, cceterisque sy-
derihus, aeri quoque, cceterisque mundi parti-
bus assistens, cooperando quidquld ad universi-
tatem, rectam^ue et inculpahilem dispensatio-
nem pertinet. Cum ergo, ex sententia philoso-
phorum recte sentientium, divina cooperatio
ad ejus universalem efficientiam cum causis
secundis satis est, solique illi posuerint in-
fluentiam preeviam in causam vel remotam,
qui de immediata Dei efficientia in omuibus
actionibus creaturarum non recte senserunt,
negari non potest quin sententia nostra in ve-
ra philosophorum auctoritate solidius habeat
fundameutum quam contraria.
CAPUT XL.
SOLVENDO RATIONES ASSERTIONI NOSTRiE CONTRA-
RIAS;, EADEM VERITAS AMPLIUS CONFIRMATUR.
Cum dictum et probatum sit, addemonstra-
tionem assertionis positse, satis esse ostendere
prsevium influxum in causam non esse neces-
sarium, si rationes omnes hactenus excogita-
tse ad persuadendam hanc necessitatem inva-
lidai ostensse fuerint, profecto sola talium ra-
tionum solutio ad assertionem confirmandam
safficere posset, ac deberet. Hoc ergo super-
est in hoc capite praestandura, in quo septem
rationes primas quse in agentibus naturalibus
locum habent, dissolvemus.
^ . Quomodo causa sectmda nihil agat nisi
in virtute ^^rimcp, qucB erat prima ratio pro-
bandi co7icursum prceviuw. — Priraa ratio ni-
tebatur in illo principio, quod causa secun-
da nihil agere potest nisi iu virtute prirase,
quod verissimum est : ejus autem legitimus
sensus est , quem capite praecedenti insi-
nuavi , scilicet , causam sccundam non ha-
bere virtutem per se et (ut ita dicam) soli-
tarie agendi , sed in omni actione sua debere
niti in virtute primae causse, sine cujus influxu
cooperativo nihil agere potest;et ita dicitur in
libro de Causis, in principio, quod causalitas
causce secundse formatur per causalitatem
causse primje , quia scilicet in omnibus Deus
immediatius, et intimius, ac principalius ope-
ratur, ut fere exposuit D. Thomas in 2, d. 1,
q. 1, ad 4, Ad hoc autem necessarium non est
ut, prseter virtutem agendi permanentem, et
in suo genere efficientem, quam etiam habet
a prima causa, recipiat in se aliam virtutem
fluentem, quia nou in virtute illius agit, sed
in virtute increatse potentiai in ipso Deo exis-
tentis. Cujus sigrium est, quia, etiamsi virtus
permanens causse secundse intelligatur afiecta
alia virtute fluente, utraque nihil agere po-
test nisi in virtute causse primoe, non solum
quia utramque dedit et conservat , sed etiam
quia utraque pendet essentialiter aproprio in-
fluxu imraediate procedente a virtute iucreata
prirase causee. Unde dato antecedenti in dicto
sensu, negatur consequentia , quia , supposita
insufficientia virtutis causee secundee, est super-
fluaalia virtus creata fluens, neque in illa fun-
datur illud principiura, quia licet causa prima
et secunda simul concurrant, et secunda non
indigeat alio prsevio concursu, nihilominus
non concurruntut duee causae ejusdem generis,
neque se juvantes quasi per accidens ex utrius-
que insufficientia , sed ut causaa diversorum
ordinum , quarum inferior est per se sola in-
sufficiens, et essentialiter dependens a supe-
riori, et ideo agit in virtute illiu.s, non vero e
contrario , quia superior per se potens est et
sufficiens , ut supra dictum est. Unde orania
quae ibi afferuntur ad probationem anteceden-
tis supervacua sunt, et coincidunt cum se-
cunda ratione, ubi expedientur.
2. Ad confirmationem, virtutem causcs secun-
dce esse actum primum admicctum potentice ,
quomodo id intelligatur. — Ad confirmatio-
nem , cum in ea sumitur virtutem causae se-
cundae esse actum primum , ac proinde esse
^86 LIB. III. DE AUXILIIS mTERNIS
actom admixtum potentiee, sequivoca est et
ambigua propositio, et ideo distinguere et ex-
plicare illam oportet. Nam est sermo de vir-
tute mere activa, ut est illa quse agit actione
transeunte^ vel est sermo de virtute quae ita
est activa^ ut sit etiam receptiva, ut sunt po-
tentiae animse. Item cum aliqua ex liis virtuti-
bus dicitur esse actus admixtus potentiae, illud
potest intelligi^ vel de potentia passiva, vel de
aliquo alio genere potentialitatis. Loquendo
ergo de virtute mere activa^ etiamsi sit purus
actus primus et separabilis ab actu secundo, id
estj ab actione, non inde fit talem virtutem es-
se actum admixtum potentiee receptivse ; nam
licet careat actione, non manet in poten-
tia receptiva actus sui , quia etiam quando
agit, illum in se non recipit. Quod si dica-
tur actus admixtus potentiae, solum quia po-
test actu non agere, boc non obstat quomi-
nus habeat perfectiorem actualitatem quam
sua actiOj quia ipsa actio, comparata ad for-
mam_, quse est terminus ejus^ est actus imper-
fectus , quia est via qusedam , sicut de omni
motu et mutatione Aristoteles dixit ; forma
autem quae est terminus talis actionis non
habet perfectiorem actualitatem quam forma
quae est principium actionis, sed vei minorem^
nt in causis aequivocis, vel ad summum aequa-
lem_, ut in causis univocis; ergo quod talis
actus primus possit isto modo esse in potentia,
non ideo indiget nova actualitate sibi inliee-
rente, ut reducatur in actum secundum, nam
per solam actionem ab eo exeuntem constitui-
tur in actu secundo cujus est capax. Cujus
etiam signum est, quia licet fingatur amplius
actuata per aliquid additum, nondum est con-
stituta in actu secundo, neque aliquo intrin-
seco initio ejus, ut capite 28 probatum est.
3. Id explicatvA' in poteniiis animre. — De
potcntiis autem animae, fatemur liabere potes-
tatem activam admixtam potentiae passivae, sed
hoc non obstat quominus in sua eutitate et in
sua activitate habeant actuahtatem simplici-
ter perfectiorem quam earum operationes,
quia, licet tahs potentia, in quantum passiva^
sccundum quid sit minus perfecta quam sua
operatio , in quantum activa , est simpliciter
perfectior. Sicut auima passive etiam compa-
ratur ad potentiam quam in se recipit, et ni-
hilominus perfectiorem habet actualitatem ,
quae omnia philosophis notissima sunt, et sane
ad prsesens puuctum parum referunt; nam
"■etiamsi fingatur intellectus, verbi gratia, cum
illo prsevio iufluxu, adhuc est in potentia rece-
ptiva sui actus secundi, et per suam entitatem,
DIYIN/E GRATLE IN GENERE.
vel per habitum aut speciem aliquam habet
sufficientem virtutem in suo genere causae ad
producendum suum actum, ad quem est in
potentia receptiva; ergo inde etiam habet per-
fectiorem actualitatem ; ergo illa alia actuali-
tas quasi media necessaria non est.
4. Bxplicantur varice propositiones ab adver-
sariis allatce in secunda ratione. — Primapro-
positio, esse existentice est proprius effectus Dei,
quomodo verasit. — D. Thomas. — Insecunda
ratione aliquae propositiones assumuntur, quae
in legitimo sensu verae sunt, male autem ap-
plicantur. Prima est quod esse existentiae est
proprius effectus Dei, quae, ut vera sit, non est
ita intelligenda ut solus Deus dicatur facere
esse existentiae, hoc enim aperte falsum est,
alias causae secundae nihil efficerent, ut statira
dicam. Tribus ergo modis dicitur esse existen-
tiae proprius efiectus Dei ex D. Thoma in 2,
d. 1, quaest. 1, art. 4. Primo, quia solus Deus
potest illud facere ex vi sui esse, et sola virtute
sua, quia solus ipse est ipsum esse per essen-
tiam, et omne aliud est participatum. Secundo,
quia solus Deus habet pro adaequato objecto
suae potentia^. activae ipsum esse participatum,
seu participale, ut est manifestum. Tertio,
quod hinc sequitur quod solus Deus facit
per se primo ipsum esse, ac proinde nulla
causa secunda confert suo effectui totum es-
se illius, nam omnis actio creaturae supponit
aliquod ens , ex quo suum effectum faciat, et
ideo non facit per se primo ens, seu esse, sed
tale ens , vel tale esse. Deus autem ad suam
propriam actionem nuUum esse necessario
supponit in re quam facit, ut in creatione pa-
tet, et quando rem praeexistentem perficit, vel
cum causa secunda operatur, licet aliquod esse
supponat , non tamen ab alio factum quam a
seipso. Sic ergo productio ipsius esse secun-
dum omnem hujusmodi perfectionem est pro-
pria Dei; causa autem secunda, quando produ-
cit effectum, licet illi det esse, non tamen cum
illo modo et perfectione qua Deus, et ideo ex
hac parte non indiget illa prsevia motione, vel
elevatione ; nam ad suum agendi modum ge-
neralis concursus simultaneus illi sufficit.
5. Secunda propositio : creatura non dat esse
nisi ut instrumentum Dei. — Explicatur. —
Alia propositio ponitur in prima illatione illius
rationis, scilicet, creaturam non dare esse nisi
ut instrumentum Dei ; quae tangit philosophi-
cam quaestionem, an causae secundae sint in-
strumentales, vel principales respectu suorum
effectuum, in quo Platonici posuerunt esse
tantum instrumenta ; quam sententiam refert
CAP. XL. SOLVENDO RATIONES ASSERTIONI NOSTR.-E CONTRARIAS, ETC.
d87
et approhat Damasccnus in sua Pbysica, cap, 9 ;
et Simplicius, 2 Physicorum, cap. 3, a. 29; et
interdum ita loquitur D. Thomas in quaest. 3
de Potent., art. 7. Et illum loquendi modum
defendit Cajetanus, 1 p., qusest. 45, artic. 5,
§ ^^ Durandum. Aristoteles vero, secundo li-
bro Physicor., et 5 Metaph., causas secundas
simpliciter principales vocat , quia in suo ge-
nere agunt propria et sufficienti virtute ; quem
modum loquendi philosophi et Theologi com-
muniter proharunt, quia revera est proprius,
nam alius sohim per analogiam introductus
est, et ad expUcandam suhordinationem et de-
pendentiam causarum secundarum a prima,
et ad notandum quod causae secundae nihil
possunt per se facere sine influxu primse. Et
haec sine dubio fuit mens D. Thomae, ut etiam
Thomistee communiter sentiunt. Quocirca cau-
sse secundifi non dicuutur instrumenta, etiam
illo Platonico modo, propter prseviam instru-
mentariam virtutem fluentem illis additam
quando actu operantur, sed quia virtutes ea-
rum permanentes sunt quasi instrumenta Dei,
quia et ipse per illas tanquam principale agens
operatur, et illse sine actuali influxu illius ope-
rari non possunt, etiamsi ille influxus non sit
motus in eis receptus, nara etiam in naturali-
bus instrumentis hoc necessarium non est, ut
in Metaphysica ostendi, disp. 17, sect.:2, n. 14.
Unde Damascenus supra, Platonem dicentem
principem mentem esse efficientem omnium
rerum causam, naturam autem instrumenta-
lem esse, ipse explicuit, hoc est, adjuvanteni
causam esse pronuntiat.
6. Distinctio modernorwm rejicitur. — Ali-
qui vero ex dictis modernis distinguunt inter
causam secundam, ut communicantem efi^ectui
suam formam, vel ut dantem efi^ectui esse, et
sub priori ratione dicunt esse causasprincipales,
quia forma producta non excedit perfectionem
et actuaUtatem producentis ; sub posteriori au-
tem ratione dicunt esse propria iustrumenta
Dei, quia ut sic attingunt proprium eS^ectum
ejus, et ad hoc dicunt requiri preeviam motio-
nem, quia instrumentum non agit nisi ut mo-
tum. Sed distinctio haec necsatis inteUigi, nec
satis probari potest, quia producere seu com-
municare formam, et dare iUi esse , physice
ac vere loquendo, non sunt duo : ergo vel
utrumque fit a causa secunda ut ab instru-
mento, vel ut a principaU causa. Antecedens pa-
tet, quia efficere nihil aUud est quam dare es-
se, nec aUter causa secunda communicat effec-
tui formam suam, quam dando iUi esse, non
quidem essentiae, nam hoc de se potentiale
estj nec fit actu, nisi cum conjungitur ei exis-
tentia. Item quia causa secunda non commu-
nicat suam formam, nisi educendo similem ex
potentia niateriae ; ergo per hanc eductionem
transfertur forma ab esse in potentia, ad esse
in actu; ergo per iUammet constituitursub es-
se existentiae. Gonsequentia vero prima per se
clara est , quia sicut in termino idem est for-
mam fieri, et recipere esse, ita etiam in causa
eadem est virtus per quam efficit principaUter
vel instrumentaUter.
7. Pergitur in ea refutatione. — Quapropter
non magis completur causa secunda per mo-
tionem praeviam in virtute agendi ad dandum
esse, quam ad producendum formam taUs spe-
ciei vel perfectionis. Imo Ucet ihi fingerentur
duae actiones re vel ratione distinctae, uua ef-
ficiens formam, et aUa dans iUi esse, etiam
esset distinguendus duplex concursus simuUa-
neus Dei, quia creatura nihil omnino facere
potest sine taU concursu; ergo vel ad edu-
cendam formam sufficit concursus simuUa-
neus, et ita iUe erit primus concursus Dei, et
consequenter aUus simiUs sufficietad dandum
esse, et potius iUe prior erit quasi pra^vius ad
secundum ; quia si iUa duo sunt in eS^ectu dis-
tinguenda, prius est educere formam quoad
essentiam, quam dare iUi esse , quia essentia
supponitur existentiae tanquam potentia, ac-
tui. Non ergo erit necessarius aUus concursus
prsevius iu ista causa ad dandum esse, quia ex
iUa priori productione formae necessario resul-
tat ipsum esse, cum concursu imbibito in iUa
resuUantia seu productione ipsius esse. Nec vi-
detur posse probabiUter cogitari quod inter il-
las duas actiones, vel concursus, re vel ratione
distinctos, interveniat tertius praevius ad effi-
ciendum esse, et subsequens ad communica-
tionem propriae formae. Vel certe si praevia
motio ponatur ante totam efficientiam causae
secundae, tam ut communicantis suam for-
mam, quam ut dantis esse, sic aeque comple-
bitur per iUam praeviam motionem in virtute
agendi sub utraque ratione, et ita non magis
sub una erit causa principaUs vel instrumcn-
taUs quam sub alia.
8. Assertio. — Ca^csa secimda est causaprin-
cipalis in suo genere. — Dico ergo unamquam-
que causam secundam in suo genere esse cau-
sam principalem, tam sui effectus , quam esse
quod iUi tribuit, ac proinde supervacaneam, et
sine fundamento rationis postulari motionem
propter efiectionem ipsius esse. Quia sicut
forma communicata eSectui non excedit for-
malem perfectionem causae, ita neque esse.
488 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
quod fit iu effectu , perfectius est quam esse
causae, et sicut forma fit ut actu existat, ita
forma causse est principium agendi ut est in
actu, atque adeo per suum esse actuale non
minorem actualitatem liabet^ quam sit esse
datum eflfectui ; ergo quoad utrumque est
principium principale proximum ; ergoex liac
parte non iudiget preevia motione. Aliunde
vero ad hanc principalem efBcientiam causae
secundse^ etiam respectu illius esse quod fa-
cit_, necessarium non est ut det esse indepeu-
denter ab ipso esse per essentiam^ neque ut
primo per se attingat ipsum esse^ vel sub com-
muni ratione essendi, vel non prsesupponendo
aliquod esse iu eflfectu^ sed satis est quod in
suo genere, per se et propria virtute, attingat
illud esse^ quod antea nou erat nisi in poten-
tia et per talem actiouem in actum reducitur,
concurrente prima causa a qua omne esse crea-
tum essentialiter dependet ; neque enim causa
sccunda est principalis in omni genere, vel
independens ab omni superiori causa^ sicut est
Deus^ quod verum est, sive consideretur ut
dans formam, sive ut dans esse suo effectui ;
ergo sub utraque ratione sufficit dependentia
a Deo per intrinsecum et simultaneum con-
cursum.
9. Tertia ratio adversarionm rejicitur. —
Qidd sit conciirsum causce secimdce pendere es-
seatialiter a concursu causce primce. — Ad ter-
tium, cum in eo sumitur concursum causae se-
cundse essentialiter dependere a concursu cau-
sae primse, si intelligatur^ ut verba in rigore
sonant^ de utroque concursu, ut est aliquid
egrediens a sua causa, et realiter ab illa distin-
guitur^ et de dependentia effectiva, sic falsum
est antecedens; quia concursus causse primse
et secundse in re non distinguuntnr, sed sunt
una simplex actio cum duplici habitudine
transcendentaU, ut cum D. Tlioma et com-
muui sententia diximus; et ita concursus in
re non fit a coiicursu, neque unus peudet ef
fioaciter ab alio, quia idem non facit seipsum,
neque a seipso pendet; sic ergo intellectum
antecedens negandum est; ad probatiouem au-
tem negatur, indc seqni ea incommoda quse
ibi inferuntur^ ut jam declaro. Quamvis enim
concursus causse secundae non pendeat a con-
cursu intrinseco causae primai in genere causae
eflQcientis, ut dictum est, nihilominus pendet
essentiahter ab ipsa causa prima, et ab ejus
vohmtate, quam aUqui vocant concursum Dei
interuum, respcctu cujus verissime dicitur
concursus causae secundae pendere essentialiter
a concursu iuterno causae primae ; est enim de
DIVIN.E GRATL^ IN GENERE.
essentia actionis causae secundae ut simul ac
principaUter a Deo fluat, et ideo essentiaUter
pendet a causa prima, et ideo quasi formaUter
dici etiam potest concursus causae secundae
essentiaUter peudere a concursu causae pri-
mse^ vel potius iUum includere ad eum mo-
dum quo ratio specifica potest dici pendere a
generica, quia illam essentiaUter inchidit.
10. Eapropositio sic explicata nonjuvat ad-
versarios. — Et hinc fit necessarium non esse
(quod in prima consequeutia iUius rationis in-
fertur) concursum causae primae utique pro-
prium, et ad extra^ esse priorem ordine causa-
Utatis concursu causae secundae, quia ubi non
est causaUtas non potest esse prioritas quae in
iUafundatur; sed ostensum est unum concur-
sum non esse causam aUerius^ quia suut idem;
ergo nec prioritas esse potest. Et hoc ipsum
fatentur dicti Tiiomistae de concursu simuUa-
neo ; nunquam tamen probant esse necessa-
rium aUum concursum externum causse pri-
mae^, qui sit vera causa eflQciens actionis cau-
sa?. secundaej et consequenterprior naturacon-
cursu causae secundae, Et possumus argumen-
tum retorquere^ quia aUas etiam esset conce-
dendum unum concursum causae primae esse
priorem natura aUo coucursu ejusdem primae,
quod non videtur admittendum^ loquendo de
proprio concursu ad extra, quia revera super-
fluum est. Atque haec omnia coguntur dicti
auctores concedere de concursn simuUanco
Dei ad extraj comparato cum influxu causaj
secundae. Satis est igitur quod concursus ad
intra, seu voluntas concurrendi, sit prior cau-
saUtate et natura , quam concursus causae se-
cundae. Comparando autem inter se causas
primam et secundam, causa prima dicitur
prius influere, non prioritate naturae in ordine
causaUtatis fundata, sed prioritate perfectionis
et independentiffi^ aut etiam illa quae dicitur
in subsistendi consequentia^ quia Deus, quan-
tum est ex se, potest agere sine causa secun-
daj uon vero e converso. Et eodem modo^ si
concursus ipsos secundum rationem distiuctos
inter se conferamus, potest concursus Dei eis-
dem modis dici prior, Ucet non causaUtate,
vel ordine naturae, sed intimius attingendo
terminum, ut explicuit etiam Gajetanus, 1 p.,
quaest. 14, art. 13, et quaest. 19, art. 8.
1 1 . Inde non sequitur causam secundam esse
primum principium suce aciionis. — Nec hinc
sequitur (quod in eadem ratione referebatur)
causam secundam esse primam in agendo, seu
primum principium suae actionis, quia non
dicitur Deus causa prima, vel primum princi-
CAP. XL. SOLVENDO RATIONES ASSERTIONI NOSTR.^ CONTRARIAS, ETC.
489
pium, ex eo quod prins nalura efficiat suum
efFectum quam causa secuncla , quando cum
illa operatur, nec prius sola efficiat aliquem
concursum priorem actione causse secundse,
sed dicitur prima^ qnia non pendet ab alia in
agendo , quod nulla alia causa habet , nam
omnis alia requirit auxilium superioris causse
quas a nullo pendeat. Neque oportet ut hoc
auxilium sit prsevium et receptum in causa,
sed sufficit simultaneum et inchisum in actio-
ne causse secundse. Unde nulla est illatio. quse
in argumento fit^ quod, si causa secunda non
indiget pr£evio influxu prioris causse;, etiara
non indigeat auxilio causse prioris , quia est
illatio ab inferiori ad superius negative , ac si
quis inferret^ si homo non indiget carne ad vi-
vendum , non indigere cibo. Concnrsus enim
concomitans verum auxilium est , et causa
quse sine illo agere non potest^ eo ipso non
potest agere sine auxiho et influentia prioris
causce. floc ergo satis est ut non sit primum
priucipium in agendo.
12, Confirmatur ex sancto Thoma. ■ — Et hoc
ipsum revera tradit D. Thomas in 2^ d. 37^
qusestione 2, articulo 2, cujus ratio et in-
tentio ibi non fideliter allegatur. Tractat enim
ibi D. Thomas^ an actus peccati^ ut actus est^
sit efiective a Deo^, refertque opinionem ne-
gantem Deum concurrere ad illum actum,
eamque refutat deducendo ad ilhid inconve-
"niens, quod vohmtas in eo actu ageret ut pri-
ma causa et primum principium ; illationem
autem facit his verbis : Ex ea videtur sequi
quod sint plura prima principia, hoc enim est
de ratiojie primi principii, ut agere possU sine
auxilio prioris agentis, et influentia ejus. XJnde
si volimtas humana actionem oXiquam posset
producere, cuj^cs actor non essef Deus, voluntas
humana rationem primi principii haleret. In
quibus verbis adverto mutata esse a P. Alvarez
dicta disp. 18, n. J4 ; nam ubi D. Thomas ait :
Si voluntas humana actionem aliquam posset
producere, cujus actor non esset Deus , ipse di-
cit : Si voluntas humana aliqiiam actionem
produceret alsque motione prioris agentis, quse
verba ad minimum srquivoca sunt^et ab ipso
in aho sensu referuntur;, qui verbis D. Thomse
non continetur. Nam juxta verbaD. Thomse,
ratio ejus non procedit contra eos qui fatentur
actum peccati non posse fieri siue concursu
simultaneo Dei, etiamsi negent non posse fieri
siue prsevia mofcione^ nam actio quse fieri non
potest sine concursu simultaneo Dei, talis cer-
te est, ut ejus actor sit Deus; ergo si voluntas
ad illam requirit concursum simultaneum Dei,
non potest agere actionem cujus actor non sit
Deus; ergo, stante necessilate concursus si-
multanei, discursus D. Thomae immerito, et
sine ulla probabilitate, applicatur contra ne-
gantes motionem illam pra3viam, quod maxi-
me necessarium judico in concursu ad actum
peccati, ut infra dicam. Hic tamen advertere
non omittam, licet D. Tliomas soleat concur-
sum simultaneum nomine motionis appellare,
ut supra declaravi, nihilominus, quia ibi trac-
tabat de concursu ad actum peccati, ne pias
aures offenderet, nohiisse Deum appellare mo-
torera ad illura actum, sed illius actorem, et
ibi tacite aha loca expHcuisse, ut concursus
intelhgatur tantum esse motio cooperativa,
ratione cujus dicitur Deus agere actionem
causai secundse.
i3. Continuatur explicatio verhonm diri
Thom.ce. — Atque ita rehqua quge in illo argu-
mento adduntur, non procedunt contra nos-
tram sententiam : nam responsio quam ibi
D. Thomas refert et refutat non est nostra ;
imo nos etiam illam reprobamus, quia, ut vo-
luntas in nulla actione sua operetur ut pri-
mum principium, non satis est ut nec esse nec
virtutem agendi habeat a se, sed necessarium
esse dicimus ut sine influxu primse cansse nihil
possit operari. Nam hoc sequitur ex primo, ut
optime replicat D. Thomas in prima ratione
sua ; nam agere est proportionatum ad esse ;
ergo quod esse non potest sine influxu prioris
agentis, neque agere potest sine simili influxu.
Dicimus autem ad hoc sufficere influxum si-
multaneum, nam cum solo illo verissima est
illa propositio: Cujits essentia al) alio estyopnr-
tet, ut et vi7'tus, et operatio al alio sit : nam
per virtutem ibi non intelligit D. Thomas
prgevium coucursura (cum dicat virtutem ab
essentia rei procedere) ; operatio autem non
est a Deo, nisi per siraultaneum concursum,
Item ille concursus sufficit ut causa secunda
non sit primum agens, quia ejus actio vere
reducitur in primum agens, scilicet Deum^
tanquam iu causam, quia per illum concursum
Deus vere est agens illius aetiouis, et est prius
prioritate universalitatis et independentise, ut
supra declaravi. Et ita etiam male explicatur
contra nos secunda replica ex D. Thoma
sumpta.
1 -4. Idem ostenditur. — Denique, idem con-
cursus simultaneus sufficit ut voluntas seu
causa secunda non habeat agere a se , quod
in tertia replica D. Thomas assumit , quia
illa particula a se, excludit omnem influxum
superioris causee. Et iu hoc sensu procedit ra-
i90 L!B. III. DE AUXILIIS INTERN
tio D. Thomse, qid% res qure non, liabet esse a se,
non potest a se dnrare ; ergo neque potest a se
agere. Dicitur enim res non durare a se, quia
indiget actuali influxu Dei ut agat. Est tamen
differentia, quia res durat per influxum solius
Deij quia ipsa non potest concurrere active ad
suam conservationem; agit autem non per in-
fluxum solius^Dei , quia necesse est ut ipsa
etiam concurrat^lioc enim essentialiter inclu-
ditur in conceptu actionis^ seu agendi, et hoc
modo accipit causa secunda a prima ipsum ac-
tuaUter agere^ quia in illud ipsum imme-
diate influit Deus^ non quia in ipsam poten-
tiam agentem quippiam aliud ante actio-
nem influat , quia etiam si ilhid influeret,
per talem influxum non immediate daret
hoc quod est agere, sed daret quoddam prin-
cipium agendi, vel complementum ejus, quod
satis non est ad vim rationis et intentionem
ejus, quse est ostendere necessitatem imme-
diati influxus divini in ipsam actionem. Nam
ut dicatur Deus immediate dare ipsum agere,
praeter totam virtutem proximam agendi ,
vel etiam ut dicatur creatura non agere a
se^ non hahens a se eamdem virtuti3m agendi,
propter hsec, inquam, non est necessarius
concursus prsevius, quia ratione permanentis
et innatee virtutis, et concursus simultanei.
heec omnia vere dicuntur de causis naturaU-
bus ; non ergo procedit ratio in illo sensu, et
ita ad vim ilHus praevius concursus nou sohim
non est necessarius , sed etiam ilU posset ob-
stare, nam inde posset inferri concursum si-
multaneum non esse necessarium, vel saltem
illa ratione non probari.
15. Prima con/irmatio adversariorum ex
productionibus divinis rejicitur. — Ad confir-
mationes autem aUorum, imprimis ad exem-
phim ex divinis personis sumptum, responde-
mus vel non esse ad rem_, vel potius probare op-
positum , nam Fihus non dicitur producere
Spiritum Sanctum a Patre, et uon a se^ quia
habeat a Patre aUum iufluxum praeter commu-
nicationem essentise et virtutis spirandi ; sic
ergo si servanda vel imitanda est proportio,
creatura sufficienter dicetur non agere a se,
quia non habet a se virtutem agendi, sed a
Deo ; et ita inde non colhgetur uecessitas ac-
tuahs influxus Dei : ut ergo servetur proportiOj
dicendum erit quod sicut Fihus, quia non spi-
rat nisi per virtutem acceptam a Patre, habet
etiam quod non possit sohis spirare sine Patre
immediate spiraute, ita creatura, quia habet
virtutem datam et conservatam a Deo, non po-
test agere sine Deo simul agente ; et ita con-
IS DIVIN.E GRATIiE IN GENERE.
cluditur coucursus simultaneus, non prsevius
distincius ab efiectione et conservatione vir-
tutis agendi.
16. Secunda confirmatio, sequi aliquid esse
in creatura quod non sit a solo Deo, rejicitur.
— Ad aham vero confirmationem, negamus
ex ablatione proevii concursus sequi, aUquid
esse in creatura, quod non sit a Deo solo :
nam proxima virtus agendi, ut calor, non est
a solo Deo, sed vel est etiam ab extrinseca cau-
sa proxima, vel ab intrinscca forma nascitur,
Deo simul influente, ut in igne ; et actio cau-
sge secundse etiam non est a solo Deo, ut con-
stat, quamvis sit immediate ab iUo. Determi-
nari autem ad agendum ( a quo argumentum
sumitur ) non est ahquid distinctum ab his,
nam determinari sumi potest, vel in actu pri-
mo, vel in actu secundo ; et priori modo in
causis naturahbus de quibus agimus, deter-
minari nihil est distinctum ab ipsa virtute na-
turaU, quse per seipsam est destinata ad unum,
et ad modum agendi ex necessitate naturse.
Posteriori autem modo determinari ad agen-
dum non est nisi agere, et ita non est distinc-
tum ab ipsa actione, neque in his agentibus
aUquid mpdium inter heec cogitari potest.
17. Tertia confirmatio ; actionem causcB se-
cundoe non esse effectum prcemotionis Dei ex-
'plicatur. — Denique, ad ultimam confirmatio-
nem, jam dictum est actionem causoe secundse
non esse efi"ectum prsemotionis Dei, sed in-
creatse virlutis et voluntatis. Nec in his cau-
sis naturahbus Deus ahter facit causam secun-
dam operari, nisi dando iiU proximam virtu-
tem agendi cum omnibus ex parte ilhus re-
quisitis, et cum iUa simul concurrendo, quia
sicut facere non inchidit nisi virtutem agendi
et actionem, ita Deum facere ut sol iUuminet,
verbi gralia, nec est, nec esse potest aUud
quam facere solem cum virtute ilhiminaudi,
et constituere iUum in taU loco, etc, et cum
iUo ad ilhiminandum concurrere, et idem est
in quaUbet alia causa secunda naturaU, ut a
quoUbet facile considerari potest.
18. \Q,U'irtaratio adversariorum exessentiali
sulordinatione causce secundce ad primam con-
futitur, et prima instantia de Angelo ad infe-
riores causas comparato. — Ad quartum ne-
gatur consequentia ; nam essentialis subordi-
natio causse secundse ad primam non consistit
in necessitate motionis prsevise, sed in neces-
sitate molionis cooperativse, seu concursus si-
multanei, ut satis declaratum est. Ad primam
autem probationem, responsum est etiam
Deum non esse causam primam , quia prius
CAP. XL. SOLVENDO RATIONES ASSERTIONI NOSTR.^ CONTRARIAS, ETC.
d91
moveat causam secunclam jam suJDQcienter
constitutam in actu primo ad operandura, sed
quia ab illo pendet in agendo omnis alia causa.
Unde instantia^ seu exemplum de Angelo, vel
quacumque alia causa perfectiori comparata
ad minus perfectam, nibil ad rem facit, quia
non quilibet excessus perfectionis constituit
rationem causse primsSj sed ille qui est in vir-
tute agendi a se^, et in ratione universalissimaa
causae, a qua omnis alia pendet in agendo.
49. RejicituT secunda prolatio, non dari or-
dinem per se inter catcsam primam et secun-
dam. — Ad secundam probationem negatur
sequela, nimirum, non dari ordinem per se
inter causam primam et secundam ; nam hic
ordo per se non consistit in indigentia motio-
nis praevise, sed in boc quod omnis causa se-
cunda per se et ex natura sua postulat auxi-
lium causse primee influentis secum ad dan-
dum esse suo effectui, quia non sicut ipsa habet
esse per se ; qui optime fundatur in natura
causge habentis esse participatum ab aha quse
est suum esse per essentiam, alius vero ordo
prioris et posterioris concursus nuUum habet
in rebus fundamentum, Unde esemplum de
duobus trahentibus lapidem hic non bene ac-
commodatur ; nam Ucet in simultate concur-
rendi sit simile, non ordine, neque in depen-
dentia, nam unus trahens lapidem per se non
pendet ab alio, licet fortasse ob imperfectio-
nem virtutis in suo genere indigeat juvamine
alterius ejusdem ordinis : omnis autem causa
secunda, quantumvis in suo ordine perfecta et
sufliciens sit, essentialiter subordinatur pri-
mse, a qua pendet, ut deslaratum est.
20. Tertia prolatio omnem causam secun-
dam agere motam rejicitur. — Ad tertiam pro-
- bationem, in qua sumitur quod omnis causa
secunda movet mota, si intelligatur de motu
proprio recepto in ipsa, respondemus peti
principium, nam hcec est conchisio probanda.
Negatur ergo illa propositio, intellecta de mo-
tu proprio, et in causa secunda vere ac reahter
recepto; nulla enim ratio sufficiens redditur
ob quam taUs motus sit per se et quasi essen-
tiaUter necessarius ad actionem causee secun-
dse, cum sine iUo possit causa secunda habere
totam virtutem ex parte sua necessariam ad
effectum, et Deus non indigeat iUo motu ad
prsestandam totam efficientiam ex parte ipsius
necessariam. MuUoque minus reddi potest ra-
tio ob quam iUe motus requiratur ut puta
conditio sine qua non, et praesertim de poten-
tia etiam absohita necessaria, ut in capite 28
late discursum est. In quo autem sensu, et de
quibus moventibus, et ex quo fundamento
Aristoteles iUam propositionem protulerit, in
prsecedenti capite declaravi, ubi etiam dixi,
per se et in omnibus causis secundis sohim de
motu cooperativo esse in universum veram ;
de prsevio autem sohim quando causa secunda
habet imperfectam virtutem, vel indiget aut
appUcatione ad passum, aut conjunctione ad
objectum, quam antea non habebat.
2 1 . Quarta prohatio ex causis ■universalihis
rejicitur. — Unde facile respondetur ad quar-
tam probationem, quae a causis universaUbus
sumebatur ; est enim in ilUs longe diversa ra-
tio : nam sol, verbi gratia, quatenus influit ut
causa universaUs (idemque est de caeteris), non
concurrit cum causis secundis immediate im-
mediatione suppositi, et ideo neccsse est ut per
media interjacentia diffundat virtutem suam
usque ad causam secundam maxime distinc-
tam a se, et quee sit proxima respectu effectus ;
influxus ergo iUius virtutis et praevius est ad
uUimum effectum, et necessario debet esse in
causa proxima iUius. Deinde si tales causse
universales sint corporese, ut cceU, non consis-
tit influxus earum, nisi in aUeratioue aUqua,
seu productione quaUtatis, quae sit virtus ac-
tiva coadjuvans causam secundam proximam,
ut est, verbi gratia, calor respectu sohs, hu-
miditas respectu hmse, vel foriasse ahee quaU-
tates nobis occuUoe respectu singulorum as-
trorum ; si vero universales causse immateria-
les sint, ut AngeU, immediate tantum influunt
motum localem, ut suppono. Unde necessitas
harum causarum sohim est, vel ut addant aU-
quam virtutem causge secundse, quia sola vir-
tus iUius est imperfecta, vel ut iUam appUcent
ad passum, a quo antea distabat. Ac denique
prseter hanc influentiam, non habent ha3 cau-
sse creatse immediatum influxum in actio-
nem causse secundse, neque in hoc dependent
essentiaUter particulares causae ab universa-
Ubus creatis. At vero causa prima agit in om-
nibus immediatione suppositi, et per seipsam
et suam intrinsecam virtutem immediate in-
fluit in omnem actionem causee secundce, et
hsec quantumvis sit completa in virtute
agendi, et appUcatam habeat materiam, es-
sentiaUter postulat ad agendum immediatam
cooperationem Dei, et si quid prsevium ad
complementum virtutis et appUcationis datur
causse particulari ab uuiversaUbus creatis, to-
tum id datur a causa prima cooperante cum
secundis, etiam universaUbus. Et ideo per se
non est uecessaria aUa prasvia motio primce
causee recepta iu secunda^ sed sohmi ex acci-
492
LID. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^ GRATI.E IN GENERE.
deiite, qiiandc virtus causee secundse fuerit in
suo genere insuflBciens, et per universales cau-
sas creatas defectus ille suppleri non possit,
de quo modo influendi Dei, tractando de auxi-
lio suflicienti et efficaci gratise, latius dicemus.
22. Quinta ratio , de modo quo Deiis vult
effectus causarum. — In quinta ratione, ex
voluntate divina sumpta , attingitur mate-
ria de preedestinationibus divinis, et de modo
quo Deus vult vel providet effectus causarum
secundarum et actiones earum. Sed ba^c babet
peculiarem difficultatem in actionibus liberis,
tam bonis, praesertim supernaturalibus, quam
in malis, seu peccaminosis, in naturabbus au-
tem causis fere nullam. Et ideo bis omissis
quai ad actus liberos pertinent_, de quibus si-
gillatim dicturi sumus, de naturalibus causis
admittimus Deum concurrere cum illis per
voluntatem efficacem, qua vult et cum eis
concurrere, et eas efficere suos eflfectus ; nam
licet beec duo ex propriis rationibus formali-
bus babeant distinctionem aliquam, ut in ac-
tibus liberis dicemus, in praesenti non multum
refert illius distinctionis consideratio.
23. ^x illa tamen nihil efficeretur contra
assertionejn nostram. — Hinc vero non sequi-
tur quod Deus per illam voluntatem aliquid
prsevium faciat in causa secunda, quia licet
Dei vohmtas efficacissima sit, non tamen facit
nisi quod vult, et prout vult illud facere ; per
illam autem voluntatem non vult facere ali-
quid praevium ; neque contrarium recte proba-
tur ex eo quod Deus velit causam secuudam
agere : nam causam secundam agere non est
recipere aliquid praevium, sed est elicere ipsam
actionem. Unde potius contrarium inferen-
dum esset ex illo antecedente : nam si Deus
hoc solum vult, scilicet causam secundam age-
re,hoc facit, et non ahud quod ad executionem
ihius vohmtatis non est necessarium , quia in
objecto iUius voluntatis solum inchiditur, quod
causasecunda faciat, et ut Deus ipse simul effi-
ciat ipsum eflfectum et actionem causse secun-
dse,, et utrumque efficaciter et infahibihter fa-
cit. Quia enim non vuU solus facere, sed cum
causa secunda, lideo necessarium non est ut
ipse Deus solus ahquid faciat. Neque etiam est
necessarium ut prius operetur prioritate cau-
sahtatis, quia nec boc etiaai vuU_, sed operari
tantum cooperando. Unde hcet iha voluntas
Dei sit prior duratione et seternitate , nihilo-
minus or^hne causahtatis est concomitaus ,
quia soham vult cum causa secunda concur-
rere, et uon ahter vult eflfectum ejus, ut satis
declaratum est.
24. Solvitur instantia. — Sohim potest
instari, quia hcet causa naturahs sit determi-
nata ex se ad agendum, nibilominus potest ex
concursu aherius causae, vel materiahs, vel ef-
ficientis, impediri, et ideo saepe effectus ejus
est contingens ; posita autem efficaci volun-
tate, qua Deus vuh talem causam agere, ma-
jor est in iha determinatio, majorque necessi-
tas agendi ; ergo ahquid prsevium factum est
in causa secunda per talem Dei voluntatem.
Respondetur negando consequentiam , quia
quando Deus efficaci vohmtate statuit causam
secundam ahquid naturahter facere, eo ipso
sua providentia cseteras causas disponit, ut
aham non impediant , et ideo necesse non est
ut ahquid imprimat tah causse naturahter
agenti, quo infahibihus (ut ita dicam) suum
eflfectum efficiat : nam, remotis impedimentis,
et apphcata materia, et oblato Dei concursu,
omnino infahibihter sequitur eflfectus. Quod si
Deus, prsevidens futura esse impedimenta,
non vuh providere modum quo auferantur,
tunc vel nuham habebit vohmtatem concur-
rendi cum causa impedita, vel certe non ab-
sohitam et efficacem, sed quasi conditiona-
tam, seu sccundum (juid, oflferendi nimirum
tah causee concursum quantum in se est, si-
nendo uihilominus ut ab aliis impediri possit,
ut latius in causis hberis exphcabimus.
25. Sextaratio, nat^iralia ageniiaperficiin-
trinseceagendo, confutatur . — Ad sextamratio-
nem, negauius quod naturaha agentia agendo
perficiantur intrinsece, id est, nova perfectione
sibi inheerente, quia neque actio ipsa est per-
fectio agentis, ut in eadem ratione recte dici-
tur, neque reductio iha de potentia in actum,
quse in tah agente, quando operari incipit,
cousideratur , est reductio potentise objectivai
vel recepLivae in actum, sed est reductio po-
tentise activse, quae, per se loquendo, non per-
ficitur agendo, sed perficit ahud. Dico autem
^er se loquerido, quia si sit virtus incompleta,
perficienda erit prius per complementum vir-
tutis : tunc autem non perficitur agendo^ sed
recipiendo , et sic completur ut agat. Nec
Aristoteles, 8 Pbysicor., contrarium docuit,
sed sohim dixit corpora moventia movere
mota ab alio, quia vel apphcatione vel com-
pJemento virtutis indigent, sicut sol ad ihu-
miuandum totum orbem movetur, quia per
motum ad omnia loca apphcatur; postea vero
ihuminando non pcrficitur, neque per motum
ihum aham perfectionem antecedentem reci-
pit, neque etiam ahi Pbilosophi ihud dogma
tradiderunt ; imo D. Tliomas, 3 contra gent..
CAP. XLl. EX YI GENERALIS CONCtRSUS NON ESSE NECESSARIAM, ETC.
m
cap. 21, docet res naturales agendo comparare
tantum quamdam extrinsecam perfectionem,
quateuus, suum esse communicando, et quasi
aliis benefaciendo, Dco ejusque bonitati quo-
dammodo similiores efficiuntur. Quod etiam
confirmat D. Thomas auctoritate Dionysii ,
cap. 3, de coelesti Hierarchia, dicentis divinis-
simum esse Dei cooperatorem fieri, quod pro-
prie intelhgitur de moraU cooperatione in spi-
rituaU sahite;, vel propria, vel proximorum
procuranda , de qua etiam locutus est Pauhis
1 ad Corinth. 3, dicens: Dei adjutores sumus;
per quamdam vero proportionem seu analo-
giam, omnibus causi- agentibus, quatenus ahis
bonitatem communicant, accommodatur, ut
etiam ex parte assecutus est Comment., 12
Metaphys., text. 36. Sicut autem in Deo ipsa
actuahs operatio ad extra non addit ihi per-
fectionem intrinsecam, sed ostendit iHam, ita
simihtudo ad Deum in hujusmodi operatione,
quse nihil in agente ponit , non est intrinseca
ejus perfectio, sed vocatur extrinseca_, quia
simiUtudinem quamdam in bonitate a Deo
participata manifestat.
26. Septima ratio ex actionibus petita con-
futatur. — Septima ratio speciahter fiebat de
actionibus vitahbus, et ex eo quod essentiah-
ter, vel intrinsece, vel saltem ex natura rei
pendent a principio vitah , inferebatur non
posse Deum in iUas influere, nisi prius na-
tura influat in ipsam potentiam vitalem, quse
iUatio neque ab arguente probatur, neque
ego video quo fundamento nitatur, aut quo
modo possit ad syUogisticam formam reduci ;
et ideo, quidquid sit de antecedenii, in qup
auctor iUe sumit, etiam de potentia absoluta
non posse actum vitalem fieri sine influxu po-
tentiae vitaUs, quod quidem inteUectum de ac-
tu vitaU sub iUa redupUcationC;, seu quantum
ad actionem vitalem ut sic, admitti non po-
test; de ipso autem actu vitali secundum se
spectato, vel non est verum, vel saUem est in-
certum ; iUo tamen permisso, in quocumque
sensu negatur consequentia , cujus defectus
muUis modis ostendi potest, nam species im-
pressa influit efi"ective in actum vitalem vi-
dendi, Ucet in potentiam nihil prsevium in-
fluat. Dicetur, etiam esse ahquid prsevium in
potentia. Sed contra : nam essentia divina per
seipsum influit efi^ective in visionem beatifi-
cam, et tamen nihil influit priDevium ad iUam
efficientiam, nam himen glorise neque est ab
essentia, ut est objectum, sed ut ahas efficit
per voluntatem et potentiam suam, neque est
preevium ad actionem essentise, ut objectum
VIII.
est, sed potius cum inteUectu est vehiti po-
tentia cui essentia per modum objecti coope-
ratur. Denique posito etiam iUo prsevio
concursu in potentia vitaU, Deus immediate
influit aUo concursu simuUaneo in actum vi-
talem ; ergo idem poterit facere concurrendo
cum sola potentia sufficienter constituta in suo
ordine in actu primo ad operandum; est euim
eadem ratio, quia Ucet daretur concursus pree-
vius, actus non haberet ab iUo formalem ra-
tionem, seu denominationem actus vitaUs, sed
a sua potentia. Nec est ergo de ratione actus
vitaUs, quod nuUa causa efficiens extrinseca
influat in iUum, sed sohim quod proxime fiat
a principio intrinseco vitse, quod indigere po-
test virtute superioris causffi, et ideo conse-
quentia nuUius est momenti, quae responsio in
simili invenitur apud D. Thomam 1 . 2., quaest.
80, art. 2, adl.
CAPUT XLI.
EX VI CtENERALIS CONGURSUS NON ESSE NECESSA-
RIAM PR.S:VIAM MOTIONEM IN VOLUNTATE, MO-
RALITER DETERMINANTEM ILLAM, UT LIBEROS
AGTUS ELIGIAT.
1 . Qucestio de causis liberis, et de earum
prc8via prcedeterminatione morali. — In cau-
sis Uberis assignatur ab iUis auctoribus pe-
cuUaris necessitas prseviae motionis Dei, quae
in causis naturaUbus agentibus non inveni-
tur, quae nascitur ex indeterminatione et in-
differentia quoad speciem et quoad exerci-
tium ejus, quam agentia naturaUa non ha-
bent, positis omnibus prserequisitis ad agen-
dum : voluntas autem Ubera habet iUam, et
ideo indiget determiuari a superiori causa, ut
actum in specie definitum, etin tempore deter-
minato efficere et inchoare valeat. Quia vero
ahqui ex dictis auctoribus loquuntur tam de
prsedeterminatione moraU, quam de physica,
in hoc capite dicemus de moraU, postea de
physica. Ledesma ergo, in prsedicta quaestione,
art. 2, concl. i, docet voluntatem hominis nou
posse ad actum liberum determinari, nisi mo-
raliter a prima causa per concursum prajvium
determinetur, quod ibi tantum probat de ac-
tibus bonis, sed multa adducit pertinentia ad
gratise auxiUa, quse in Ubr. 5 remitto.
2. Status qu(sstio7his. — In hoc autem punc-
to duo dubia sunt distinguenda; unum est, an
hajc determinatio moraUs sit possibUis salva
Ubertate, et ab hoe puncto nunc abstinemus
usque ad Ubrum 5, quia hic solum agimus de
motione quoa ex vi generahs concursus datur ;
13
194 LIB. III. DE ALTXILIIS INTERNIS
hoc autem illa tantum est^ qute est necessaria,
quia concursus generalis semper est necessa-
rius. Aliud ergo punctum proprium hujus loci
esi, an ille moclus prsemotionis determinantis
moraUter sit necessarius causae liberae ad se
determinandum. Quia vero generahs concur-
sus proprie videtur significare influxum phy-
sicum primee causae, ideo videri potest omnino
ahena a tali concursu motio vel praedetermi-
natio moralis : re tamen vera non ita est, quia
ipsa etiam moralis motio sine generali et phy-
sico concursu non fit.
3. Duplex motio moralis in voluntate : priina
ex parte objecti. — Quod ut declarem, adverto
vohmtatem duphci indigere motore, altero ex
parte objecti, seu, quod idem est fere, ex partc
intellectus : altero es parte ipsiusmet vohmta-
tis, ut in illa vel cum iUa efBciat ipsum volun-
tatis motum , seu actum. Primus motor dis-
tinctus a voluntate, ut per se patet, et motio
ilUus, antecedit necessario actualem determi-
nationem vohmtatis vel ordine temporis , vel
saltem causaUtatis, seu naturae, quia voluntas
non potest ferri nisi in objectum coguitumj et
ideo necessarium est ut ab illo, et cousequen-
ter ab intellectu ut proponente ilhid , prius
aUiciatur et moveatur, Hcec autem motio solet
dici metaphorica. vel moralis, non proprie
physica, quia non est per propriam et per se
efficientiam in ipsam vohmtatem. Motio enim
objecti appetibihs respectu appetitus solum
est in genere causae finahs, et ideo metaflio-
rica dicitur. Unde ex vi tahs motionis_, ut an-
tecedit consensum liberum et realem, nihil
reale imprimitur vohmtati, quod sit praevium
ad actum suum , sed sohim, per naturalem
colhgationem potentiarum animae, proposi-
to objecto per inteUectum invitatur voluntas
et aUicitur, atque ita metaphorice movetur ad
tale objectum amandum ; vel si aliquando re-
suhat ahquis naturaUs et indeUberatus motus
incUnans ad consensum in tale objeclum, taUs
motus non fit ab objecto, vel ab intellectu,
sed fit ab ipsa vohintate, cum sit vitaUs, pro-
ceditque ex naturaU propensione, quam habet
ad bonura, quae naturahter prorumpit in simi-
les imperfectos motus; quamob rationem im-
perfecte dehberat. Deuique quando ratio pro-
ponens objectum etiam cousulit et suadet ut
ametur, de se excitat moralitcr vohintatem,
quse etiam juvatur illis motibus imperfectis ad
se inclinandum in deUberatum conseusum, et
ideo etiam hcec motio dicitur eflectiva non
physice, quia non per se nec proprie facit vo-
Utionem ipsam Uberam, sed moraliter, quia
DIYLN^ GRATI.E IN GENERE.
modo quodam Uberis actibus accommodato
trahit vohmtatem ad consensum. Et hoc mo-
do, qiucumque proponens objectum vohmtati,
et persuadens vel exhortans hominem ad ilhid
appetendum , dici potest motor vohmtatis in
hoc genere, seu causa moraUs efiiciens, ut
constat ex Aristotele, 2 Pliys. et 5 Metaph.
4. Altera motio ex ipsamet voluntate. — AI-
ter ego vohmtatis motor respectu actuum libe-
rorum, est ipsamet voUmtas, seu homo ipse
per iUam : nunc enira de formali principio
movendi, seu agendi tractamus, et ita poten-
tiam ipsam lato modo motorem appellamus :
sic ergo assertum hoc certissimum est, non so-
lum quia motus ille est vitalis actus, de cujus
ratioue et natura est ut fiat proprie ac physice
a potentia vitali quam afficit, sed etiam quia
non posset esse actus liber, nisi ab ipsa volun-
tate efi^ective procederet , ut in primo Prole-
gomeno probatum est, et aperte colligitur ex
ConcilioTrid., sess. 6, c. S, etcan. 4; hocau-
tem intelUgendum est de motore seu efficiente
proximo, et per se maxime necessario, sive sit
solum et integrum in suo genere, sive habere
possit aliud coefficiens cum vohmtate, ut esse
potest vel habitus , vel unus actus voluntatis
respectu alterius , quando inter se sunt ordi-
nati, ut intentio et electio, amor, desiderium,
et similes, ut est probabile : vel (ut alii etiam
volunt) objectum cognitum, vel cognitio ejus,
seu judicium intellectus etiam efficit volitio-
nem , quod licet fortasse minus probabile sit,
nihil ad praesens refert, quia objectum, vel
cognitio secundum talem efficientiam, si illam
habet, saltem non est pra^motor , id est, non
efficit in voluntate aliquid praevium ad actum
liberum, quo illam determinet ad illum effi-
ciendum, sed ad summum coefficit cum illa
actum ejus, neque amplius dicunt qui objecto
vel cognitioni aliquam physicam efficientiam
in actum vohmtatis tribuunt. Nec aliud potest
cum fundameuto vel probabilitate cogitari ,
aut explicari, ut nunc ex consensu Theologo-
rum et philosophorum suppono.
5. Ad utramque illam motionem necessarius
generalis concursus Dei. — Addimus ergo ad
utramque ex his motionibus esse necessarium
generalem concursum Dei efiectivum proprie
et physice. Et de posteriori quidem manifes-
tum est, quia vohmtatis efficientia in suum
actura est propria et physica, et voluntas nostra
est principiura creatum agendi ; ergo indiget
auxilio generali Dei, physice etiam et proprie
coefficientis. De priori autem diversa ratio
videri potest, quia motio objecti et inteUectus
CAP. XLI. EX Vi GENERAUS CONCUnSUS KON ESSE NECESSARIAM, ETC.
respectu voluntatis, et prout antecedit actum
ejus^ est solum motio fmalis metaphorica, seu
moralis, per qnam nondum fit proprie et pliy-
sice aliquid in voluntate ; ergo ad illam non
videtur necessaria propria efficientia pliysica
Dei per generalem coucursum. Sed conside-
randum est, licet motio illa respectu voluntatis
sit moralis seu finalis, nihilominus in re ipsa
non fieri sine efficientia aUqua propria et phy-
sica intellectus cognoscentis , et praesentantis
objectum, ac de illo judicantis, quod non po-
test intellectns efficere sine physico et proprio
eoncursu generali Dei. Et ratione hujus con-
cursus verissime dicitur illam motionem mo-
ralem non fieri sine concursu generali Dei.
Hic autem concursus, licet respeclu intellectus
sit physica motio^ respectu vohmtatis est tan-
tum moralis, et hoc sohim probat ratio dubi-
tandi proxime proposita. Et quod valde no-
tandum est, ille concursus respectu intellectus
tantum est motio cooperativa, non prsedeter-
minativa, nec preevia , juxta dicta in prsece-
dentibus capitulis, quia intellectus de se natu-
rah modo operatur, et non hbere^ et maxime
prout antecedit liberam motionem vohmtatis,
sicut nunc consideratur. At vero respectu vo-
luntatis illa est prsemotio morahs, et ideo
Deus , ratione illius concursuSj quem physice
prsebet intellectui_, potest aliquando dici mora-
liter praemovere vohmtatem, Haec item praemo-
tio ssepe inducit proxime aliquem naturalem ac
necessarium motum, qui etiam respectu con-
sensus liberi est prsevius , et morali modo ad
illum excitat per quamdam sympathiam et
consensionem : quatenus autem motus ille
naturali modo fit a vohmtate, indiget motione
Dci physice cooperante, non prajvia, juxta
hactenus dicta; quatenus vero ille motus mo-
rahter movet vohmtatcm ad alium, Deus
etiam^ physice concurrens ad ilhim^ moraliter
prsmovet voluntatem ad alium actum, si ho-
nestus sit^ ut infra dicemus.
6. Bx Jiis intelligitur quo sensu Deus dicatur
prt^movere voluntatem. — Ex hac ergo declara-
tione constat in praesenti puncto Deum^ prout
concursum necessarium praebet ad actus vita-
les intellectusj vel voluntatis, prsevios ad con-
sensum liberum ejusdem vohmtatis, per talem
concursum facere in nobis aliquid praevium,
ratione cujus potest etiam dici Deus proemo-
vere voluntatem nostram ad liberum consen-
sum, et hanc praemotionem_, saltem ex parte
intellectus, esse ex natura rei necessariam ad
usum liberum voluntatis. Ex necessitate igitur
hujus prsemotionis^ intulit dictus auctor ne-
195
cessitatem moralis praedeterminationis. Vereor
tamen ne in verbo prcedeterminationis, tam in
se, quam comparato ad verbum praemoven-
di, seu prsemotionis, aequivocatio committa-
tur, et ideo adverto duobus modis dici posse
voluntatem determinari, scilicet, vel quoad
specificationem tantum, vel etiam quoad exer-
citium. Prior praedeterminatio potest dici de
se sufficiens, non tamen efficax, vel etiam dici
potest conditionata, non absoluta, atque hoc
modo objectum, vel consilium praemovens vo-
luntatem, dici potest praedeterminare illam,
quantum est de se^ ad talem speciem actus, fi
motionem illam sequi velit. Atque hoc modo
omnis praemotio voluntatis potest dici prtede-
terminatio. Alia vero est praedeterminatio ab-
soluta et efficax, quia, illa posita^ etiamsi mo-
ralis sit, voluntas ex vi illius ad exercitium
actus determinatur, et de hoc genere praede-
terminationis iu prsesenti sermo est. Haec au-
tem signiticatio , secundum proprietatem et
receptum nsum verborum, non convenit verbo
proemovendi, quod generalius est, et ideo ca-
vendum est ne, ex necessitate praemotionis
moralis voluntatis, inferatur necessitas dictae
praedeterminationis ; erit enim inutilis illatio.
7. Q,uod sit prwmotio moralis et qnomodo
differat a 'prcedeterminatione. — Ut autem hoc
declarem, adverto in voluntate secundum se
spectata^ id est, priusquam moveri incipiat,
vel objectum ei proponatur, duo considerari
posse. Unum est, quod est in potentia ut mo-
raliter moveatur ; aliud^ quod est indilferens
et indeterminata ad volendum vcl nolendum.
Prsemoveri ergo moraliter nihil aliud est,
quam praemoveri aliquo morali modo ab alio
priusquam ipsa operetur, hanc enim priorita-
tem particula prtv iudicat: praedeterminari
autem est, ejus indifi"erenliam coarctari, et ad
id efficieudum adquod praemovetur^ illam de-
terminari ab alio, priusquam ipsa operetur :
eamdemque etiam prioritatem partieula pra^
denotat, addita verbo determinandi, quam indi-
cat addita verbo movendi. Plus ergo est praede-
terminare quam prsemovere: unde omuis qui
determinat praemovet, quia illa praevia deter-
minatio non fit sine motione : non tamen, e
contrario^ omnis qui praemovet preedeterminat,
quia potest talis esse motio quae antecedit, ut
voluntatis iudifferentiam nou coarctet. Unde
qui consulit et qui petit, moraliter pra?movet_,
non tamen praedetermiuat modo priBdicto ; et
Daemon tentando prEemovet nostras voluutates,
non tamen prsedeterminat ; et pulchritudo oh-
jecti nos invitat etpreemovet^ non tamen prw-
196 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
determinat. Itaque si rigor et iisns verbi^r^-
determinandi observetur, prsedetenninatio su-
pra prsemotionem addit^ quod motio preevia
talis sit^ ut ex vi illius^ et veluti quadam ne-
cessaria moralique consecutionC; voluntas eli-
ciat illum actum liberum, ad quem prsemove-
tur ; hoc enim est deterrainare, seu limitare,
et coarctare indeterminationem^ quam volun-
tas ex se ante talem motionem habebat.
8. Divisio 'prcedetei-minationis in phi/sicatn
et moralem. — Ulterius vero distiugui solet praa-
determinatio in physicam et moralem, quse
voces possunt distinguere vel modum causa-
htatis talis prsemotionis respectu actus liberi,
vel modum necessarise connexionis cum illo^
quee duo sunt valde consideranda et distin-
guenda in tota hac disputatione, quia difEcul-
tas ejus consistit in connexione ahcujus prce-
motionis a causa extrinseca provenientis cum
subsequenti actu hbero, magis quam in modo
causahtatis physicse aut morahs. Qaamvis
enim motio ahqua prsecedat actum voluntatis^
etad iihim moveat, et quando ihe fit^ sit causa
ihius^ vel morahs, vel physica^ si non habeat
ahquam necessariam connexionem cum iUo,
ita ut, iha posita, infahibihter sequatur tahs
actus hber, erit preemotio, non prsedetermi-
natio vohmtatis, neque physica, neque mora-
hs^ quia neutro modo prseoccupat (ut sic di-
cam), neque prius coarctat indifFerentiam ejus^
quam ipsa hbere operetur. At vero si motio
preecedat et infahibihter inducat conseusum,
erit preedeterminatio : tunc autem ex modo
causahtatis dicetur physica;, si pliysice influat
in conseusum : morahs autem, si tantum mo-
rahter moveat; heec autem diversitas non mul-
tum variat aut minuit difhcuUatem, si neces-
sitas consequentis cousensus et actionis esset
sequahs^ut postea videbimus. Ahter enim pos-
sunt voces iUse determinare connexionem pree-
dictam, ut Ula prsemotio dicatur physice prse-
determinare;, quse omnino infalhbiliter vi suae
causahtatis inducat consensum, sive causahtas
ipsa sit morahSj sive physica; sic enim non di-
cetur physica prsedeterminatio, quia physice
causet, sed quia in se est quid reale et physi-
cum, quo posito, impossibile est non sequi
consensum. E converso, morahs prsedetermi-
natio dicetur si non sit tam infalhbilis conse-
cutio_, quin interdum possit deficere, et solum
dicctur moralis_, quia ut plurimum ita contin-
git, aut saUem quia non sequitm- per se ex-
trinseca causalitate physica, vel morah, h-
cet ahunde semper ita eveniat, morahter lo-
qucndo.
DlVINyE GRATL-E IN GENERE.
9. Assertio : voluntas indiget aligtia morali
Dei prcemotione. — Primo ergo certum est vo-
hmtatem non posse ad actum hberum et ho-
nestum determinari, nisi a Deo morahter prse-
moveatur : de lioc puncto nunquam fuit inter
nos controversia. Quod si dictus auctor in hoc
tantum sensu utitur verbis prajdeterminandi
morahter^ injuste me reprehendit^ quasi id
negaverim, quia ego hanc partem late probavi
in eodem loco de Auxihis, quem citat, et de
iUa procedunt omnia quaj de sancta cogita-
tione, ad honestam operationem necessaria^
dixi in hbro 1 hujus operis; et nunc probatur
brevitcr ex dictis ibi, quia voluntas non potest
actum hberum honestum facere_, nisi prius per
honestam cogitationem, vel judicium, mora-
hter praemoveatur ; sed tahs prasmotio non po-
test fieri^ nisi vel a Deo solo, si veht iUam ef-
ficere^ vel saUem a Deo concurrente cum ah-
qua causa secunda hominem excitante, ut jam
declaravi. In utroque autem modo Deus vere
et proprie dicitur prsemovere morahter volun-
tatem liominis ad actum hberum honestum ;
ergo. Minor quoad priorem partemper se nota
est, et iUam omittimus^ quia non pertinet ad
communem providentise modum, et genera-
lem concursum, de quo nunctractamus. Quoad
aUeram partem probatur, quia quando causa
secunda prsemovet moraUter vohmtatem,
Deus concurrit cum illa, ut constat; ergo
tunc etiam Deus prsemovet per iUam, saUem
physice concurrendo ad prsemotionem mora-
lem. UUerius vero quando prsemotio est ad
actum honestum^ Deus non solum physice
concurrit ad illam., sed etiam moraUter, quia
iUam intendit et, quantum in se est, ad hoc or-
dinat creata objecta_, ut homines ad actus ho-
nestos inducant, et prseterea adjungit suum
prseceptum;, vel consihum, vel saltem mora-
lem approbationem, et ideo non tantum phy-
sice^ sad eiiam morahter concurrit. Et in hoc
seusu procedunt muUse ex rationibus dicti
auctorisj, prsesertim prima, quse de initio boni
operis per motionem prseviam ordinis natura-
hs proceditj de qua nos supra in libro 1 late
diximus. AUse vero rationeS;, prsesertim quar-
la_, quinta et sexta^ quse sumuntur ex prsede-
finitione et prsescientia Dei^ aperte ostendunt
dictum auctorem loqui de prsedeterminatione
in toto rigore supra declarato.
10. Secunda assertio: causa lidera ad actus
connaturales efficiendos non eget prwdetermina-
tiotie morali. — Unde dico secundo causam li-
beram ad suos actus connaturales efficiendos,
non indigere prsedeterminatioue morah, prse-
CAP. XLI. EX VI GENERALIS CONCURSUS NON ESSE NECESSARIAM, ETC.
197
sertim ex vi concursus et providentiee genera-
lis. Probatur_, quia ut voluntas moveri possit
libere per actus ordinis naturaliS;, non indiget
alia morali prsemotione Dei, prseter illam
quam facit per judicium rationis sufficienter
proponentis honestatem objecti ; sed lioc ju-
dicium, licet prsemoveat, non prsedeterminat
moraliter vobmtatem ; ergo non est alia prse-
determinatio exparte Dei necessaria. Major su-
pra in libro i satis probata est ; ibi enim os-
tendimus^ ad actus bonestos ordinis naturalis
sigillatim sumptos^ per se loquendo, non esse
necessarium speciale auxilium gratise^ sed suf-
ficere lumen rationis proponentis objectum
sufficienter, cum naturali facultate liberae vo-
luntatis. Unde etiam ibi ostensum est cogita-
tionem honestam naturalem haberi posse per
generalem concursum Dei, et per illam pos-
se etiam vokmtatem honestum actum elice-
re ; ergo ex parte Dei non potest exigi aha
specialis preemotio moralis. Minor autem, ni-
mirum , hanc cogitationem honestam non
praedeterminare morahter vokmtatem, per se
videtur evidens. Primo^ experientia, quia cum
tak cogitatione saepius et forte frequentius ho-
mo non bene operatur morakter ; ergo signum
est talem cogitationem non prsedeterminare
vokmtatem morakter ad actum kberum^ quia
(ut dixi) ad hanc preedeterminationem neccs-
sarium est ut prsemotio moraks sit adeo effi-
cax, ut vel semper^ vel ut plurimum a vokm-
tate obtineat kberum consensum. Secundo, a
priori, quia kbertas vokmtatis oritur ex indif-
ferentia judicii^ ut cum D. Tkoma, 1 part,,
qusest. 83^ art. l, supponimus; ergo stante ju-
dicio omnino indiflferente^ quantum in ipso
est^ eo modo quo esse potest_, scikcet ex parte
objecti proponendo rationem boni^ et mak, et
honesti^ aut ardui^ quae in ipso est^ manet in-
tegra kbertas vokmtatis ad konestum actum
ekciendum ; ergo taks praimotio moraks per
ikud judicium facta est sufficiens ut voluntas
ekciat actum honestum si vekt ; ergo non est
necessaria preedeterminatio. Probatur hsec ul-
tima consequeutia;, quia ikud judicium non
prsedeterminat morahter voluntatem; nam
seque indifferentem illam reknquit ad refutan-
dum objectum propositum, propter arduita-
tem^ vel akam incommoditatem in iko simul
cognitam.
11. Confirmatur et amplius declaratur. —
TertiOj idem confirmatur et declaratur, quia
si prsedeterminatio ika moraks intekigatur
esse praedeterminatio simpkciter, id est^ quae
de se infakibikter effectum kberi consensus
obtineat, potius repugnat kbertati quam ikam
juvet : non potest enim akunde provenire nisi
ex eo quod ratio non repraesentat plane objec-
tum, sed sub una tantum ratione ; nam hsec
moraks motio per se non ^%, nisi medio judi-
cio rationis ; quomodo ergo potest ratio iUo
modo determinare vokmtatem ad unum, nisi
de una tantum ratione objecti judicando? Hoc
autem est contra usum kbertatis, nam ut ac-
tus vokmtatis kbere fiat, necesse est ut habeat
objectum sufficienter propositum ad volen-
dum, vel nolendum. Nam, ut recte dicit divus
Thomas 1. 2^ qusestion. 6,, artic. 2, ad 2, ex
eo quod ratio dekberans se habet ad opposita^
vokmtas in utrumque potest ; ergo kbertas ac-
tus vokmtatis requirit ex parte judicii actua-
lem indifferentiam objectivam; ergo non po-
test ad actum kberum prterequiri taks prsede-
terminatio moralis^ quse ex vi prsemotionis
moraks infakibikter vokmtatem in consen-
sum inducat ; quin potius taks prsemotio, kcet
in modo causandi dici possit moraks seu fina-
ks^ in modo praedeterminandi esset physica,
et induceret necessitatem intrinsecam , qualis
est in actibus indekberatis, quorum necessi-
tas oritur ex interno appetitu naturak, sup-
posito impedimento in rationis dekberatione ,
sine qua non potest esse usus kbertatis. At
vero si prsedeterminatio moraks minus rigo-
rose dicatur ob frequentem determinationem,
et quia difficuker oppositum evenit, in rigore
non repugnat kbertati : non potest autem esse
necessaria ad kbere et honeste operandum,
quia hsec moraks prsedeterminatio non potest
provenire nisi ex vehementi consideratio -
ne boni, et remissa consideratione mak, vel
ex akqua prsevia propensione naturak ad
bonum potius quam ad malum : quid enim
akud potest cogitari ? At nihil horum ne-
cessarium est ad operandum bonum;, quia ne-
que est necessaria akqua consideratio mak,
nec incknatio habitus ^ vel consuetudinis^ vel
akcujus affectionis indekberatae quae preece-
dat ; hsec enim omnia accidentia sunt^ ut per
se constat^ et sine iUis vokmtas habet vim ek-
gendi bonum sibi propositum ; cum tamen
sine akquo hujusmodi intekigi non possit
unde taks moraks prsedeterminatio provenire
possit , non est taks prsedeterminatio ad bene
operandum ex parte Dei necessaria.
12. Oijectio, ex eo quod manet voluntati li-
lertas, et efficacia dimnorum auxiliorum na-
turaliwn in solam 'voluntatem referenda esset.
— Sed objiciunt , quia^ posita prsemotione
morak sufficiente;, voluntas kbera manet et
198
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.£ GRATLE IN GENERE.
indeterminata ; ergo ut honeste determinetur;,
necessaria est divina prffimotio, quee moraliter
illam praedeterminet , alias efficacia divino-
rum auxiliorum naturalium, non in Deum,
sed in voluntatem esset referenda, quod est
absurdum, quia cum efficacia sit id quod prse-
cipuum est in divinis auxiliis, illa maxime in
Deum referenda est. Et confu-matur, primo
quia si Dei voluntas moraliter non prajdeter-
minaret^ bona vel mala temporalia quae homi-
nibus eveniunt non essent in Deum referen-
da, quia communiter veniunt ex negotiatione,
vel operationibus humanis quae per liberam
determinationem fiunt; ergo si voluutates ho-
minum non praedeterminarentur a Deo^ effec-
tus ex illis provenientes uon refunderentur in
Deum, et consequenter non essent gratise Deo
agendffi pro his bonis; ut^, verbi gratia, quando
pauper accipit eleemosynam a divite , potest
quidem et debet gratias agere homini danti,
quia sua vokintate se ad id determinavit;, non
tamen Deo, qui vohmtatem dautis non praBde-
terminavit. Confirmatur secuudo, quia Scri-
ptura tribuit Deo hanc prBedeterminationem
moralem respectu vohmtatis, ut late probat
Augustinus, hb. de Grat. et hb. arbitr., cap.
40, 60 quod 2 Regum 17 dicitur Domini nutu
dissipatum fuisse consihum Achitophel^ agen-
do sciHcet in corde Absalon ut tale consihum
repudiaret ; et quod Esther 5 dicitur Deum
convertisse cor Assueri , etc. Simile est illud
Genes. 43 : Deus autem meus omnipotens fa-
ciat illum vobis placaMlem, ubi Cajetanus no-
tat petiisse Jacob a Deo, ut animum prsesidis
^gypti flecteret. Et simiUa leguntur saepe in
Scriptura, \ Regum 10 et H, et Judith 6 et i4.
Ac dcnique illud est vulgatissimum : Cor Regis
in manu Dei est , et qiiocumqiie voluerit virtet
illud, Proverb. 21.
13. Dissolvitur ohjectio superior. — Ad pri-
mam rationem negatur prima consequentia ;
imo addimus oppositum sequi ex antecedenti;
nam si, po^ita prsemotione morali, voluntas
est vere hbera et indifferens , cum illa sola
preemotione morah , si Deus prsebeat genera-
lem concursum , poterit honestum actum eU-
cere ; nam si, uhra iham praemotionem mo-
ralem sufficientem ad eliciendum actum h-
berum , est necessaria aha motio moraliter
prsedeterminativa , profecto iUa prior non
erit sufficiens in suo genere causse mora-
hs , quia in eodem genere aUa major et
efficacior necessaria erat ; ergo falso ap-
peUatur iUa prior praemotio sufficiens. Fal-
sum item est voluntatem cum illa sola esse
moraUter Uberam ad operandum , cum per
iUam solam moveri Ubere non possit ad talem
actum, nisi major adhibeatur; quse ratio per
se sufficientissima in hac materia est ; eam in
Ubro quinto pressius urgebimus. Verumtamen
etiam ad hominem potest confirmari , quia
praedeterminatio iUa moraUs , si necessaria
est, profecto ex parte actus primi et virtutis
activse voluntatis necessaria est : quia omnino
antecedit actum secundum, et non potest esse
nisi aUqua cogitatio vel motio interna per mo-
dum consiUi, vel attentioris considerationis,
vel alio simili modo ; hoc enim modo idem
auctor explicat hanc causalitatem moralem in
articulo primo, immediate post argumenta.
Est ergo necessaria illa prsedeterminatio, ut
voluntas habeat integras vires , non solum
physicas, sed etiam morales simpliciter neces-
sarias ad illum actum ; ergo sine illa motione
non habet has vires ; ergo cum alia preemo ■
tione morali non habet sufficientes vires, et
consequenter nec libertatem proximam ad ta-
lem actum. Sic enim idem auctor alibi colli-
git prsevium concursum non posse requiri ex
parte actus primi, quia alias in causa secunda
non supponeretur virtus sufficiens ad agen-
dum. Nec minorem Iiabet efficaciam haec ra-
tio in viribus moralibus (ut sic dicam) quam
in physicis, si utrajque tales sint, ut sint sim-
pliciter necessarise ad usum libertatis, quia
talis libertas prserequirit potestatem simplici-
ter in omni genere ; imo non solum ex parte
virtutis per se activse, sed ex parte etiam om-
nium conditionum, quse ad agendum necessa-
rio prsesupponi debent, ut in Prolegomeno 1
late diximus.
14. Ad co7ifirmationes. — Conchidimus ergo
cum motione morali de se non prsedetermina-
tiva voluntatis , posse voluutatem libere ope-
rari, etiam honeste. Ad inconveniens autem
quod infertur in prima coniirmatione, sequi
nimirum non esse Deo gratias agendas, pro-
pter bonos actus liberos, vel propter utilitates,
ac beneficia temporalia quae interdum ex illis
nascuntur, respondetur negando sequelam,
quia ut haec sint beneficia divina, vel tempo-
ralia, vel etiam moralia, non est necesse ut
ex divina pra^determinatione morali prove-
niant; satis est enim quod fiant ex honesta
aliqua cogitatione, et morali motione a Deo
praevisa et provisa : ut inter homines gratias
merito agimus homini danti bonum consilium
ad aliquid virtutis operandum, etiamsi unus
homo alterius voluntatem suo consilio non
preedeterminet , licet illam inclinet et praemo-
CAP. XLII. PR.EYIUM CONGURSUM PHYSICE PR.^DETERMINANTEM, ETC.
199
veat^ bgsc enim diversa sunt^ nt jam admonui.
Item in libro 1 declaravi quomodo cogitatio
congriia naturalis sit speciale beneficium or-
diiiis naturffi;, etiamsi de se non magis prcede-
terminet vohmtatem, quam bonesta cogitatio
sufBciens. Sic ergo omnia similia bona quee
bominibus eveniunt, in Deum referenda sunt^
non propter praedeterminationem, scd propter
providentiara et efticientiam, vel pbysicam,
vel moralem , juxta effectuum exigentiam.
Unde in exemplo illo de paupere accipiente
eleemosynam a divite, dicimus debere gratias
agere et danti, quia libera voluntate se ad il-
lam dandam determinavit, et Deo, quia et illi
cooperatus est, et illum sua providentia in
illam cogitationem congrue induxit^ quod, ut
dixi , sine prsedeterminatione facere potuit.
Hujusmodi ergo illationes et argumenta (quod
prai oculis, ut dixi, babendum est) ex VL-rbo-
rum aequivocatione , et confusione prffideter-
minationis cum omni preemotione morab
procedunt, et ita intellecta illorum verborum
distinctione, facile solvuntur.
d5. Ad secundam confirmationer/K — Altera
confirmatio simili defectu laborat. Primo qui-
dem quia omnia illa qnee in illo argumento
referuntur, possunt a Deo fieri per cogitatio-
nes accommodataSj et in divina prcescientia
ita congruas, ut effectum a Deo intentum in-
fallibiliter cousequantur. Deinde, quia longe
diversum est banc preedeterminationem mo-
ralem esse necessariam ad omne opus, abud
vero esse possibilem, si Deus velit illam adbi-
bere : constat enim posse Deura dare abun-
dantius auxiliura ad aliquod opus^ quara sim-
pliciter necessarium sit. Haec autem duo in illo
argumento^ vel confunduntur, vel unum male
ex alio infertur ; nam testimonia et exempla
adducta in illa confirmatione ad sumraum pro-
bant posse Deum praedeterrainare moraliter ad
bonum, et interdum id facere, quod nunc gra-
tis daraus : qualis autera sit illa prsedetermi-
natio morabs, in libro 5 inter auxilia gratiee
efHcacia expUcabimus , quia talis preedeter-
minatio abquam rationera gratiae seraper ba-
bet. Hinc autem non sequitur talera prsede-
terminationem esse necessariam ; non enim
omne possibile necessarium est, ut per se con-
stat, et boc est cjuod ad prsesens pertinet, et
jara monui, quia solum de generali concursu^
sive pbysico, sive morali, tractamus.
CAPUT XLII.
PRyEVIUM CONCURSUM PHTSICE PR^DETERMIKAN-
TEM NON ESSE VOLUNTATI LIBER^ NEGESSA-
RIUM, UT ALIQUID DETERMINATE VELIT.
In prsesenti etiara est sermo de prsedeterrai-
natione efEcaci et quoadexercitium,et, utjam
notavi, non tractamus nunc an talis pr?ede-
terminatio sit possibibs, seu corapossibilis cum
usu libertatis ( banc enira qusestionem in lib.
5 reservaraus ) , sed tractamus sohim an ex
vi generalis concursus vohmtati liberae debita
necessario sit.
1 . Assertio : non est necessaria prcBdetermi-
natio physica voluntatis ad acliis ordinis na-
turalis. — Dicimus ergo praevium concursum
non magis esse necessarium vohmtati hberas
ad actus sibi proportionatos, seu ordinis natu-
ralis, quam ahis causis secundis naturahter
agentibus, ac proiude ex ordinaria lege, seu
ex vi geuerahs providentise solum siraulta-
neura concursumihi tribui. Hanc assertionem
maxirae docent auctores ahegati iu cap. 35 ,
et esse sancti Tboraae ostendam in capite se-
quenti ; nunc rationem illius ostendo, quia si
propter aliquid esset necessarius ille praevius
concursus, maxime quia voluntas est potentia
indifferens, seu indeterminata, et ideo indiget
praevio auxiho in se recepto quo praedetermi-
netur -, sed ob lianc causam non solura non est
necessaria talis praeraotio, sed potius propter
ihara conditionera raaxime cousentaneum
tah potentiae est, ut non detur illi talis prse-
motio ; ergo. Consequentia est nota^ etin ma-
jori convenimus. Minor ergo probatur, quia
indeterrainatio vohmtatis quae illiconvenit,ut
est potentia formaliter libera, non est sola in-
determinatio potentise passivae, sed est indeter-
minatio potentiae activae, babentis sufficientem
et integram vim producendi varios actus ad
quos dicitur libera, et aliunde babet talem mo-
dum operandi, ut suum actum intrinsece per
seipsum voluntarie eliciat aut non ehciat;ergo
ad faciendura deterrainatum actum non indi-
get extriuseca prtevia motione determinante
illam. Major probata et declarata sufficienter
est in Prolegomeno 1, cap. 2.
2. Ex indijferentia de Ubertate voluntatis
id prohatur. — Addimus ergo in minori pro-
prium esse vohmtatis ferri in objectum suiim
per actum intrinsece ac per seipsum volun-
tarium, quam proprietatera ahquo modo parti-
cipat appetitus sensitivus , minus vero et sine
indifferentia, et ideo non est potentia libera.
200 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
Ralio vero est, quia voluntas fcrtur in objectum
volunlarie, ut ex terminis constat, quod adeo
est iutrinsecum illi, ut propterea cogi non pos-
sit : ergo motus ipse quo heec facultas fertur
in objectum, illi voluntarius est; non est au-
tem voluntarius per alium actum, alias pro-
cederetur in infinitum ; ergo talis actus est in-
trinsece ac per seipsum voluntarius. Et hoc
docuit Cajetanus 1. 2, queest. 9^ art. ^, et
sumpsit ex D. Thoma \. 2, qusest. 16, art. 4,
ad 3, ubi ait : Voluntas conseniiendo oljecto
consentit se consentire, et consequenter volendo
oljectum vult se velle, quia actus voluntatis re-
flectuntur supra seipsos. Et ex eodem princi-
pio dixit in 2. 2, qusest. 25^ art. 2, amorem ex
ratione proprice speciei habere, guod supra se
reflectatur, guia est spontaneus rnotus amantis
ad aniatum, utique intrinsece et per seipsum^
ideoque adjungit: TJnde ex Jioc ipso quod amat
aliquis, amat se amare. Et sic etiam dixit Au-
gustinus, 8 de Trinit., c. 7 : Q.i(,i amat froxi-
mum, consequens est ut etiam ipsam dilectio-
nem diligat. Eademque ratio in universum est
de ipso vellCj seu de quoUbet actu voluntatis,
ut copiosius docuit idem Augustinus, 1. 2 de
libero Arbitrio, c. 19^ dicens: Noli mirari, qui
cceteri3 per liheram voluntatem utimur, etiam
ipsa libera voluntate per eam ipsam uti nos
posse, ut quodammodo seipsa utatur voluntas,
quce utitur cceteris , sicut seipsam cognoscit
ratio, qu(B cognoscit ccetera. Et hsec est ratio a
priorij ob quam in sola potentia appetente
potest esse formalis libertasj, quia sokis actus a
tali potentia elicitus est intrinsece vokmtarius,
seu sjjontaneus, et ita sola potentia appetens
vitakter potest seipsam ad appetendum actua-
kter et vitakter incknare, quod maxime est
necessarium in potentia formakter kbera, ut
possit veke unum actum ekcere, potius quam
akum, vel potius exercere actum quam ab iko
cessare, cum ad neutrum ex uatura sua sit de-
terminata. Et hinc etiam est quod cum voluntas
possit akas hominis potentias sibi subjectas ad
kberum exercitium actus movere^ ipsa sola
possit seipsam ad volendum movere et appk-
care^ ut idemD. Thomas tradit 1. 2, quaest. 3,
art. 5 et k, quia actus akarum potentiarum
non sunt vohmtarii, nisi propter actum vohm-
tatis : et ita quia vokmtas volendo akquid,
vuk veke ikud, ideo eodem actu quo vuk ak-
quid^ se movet ad volendum.
3. Perficitur prolatio. — Ex his ergo prin-
cipiis facile probamus ikationem factam et
assertionem, scikcet, vokmtati propter inde-
terminationem suam nou csse necessariam
DIVIN.^ GRATL^ IN GENERE.
physicam prsedeterminationem extrinsecus ab
ipso Deo iki advenientem, quia tribus tantum
modis cogitari potest hsec necessitas. Primo,
quia voluntas indiget tak praemotione propter
imperfectionem virtutis agendi, ut per ikum
actum compleatur quoad unum actum de-
terminatum solum. Secuudo, potest requiri
ut vokintas determinetur ad unum actum
in specie^ vel ad exercitium actus. TertiO;, ut
concursus Dei ad vohmtatem, vel quoad spe-
ciem actus, vel quoad individuum determi-
netur; nam cum voluntas ex se sit indifferens
ad pkircs concursus, non potest ab ika sumi
determinatio ipsiusmet concursus, sicut fit in
akis causis naturakbus. Sed nuko ex his mo-
dis potest taks necessitas admitti, nedum pro-
bari; ergo nuka est. Consequentia satis pro-
batur a sufficienti partium enumeratione :
nukus enim aiius titulus hujus necessitatis hac-
tenus legi vel cogitari potuit, nec facile fingi
posse existimo. Antecedens autem probatur
per singula membra discurrendo.
4. Non requiriticr prcrdeterminatio exvolun-
tatis imperfectiune. — Primum facile refekitur
ex dictis ; ostensura est enim vohmtatis indif-
ferentiam, quse kberam ikam constituit, non
esse ex imperfectione, sed ex eminentia acti-
vitatis et dominii in suos actus, nam in virtu-
te eminenti ita pkires continet, ut quemkbet
possit efficere vel sustinere ; ergo propter de-
fectum virtutis non indiget forma^ vel actu
determinante. Sicut divina vokmtas indiffe-
rens est ad varios effectus; quia tamen ika in-
difierentia ex eminentia nascitur, ideo non
indiget extrinseco praedeterminante, sed seipsa
determinatur prout vult, ut ait D. Thomas,
1 p., qua?st. 19, art. 3, ad 5. Libertas autem
vohmtatis nostrae est qutedam singularis par-
ticipatio divinae kbertatis^ quoad intrinsecam
facukatem sufficientem ad varios actus effi-
ciendos, vel non efficiendos, ex intrinseca vi
et perfectione etiam, si nukum impedimentum
occurrat : nam hoc sakem est necessarium ad
veram kbertatem , quamvis in modo infinite
distet kbertas creata a divina : nam divina
non est per immediatum ordinem ad plures
actus internos ejusdem vokmtatis, sed per so-
lam habitudinem ad plura objecta creata, quia
ika kbertas est purissimus actus, sine uka po-
tentialitate : kbertas autem potentise creatse
est immediale in ordine ad pioprios actus in-
ternos, quia non est purus actus, sed semper
habet akquam potentiam passivam, ut latius
D. Thomas, 1 contra gent., cap. 82. Atque
lianc doctrinam expresse tradidit Scotus in 2,
CAP. XLII. PR.^VIUM CONCURSUM PHYSICE PR.^DETERMINANTEM, ETC.
20!
d. 25, qiiaest. 5, ad ultimum argumentum, in
quo eamdem difficultatem proposuerat. Res-
pondet autem voluntatem esse indetermina-
tam, tauquam formam perfectam et non di-
minutam, ideoque preesentato objecto posse se
determinare, et etiam alia, et tandem ita con-
cludit : Potentia igitur rationalis perfecta, qua-
lis est voluntas, qnamvis sit contrariorum , po-
terit determinare se ohjecto prwsente ad unum
illorum.
5. Argu7nentatur ad hominem. — Neque
possunt hanc partem negare, vel huic rationi
contradicere alterius sententiae auctores, qui,
ut supra vidimus , fatentur concursum prae-
vium non requiri in causa secunda, ut ex par-
te illius virtutem agendi seu actum primum
compleat , convicti illa ratione, quia ahas cau-
sse Gecundce non haberent in suo genere virtu-
tem completam ad agendum; at hsec ratio
midto magis urget in voluntate libera; ergo
raulto etiam magis in illa fateri debent pree-
viam determinationcm non requiri , ut illam
in actu primo coustituat, vel virtutem agendi .
suos actus compleat. Minor declaratur argu-
mento ssepe a nobis repetito, et in hac parte
ab ipsis probato, ut ibi etiam notavi; quia si
vokmtas per hunc preevium concursum con-
stitueretur in actu primo et completa virtute
proxima ad agendum, ante talem concursum
non esset proxime ac perfecte libera , saltem
quoad specificationem , seu quoad pkires vel
contrarios actus, ut jam late deduximus : hinc
autem ulterius sequitur ut nunquam in re ipsa
taU Hbertate utatur. Probatur haec ultima illa-
tio , quia per concursum prsevium tantum
completur virtus vohmtatis ad unum actum
effioiendum ; ergo ad illum sohim efficiendum
habet tunc potestatem activam sufficientem,
et non ad uUum ahumj ergo etiam tunc non
habet hbertatem simphciter ad phires actus;
ergo nunquam illam habet.
6. Ahsurdum ex adversariis circa' omissio-
nem actuum qiice fiet ex impotentia sive incom-
pleiione voluntatis ad ipsos ponendos. — Unde
etiam fit ut, licet aUos actus preeter ilhim ad
quem recipit concursum prsevium, facere omit-
tat, non possit hoc tribui Ubertati ejus, quia
non ex sola vohmtate illos omittit, sed quia
impotens semper fuit ad illos efficiendos, quia
nunquam fuit in actu primo conplituta^ nec
virtutem completam habuit ad tales actus eh-
ciendos. Et hinc facile inferri etiam potest, si
hoc titulo est necessaria pra^determinatio, tolU
hbertatem quoad exercitium aclus ; nam prius
tempore vel natura quam vohmtas recipiat ta-
lem prsBvium concursum, non est priucipaU-
ter potens ad exercendum talem actum, ac
subinde neque est Ubera, quoad exercitium il-
Uus ; statim vero ac recij^it iUud virtutis com-
plementum, non potest continere actum, seu
non exercere actum ad quem eliciendum com-
pletur : nam hsec est vis physicae prsedetermi-
nationis ; ergo nunquam est voluntas Ubera ad
exercitium taUs actus. Sed haic ratio ex pro-
fesso tractanda est in Ubro 5, et paulo post hoc
loco necessarium erit aUquid iUi adjuugere.
7. Non est necessaria prcedeterminatio ad
determinandam voluntatem ad speciem, atct
exercitium actionis. — Secundum membrum
supra positum fuit de necessitate prajvii con-
cursus in vohmtate propter solam determina-
tionem ad unum actum in specie, vel ad exer-
citium actus, quia causa indeterminata non
potest in effectum determinatum prodire, pro-
pter rationem octavam prioris sententise in
capite 27 propositam. Sed hanc etiam neces-
sitatem nuUam esse ostendimus ex principiis
positis; quia potentia quse habet sufficientem
vim activam ad pUires actus, et subest motioni
Uberae voluntatis , per sohim veUe ejusdem
voluntatis determinatur ad definitum seu par-
ticularem actum exercendum, ut patet in iu-
teUectu et potentia motiva ; sed voluntas habet
virtutem sufficientem ad eU(dendos varios ac-
tus, et sibi ipsi subest (ut sic dicam) quoad U-
beram motionem; ergo seipsam determinat
volendo, cum simultaneo concursu primse cau-
see ; ergo propter determinationem non indiget
prsedeterminatione. Minor probatur, quia vo-
luntas non determinat aUas potentias, nisi vo-
lendo ut operentur ; sed ipsa volendo objectum
vult etiam operari, ut declaravi : ergo propo-
sito objecto sufficienter cum omnibus ex parte
ilUus requisitis, volendo tale objectum, vult
se appUcare, seu movere ad talera actum, ct
ita se determinat, Ucet non sola, sed cum con-
cursu Dei simuUaneo. ExpUcatur in actu cre-
dendi ; nam voluntas determinat inteUectum
ad actum fidei volendo credere , et ideo non
est necessaria aUa prsedeterminatio in intel-
lectu ad talem actum ; sed volendo credere,
vult veUe credere , quia ipsum veUe vohmta-
rium est : ergo per ipsummet velle se suffi-
cienter determinat; ergo est impertinens
omnis aUa prsedeterminatio.
8. Confirmatur a posteriori. — Atque hsec
quidem est ratio a priori hujus partis : a pos-
teriori vero possumus illam confirmare, (juia
aUas superflue auctor naturse voluntati hu-
mance dedisset virtutem iUam emineutem et
202 LIS. III. DE AUXILllS INTEB?fIS
iDdifferentem quoad specificationera et exer-
citium suorum actuum, si postea nunquam illa
uti possit, uisi prius ab extrinseco agente de-
terminetuj'. Imo hinc ulterius sequitur nun-
quam voluntatem operari ut indifferentem ad
plura ; nam idem est indifferentem esse, quod
esse indeterminatura ; sed nunquam operatnr
prjBexistens indeterminata, quia semper indi-
get prsevia prsedeterminatione, ut altera opi-
nio dicit ; ergo nunquam operatur indifferens.
Ex quo tandem iuferuntur illa duo incommo-
da, scilicet ut nunquam operetur ut libera, vel
quoad specificationem, vel quoad exercitium.
Utrumque imprimis simul probatur, quia nihil
ahud est potentiam esse hberam , quam esse
indifferentem ; si ergo nunquam operatur ut
indifferens, nunquam operatur ut hbera. De-
inde probantur singula membra. Primum,
quia vohintas solum potest aliquid operari,
quatenus praedeterminata ad ihud, ut contra-
ria opinio docet; sed non prsedeterminatur
uisi ad unum, ut etiam supponitur; ergo ihud
potest solum simphciter operari, et non aha ;
ergo non operatur ut potens ad plura ; ergo
nec ut hbera ad plura; ergo nec ut hbera
quoad specificationem actus. Tres ultimse con-
sequentiae per se evidentes sunt, supposita pri-
ma, quae ex contraria positione videtur etiam
evidens, nam aiunt voluntatem indetermina-
tam nihil determinatum posse operari. Nec
refert sive iham prsedeterminationem requi-
raut ut principium agendi, aut ex parte ho-
minis, aut ex parte Dei, sive tantum ut neces-
sariam conditionem ; quocumque enim modo
sit necessaria ad ehcieudum actum, si iha non
detur, nec sit in potestate vohmtatis nisi tan-
tum passive, intehigi non potest quomodo sit
in libera facuhate voluntatis actum ehcere ad
quem non pra>determinatur. Secundum item
membrum probatur argumento supra facto,
quia, posita illa praedeterminatione, non est
in potestate vohmtatis non exercere actum, et
iha prsedeterminatio datur ei ab extrinseco, et
sine usu libertatis; ergo actus proveniens a
vohmtate sic preedeterminata est ilh necessa-
rius quoad exercitium.
9. Ledesmce responsio confutatur. — Etquam-
vis hsec ratio de auxiho efficaci latius trac-
tanda slt, non possum hic omittere quin ad-
vertam P. Ledesmam, artic. 8, conclus. 3, il-
]a fuisse convictum, ut diceret prsedetermi-
nationem hanc fieri non a solo Deo, sed simul
etiam a vohmtate ; nam id existimat et neces-
sarium ut salvetur hbertas, et sufficiens, quia
si prsedeterminatio sit a vohjutate, ipsamet
DIVIN^ GMTI.E IN GENERE.
crit hbera, et consequenter actus erit hber :
quce quidem responsio, quatenus efficaciam
rationis a nobis factas confitetur, si suppona-
tur praedeterminatio in vohmtate a soloDeo,
nostram senteutiam plurimum juvat ; quatenus
vero dicit prBedeterminatinnem fieri a vohm-
tate, non video quomodo, cum principiis ilhus
sententiae, vel cum fundamento ejus, imo nec
cum ippo nomine et ratione preedeterminatio-
nis possit consistere.
10. Prwia confiitatio. — Primo , quia con-
cursus preevius ponitur fieri a solo Deo, ut
supra capit. 25, dub. 5, ostendi : prsedetermi-
natio autem fit per concursum prajvium juxta
eamdem sententiam ; ergo est a solo Deo. Vel
e contrano si prsedeterminatio non fit a solo
Deo, sed simul a voluntate , ergo non fit per
concursnm preevium, sed per concomitantem,
nam simuhaneus concursus ihe est per quem
Deus simul cum causa secunda operatur; ergo
non datur in voluntate concursus preevius ad
illam prffideterminationem efficiendam, et sic
falsum est ilhid principium, quod prsevius con-
cursus est necessarius per se et essontialiter ad
omnem efficientiam causse secundae. Vel si fin-
gatur alius concursus prsevius distinctus ab
prsedeterminatione, de illo inquiram an fiat a
voluntate necne : nam si fit, procedemus in
infinitum; si vero sistendum est in aliquo qui
non fiat a voluntate, in iho procedet argumen-
tum, quod ihe tohet hbertatem, eodem modo
quo ihe auctor de preedeterminatione argu-
mentatur.
11. Becimda confidatio Ledesmfp. — Tertia
confutatio. — Secundo, quia concursus praevius
est principium effectivum actionis causse se-
cundse, ut c. 30, dub. 10, ex sententia ihorum
auctorum dictum est; ergo etiam preedeter-
minatio est principium actus voluntatis ; ergo
non potest ab iUa fieri. Posterior consequentia
videtur evidens, quia vohintas non potest effi-
cere principium sui actus. Prior vero proba-
tur, quia praevius concursus et praedetermi-
natio idem sunt; nam posito concursu praevio
in vohmtate, fieri non potest quin actio se-
quatur, ut in universum de omni causa se-
cunda dicti auctores docent : praedeterminatio
autem nihil aliud est quam praemotio insepa-
rabilis ab actione ; sunt ergo idem in voluntate
prsevius concursus et praedeterminatio phy-
sica, quatenus a Deo, ut generah causa con-
currente, fieri dicitur, nam de iha quae gratiae
efficaci attribuitur aha est ratio, ut postea vi-
debimus.Tertio inverbis involvitur repugnan-
tia, quando praedeterminatio esse dicitur, quae
CAP. XLII. PR.^EYIUM CONCURSUM PHYSICE PR.€DETERMINANTEM, ETC.
203
ab ipsa voluntate fit : uam vel est praedeter-
minatin in actu primo, vel in actu secundo.
Si in actu primo, non est a voluntate , quia
voluntas non se constituit in actu primo, sim-
pliciter loquendo, ut per se constat ; ergo fit a
solo Deo in voluntate ipsa, et sic tollitur liber-
tas^ ut bene dictus auctor argumentatur, Vel
est determinatio in actu secundo, et tunc repu-
gnat esse prsedeterminationem , quia parti-
cula prce dicit antecessionem ; non respectu
Dei ; ergo respectu voluntatis ; repugnat ergo
esse preedeterminationem et esse a voluntate.
Et confirmatur , nam praedeterminatio ideo
ponitur, ne voluntas indeterminata prseexis-
tens aliquid determinatum operetur^ quod fieri
non posse creditur : at si voluntas ipsa efficit
prsedeterminationem, ante illam non suppo-
nitur determinata; ergn existens prius natu-
ra indeterminata efiicit prsedeterminationem^
quae est effectus determinatus^ quod est contra
propria principia, Simile argumentum est ,
quia hsec preedeterminatio pouitur, qnia causa
secunda non potest movere nisi prsemota ; er-
go non potest ipsa efScere suam praedeterrai-
nationem, alias efficeret illum nondum mota,
contra hypothesim .
42. Non est necessaria prcBdetermimtio ni-
si divinus concursus conjungatur cum causa
libera. — Tertium membrum in principali ra-
tione positum fuit quod hsec prsedeterminatio
putari potest necessaria propter determinatio-
nem concursus divini^ quia ille concursus non
potest det(3rminari ex conjunctione causae pri-
mse cum causa secunda^ sicut de naturahbus
causis supra diximus ; ergo quod Deus velit
cum illa conjungi ad operandum, non satis
est ad determinationem divini concursus; ergo
oportet ut per divinam voluntatem solam prse-
determinetur ; ergo oportet ut illa determina-
tio prsecedat, et sic ab illa preedeterminabitur
vokintas, quse ratio procedit de determina-
tione quoad speciem concursus; de determi-
natione vero quoad iudividuum, supra est uni-
versaliter ostensum fieri a solo Deo. Unde
etiam fit consequens ut ab eodem proveniat
praedeterminatio quoad exercitium, quia vo-
hmtas Dei praedeterminans talem concursum
quoad speciem et individuum est efficax; ergo
ponit efficaciter in re ipsa talem concursum,
et consequenter secum traliit et dcterminat
voluntatem hominis ad actum propter quem
talis concursus datur.
13. Varia divini concursus consideratio. —
Deus o/ferf voluntati multipUcem concursum,
et non unum iantum. — Hic vero discursus pen-
det ex difficultate tacta capite AO, ad ratio-
nem 5^ ex quo decreto voluntatis divinse pro-
cedat concursus quem Deus praebet voluntati
creatae ad libere operandum, de quo puncto
dicam commodius paulo post, cap. Ao, trac-
tando de concursu ad actum^ qui est peccatum.
Nunc enim breviter adverto concursum Dei
dupliciter considerari posse, scilicet, vel quasi
in actu primo et antecedenter a Deo oblatum,
vel ut in actu secundo ad extra exliibitum .
Sicut enim prius natura quam vohmtas libere
operetur, intelligimus illam potentem in actu
completo ad operandum, ita prius natura quam
Deus cum illa concurrat^ intelUgendus est
Deus paratus ad concurrendum cum illa, et
quantum in se est antecedenter offerens suam
cooperationem, cum sine illa voluntas nihil
possit efficere. Dico ergo voluntati habenti li-
bertatem quoadplures species actuum non of-
fere Deum antecedenter unicum tantum con-
cursum, scd tot species concursuum , quot
sunt species actuum quos voluntas illa circa
objectum sibi sufficienter propositum potest
ehcere. Ratio manifesta est, quia Deus provi-
det unicuique causae secundae juxta capacita-
tem et indigentiam ejus ; sed poteutia hbera,
cum sit virtute multiplex in ordine ad varios
actus, estcapax plurium concursuum divisim,
seu disjunctim pro eodem instanti ; ergo si
unus tantum illi provideretur seu offerretur^
non sufficienter esset illi provisum juxta capa-
citatem ejus, quia cum in effectu ac proxime
niliil possit facere sine adjutorio et coopera-
tione Dei^ si unus tantum illi concursus ante-
cedenter provideretur et offerretur absohite,
nunquam secundum totam suam indifiereu-
tem potestatem^sed tantum secundum alteram
ejus partem sineretur operari. Unde etiam fie-
ret ut in re ipsa et in effectu nunquam uteretur
sua libertate qi.ioad speciem actus^ quia sim-
pliciter solum illum posset efficere ad quem
haberet paratum concursum, alios vero sim-
pliciter non posset. Nam quod fierinon potest
sine adjutorio alterius, si tale auxilium deue-
getur antecedenter^ id est^ si is qui daturus
illud est, statuit illud non dare^ simpliciter
fieri non potest; sed voluntas sola sine adjuto-
rio cooperativo Dei nihil facere potest ; ergo si
unum tantum adjutorium haberet a Deo obla-
tum,actum illius facere posset^ alios non posset,
et consequenter alios uon libere omitteret, nec
ihi posset moraliter imputari ; sicut ignis Ba-
bylonicus, carens divino coucursu, simpliciter
non potuit calefacere^ neque id potest ei tri-
hui, sed Deo deneganti concursum ; necessario
204
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
ergo dicendum est voluntati liberce ad plures
actus offerre concursum Deum cum indiffe-
reutia_, quse non potest esse in uno et eodem
concursu secundum speciem ; consistit ergo
iu varietate concursuum secundum speeiem
quam Deus ex se offert liberse voluntati, ut ex-
plicatum est.
14. Dhinus concursus in actu primo non est
determinatus ad unam speckm respectu causce
lihcrcp. — Hinc ergo ulterius dicimus, si sermo
sit de concursu in actu primo, ?eu ut oblato
ex parte Dei, non esse determinatum ad unam
speciem respectu causije liberai, sed habere in-
differentiam proportionatam potentiae cui of-
fertur^ ut est complete et proxime libera^ cum
omnibus aliis ex parte sua vel ex parte ob-
jecti prarequisitis ad operandum; ideoque
quoad hanc partem non procedere membrum
illud tertium^ seu rationem in illo fundatam ;
supponitenim concursum Dei^ sic oblatum, es-
se determinatum ad unam tantum speciem ,
quod non ita est, ut ostendi. Si vero sit sermo
de determinatione quoad tales species concur-
suum et quoad numerum, licet pUires sint^
respondemus determinationem fieri quidem
per divinam vohmtatem, fundari vero ahquo
modo in capacitate vohmtatis proxime in suo
ordine dispositee ad operandum ; nam quia
circa tale objectum sic propositum hbera est
ad talem vel talem actum faciendum in talibus
speciebus^ et non in phiribus^ ideo ihius intuitu
Deus offert iUi tot concursuS;, et tahum spe-
cierum. In unaquaque vero specie ihorum
concursuum et actuum, offert Deus unum nu-
mero concursum ad unum tantum individuum
actum, quem ipse determinat sua tantum vo-
hmtate;, quia determinatio individui non po-
test fundari dicto miido in causa secunda^ ut
supra declaravi, quod seque procedit in vohm-
tate, quia^ hcet hbertatem habeat ad ehgen-
dum inter species actuum, quse sumuntur ex
objectis formahbus a quibus potest vohmtas
moveri ad operandum, non potest ita ehgere
inter actus numero distinctos intra eamdem
speciem, quia iha distinctio sumitur ex objec-
tis materiahbus, et ita ex parte eorum non po-
test cadere sub electionem vohmtatis, nec etiam
praecognoscuntur in particulari phires actus
possibiles numero distincti, ut vohmtas possit
directe velle unum potius quam ahum facere.
Determinatio ergo illa fit per vohmtatem Dei
sine prajjudicio libertatis quoad specificatio-
nem, quia non fit cum determinatione ad
unum sohim actum unius speciei , sed ad
plures diversarum specierum^ in quibus dicta
hbertas voluntatis sufficieuter exerceri potest :
quoad exercitium vero nuha fit antecedens de-
terminatio ex vi concursus, ut jam dicam.
45. Divinus concursus in actu secundo de~
terminatur ad speciem et exercitium actics a di-
vina et creata voluntate simul, ex conjmictione
utriusque voluntatis. — Loquendo igitur de
concursu in actu secundo, dicendum est ihum
determinari posse quoad speciem actus, et
quoad exercitium, non a sola voluntate divina,
sed ex conjunctione ihius cum humana vohm-
tate, et ideo propter hanc determinationem
non esse necessarium preevium concursum Dei
ad extra^ et prius natura factum in creata vo-
hmtate. Assumptum declaratur, quiavoluntas
creata est sufficienter in actu primo constituta
ad hunc vel ihum actum ehciendum^ ut ad
ehgendum in objecto hanc vel iham rationem
boni, sub qua in ihud tendat appetendo^ vel
rationem mali, sub qua ihud fugiat. Ergo ita
Deus ihi offert concursum , ut ihi integram
electionem rehnquat, ideoque vuh suum con-
cursum ad extra prodire , et accommodari
determinate ad juvandam voluntatem, prout
ipsa se actualiter inchnaverit ; ergo non est
necesse ut antecedenter determinetur absolute
quoad illam solam speciem in qua dari con-
tingit, sed tantum quasi sub conditione, si
vohmtas creata in hanc partem potius quam
in aham inchnari voluerit ; determinatio ergo
illa consummatur (ut sic dicam) in conjunc-
tione utriusque voluntatis, inter quas voluntas
creata proxime facit determinationem sui con-
cursus ehciendo actum; increata vero facit
eamdem cooperando ut causa prima, ex vi
antecedentis vohmtatis , qua decrevit juvare
vohmtatem ea specie concursus quas ihi volun-
tarie cooperanti esset accommodata. Et eadcm
ratione non est necessarius ihe prcevius con-
cursus propter determinationem quoad exer-
citium actus, quia haec est in manu voluntatis
creatse^ si paratum concursum proportionatum
habeat, ut habere jam diximus. Et ita cessat
omnis necessitas tahs prsedeterminationis seu
prsevii concursus in voluntate hbera ; liffic
enim duo idem sunt in iha sententia , ut no-
tavi : cessante autem necessitate, consequenter
conchiditur talem prsemotionem non dari, ut
satis declaratum est. Contra hanc vero decla-
rationem potissime procedit ratio octava con-
trarioe sententise cum omnibus confirmatio-
nibus suis, quibus in capite 46 commodius sa-
tisfaciemus.
CAP. XLIII. DOGTRINA SUPERIORIS CAPITIS AUCTORITATE, ETG.
205
CAPUT XLIII.
DOGTRINA SUPERIORIS CAPITIS AUGTORITATE SCRI-
PTUR^ ET PATRUM CONFIRMATUR.
1. Duplex genus testimoniorum. — Duobus
modis, ut supra de naturalibus causis dixi,
probari potest non dare Deum voluntati nostraa
pra5vium concursum, quo illam prsedeterminet
pliysice. Primo, per testimonia negativa^ quce
directe et formaliter illam negationem con-
tineant, et baec probatio ex Scbolasticis Docto-
ribus in cap. 19 data est : ex canonicis autem
libris vel antiquioribus Patribus expetenda
non est neque expectanda, quia lieec specu-
latio vel controversia a Patribus antiquis non
est tractata. Secundo potest ostendi negatio
illa per affirmationes et doctrinas in quibus
virtute contineatur , vel per sequipollentia
verba, et hoc modo dicimus assertionem^ su-
periori capite ratione probatam, gravissima
niti auctoritate_, quatenus ex Scriptura et Pa-
tribus colligi potest,
2. Scripturce qu(B liomini lilevam electionem
tribuunt, negant quoque necessitatem prcedeter-
minationis. — Primo itaque ostendi potest ex
ilbs Scripturse locis, iii quibus dicitur Deus ita
creasse bominem suijuris acliberi arbitrii, ut
propositis et cognitis objectis, optiouem et
electionem illi commiserit, ut est illud Eccle-
siast. 15 : Deus ab initio constituit hominem,
et reliquit illum in manu consilii sui ; et infra :
Apposuit tili ignem et aqtma, ad quod volueris
porrige manum tuam. De quo testimonio inter
GatholicoSj cum quibus nos agimus, contro-
versia non est, quin etiam de homine lapso
intelligatur, ut verba ipsa et totus illius capitis
contextus satis aperte docent, et sentit Gon-
cilium Senonense in decreto 15 fidei. Sunt
item alia innumera Scripturae loca, in quibus
liominibus lapsis optio et electio committitur ;
Numer. 30 : 7» arUtrio viri erit, sive faciat,
sive non faciat ; Jos. 'iLht-.Optio volis datur ,
eligite; et Matth. 16 : Qui vult venirepost me,
etc. ;et 1 Gorinth, 7 : Quod vidt faciat; et
multa sunt similia quse congerit Augustinus,
lib. de Grat. et liber. arbitr., cap, 2 et 3, et
ahi scribentes pro libertate.
3. Instantia adversariorum rejicitur. —
Dicet aliquis his testimoniis sokim probari li-
bertatem arbitrii cum indifferentia necessitati
opposita_, quam iUi Catholici Doctores non ne-
gaut. Respondemus, propter hoc dogma fidei
quod inde proxime (ut ita dicam) probatur;, in
illis verbis a nobis ponderari hanc libertatem
in hoc constitui, quod determinatio voluntatis
ad unam partem potius quam aliam ipsi vo-
luntati commissa est^ tanquam proprise causee
talis determinationis : boc enim direete repu-
gnat cum necessitate praedeterminationis ab
extrinseco proestandse. Deinde expendimus im-
mediate fieri transitum a voluntate indiflferente
ad electionem unius vel alterius partis , quse
electio intrinsece includit determinationem ,
imo est formalis determinatio libera; ergo non
interponitur aliqua prsedeterminatio inter vo-
luntatem indifferentem et determinationem
ejus; ergo a voluntate sic indifierente in actu
primo, immediate fit determinatio in actu se-
cundo : non est ergo necessaria, nec inter-
venit, aut prsevenit determinatio Dei : denique
advertimus quod ipsi homini data dicitur po
testas se determinandi^ etideo illi determinatio
tribuitur. Quid enim aliud significant illa ver-
ba: Reliqnit eum in 7nanu consilii sui? Profecto
si prseter consilium et judicium non posset vo-
luntas se determinare^ nisi ab alio prsedeter-
minetur, noii esset relicta in manii consilii
sui, sed in manu ejus qui eam prsedeterminare
potest. Ut ergo verum sit hominem esse relic-
tum in manu consilii sui^ oportet ut imme-
diate hocsit positum in voluntate ejus, et ideo
illi immediate tribuitur determinatio , cum
additur : Ad quod volueris porrige mamm.
4. Secunda responsio confutatur. — Adhsec
vero et similia testimoiiia respondent alii,
convincere illa quidem voluntatem se determi-
nare., cum libere operatur^ inde tamen non se-
qui non prius natura prsedeterminari;, quia
heec duo non repugnant. Nam cum prsedeter-
minatio non tollat libertatem, adhuc reliquit
locum determinationi facieudse ab ipsa volun-
tatC;, media prsedeterminatione a Deo recepta,
et ita et preedeterminatur a Deo et ipsa se de-
terminat : imo addit P. Alvar., disp. 23, n. 26,
ex hoc quod potentia , quce est domiua sui ac-
tus_, posset sua intrinseca virtute cum generali
concursu causse primee seipsam determinare,
sequi quod indigeat prsedeterminatione primse
causse. Sed hoec responsio non satisfacit prae-
dictis testimoniis, nec secundum rectam ratio-
nem potest subsistere. Primum patet ex dictis,
nam cum Sapiens dicit : Apposuit tihi ignem
et aquam, non loquitur de homine jamprsede-
terminato a Deo, nam illi, ut sic prasvento, seu
ex vi prsedeterminationis, noii apponitur nisi
vel ignis, vel aqua : ergo loquitur Sapiens de
voluntate sufficienter constituta in actu primo,
cui objecta sufficienter ad operandum et eli-
206
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.^ GnATI.E IN GENERE.
gendum sunt proposita ; illi autem immediate
dicitur : Ad quod vohieris porrige manum ;
ergo supponitur habere potestatem immediate
se determiuandi active^ non espectata alia
prasdeterminatioue aliunde recipienda. Nam si
illa expectanda est ut unica tantura, et nou est
in hominis potestate habere quam velit , sed
quam Deus suo arbitrio dare vult , si hcec^ in-
quam^ vera sint, quomodo potest vere et sine
fictione homini dici, ut ad quod vohierit ma-
num porrigat^ si ad alterum tantum volendum
praedeterminationemhaberepotest,etillamnon
arbitrio suo eligendam , sed ab altero pro ar-
bitrio suo prasstandam. Et hinc facile probatur
quod secundo loco proposui ; nam si voluntas
non exitin actu secundo, nisi prsedeterminata
in actu primo^ jam actio illa non f st determi-
natio ipsiusmet voluntatisj si vere loquamur :
nam quando intellectus credit determinatus a
voluntate, licet eliciat actum fidei^ non dicitur
se determinare ad illum, sed a voluntate de-
terminari, quia actio agentis non habet ratio-
nem determinationis , nisi quando est a prin-
cipio nondum determinato ; sicut etiam volun-
tas in patria non dicitur proprie determinare
se ad amandum Deum. quia ex vi objecti pree-
sentis et pondere connaturali charitatis deter-
minatur.
5. ConfirmaUir ex Patrilus, loca illa Scri-
pturce exponentihus. — Accedit quod nullus
Patrum ita intellexit illa testimonia^ ut non
sit in hominis potestate proxima determina-
tio, vel (quod idem est) electio, sed solum me-
dia prsedeterminatione divina ; imo multi il-
lorum docuerunt talem preedeterminationem
propriam determinationem et electionem ho-
minis auferre. Et hac ratione dicit Damasce-
nus, libr. 2 de Fide, cap. 30, Deum praescire
ea quse in nostra potestate sita sunt , non au-
tem prsefinire; et rationem indicans, subjun-
git : Nec enim virtuti zim affert, et similia
habet Dialogo contra Manich., non longe a
fine. Et licet D. Thomas, 1 part., qusest. 23,
art. 5, ad 5, et lib. 3 contra gent., cap. 90,
exponat Damascenum loqui de prsedestina-
tione necessitante voluntatem, hoc non ever-
tit vim testimonii , sed confirmat. Supponit
ergo D. Thomas aliquam prsefinitionem divi-
nam posse necessitatem inferre voluntati; hoc
autem nulla magis facere potest quam prse-
determinatio physica;, ut in Prolegomeno pri-
mo tactum cst, et libro 5 latius ostendemus.
Ideoque ad excludendam lianc prseviam deter-
minationem ab extrinseco provenientem;, dixit
Anselmus, 1. de Concord., in 4 ejus parte circa
finem : Sola voluntas determinat ibi, id est, cum
eligit, gnid teneat;nsim illa particula .yo/«, non
excludit cooperationem Dei, sed excludit, ut
ipse ait^necessitatem determinationis ab alio;
sic enim dixerat : Licet necesse sit aut vitam
aut rectitudinem relinquere, nulla tamen neces-
sitas determinat , quam servet aut deserat. Et
infra : Nec aliquid facit vis necessitatis , libi
operatur sola electlo voluntatis, ubi expendo
illa verba : Nulla ner.essitas determinat. Nam
si determinatio fit a solo Deo in voluntate,
profecto necessario fit respectu volimtatis reci-
pientis ; ergo necessitas aliqua determiuat vo-
luntatem, quod est contra Anselmum. Cum
ergo ait solam voluntatem se determinare,
vel solam eligere , excludit omnem vim et ef-
ficaciam', quse ex necessitate faciat determi-
nationem in voluntate : sentit enim determi-
nationem non posse esse necessariam et elec-
tionem liberam , neque posse electionem esse
ab intrinseca potestate , si determinatio fit ab
extrinseca eflicacitate. His concordat Hiero-
nymus in epistola 146 ad Damascenum, de
Filio prodigo, ubi dicit Deimi dedisse homini
libertatem, ut mveret unusquisque, non ex im-
perio Dei, sed obsequio suo. Imperium enim
Dei nihil aliud est quam efficax ejus motio vel
eff^ectio ; sentit autem Hieronymus tale impe-
rium Dei inferre necessitatem , et ided subdit :
Id est, non ex necessitate, sed ex voluntate.
6. AUa Patrum testimonia. — Atque in eam-
dem sentej;tiam Justinus, queest. 9, ad Chris-
tianos, sic ait : Ad qucB voluntas nos impellit
eorum causa, vel corona donamur, vel afficimur
supplicio ; ubi verbum impellit, determinatio-
nem ab ipsamet voluntate suo nutu progre-
dientem significat; et adjungit: Deus enim no-
bis facultates dedit ad agendum, sed eas liber-
tati vokintatis judiciique subjecii. Nec ergo
dat preedeterminationem quoe sit principium
agendi, et libertati subjecta non sit. Et quod
talis modus gubernandi voluntatem, ejus na-
turali libertati accommodatus non sit , colligi
potest ex his quse subjungit, dicens : Adpro-
positum et voluntatem. jiis habet Deus gubcr-
nandi eas facultates quce in nobis suos habent
appetitus, non adnaturam, quasi dicat ad pro-
videntiam Dei spectare, ita illas gubernare, ut
semper in potestate voluntatis motio vel de-
terminatio relinquatur. Cui consonat illud Au-
gustini, lib. 7 de Civit., cap. 30 : Sic admi-
nistrat Deus oynnia quce creavit, ut etiam ipsa
pvoprios agere motus sinat. Et ideo aliis locis,
etiam de voluntate, quomodocumque preeven-
ta, ait, conseutire et dissentire, propriae volun-
CAP. XLIII. DOCTRINA SUPERIORIS CAPITIS AUCTORITATE, ETC
207
tatis esse, de Spirit. et litter., cap. 34; lib. 83
Qusestion,, quaest. 68; ad Simpliciaiium^ q. 2^
et epist. 64. Sed de Augustini seutentia latius
in sequentibus.
7. Patrmn Grcecorum mens. — Prseterea ob
hanc causam Grseci interdum condistinguunt
opera providenLia? ab operibus liberi arbitrii ;
non quod hsec opera humana non cadant sub
providentiam Dei ; eontrarium enim est cer-
tissimum^ et ab eisdem Patribus saepe traditur,
sed quod per quamdam adsequationem (ut sic
dicam) vel per antonomasiara, illa dicant eve-
nire ex providentia divina , quse ex sola illa
eveniunt, et ad unum determinantur ; opera
autem libera ahud genus altius habeant pro-
videntise^ quia non absolute ex sola providen-
tia ad extra determinantur, sed cum taH res-
pectu ad hberum arbitrium, ut illorum deter-
minatio in arbitrii potestate simpliciter consti-
tuatur. Ita sentit Theodoretus iu Epitome di-
vinorum decretorum^ cap. de Provident,; Ne-
mesius, hb. de Natur. homin.^ inultimis capi-
tibus ; citatur etiam Nyssenus^ in Philosoph.^
1. 1, c. i, 1. 8^ cap. ult,, licet inter opera Nys-
seni noudum hoc invenerim. Meliusque hoc
explicuit Dionysius, in cap. 4 de Divinis no-
minibus, sub finem: Ut providentia cujusque
naturse est servatrix^ eis quse per se moventur
(et libero aguntur arbitrio) providet^ omnibus-
que et singuhs proprie , ut omnium singulo-
rumque natura capit. Ex quibus verbis colU-
gimus, quia hberum arbitrium natura sua
postulat per se moveri, se determinando hbere
ad alterutram partem, ex vi concursus divini
non privari hoc modo agendi, ueque ad divi-
nam providentiam id pertinere, quod tamen
fieret si voluutas per concursum preevium pree-
determinaretur. Et eodem modo dixit lib. de
Ccelesti Hierarch., capit. 9 : Neque coactam ha-
hemus mtam, neque liheri arbiirii gralia divi-
nitus indulta mortalibus , provideutice divince
luce et sylendore obtunditur. Nam certe uon
■ video quomodo magis possit libertas arbitrii
obtundi per divinam providentiam , quam si
in omnibus et singuhs actibus suis_, extrinseca
preedeterminatione^ ex vi ejusdem generahs
providentiee^ moveretur,
8. Tertulliani dictum. — His addi potest
Tertuhianus, hb. 2 contra Marcionist., cap.5,
ubi ita exponit locum Ecclesiastici, quod pro-
sequitur in capit. 6; et in capit. 7 declarat
Deum non impedire usum libertatis, prajve-
niendo vel impediendo usum ejus. Et in hoc
sensu ait;, eo ipso quod Deus homini concessit
hbertatem arbitrii et poieslatemj non se inter-
ponere, utique preemovendo et tollendo indif-
ferentiam, in hoc sensu dicit : Igitur conse-
quens erat ut Deus secederet a lihertate semel
concessa homini, id est, contineret in semetifso
et prcescientiam et potetitiam suam, per quas
intercessisse potuisset j si enim intcrcessisset,
rcscidisset arhiirii lihertatem. Quod sane de
nulla intercessione (ut ille loquitur ) verius et
proprius intelligi potest, quam de efficaci mo-
tione qua Deus contineret voluntatem Adae_,
ne tentationi consentiret^ de hac enim re ibi
loquitur ; in hbro autem de Exhortatione ad
castitatem, cap. i, similem doctrinam ha-
bet de motione ad vohmtatem malam, quem
locum late tractabo in capite 46 ; nunc solum
adverto eodem modo exponere ibi verba Ec-
clesiastici^ et inde inferre : Et ideo non debe-
mus quod nostro eccpositum est arbitrio, in Dei
referre voluntatem, utique efficaciter prsemo-
ventem et voluntatem nostram determiuan-
tem; agit enim contra omues qui de omni nos-
tra vohtione hoc asserebant.
9, Chrysostomi sensus. — Est denique valde
nolanda senteutia Clirysostomi, homih 11 in
Joannem, ubi etiam respectu divinse volunta-
tis discrimen constituit inter naturalia agen-
tia et hbera : Nam corporis natura (inquit ),
quocumque ipsam opifex ducere velit, eo sequi-
tur, neque resistit : anima autem sui juris vim
171 se Jiahet operandi, neque ulla in re Deo, ni-
si velit , obiemperat ; aHas, ut postea subdit,
opera non essent virtute animce adscribenda.
Unde concludit : Sed sponte sua bona sit, et
sibi virtute?n complectendam persuadeat opor-
iet. His testiraoniis conjungi debent quse de
concursu ad actum peccati loquuntur, quae
capite 46 afferemus, pra-ter aha quai de ope-
ribus gratiae, postea suis locis, dicturi sumus.
Ad quse omnia nihil video hactenus respon-
sum^ prseter illud unicum, quod Patres solum
intendebaut hberum arbitrium defendere ad-
versus eos qui dicebant Deum providentia illi
necessitatem inferre. Sed hoc certe non satisfa-
cit, ut jam insinuavi, tum quia vix potest dis-
tingui iha prsedeterminatio physica a neces-
sitate^, ut probatum est, et latius in hbro 5 os-
tendetur ; tum etiam quia;, ad excludendam
illam necessitatem, declarant Patres jus, vim et
potestatcm quam voluntas habet ut immediate
se determinet, nullo intercedeute impulsu ipsi
voluntati aliunde imraissOj qui talem in ea ef-
ficaciam habeat;, ut ejus indiffereutiam et in-
determinationem ab ejus potestate auferat
prius natura quam velit aliquid aut eligat. In-
tellexerunt euim determiuationecQ hanc cum
208 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
indeterminatione indita voluntati repugnare^
et Deum, si ad unum voluntatem prsedeter-
minaret, una via auferre quod alia dederat^ ut
Tertallianus eleganter ponderavit.
40. Nihilin Scriptura aut Patribus necessi-
tatem. divince pnsmotionis ad omnes actus lihe-
Tos significat. — Addo denique neque in Scri-
ptura, nequein Patribus, aliquid inveniri quod
necessitatem illius prseviae motionis ad omnes
actus voluntatis indicet. De Scriptura id pro-
bamuSj quia vel id tradit per geuerales locu-
tiones quibus docet Deum operari omnia opera
nostra et causarum secundarum^ vel per spe-
ciales, quibus tradit Deum movere corda bo-
minum;, et ducere quo vult. At priora solum
probant concursum simultaneum et coopera-
tionem Dei, ut supra probavi : posteriora autem
ad summum probant Deum preemovere corda
hominum, non tamen probant illam prsemo-
tionem esse ad omnes et singulos actus volun-
tatis necessariam , multoque minus probant
illam prsemotionem esse pliysicam preedeter-
minationem, ut etiam supra probatum est.
Neque aliquis locus ex Scriptura ubi hoc si-
gnificetur hactenus productus est, nec puto
posse proferri, ut iterum ostendam tractando
de auxilio gratise efficacis. Nam si ad aliquos
actus Scriptura postularet illam physicam prse-
motionem determinanteni;, maxime ad actus
supernaturales ; sed de illis nihil hujusmodi
docet, ut infra videbimus ; ergo multo minus
de reliquis. Idemque possumus de Sanctis Pa-
tribus dicerej quia vero ex ilhs aliqua obji-
ciuntur quse non sunt pecularia gratise, sed in
uuiversum de divina providentia et operibus
ejus^ quatenus ab efficacia divinee voluntatis
procedunt^ ideo de illis aliquid dicere cogimur ;
id tamen commodius in cap. iT prsestabimus.
GAPUT XLiV.
AUCTORITATE D. THOMiE ET ALIQUORUM POSTE-
RIORUM THEOLOGORUM EADEM DOCTRINA CON-
FIRMATUR.
4. Status qucestionis. — In superioribus os-
tendimus concursum generalem Dei^ prout
datur causis secundis uaturaliter agentibus,
et consequenter ut essentialiter postulatur a
causa^, juxta D. Thomse doctrinam, unicum
tantum esse, ac proinde esse cooperantem in
actione causae secundae inclusum, et non pree-
vium receptum iu causa, ex quo principio
aperte sequitur ( juxta eamdem D. Thomoe
doctrinam ) voluntatem^ ex ratione causas se-
cundse, quam habet^ commuui aliis causis
DIVIN.E GRATI.^E IN GENERE.
creatis, alium concursum non postulare, et ita
potest hgec pars probari locis supra allegatis,
et 1. 2, qusest. 109^ in quibus non aliam mo-
tionem causse primse per se requirit ad
opcra voluntatis libera ordinis naturalis,
nisi eam quse aliis causis secundis necessaria
est^ quai est motio cooperativa^ ut cum anti-
quis Thomistis et multis modernis declaravi-
mus. Superest ut aliis ejusdem Doctoris sancti
testimoniis probemus voluntatem creatam ,
etiam propter indifferentiam quam natura-
liter habet^ non indigere concursu efficaci-
ter ac physice illam prtedeterminante, imo
potius propter indifferentiam suam naturali-
ter postulare ne tali modo proemoveatur,
2. Locus ex \. 2^, quwst. 9, art. 4 et 6. —
Probamus autem hoc primo, ex 1 . 2^ qusest. 9,
art. 4 et 6 ; nam in priori interrogat an volun-
tas moveatur ab aliquo exteriori principio, in
posteriori vero an ille motor sit solus Deus ;
qui locus videbatur aptissimus ad tradendam
doctrinam illam de necessitate hujus prseviae
motionis ob indiflerentiam voluntatisj si illam
testatam et declaratam nobis relinquere vo-
luisset : nihil autem minus in utroque arti-
culo fecit ; nam in quarto, non ad omnem ac-
tum voluntatis, sed solum ad primum motum
ejus, scilicet, quo tendit in finem, requirit prse-
motionem extrinseci motoris : pro cseteris au-
tem negat illam, affirmatque in aliis actibus
voluntatem movere seipsam^ in quantum, per
hoc quod vult finem^ reducit seipsam ad vo-
leudum ea quse sunt ad fmem. Ex qua doc-
trina colligimus imprimis D. Thomam nou
postulare prseviam motionem, ut necessariam
ex vi concursus generalis, alias deberet illam
ad omnem actionem postulare. Deinde colli-
gimus non postulare illam propter indetermi-
nationem voluntatis ; nam etiam post inten-
tionem finis est indeterminata voluntas ad
eligendum hoc vel illud medium^ nam libere
et cum indifferentia eligit, et nihilominus in
hac electione ait D. Thomas non indigere vo-
luntatem exteriori prsemovente, nedum prse-
determinaute^ sed ipsam reducere se ad volen-
dum talemedium. Quid est autemreducerese,
nisi determinare se ? Idemque confirmat in so-
lutione ad 4 ; solum est obscurum in illo arti-
culo, quo sensu D. Thomas dicat voluntatem
moveri ab alio in primo motu suo, quod ad
prffisentem causam non multum refert; nobis
enim satis est quod illa motio^ qualiscumque
sit, neque postulatur propter indeterminatio-
nem voluntatis liberse.;, neque etiam quia ad
generalem concursum pertineat : sic enim ad
CAP. XLIV. AUCTORITATE D.
omnes actus voluntatis esset necesssaria, sa-
tisque verbaD. Tliomse declarant illam motio-
nem non esse concursum pravium aut simul-
taneum , nam vocat illam instinctwm alicujus
exterioris moventis. Ut tamen integre lectori
satisfaciamus, paulo iuferius nodum illum dis-
solvemus.
3. ExpUcatur sextus ariicnlus gucpstionis ci-
tatw. — Secundo, probatur hoc amplius ex
sexto articulo, in quo non tam probat D. Tho-
mas voluntatem posse moveri a Deo, quam
non posse moveri ab alio extrinseco principio ;
unde ibi non ponit novam motionem ex parte
Dei necessariam, sed illam^ quam dixerat esse
necessariam ad primum voluntatis actum,
probat non posse esse nisi a Deo^ quia solus
ipse est causa efficiens voluutatis, et solum est
universale bonum quod respicit voluntas. Ex
qua doctrina solum habetur motionem illam^
quam ab extriuseco agente postulat voluntas
ex parte sua, esse a solo Deo : quaUs autem illa
motio sit, inde non habetur, potestque optime
articukis ille intelhgi de motione cooperativa^
quam probat prima ratio, quia potentia solum
ab illa causa pendet essentialiter in sua opera-
tione, a qua pendet in suo fieri et esse. Vel
etiam posset inteUigi de motione remota per
inclinationem naturalem datam ab auctore
naturse, quam secunda ratio probat. Sed quia
doctrina illius articuli videtur referri ad doc-
trinam articuU quarti, magis inferius explica-
bitur. Nunc satis nobis sit, in toto illo discur-
su nihil D. Tliomam dicere, nec insinuare de
preevio concursu prsemovente voluntatem de-
terminando illam; cum tamen, ut dixi, ad il-
him maxime locum pertinuissse videatur. Ve-
rumtamen in sohitione ad 3^ aperte excludit
necessitatem illius promotionis, dieens : Deus
movet volwitatem sicut universalis motor ad
universale oljectum voluntatis, quod est ionum,
et sine hac universali motione Tiomo non potest
aliquid velle ; sed homo per rationem se deter-
minat ad volendum hoc vel illud, quod est vere
lonum, vel apparens lonum. Et inde addit ex-
ceptionem de motibus gratiee^ quam infra de
illa tractando expendemus, Nunc ex his verbis
solum haberi volumus ex D. Thomse sententia
voluntatem ex se indifferentem non semper
indigere extrinseco determinante, sed illam se
determinare in multis actibus, ac subinde il-
lam prsedeterminationem non esse necessa-
riam poteutiae hberse ex vi generalis concur-
sus_, quidquid sit si iu aho titulo interdum de-
tur, et quomodo tunc intelhgenda sit, (juod
postea videbimus.
VIII.
THOM.€ ET ALIQUORUM, ETC. 209
4. Confirmatur tradita explicatio. — Et con-
firmatur hoc argumento ad hominem, con-
tra eos qui ex hoc loco colligunt in operibus
gratise Deum preedeterminare physice hominis
voluntatem : nam cum D. Thomas neget in
ahis actionibus humanis dari voluntati talem
detcrminationem, sive ad bonum, sive ad ma-
him determinetur^ recte concluditur illam prse-
determinationem non esse per se necessariam_,
nec ex vi generahs concursus. Et quamvis ve-
rins sit, cum dicit Deum movere interdum ali-
quos ad aliquid determinate volmdum, quod est
honum, sicut in his quos movet per gratiam, nou
loqui de motione determinante, sed excitante
voluntatem^ ut hbro 5 dicemus, nihilominus
iu prioribus quse allegavimus^ simul ait et
hanc Dei motionem non esse per se liecessa-
riam in aliis electionibus, et voluntatem, se
movendo per rationem, se etiam determinare,
utique sine motione praedeterminante , ahas
nec satisfaceret argumento^ necdeclararet quo-
moJo vohmtas se possit determinare, cum de
se indeterminata sit. Denique in qusest. 3 de
Malo, art. 3, ad 5, hoc expressis verbis decla-
rat, et solvit fundamentum contrarise senten-
tise, quoad hanc partem ; sic enim in argumen-
to objecerat : Omiie quod se halet ad utrum-
lihet, indiget aliquo determinante, ad hoc quod
exeat in actum; sed lilerum arlitrium hominis
ad utrumlihet se hahet; ergo. Respondet autem:
Dicendum quod voluntas, cum sitadutrumlibet,
per aliqtcid determinaiur ad unum, nec opor-
iet hoc esse per aliquod agens extrinsecum.
5. Locus ex l. '^,, qucest. 80, art. 1. — Ter-
tio_, haec sententia D. Thomas valde confirma-
tur ex aliis verbis ejus in 1 . 2, quaest. 80, art. \,
ubi in corpore dicit Deum non inchnare vo-
lurftatem ad actum peccati, quod in capite se-
quenti latius ponderabimus. Et in solut. ad 3,
sic ait : Deus est universale frincipium omnis
interioris motus humani, sed quod determineiur
ad malum consilium voluntas, hoc direcie qtd-
dem est ex voluntate humana, et a Dialolo per
modum. persuadentis, vel appetihilia proponen-
tis. Ex quibus verbis, considerata simul doc-
trina articuli, aperte constat D. Thomam non
tribuere Deo determinationem voluntatis ad
talem particularem actum directe vel indi-
recte, sed voluntati directe., et dsemoni indi-
recte et insufficienter , quamvis Deo tribuat
illum motum voluntatis, tanquam universaU
principio omnis motus voluntatis, concurrenti
utique cum illa. Unde constat secundum D.
Thomam posse Deum concurrere ad aliquem
motum , ut universale principium , et nihilo-
14
210 LIB. III. DE AEXILIIS INTERNIS DIVIN.-E GRATi^ IN GENERE.
minus noninclinare directe ad illum, et a for- movere ex necessitate, addit
tiori nec determinare ; nam plus est determi-
nare quam inclinare. Item coustat vokmtatem
de se indiSerentem non indigere prsedetermi-
natore, ut ad alteram partem se determinet^
nam ad malos actus ipsa sola se determinat^
quamvis non sine generali concursu primse
causaejet eadem ratione idem potest facere in
bonis, per se loquendo, ut in priori loco D.
Tliomas testatns est.
6. Locus ex 1. 2^ g. 40, art. 4. — Quarto,
est aliud notandum ejusdem Doctoris sancti
testimonium in 1. 2, qusest. 10, art. A, ubi
etiam ex professo tractat qusestionem de modo
quo Deus movet voluntatem, et ad explican-
dum non movere eis necessitatem imponendo_,
sumit illud principium Dionysii, capite proece-
denti a nobis tractalum : Ad providentiam Dei
non pertiuet naturas rerum corrumpere , sed
servare. Unde subinfert in fine corporis arti-
culi : Quia igitur voluntas est aduum princi-
pium non determinatum ad unum, sed indiffe-
renter se hahens ad multa ; sic Deus ipsam
movet , quod non ex necessilate ad ummi deter-
mitiat, sed manet motus ejus contingens, et non
necessarius, nisi in his ad gtice naturaUter mo-
vetur. At vero, quod mirabile est, etiam hunc
locum contra nos objiciunt illi auctores : nam
quia D. Tliomas non dixit absolute : A^on ad
unum determinat, sed : Non ex necessitate ad
urtum determinat, aiunt insinuasse, Deum qui-
dem determinare ad unum voluntatem;, sed
non ex necessitate. Unde distinguunt duplicem
determinationem voluntatis , unam ex neces-
sitate, et aliam sine illa : et priorem negare
D. Thomam, hanc vero posteriorem supponere
docent. Verum distinctionem hanc de duplici
prffideterminatione vohmtatis ad unum ab ex-
trinseco agente, quse in hoc quidem conve-
niant, ut utraque ita determinet voluntatem
ad unum actum et exercitium ejus , ut volun-
tas non possit ei resistere, et nihilominus dif-
ferant , quia una infert necessitatem , et non
aha, hauc (inquam) distinctionem nunquam
D. Thomas insinuavit, sed potius multa docuit
quse illam evertunt, ut ex ahis locis statim
allegandis constabit; et nos nec explicari posse
arbilramur, nec consistere, ut in hbro 5 latius
osteudam. El ideo louge probabihus credimus
illa duo verba posita esse a D. Thoma, ut
unum per aliud exphcaret. Nam quia qutesie-
rat an Deus ex necessitate moveat voluntatem,
ut in propriis terminis respouderet qusesito ,
dixit Deum movere voluntatem, non tamen ex
uccessitate; ut vero expUcaret quid sit non
Non ad unum
determinat ; et, ut id magis exphcaret, addit
sic Deum movere voluntatem ut motus ejus
maneat contingens, non obstante motione
Dei, quod sane in praevio concursu intehigi
non polest, si ihe talis est ut impossibile om-
nino sit, iho posito, actum voluntatis non se-
qui, ut ipsi dicunt.
7. Locus ex q. 7 de Potentia, art. 1, ad \ 3. —
Quinto, prajcedens testimonium et ejus expo-
sitio ex alio simih ejusdem sancti Doctoris
confirmatur : nam in qusest. 7 de Potent.,
art. 7, ad 13, objecerat non posse esse actum
in dominio voluntatis humause, si absque Dei
operatione fieri non possit , cum vohmtas liu-
mana non sit domina divinae operationis, et
respondet : Votuntas dicitur Jiatere dominium
sui actus, non per excluslojiem causce primce,
sedquia non ita agit in voluntatem^, utillam ex
necessitate ad unum determinet, sicut determi-
nat naturam ; ut autem declaret tunc volunta-
tem non ex necessitate determinari ad unum
quando physice non prsedeterminatur, subjun-
git : Et ideo determinatio actus relinqibitur in
potestate rationis et voluntatis, quod profecto
non esset verum, si per actionem Dei, vohm-
tas hominum prsedeterminaretur physice ad
unum, hcet non ex necessitate, ut ihi Doctores
distinguuut : nam quocumque modo ihi im-
primatur determinatio ab alio, non relinqui-
tur in ejus potestate. Nam determinationem
rehnqui in potestate hominis, non est tantum
posse actum determinatum producere ; hoc
enim modo etiam determinari ad calefactio-
nem est in potestate ignis , quia potest illam
actionem in particulari efficere. Cum ergo di-
citur determinatio relinqui in potestate , hoc
intelligitur de potestate non tantum physica,
sed etiam morah et denominativa, qua potest
ad hoc vel illud determinari, quomodo dixit
Augustinus ihud esse in potestate nostra, quod
si volumus facimus, si non volumus non faci-
mus. Hoc autem modo non rehnquitur deter-
miuatio in potestate voluntatis physice proe-
dcterminatse, cum nuUo modo possit vel aliam
actionem facere prseter illam ad quam preede-
terminata est, vel illammet non ethcere, cum
non possit prsedeterminationi resistere,
8. Qucestio 6 de Malo, art. unico, confirmat
locum superiorem. — Eamdemque expositioncm
confirmant egregie verba D. Thomse in qusest. 6
de Malo, art. unic, in corpore, ubi cum dixisset
Deum movere vohmtatem ad primum ejus
actum, ita id declarat : Beus movet voluntatem
secundum ejus conditlonem, non ex necessitate,
CAP. XL!V. AUCTOiaTATE D.
sed ut indeterminate se liabentem ad multa. Ubi
nunc solum cousidero^ iila duo tanquam im-
mediate se habentia ponere, movere non ut
cx necessitate^ sed ut indeterminate se liaben-
tem, id est. relinquendo indeterminatam po-
tentiam motam, saltem quoad exercitium. Et
ideo statim infert : Patet ergo quod si conside-
retUT moiiis voluntatis ex parte exercitii actus,
71071 7novctur ex 7iecessitaie, utique quia seynper
inoveiur, ut indetenninate se Miens ; ergo e
conti ario si moveatur ita ut determinetur ad
exercitium^ ex necessitatemovebitur. Atqueita
scmper D. Thomas illa ponit ut convertibisia,
moveri determinate, utique efScienter ad exer-
citium , et moveri ex necessitate. Et e con-
verso indifferentiam libertatis opponit deter-
minationi ad unum, ut quaest. 22 deVerit.,
art. 6 ad 3 posterioris ordinis, ubi ait volun-
tatem ut rationalem se habere ad opposita ,
naturam vero determinari ad unum.
9. Zocus in 2, d. 25, a7't. 1. — Sexto, quod
voluntas ratione suse indij0ferentioe non solura
non postulet prsedeterminationem, sed potius
postulet non liabere determinatiouem ab alio,
aperte docuit D. Thomas in 2, dist. 25, art. i
in corpor., ubi sic inquit : Judicium de actione
prop7'ia esi solum r/i liale^iiihus intellectum ,
quasi m potestate eorum co7isiitutu7n sit eligere
hanc actio9ie7n, vel illa^ji, tmde do^niniuon sui
acttis lialere dicuntur, et propier Jioc in solis
i7itellectum halentihus liler^im a7'hitrimn inte-
7iitur, 7ion autem i7i illis quo7'um aciiones no7i
dete7'7ni7ia7itur ad ipsis agentiius, sed quilus-
dam aliis causis p^^iorihus. Ubi duo expendo.
Unum est D. Thomam agentia illa reputare
libera quee habent in potestate sua electionem
actionum suarum ; postea explicat per inde-
terminatiouem suarum actionum. Unde sicut
electio non potest esse ab extrinseco agen-
te, ita neque determinatio. Aliud est D. Tlio-
mam ibi aperte sentire, determinari a prio-
ribus causis , pertinere ad agentia non li-
bere, quaj vel ab auctore naturse determinata
sunt ad unum, vel, si aliquam imperfectam
indeterminationem habeant, determinantur ab
aliis causis, vel materialibus, vel efficientibus ;
proprium autem esse agentium liberorum non
prsedeterminari ab alio, seda seipso. Et inde iu
solutione ad \, concludit Deum esse liberum,
quod se ad opera sua determinat : unde ad do-
minium actus manifeste requirit quod deter-
miuatio actus non sit ab alio, sed a seipso. Quod
in solutione ad 3 his verbis apertissime de-
clarat : Deus operaiur i7i om^iibus , ita tame7i
quod in unoquoque secundim ejus conditionem ;
THOM.-E ET ALIQUORUM, ETC. 211
unde iii rehus 7iaturaUhus operaiur, sicut oni-
7iistra7is virtutem age^idi, et sicut determinans
7iaturam ad talem actionemv. In lihero auiem
a7'hit7'io hoc 7nodo acit, ut viriuietn agendi sibi
7ninistrct , et ipso operante liherum arhitrium
agat, sed iamen determinaiio aciio7iis et finis i7i
potestaie liheri arhiirii constituitur : 7mde re~
7nanet sibi dominium sui acius, licet non ita
sicui p7'imo agenii; ubi maxime notanda sunt
illa verba : In libero arbitrio hoc 7nodo agit, 7it
mriute7n age^idi sibi ?ninistret, et ipso opera7ite
liherum arhitrium agat. Nam hsec verba ge-
neralia valde sunt, et omnia auxilia gratioe,
et non tantum cooperantis, sed ctiam ope-
rantis comprehendere possunt, et nihilominus
generaliter etiam, et sine limitatione ait D.
Thomas, non obstante hac Dei operatione ,
determinationem actionis in potestate liberi
arbitrii constitui.
\Q. Locus in 2, dist. 18, art. l, et q. ^2,^ de
Vcrit., art. 6, ad\. — Septimo, in eodem li-
bro, d. 28, art. 1, generatim pronuntiat : Non
essei homo lihe7'i a7'hit7'ii, nisi adeum deiermi-
natio sui operis pe7'tinerei ; et q. 22 de Verit.,
art. (3, ad 4, dicit animam habere esse deter-
minatum ab alio ; sed ipsa (inquit) determi-
7iat sihi suiwi velle, et ideo quamvis esse sit
immuiabile , tamen velle indciermiiiaiujn est,
ac per hoc i7i diversa flexibile. Tantum ergo
abest ut senserit D. Thomas voluntatem ,
quia ex natura sua non est determinata ad
unum, sed indiffereus, non posse seipsam ad
miam actionem determinare, ut potius affir-
met, ideo per illam indifferentiam potestatis
constitui voluntatem 1 beram, quia ad eam
determinatio sui actus pertinet ; ergo ut eam-
dem libertatem in usu conservet, non debet
prius illo jure se determinaudi privari ; hoc
enim et libero usui et proprietati talis po-
tentioe repugnat. Unde inferius addit liberum
arbitrium , supposita facultate naturali , vel
gratuita , juxta varietatem actuum, per se
posse ad quoslibet determinari ; statim vero
declarans particulam per se, addit : lia quod
non excludit divifia^n causalitateni , secu7idum
quod Deus in om.nihus operatur ut U7iiversalis
causa boni, juxtaillud Isa. 26.- Om7iia opera
7iostra operatus es in 7iohis, Domine ; sed ex-
cludit hahiium aliquem creatu7n 7iaturalih7ts
superaddiium ; ubi solum simultaneum con-
cursum requirit ad talem determinationem ,
quia (ut supra visum est) ex vi illorum ver-
borum tantum concomitans significatur , ne-
que alio titulo postulatur a D. Thoma ad de-
terminationem liberee voluutatis, quam ad
^12
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.-E GRATl^ IN GENERE.
omnes alias actiones causarum secundarum,
Quod autem D, Thomas solum dixerit per il-
lam particulam excludi liabitum creatum,
existimo inde ortum esse quod ex necessitate
babitus gratise specialiter tractabat , et illius
necessitatem non ponebat iu prsedetermina-
tione, sed in elevatione potentise ad altiorem
modum operaudi, Unde in omni genere libe-
rarum operationum supponit determinatio-
nem esse a voluntate cum concursu simul-
taneo proportionato, et^ ut opinor, de virtate
operativa media inter habitum et operatio-
nem , et distincta a concursu simultaneo ne
cogitavit quidem,
41. Locns ex q. 2 de Verit., art. li, ad 5, —
Octavo^ addere possumus alium D, Thomai lo-
cum in q, 2 de Verit., art. 14, ad 5, ex quo
colligunt Thomistse quod, licet causa prima
ageret ex necessitate naturse , nihilominus
homo ageret libere , ut videre Ucet in Caje-
tano, 1 p., q. U, art. 13, et q. 19, art. 8;
Ferrar. , lib. 3 contra gent., c. 67, circa ra-
tionem 5, quos etiam moderni nonnulli se-
cuti sunt, quamvis alii contradicant, Sed quid-
quid sit de illa absohita controversia , qua; in
multiplici sensu tractari potest, et varie de illa
judicari, ut in Metaphysica dixi, loquendo ta-
men sohim ex duphci suppositione, scihcet ,
quod, non obstante modo agendi primse causffi,
vohnitas hominis haberet eamdem potestatem
intrinsecam agendi quam nunc habet, et quod
Deus non majorem concursum vel influxum
illi prseberet, quam nunc conf erat ; his (in-
quam) positis, verissime dicitur actum volun-
tatis futurum fuisse hberum, etiamsi vohuitas
divina ex necessitate produxisset omnia et
prseberet concursum quem modo prsebet, quia
tunc non magis necessitaret vohmtatem quam
nunc necessitet, quia non plus ageret in illam
quam modo agit, ut supponitur, neque ex vo-
luntate magis efhcaci, licet magis determi-
nata ex parte Dei, quod nihil refert ad mu-
tandum connaturalem modum agendi causee
secuudse, si in efFectum, vel actionem, vel po-
tentiam ejus, nihil magis influat. Et in hoc
sensu recte sumitur lisec sententia ex citato
loco D, Thomai de Verit. , quatenus dicit :
Quia ad esse effecius requiritur causa prima et
secunda, ideo quacumque illarum ponatur con-
tingens, potest esse contingens ; non si altera
tantum sit necessaria, effectus erit necessarius,
propter hoc quod ad esse efTectus utraque causa
requiritur. Et quia objiciebatur causam pri-
mam vehementius influere quam secundam,
respondet hoc nihil obstare quominus ex modo
agendi causffi secundse sit defectibihtas, aut
contingentia in efifectu, Et similiter in dicto
capit. G7, hbr. 3 contra gent,, ration, 5, dicit,
si causa proxima sit contingens, efFectum esse
contingentem, etiamsi remota necessaria sit.
Idemque repetit libr. 3, cap. 83, ration. 2, di-
cens a causa remota necessario agente non
sequi efFectum necessarium, si causa proxima
sit contingens,
12. Bx loco citato colUgitur veritas asser-
tionis. — Ex hoc ergo principio, adeo recepto
in schola D. Thomse, colligimus illum non po-
suisse in vohmtate libere operante concursum
prsevium , et prsedeterminationem a prima
causa in ea productam, quia cum tali concursu
prffivio omnibus modis esset impossibile intel-
ligere coalingentiam in actu voluntatis creatae,
si causa prima ex necessitate naturse ageret.
Probatur, quia tunc taUs actus non haberet
contingentiam , vel indifFerentiam a causa
prima , quia ipsa ex necessitate naturse daret
illum impulsum causse secundse; neque etiam
haberet contingeutiam ab ipsomet impulsu,
quia ille etiam movere dicitur tanta necessi-
tate sibi intrinseca, ut nec Deus ipse possit
impedire quominus, illo posito, non sequatur
effectus ejus ; et consequenter nec a voluntate
creata posset actus habere contingentiam, cum
illa non moveatur nisi affecta illo impulsu,
nec possit illi resistere quominus illi coopere-
tur : impossibile ergo esset intelhgere liberta-
tem in tali actu, quia nuUum haberet princi-
pium unde illam participare potuisset ; actus
autem non determinatur Ubere nisi per habi-
tudinem ad principium , seu causam aUquam
a qua procedit. Ergo ut possit salvari Ubertas
actus liumani in eo casu, quod Deus ex neces-
sitate naturse ageret, necessarium est dicere
tunc Deum non fuisse daturum voluntati con-
cursum pra^vium , quo iUam ad unum deter-
minaret ; ergo idem majori ratione dicendum
nunc est. Vel certe si tuuc Deus, per eumdem
iUum coucursum quem nunc dat, necessitaret
humanam voluntatem, etiam nunc necessita-
bit iUam. Nam quod iUe concursus prsevius
prsedeterminans procedat a Deo uaturaUter,
vel libere, coufert quidem, ut respectu Dei ef-
fectus quem ad extra facit sit illi liber, vel ne-
cessarius; tamen, respectu hominis, non erit
actus ipsi liber, si motio Dei est de se efficax
ad determinandam voluntatem hominis ad
unum, et efBciens ad necessitandam illam,
etsi a Deo ex necessitate natui^ae non fieret.
1 3 . Testimonia quce pro determinatione obji-
ciuntur. — His tamen accedit quod, cum hsec
CAP. XLIV. AUCTORITATE D.
testimonia sint satis urgentia, et fere expressa,
et iu eis D. Thomas in particulari et specificc
de determinatione et indeterminatione volun-
tatis loquatur^ nullum in contrarium affertur,
in quo vel punctum in contrarium attingat,
vel in particulari aliquid pro prsevia determi-
natione seu prasdeterminatione voluntatis di-
cat ; sed aflferuntur solum variae generales lo-
cutiones^ quae ad prseviam illam motionem ac-
commodantur^ cum verba D. Thomae genera-
lia sint, et facile possint de aliis motionibus
intelligi, et saipe ab eodem D. Thoma in aliis
locis ita exponantur, quod brevi discursu osten-
dam, attingendo solum ea loca quse commn-
nia sunt omnibus actibus liberis voluntatis;
nam quee pertinent ad actus supernaturales
et auxilium efficax ad illos necessarium, in
librum 5 reservo. Deinde ex prioribus locis
omitto etiam illa qu» omnibus causis secun-
dis, etiam naturalibus, communia sunt : nam
de his satis dictum jam est. Et huc spectant
omnia quse de necessitate auxilii seu motionis
primi moventis tradit D. Thomas 1. 2^, q. 409,
per totam, et i part., q. 405, art. 5. Nam in
superioribus non solum hsec loca exposuimus,
sed etiam oppositam doctrinam ex illis deduxi-
mus, et hic applicari potest, quia etiam in vo-
luntate solum unicum simplicem concursum
Dei ad actus liberos D. Thomas requirit, ne-
que propter determinationem voluntatis aliam
prseviam motionem in illa postulavit.
44. Explicatur art. 4, «^ 3, ^. 405. — Po-
test tamen quis haerere in quibusdam verbis
D. Thomse in eadem q. 405, art. 4, ad 3 ; sic
enim ait : Hoc ipsum quoi causoe secundce or-
dinentur ad determinatos efectus, est illis a
Deo. "Verumtamen haec verba generalia sunt
de omnibus causis secundis, etiam aaturaliter
agentibus, in quibus etiam illi auctores faten-
tur non esse necessarium prsevium concur-
sum propter determinationem earum : possunt
ergo illa verba per se spectata optime intelligi
ratione concursus concomitantis ; nam sicut
causis secundis ipsum agere est a Deo , quia
non solum virtutem agendi ab illo habent, sed
etiam ipsam actionem sine actaili et imme-
diato ejus influxu habere non possunt, ita de-
terminatio ad definitos effectus est illis a Deo,
qaia ab illo habent non solum virtutem , aut
ex se determinatam, aut valentem se deter-
minare ; sed etiam determinationem ipsam in
actu secundo sine actuali ejus influxu habere
non possunt, quia quatenus illa determinatio
aliquid est, a causa secunda fieri non potest
sine actuali et cooperante influxu Dei ; quae
TH05L€ ET ALIQUORUM, ETC. 213
doctrina est quidem in se verissima, illi tamen
loco non necessaria, quia si attente considere-
tur, non loquitur ibi D. Thomas de causis se-
cundis, sed de naturalibus, quae possunt ma-
teriam ad determinatam formam immutare.
Quaerit enim ibi an Deus possit se solo id fa-
cere, et objecerat nou posse, quia determina-
tio effectus pendet ex causa determinata. Et
respondet Deum non pendere in hac determi-
natione a causa secunda, quia ipse prsebuit
determinatas formas causis secundis, et deter-
minationem earum, uude optime poterit sine
illis immutare materiam ad determiuatam
formam, prout volucrit, quia nimirum in illo
eminenter existit tota virtus causarum secun-
darum. Unde constat etiam quoad causas se-
cundas naturaliter agentes non tractare divum
Thomam de determinatione addita, vel adden-
da per concursum Dei, sed de illa quam ha-
beut ex naturali virtute et conditione suarum
formarum, uam illa etiam a Deo habent, ut
constat.
45, Explicatur c. 4 ad 2, q. 83. — Omissis
ergo his quae generalia sunt omnibus causis
secundis, attingemus aliqua quae de modo ope-
randi Dei in causis liberis D. Thomas inter-
dum docet. Et quouiam iu fundamento con-
trariae senteutiae, duo testimonia D. Thomae,
quibus juuiores maxime nituntur, adduximus,
illis respondendo iu c. 46 satisfaciemus. Ultra
illa vero allegatur in 4 part., q. 83, art. 2, ubi
exponens verba Pauli ad Rom. 9 : Non est vo-
lentis, etc, ait non ssse dicta, quia homo uon
velit libero arbitrio, sed quia ad id uon suffi-
cit, nisijuvetur et moveatur a JDeo. Sed nou po-
tuit D. Thomas brevius explicare gratiam ex-
citantem et adjuvautem, semperque in his al-
legationibus contiuetur illa defectuosa illatio :
Beusmovet voluntatem ; ergo determinai. Simi-
leque est argumentum quod ex solutione ad 3
ejusdem articuli sumitur, ubi sanctus Doctor
inquit : Beus estprima causa movens, et natu-
rales causas et liheras, et sicut causis naturali-
lus, movendo eas, non aufert quin actus earum
sint naturales, ita movendo voluntarias causas,
non aufert quin aciiones earum sint voluntarice,
sedpotius hoc in eis facit; operatur enim in,
unoquoque secundum ejus proprietatem. In qui-
bus verbis volunt D. Thomam loqui de mo-
tione praevia praedeterminante , quia de illa
(inquit quidam) procedeiat argumentum. Sed
unde id probet non video, uam in argumento 3
D. Thomas solum subsumpsit Deum movere
voluntatem ; quod probat duobus testimoniis ;
Proverb. 24 : Cor regis in manu Dei est, etc. ;
2! 4 LIB, III. DE AUXILIIS INTERNIS
et Pliilipp. 2 : Deus est qui operatur in noMs
velle, etc. In quibus noii est sermo de praede-
lerminatioue physica voluntatis^ sed de exci-
tatione, etiuductione morali cum physica coo-
peratione, ut in libro 5 latius exponemus. Et
iu ipsa solutione aperte loquitur D. Thomas de
motione quam Deus exhibet omnibus causis
secundis, quam esse cooperationem snprapro-
bavimus, et hanc dicit esse in unaquaque
causa secunda modo illi accommodato^ quod
verissimum est, et inde nos inferimus in causa
hbera non esse cum antecedente determina-
tione ad unum , quia hoc non est consenta-
neum naturse talis causee.
16. Confirmatibr explicatio. — Et si quis at-
tente consideret omnia verba illius solutionis,
iutelliget Doctorem sanctum responsionem
suam iuchoare, nostram asserendo sententiam ;
argumentatus enim fuerat voluntatem moveri
ab aliOj et ideo non posse esse sui juris, id est,
domina sui actus, ac proinde nec hberam, et
ideo respondendo incipit, dicens, quod liie-
rum arbitrium seipsmn movet ad agendum; ubi
expendo non tantum dicere Uberum arbi-
trium agere, sed etiam se movere ad agen-
dum^ quod certe non est ahud quam se appli-
care et sedeterminare ad actionem suam; nam
si ab aho solo prsedeterminaretur, moveretur
quidem ad agendum, sed non se moveret ad
agendum. Deinde vero respondet ad argumen-
tum, licet hoc modo hberum arbitrium sit do-
minus sui actus , non exchidere superiorem
Dominum a quo in motione sua pendeat^ et
hoc est quod ait : Non est de necessitate libsr-
tatis, ut sit prima causa sui id quod liberum
est, nam Deus est prima causa movens, etc. Ut
autem Hberum arbitrium creatum non sit pri-
ma causa sui motus, non est necesse ut prae-
determinetur ab aUa, sed satis est quod in sua
determinatione essentiahter pendeat a pri-
ma causa modo jam ssepe exphcato. Atque eo-
dem modo nos dicimiis^ ut hberum arbitrium
se determinet;, non oportere ut sit prima causa
suaj determinationis ; nam illa etiam a Deo
pendet, tanquam a primo agente determina-
tionem ipsam. Hla ergo sohitio D. Thomae et
nostram sententiam in prioribus verbis con-
fiirmat, et in ahis nihil repugnat, imo tacite
solvit quod frivole objici solet, quia si vohm-
tas se determinat non prius determinata, erit
primum principium hberum ; respondet enim
D. Thomas, ut voluntassemovens seu determi-
naus ad agendum non sit prima causa, et con-
sequenter nec primum hberum, satis esse quod
a priori hbero in sua determinatione pendeat.
DIVIN.-E GP.ATL^S IN GENERE.
i7. Explicatur ex -1. % q. 6^ art. i, ad. 3.
— Secundo, afferturD.Thomasin 1. 2, qusest.
6, art. 1, ad 3, estque hic locus simihs prse-
cedenti^ et ideo nihil ihi addere oportet^ sed
sohim verba notare. Argumentum enim fue-
rat uon posse hominem agere voluntarie, quia
qui vohmtarie agit, per se agere potest, quod
homini non convenit, dicitur enim Joan. 15 :
Sine me nihil potestis agere. Responsio autem
est^ quod Deus movet hominem ad agendum,
non solum sicut proponens sensui appetibile,
vel sictit imyjmtans corpus, sed etiam sicut
movens ipsam voluntatem, utique proprie, et
eflfectivej ac physice agendo in ipsam, quod
nos etiam fatemur. Hinc vero coUigunt etiam
movere concursu prsevio et praedetermina-
tione^ quam illationem nos iterum atque ite-
rum negamusj quia est a genere ad speciem
afhrmative;, et ex puris particularibus : movet
enim Deus et prsemovet voluntatem efliciendo
physice et immediate in ipsam, non per con-
cursum proevium^ sed per ahquem bonum af-
fectum indehberatumj non prsedeterminan-
tem iUam ad consensum, sed inchnantem et
aUicientem. Deinde movet Deus voluntatem
ad agendum physice^ proprie et immediate co-
operando cum iUa se movente ad agendum
sine prsevia determinatione. Et de hoc modo
motionis loquitur ibi aperte D. Thomas_, sicut
illum inteUexit ibi Conradus expUcans hunc
locum per aUa, qusest. 199. Et probat ex ra-
tione quam D. Thomas subjungit : Quia om-
nis motus, tam vohmtatis quam naturce, ab
ipso procedit tanquam aprimo movente, utique
immediate et principaUter, quod per se et in-
trinsece verum est ratione concursus simulta-
nei;, in quo essentiaUter pendet omnis motus
voluntatis vel naturae a primo movente, non
ratione concursus prsevii, quia neque per se
necessarius est^ neque ratione iUius potest
dici motus causse secundse pendere immediate
et essentiaUter a Deo. Unde statim declarat
eumdem actum voluntarium, qui est a Deo,
esse etiam necessario a principio intrinseco :
ab utroque ergo est simul, et non prius a solo
Deo, quod eeque de ipsa determinatione vo-
luntatis procedit : aut enim dicendum est
non esse vohmtariam homini, quod est valde
absurdum, aut asserendum est esse ab ipsa
voluntate cooperante Deo : heee est divi Tho-
mse doctrina.
18. ExplicatuT ex i. 1, q. 9, art. A, ad i. —
Tertius locus simiUs aUegatur ex 1. 2, quaest.
9j art. 4, ad i, ubi D. Thomas ait : Zicet de
ratione voluntarii sit , quod principium ejus
CAP. XLIV. AUCTOP.ITATE D.
sit intra, sed non oportet g2iod Tioc principiuvi
sitprlmim 7ion motum ai alio, quod verissi-
muni est ratione dependentiee essentialis vo-
limtatis creatffi a Deo, ratione cnjus idem mo-
tus voluntarius, qui est immediate a volun-
tate, ut a principio proximo intrinseco, est
etiam a Deo, ut a primo principio estrinseco.
Et ita simul voluntas movet seipsam proxime^
et movetur a Deo primo et principaliter, eo-
dem utique motu qno seipsara movet, etiamsi
nullus alius a solo Deo antecedat : lioc enim
est per se ex vi essentialis dependentiEe neces-
sarium^ licet aliis rationibus possit interdum
Deus prsemovere voluntatem absque physica
praedeterminatione^ ut ssepe est dictum, et D.
Thomee doctrina statim explicabitur.
49. Ex-plicatur ex 1. % q. \0, art. A, ad5.
— Quarto^ additur ex eadem 1. 2, qusest. 40_,
art. A, ad 3, quod D. Thomas ait : Si Deus
movet vohintatem ad aliquid, impossiMle est
poni quod voluntas adillud non moveatur; non
tamen est impossibile simpliciter, et ideo non
consequitur quod voluntas a Beo ex necessitaie
moveatur; quem locum vokmt etiam juniores
intelligi de motu pra^vio facto in voluntate a
solo Deo^ et ita ex hoc loco colligunt neces-
sitatem in sensu composito, etiamsi suppositio
sit antecedens, et ex sola vohmtate Dei pro-
ducta^ non esse contrariam libertati. Sed nos,
in Prolegom. 4, ex sententia Anselmi ct ejus-
dem D. Thomse, ostendimus talem sensum
compositum repugnare Hbertati, ideoque hunc
locum intelhgimus de suppositioue concomi-
tante ; nam^ ut in prioribus testimoniis dixi-
mus^ Deus dicitur movere vohmtatem eodem
motu quo ipsa se movet^, et ideo, si suppona-
tur Deus movere voluntatem^ simul suppo-
nitur voluntatem ipsam se movere , et ideo
est suppositio consequens , seu comitans, et
ideo necessitas, quae ex iha sequitur, non re-
pugnat hbertati, quia jam supponit usum h-
bertatis ; quam expositionem probamus, pri-
mo-, quia est propriissima, et consentanea ver-
bis, et ad sohditatem et facuhatem doctrinae
necessaria. Secundo, quia habet consecutio-
nem cum corpore articuh in quo clare D. Tho-
mas docuerat Deum ita movere vokmtatem,
ut non determinet iham ad unum ex necessi-
tate, id est, ex sola extrinseca vi, sed illam
contingenter et indifferenter operari sinat, ut
supra late declaravimus. Tertio, quia in locis
proximeaUegatis, etubique, docet D. Thomas,
de ratione ilhus motus, quo Deus movet vo-
hmtatem, esse ut sit a principio intriuseco, ut
patet exlocis supra citatis quaest. 6 et 9. Ergo
TKOJL^E ET ALIQUORUM, ETG. 215
dum supponit hic Deum movere voluntatem,
supponit etiam voluntatem movere se, et ila
est suppositio comitans, seu necessitas conse-
quens, qua res, dum est, dicitur necessario es-
se : et eodem modo dici potest quod, si volun-
tas se movet , necessario iham movet Deus,
quia in suppositione illa motio Dei includi-
tur : idem ergo est e converso. Denique obiter
adverto nunquam apud D. Thomam inveniri
Deum agere proprie physice ac directe in vo-
kmtatem, nisi infundendo habitus, vel effi-
ciendo in vokmtate ipsa ahquem motum vita-
lem ejus, omnisque aha motio vitaks est
medio intellectu, ut ex sequenti puncto pate-
bit. Et ita nunquam invenio apud D. Tho-
mam quod Deus moveat voluntatem se solo
efficiendo in iha aliquid medium inter habi-
tum et vitalem actum ejus, quahs prsedeter-
minatio seu concursus praivius esse fingitur.
20. Oijicitur ex i. 'i, q. 9, arf. 3 et A. —
Ukimo, retorquetur contra nos doctrina D.
Thomee in dicta quaist. 9, 1. 2, art. 3 et 4,
quatenus in iha dicit, licet vokmtas se moveat
p(>r consikum ad electiouem mediorum, ad
primam intentionem finis non se movere, sed
a Deo moveri. Et ita in vokmtate etiam defen-
dit ilkid principium : Omne quod movetur, ab
alio movetur, quia voluntas se movet ad media
ex intentione finis, ad ipsam vero intentio-
nem movetur ab ako, scilicet ab auctore suo;
sic enim ait, in eadem qusest. 9, art. 6, esse
proprium Dei movere vokmtatem, efficiendo
in illa incknationem ad universale bonum.
Ubi videtur loqui de inchnatione non tantum
iunata, sed etiam vitak et actuak ; et magis
expkcat 4 p., qucest. 405, art. 4, ubi eamdem
habet doctrinam, et addit : Velle niliil aliud
est quam incUnatio qucedam in objectum volun-
tatis, quod est universale bonum, et similia ha-
bet 3 contra gent,, cap. 89, ration. 6, et ssepe
ahas. Ex qua doctrina cokigi videtur sakem
ad primum actum suum indigere voluntatem
divina motione prsedeterminante.
24. Explicatur illa doctrina. — Verumta-
men hcet hoc totum concederemus, inde nihil
probaretur de concursu prsevio prsedetermi-
nante, et essentiahter necessario ad actus vo-
kmtatis, vel propter essentialem dependen-
tiam a prima causa, vel propter indetermina-
tionem suam. Nam (ut supra dicebam) etiam
post intentionem finis est vokmtas de se inde-
terminata ad media, et in omnibus actibus
suis pendet a prima causa, ut a primo mo-
vente. Quocirca, etiamsi demus primam finis
voktionem esse pecukari modo a Deo, non id
216 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
essetpropter prseviam motionem distinctam ab
illa volitione prima et praBdeterminantem vo-
luntatem ad illam, sed quia Deus immediate
et per se aliquo peculiari modo facit talem ac-
tum in voluntate. Unde Capreolus dixit Deum
solum efEcere in voluntate primam illam vo-
iitionem finis sine concursu activo ipsius po-
tentise ; quod improbabile est^ ut in Metapby-
sica, disp. i9, sect. 1, dixi, et ideo ab omnibus
rejicitur ; tamen ex illo etiam falso opinandi
modo colligimus non intellexisse Capreolum
primam voiitionem finis esse a Deo, propter
praevium concursum, sed quia est eflfectus so-
lius Dei.
22. Cajetani expositio rejicitur. — Cajeta-
nus^ licet concedat illam volitionem esse effec-
tive a voluntate , ait tamen necessariam esse
quoad exercitium , et ideo tribui Deo. In quo
quidem falsum dicit^ nam ille actus semper est
liber quoad exercitium in hac vita, ut probavi
contra Cajetanum^ etiam ex mente D. Tliomse,
in dicto loco Metapliysicse. Quod vero Cajeta-
nus addit in dicta qusestion. 9^ artic. A, illum
primum actum non esse voluntarium, est ex-
presse contra D. Thomam in eodem articulo,
ad i, ubi declarat quomodo ille actus vohm-
tarius esse possit^ Hcet sit a Deo. Et aliis in lo-
cis universaliter dicit de ratione actus vo-
hmtatis esse ut sit voluntarius, et inde colli-
git voluntatem non posse cogi^ prima parte^
quaestion. 82, artic. 1 , et 1. 2^ quaestion. 6,
artic, 3. Ratio etiam est evidens, quia ille ac-
tus est a principio intrinseco vitali , quia est
effective a voluntate, ut ipse Cajetanus ad-
mittit^ et est cum cogitatione prsevia; est ergo
vohmtarius. Denique amor Dei in patria est
voluntarius^ et motus primo primi nostrse vo-
luntatis sunt voluntarii ; ergo, qhod ille actus
necessarius esset^ impertinens est ad rationem
voluntarii, et ad explicandum cur dixerit divus
Thomas voluntatem nou se movere iu primo
actu , sed moveri a Deo. Ex illa vero explica-
tione etiam colligimus non sensisse Cajetanum
D. Thomam fuisse ita locutum propter prae-
vium concursnm, vel praideterminationem vo-
hmtatis , quae possit esse simul cum libertate
actus.
23. Expositio Ferrar. — Aliter Ferrarien.,
3 contra gent., cap. 89, sentit illam primam
volitionem esse necessariam quoad specifica-
tionem, et ideo non tribui vohintati, sed auc-
tori naturse, quantim ad id quod Jiahet natura-
litaiis et necessitatis. Ita enim lirailat asser-
tionem , et rationem reddit, quia licet fiat a
voluntate , non fit ut a principali causa , sed
DIVIN.-E GRATI.E IN GENERE.
principaliter dicit esse a Deo ut ab agente
quod; ab anima vero et voluntate ut a forma
per quam agit Deus. Et ita etiam Ferrarien.
non intelligit hunc locum D. Thomee de con-
cursu prsevio, nec de determinatione volunta-
tis quse per illum fiat, sed de illa quai prove-
nit ex naturali inclinatione voluntatis : nihi-
lominus tamen illa expositio nec rem genera-
liter declarat, nec in rigore veritatem continet.
24. Confutatur prima pars illius. — Pri-
mum patet, quia illa necessitas quoad specifi-
cationem ad summum reperitur in volitione
beatitudinis formalis, seu boni in communi, ut
in dicto loco Metaphysicai declaravi. At ille
actus non est ex necessitate primus in omni
deliberatione et negotio ; frequenter enim in-
cipimus ab intentione finis particularis, ut sa-
nitatis, scientise, vel similis; imo nec oportet
actum illum esse primum quem homo veniens
ad usum ratiouis habere potest, ut eodem loco
probavi. D. Thomas autem non loquitur solum
de prima volitione totius vitse, sed de prima
intentione particidaris finis, in quacumque se-
rie electionum, ut patet exemplo quod de iu-
teutione sanitatis, et electione medicinoe seu
curationis adhibet. At in intentionibus parti-
cularibus non invenitur necessitas quoad spe-
cificationem, ut per se patet, quia ad bona
particularia, etiamsi propter se intendi pos-
sint, non necessitatur voluntas etiam quoad
specificationem. Unde talis intentio potest esse
peccaminosa, non solum in uno vel alio nego-
tio, sed etiam in prima intentione, quam homo
hahet cum primum pervenit ad usum ratio-
nis, ut fatetur D. Thomas 1. 2, q. 89, art. 6.
Ergo prima volitio non tribuitur Deo propter
necessitatem quoad specificationem.
25. Altera pars exposHionis Ferrariensis
rejicitur. — Deinde probatur altera pars, quia
etiam volitio beatitudinis vel boni in commu-
ni, licet sit necessaria quoad specificationem,
est ab homine, ut ab agente quod, et ut prin-
cipaliter operante ac se movente per virtutem
propriam; nam viventia, etiamsi operentur
ex inchnatione naturali, et non moveantur ab
uno actu ad alium, sed simpliciter operari in-
cipiant , vere et proprie dicuntur operari , et
quidem tanquam causae principales proximse,
non minus quam ignis dicitur calefacere ; s ic
enim planta efficit nutritionem suam, et visus
visionem, et sic de aliis, et ita proprie se mo-
vent, quia hoc est de intrinseca ratione actus
vitahs. Ergo idem erit in voluntate circa pri-
mam intentionem finis, vel etiam boni in com-
muni, quia ex virtute intrinseca, et tanquam
CAP. XLIV. AUCTORITATE D.
sibi propria, illiim actiim elicit. Nec oberit
quod eadem voluntas sit principiiim activum
integrum, et receptivum illius actus, quia si-
mul est potentia activa et passiva sine repu-
gnantia, quia est in potentia receptiva ad ac-
tum secundum, et est in actu primo, non per
ipsum actum secundum , sed per eminentem
virtutem suam, ut argumentatur Scotus in 1,
d. 37, q. 1, § Ideo merito; et patet in appetitu
sensitivo, qui non elicit unum actum per
alium , neque babet aliud principium proxi-
mum agendi praeter seipsum, suppono enim
cognitionem pbantasiae non concurrere ad ac-
tus appetitus ; et nihilominus elicit actus suos
in seipso, ut principalis virtus activa proxima,
et in virtute animse, et ideo illi sunt proprii
actus vitales, per quos animal seipsum movet
et actu vivit ; ergo idem est in primo actu vo-
luntatis.
26. Benignior alionm interpretaiio D. Tho-
mce. — Propter quod qui benignius interpre-
tantur D. Tbomam, dicunt illiim locutum
fuisse moraliter, non pbysice ; nam loquendo
pbysice, sine dubio voluntas proprie se movet
quoad exercitium actus in prima intentione
finis, etiamsi sit de bono in communi, quia
vere efficit illum actum propria virtute vitali,
imo et determinat se ad talem actum, quia
cum posset illum contiuere, voluntarie illum
exercet. Nibilominus tamen moraliter dicitur
voluntas non se movere in illo actu, quia non
per proprium consilium, nec per priorem vo-
luntatem se applicat et disponit ad talem ac-
tum eliciendum ; sed, ab alio prseventa quoad
objecti propositionem per cogitationem non
voluntariam, sed aliunde immissam, statim ex
aliqua propensione naturali prodit in talem
actum. Unde idem D. Thomas \ . 2, qusest. 17,
art. 5, ad 3, dixit primum actum voluntatis
non esse imperatum a ratione , quia non est
ex ordinatione rationis, sed ex instinctu natu-
rse aut superioris causifi.
27. Qimm aliqui rejiciunt. — Aliis vero boc
non satisfacit; volunfc enim etiam moraliter se
movere voluntatem in illo actu , quia potest
esse liber quoad exercitium et specificatio-
nem, ut dictum est ; esse autem morale inci-
pit per esse liberum ; imo in eo consistit; ergo
in illo actu voluntas moraliter operatur; er-
go moraliter se movet. Imo etiam sola liber-
tas quoad exercitium ad boc sufficit, quia illa
satis est ut actus sit humanus, moralis ac me-
ritorius. Confirmatur primo , quia idem D.
Tliomas 1. 2, qusest. 1, art. 2, generaliter pro-
nuntiat voluntatem se movere in finem , quia
THOM^ ET ALIQUOKUM, ETC. 217
est domina illius actus quo tendit in fmem.
Confirmatur sectmdo, quia talis intentio finis
semper non potest tribui Deo, sed solum ho-
mini tanquam moraliter operanti, nam sem-
per illa prima voluntas est peccaminosa, vel
in principio usus rationis, ut ex D. Thoma
dixi , vel frequentius in quotidianis intentio-
nibus, nam omnia peccata incipiunt ex prava
aliqua intentione fiuis.
28. Disputatio rediicitur ad modum loquen-
di. — Verumtamen quoad hanc partem dispu-
tatio est de modo loquendi, et diversis sensi-
bus uterque potest esse verus. Nam si motio
moralis generaliter dicatur omnis actio libera,
sine dubio dici potest homo se movere mora-
liter in prima volitione finis, ut probant quse
adduximus. Loquendo tamen rigorosius et
quasi per antonomasiam de motione morali,
quasi significat discursum moralem habentem
principium in aliquo affectu et impulsu ab ip-
somet homine sibi comparato, sic dicitur ho-
mo moraliter moveri ad media potius quam
ad finem. Unde dixit D. Thomas, qusest. 3 de
Malo, art. 3, ad 5, voluntatem cum sit ad
utrumlibet determinari ad unum per consi-
lium rationis : Nec oportet (ait) Jioc esse per
aliquod agens extri^isecum. Et ad hoc magis
declarandum addidi in Metaphys., disp. 19,
sect. 8, in omni intentione finis, quatenus li-
bera est, includi virtualiter aliquam electio-
nem in quantum vel hic finis particularis al-
teri prsefertur, vel quatenus Iiic et nunc exer-
citium talis actus volendi prsefertur carentise
ejus. Et hinc fit ut, quando in tali intentione
intervenit culpa, non possit tribui auctori na-
turse , quia defectus ille non invenitur in illo
actu, ut est pura intentio ex inclinatione na-
turse, sed ut participat aliquid de electione ex
applicatione liberae voluntatis. Quod secus est,
quando intentio est bona ; potest enim suo
modo tribui absolute auctori naturae, non qui-
dem ut principali agenti proximo, Tit Ferra-
riensis insinuabat, sed ut primse causse danti
iuclinationem ad illum finem , non tantum ut
absolute spectatum, sed etiam ut comparatum
ad fines, etc.
29. Confutatur tandem objectio allata num.
20. — Atque hinc tandem facile refellitnr ob-
jectio quee contra nos sumitur ex illa doctrina
D. Tbomse , ob quam clarius expediendam
hsec obiter attingere oportuit. Illa enim doc-
trina, quod voluntas non se movet ad primum
actum circa finem, licet alias suam difficulta-
tem habeat, non fundatur in concursu prae-
vio, nec in speciali praedeterminatione phy-
218 LIB. Iir. DE AUXILIIS INTERNIS
sica, quam Deus tribuat voluntati in prima
volitione^ seu intentione finis, sed in incliua-
tione naturali^ vel cogitatione prgevia^ vel ins-
tiuctu alicnjus causae superioris; qnce ratio lo-
cum habetj sive intentio finis sit ex motione
prasdeterminante, sive non sit^ ut est verius ;
quia ncc inclinatio naturalis^ nec cogitatio prae-
via^ seu instinctus est praevius concursns prse-
determinans voluntatem, ut per senotum est;
unde si tafis intentio vel volitio finis sit om-
nino necessaria, etiam quoad exercitium, ut
est in patria^ ad illam est satis determinata
volunlas per innatam inclinationem suam, et
cbaritatis ; si vero sit aliquo modo libera, eo
ipso includit aliquam determinationem volun-
tatis se applicantis ad banc partem potius
quam ad illam, per aliquale consilium forma-
le, vel virtuale^ et ideo (ut D. Tbomas dixit)
necesse non est illam determinationem esse ab
aliquo extrinseco agente.
GAPUT XLV.
EX CONCURSU DEI AD ACTUS QUI SUNT PECGATA ,
TECULIARI RATIONE SUPERIOR DOCTRmA GOMPRO-
BATUR.
4 . Status quwstionis. — Supponimus actus
peccatorum, prout actus sunt, non miuus de-
pendere a generali concursu pbysico primee
caus8e_, quam actus bonos, in quo defensores
utriusque sententiae conveniunt. Ex quo ulte-
rins infertur^ si ad actus malos, prout actus
sunt (ita enim de illis tractamuS;, ne sit neces-
sarium declarationem semper repetere) ., non
est necessaria prsevia motio determinans Dei ,
nec ad alios actus liberos ordinis saltem natu-
ralis esse necessariam. Quam etiam illationem
necesse est omnes admittere, quia si causa
secunda essentialiter postulat illam prseviam
motionem ex gencrali ratione concursus , ad
omnem actionem realem causae secimdse erit
necessaria^ sive defectum abunde liabeat ad-
junctum, sive non babeat^ quia defectus con-
comitans entitatem actionis, ut procedentis a
voluntate, posterius quid est, et supponit in
actione entitatem participatam et consequen-
ter essentiabter dependentem a prima causa.
Quidquid ergo fuerit de intrinseca ratione bu-
jus essentialis dependentiae , invenietur etiam
in actione peccati, ct e contrario illa motio
Dei, sine qua talis actus fieri potest , non
est de essentia generalis concursus in ceeteris
actibus. Propter quam rationem fere omnes
moderni, qui praivium influxum in causam
dicunt esse de ratione essentialis dependentiae
DIVIN.^ GRATI^. IN GENERE.
iu agendo, quam causa secunda babet a pri-
ma, consequenter fatentur Deum praemovere,
et prsedeterminare voluntates bumanas ad ac-
tiones peccatorum. Si "qui autem eorum in
aliis actionibiis putaut illam praedetermina-
tionem esse necessariam ex vi generalis con-
cursus , et negant illam in actibus malis ,
quoad eorum realitates , profecto consequen-
ter non loquuntur. Unde etiam Gregorius et
Capreolus, quia motionem illam requirunt ad
actus bonos et negant in malis, negant illam
pertinere ad concursum generalem, sed ad
speciale auxilium gratiae in natura lapsa ne-
cessarium ad bene operandum, de quo in li-
bro 1 visum est,
2. Prima ratio ad prmtiiam motionem etprce-
determinationem tollendam. — Nos autem ex
contrario principio sic argumentamur : causa
prima sufficienter concurrit cum causa se-
cunda ad actus reales peccatorum , et tamen
non praemovet determinando illam ad actum
peccati ; ergo talis motio non est de necessi-
tate divini concursus generalis, etiam res-
pectu causae liberae, et consequenter, quan-
tum est ex parte Dei, etiam ad actus bouos
poterit libera voluntas se determinare cum
solo concursu simultaueo sive praevio. Mino-
rem, in qua est difiicultas, late probavi in
libro 3 de Auxiliis. Postea vero moderni scri-
ptores de eodem argumento, omni conatu et
argumentorum genere, conati sunt persua-
dere Deum praemovere bomines ad actus pec-
catorum, eorum voluutates efiicienter ad illos
praedeterminando. Et ad nostra argumenta in
summa respondent concedendo omnia quoe ex
illo dogmate nos inferimus , uno excepto ,
nimirum Deum esse causam peccati : boc enim
negant sequi ex illa praedeterminatioue , ma-
gis quam ex simultaneo concursu ; putant
eamdem esse utriusque ratiouem, quia actus
materialis seu realis voluntatis bumanae non
babet quod sit peccatum , ex babitudine
ad voluntatem Dei , sive praemoventem seu
prsedeterminantem j sive simultanee concur-
rentem , sed ex babitudine ad voluntatem
humanam deficientem, cujus defectus Deus
non est causa , et ideo quomodocumque con-
currat vel praemoveat, nunquam est causa
peccati. Et ita eludunt omnia testimonia
Scripturse et Patrum. Alia vero inconve-
nientia quae nos inferimus, facile devorant,
ut , quod Deus faciat nos facere haec opera ,
quod absolnta voluntate voluerit ex aeterni-
tate nos velle illa, priusquam proeviderit de-
terminationem nostram, et quod talia opera
CAP. XLV. EX CONCURSU DEI AD
sint per se intenta ac proinde prsedestinata a
Deo. Quapropter niliil fere nobis superest ad-
dendum^ eadem autem repetere supervaca-
neum videri potest.Nihilominus tamen, quia
res est gravissima^ et judicio ac definitione
Ecclesise dignissima, non gravabor vim ali-
quarum rationum pressius urgere, et non-
nuUas responsiones accuratius ponderare, ut
nnusquisque vir prudens et doctus, nullo af-
fectu privatae opinionis prffioccupatus , quid
sit magis consentaneum divinse bonitati , et
Scripturis sanctis, et communi Ecclesiae sen-
sui judicare possit , dum infallibile Ecclesice
judicium non interponitur.
3. Fxplicatur qucestio suljecto exemplo lio-
minis deliherantis an peccato consentire deleat.
In illomomento non dehettir illl determinatio po-
tiiis ad co?ise7isum quam ad dissensum ex natura
toluntatis. — Ut autem sensum meum et ra-
tionem, qua convincor, explicem, coram ocu-
lis mentis constituo hominem deliberantem
an consentire debeat peccato, necne, et de se
liberum et aptum ad consentiendum, vel ad
hanc dispositionem sufScienti auxilio Dei actu
prseventum. Et inlerrogo an in illo puncto et
momento, in quo voluntas hominis, prius na-
tura quam a Deo prsedeterminetur , est ad
utrumque indiflferens , debeatur illi determi-
natio ad consensum, magis quam ad dissen-
sum, eo utique modo quo generalis concursus
est illi ad operandum debitus, id est, an ex
se talis vohmtas postulet magis determinari
ad consensum quam ad dissensum , vel ad
utrumque prorsus sit indiflferens. Primum
enim non videtur verisiraile, quia nulla ratio
dari posse videtur, cur magis postulet aut me-
reatur debitam sibi fieri determinationem ad
consensum, quam ad dissensum. Quia ex sola
natura vohmtatis liberse hoc non postulatur ;
imo quia talis voluntas, hcet sit indiflferens ,
magis ac perfectius inchnatur ad honestum
quam ad quodcumque ahud bonum repu-
gnans honestati , quantum est ex se, magis
quodam modo ,postulat determinationem ad
dissentiendum illi; ergo ex vi sohus innatae
inclinationis cum indiflferentia nec debetur illi
determinatio ad talem consensum pravum ,
nec de se illam postulat.
4. Neque ex aliquo voluntati superaddito. —
Deinde neque per aliquid additura huic natu-
rah hbertati et incHnationi, postulat homo,
aut fecil sibi debitam talem determinationem,
quia vel illud additum est aliqua culpa, velcst
aliqua infirmitas, seu defectus aliquis quem
homo patitur sine culpa : neutrum dici potest ;
ACTUS QUI SUNT PECCATA, ETC. 2!9
ergo nullo modo potest reddi talis ratio ex
parte hominis. Consequentia evidens est ex
suflQcieuti partitione posita in majori , per
membraimmediate et contradictorie opposita.
Minor autem quoad priorem partem etiam est
certa, quia, hcet homo peccando mereri possit
privationem divini auxilii, aut aliam similem
desertionem, nunquam tamen mereri potest
ut directe ad actum peccati a Deo ipso indu-
catur, juxta communem doctrinam Sancto-
rum et Tlieologorum, quam nunc suppouo. Et
esto esset verum aut tolerabile dicere, posse
peccatorem id ahquando mereri, nihilomiuus
certum est etiam tunc illam motionem non
pertinere ad generalem concursum debitum
causse Hberse, sed ad specialem poenam quam
Deus vellet in eo casu inferre. Unde si qui Doc-
tores videntur in ahquo casu id admittere,
non dicunt illum esse ordinarium modum ope-
randi Dei cum peccatoribus, sed esse rarum
et extraordinarium, quando multa et ingentia
peccata prsecesserunt. Ut autem sit res eviden-
tior, et extra omnem controversiam, loquamur
de primo peccato, et de illo puncto in quo lio-
mo dehberat de illo vitando vel committendo ;
nam tunc non potest ratio determinationis
sumi ex priori culpa, cum nulla praecesserit,
nisi forte quis dicat sumi ex peccato originali,
quod per se improbabile est, preesertim ubi
peccatum illud jam fuerit remissum. Verum-
tamen ut omne subterfugium tollatur, loqua-
mur de primo peccato Adse vel Angeli ; in illo
enim fingi non potest quod prsedeterminatio
ad talem consensum orta fuerit ex merito ra-
tione prioris culpse, cum nulla praecesserit.
5. Q7iod amplius probattir. — Supsrest videa-
dum de altero membro, forte si dicatur defec-
tum aliquem, prsecedentem in homine prius
natura vel tempore immediato ante instans in
quo peccat, esse rationem ob quam homini
debetur talis prsedeterminatio ad conseiisum,
potius quam ad dissensum, vel saltem esse
rationem ob quam homo, quantum est ex se ,
magis illam determinationem postulet, quam
aliam. Nam imprimis longe probabilius est vo-
luntatem liberara, quomodocumque tototem-
pore antecedente ad instans consensus aflfecta
est, nuUam determinationem ab extrinseco
agente postulare, quae ordine causalitatis et
naturae suam determinationem et efl&cientiam
praecedat. Nam etiamsi demus, vel permitta-
mus voluntatem esse capacem illius prisedeter-
minationis, salvo usu libertatis, et expectare
illam a causa prima propter subordinationem,
adhuc negari non potest quin in illo instanti
2^20 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
in quo voluutas cousentit^ prius uatura quam
operetur, non obstante quocumque defectu iu-
voluntario antecedente, sit capax duplicis de-
terminationis disjunctivej scilicet, vel ad con-
sensum, vel ad dissensum, quia alias nullo
modo esset tunc voluntas potens ad utrumli-
bet actum sub disjunctione , quia neque pro-
xime et per se sola esset potens ad aliquem
illorum, neqne remote et media prsedetermi-
natione esset potens ad utrumque, si unius
tantum prsedeterminationis esset capax; ne-
cesse est ergo fateri esse in eo momento vo-
luntatem capaccm duplicis determinationis.
6. Explicatur onagis non deleri hanc prcB-
determifiaiio7iem illi voluntati. — Unde ulte-
rius fit, in casu posito voluntatem nou postu-
lare determinationem ad consensum ab extrin-
seco accipiendam, vel ex debito^ vel ex con-
gruitate aliqua, quse ob praeccdentem defec-
tum inculpabilem ex parte hominis conside-
rari possit. Quia imprimis debilum illud non
potest esse morale, quia nullus usus liber prse-
cessit in quo fundetur moralitas, nec physi-
cum, seu connaturalitatis, prout debetur na-
turalis proprietas unicuique rei, quia illa ca-
pacitas, respectu prsedeterminationis dandaa
per prffivium concursum, solum est potentia
qusedam receptiva utriusque determinationis,
et alterutram natura sua postulans ; ergo neu-
tra determinatio est illi debita debito physico,
seu connaturaHtatis, nec defectus antecedens
facit illam debitam, cum, etiam posito illo de-
fectu^ et in sensu composito (ut sic dicam), ad-
huc maneat capacitas illa indifFerens de se^ ut
probatum est. Item, quiaalias imperfectio illa
antecedens esset quasi dispositio ultima ipsius
voluntatis hmitans capacitatem ejus ad talem
prsedeterminationem, et secundum naturalem
ordinem ac secbiso miraculo necessitans ad
talem prsedeterminationem recipiendam, po-
tius quam aham, sicut ultima dispositio cor-
poris humani necessitat suo modo ad creatio-
nem animse. Ahas, posita illa prsedetermina-
tione, cum illa etiam necessitat ad consensum
in sensu utique composito, respectu iUius con-
sensus in peccato necessaria et physica con-
nexione causarum antecedentium omnem
usum hbertatis prseveniret, quod quantum de-
negat humanse hbertati, quantumque excu-
sare valeat lapsus humanse vohmtatis, facile
intelhget quicumque attenta mente et puro
affectu rem consideraverit. Igitur ex parte ho-
minis nulla ratio debiti considerari potest, ob
quam tahs prsedeterminatio potius quam aha
debeatur. Nec etiam fmgi potest cum funda-
DIVIN.^ GRATI.^ IN GENERE.
mento ratio congruitatis, quia ( ut dixi ) po-
tentia de se magis postulat et naturahter
appetit quod ilh mehus est. Ahunde vero im-
perfectio antecedens est involuntaria et incul-
pabihsj ut supponitur ; ergo non inducit con-
gruitatem moralem, nec etiam physicam^ cum
iha imperfectio non excludat perfectionem
sufficientem ad vitandum ihum consensum
per dissensum, vel per suspensionem actus
cujus est etiam intrinsece capax ipsa voluntas.
7. Rejicitur instantia. — Dicetur fortasse ho-
minem, in eo instanti in quo consentit in ob-
jectum pravum^ licet prius natura sit capax
utriusque determinationis^ semper tamen sup-
ponijam inchnatum, et magis propensum ad
consen?um, et ideo si non ex debito^ sahem ex
quadam congruitate, ad consensum potius de-
termiuari quam ad dissensum. At hoc etiam
facile refutatur. Primo, quia gratis id dicitur
ac supponitur^ quia hcet id contiugat quando
peccatur ex passione vel consuetudine, tamen
in peccatis mere spontaneis fieri potest, ut
ante d^terminationem ad unam partem non
sit homo magis propensus ad alterutram, sed
quasi pendens in utramque, ut statim magis
exphcabitur. Secundo, esto ita esset, quse con-
grueutia inde nascitur, ob quam homo magis
debeat determinari ad consensum quam ad
dissensum?Imo vero cum illa major propensio,
si qua est^ oriatur vel ex infirmitate, vel ex
inconsideratione nondum vohmtaria, profecto
congruentius est ut juvetur infirmitas^ vel ex-
citetur considcratio, quam ut deficiat voluutas
per diviuam prsemotionem.
8. Idem tertio confirmatur . — Unde argu-
mentor tertio in hunc modum, quia ille de-
fectus, qui antecedit consensum malum^vel est
ex parte appetitus aut pravi habitus, et hsec
accidentia sunt, et ut hsec de medio toUantur,
loquamur de primo homine in statu innocen-
tise, in quo ante peccatum nuUus tahs defectus
prascessit : vel est ex parte inteUectus, ut si
dicatur consistere in prsevia cogitatioue vel
consideratione pravi objecti, cum remissa con-
sideratione honestatis, vel in alio simili actu,
vel ejus omissione, et in lioc etiam nuUa po-
test fundari congruitas, quia homo vel Auge -
lus sic dispositus adhuc erat de se seque poteus
ad non consentiendum, vel directe dissen-
tiendo, vel saltem applicando intellectum ad
meliorem considerationem. Ergo ex illa dispo-
sitione nuUa nascitur ratio aut congruitas ob
quam Adam fuerit potius determinatus a Deo
ad consensum, quam ad dissensum vel ad vo-
lendum melius de re sibi proposita conside-
CAP. XLVI. DEDUCENDO AD VARIA
rare^ et postea media consideratione determi-
nariad dissentiendum. Denique bomo quando^
per suggestionem dsemonis, habet vivam con-
siderationem pravi objecti^ nulla congruitas
inde nascitur^ ut Deus impediat voluntatem
bominis ne intellectum ad contrariam vel me-
borem considerationem appUcet, id enim esset
partes dsemonis tenere;, seu juvare ; ergo multo
minus potest inde nasci congruitas ut Deus
prsedeterminet statim vokmtatem hominis,
verbi gratia, Adami sic a Daemone tentati^, ad
consensum^ quia nullo efficaciori modo pole-
rat meliorem considerationem impedirej quam
dejiciendo statim voluntatem in consensum.
9. Ex Ms sequitur Demi pro sua sola volun-
tate determinare creaturam ad consensum pec-
cati. — ReUnquitur ergo in hujusmodi eventu
nullam rationem posse reddi ex parte hominis,
ob quam magis prsedeterminetur ad consen-
sum, vel dissensum^ ac proinde Deum pro sua
sola voluntate id facere , non quia id exigat
(ut sic dicam) munus causse primae^ nam seque
bene vel melius illud expleret determiuando
voluntatem hominis ad dissensum , sed solum
pro suo beneplacito, quia vult tali modo illi
homini providere^ et non aho. Quod totum^ ut
opinor, facile concedent contrariffi sententiae
defensores ; nam ita loqui solent de praedeter-
minatione ad bonum^ non tantum supernatu-
rale^ sed etiam morale ordinis naturaUs; conse-
quenter autem idem est de prEedeterminatione
ad consensum in objectum pravum ; nam est
eadem ratio, ut declaravi. Illud autem dogma_,
per se spectatum sine ahis argumentis, vide-
tur nobis indignum divina bonitate et sapien-
tia. Nullus enim homo prudens, sapiens ac
bonus^ qui possit ahum hominem^ in eo discri-
mine constitutum , ad honestum potius quam
ad delectabile inchnare_, eum in posteriorem
partem moveret. Quis ergo credat Deum^ qui ex
vi universahs muneris primse causse seque po-
test prsedeterminare iUum hominem ad dissen-
sum et consensum, ex se et nuha accepta occa-
sione ex parte ipsius hominis, potius ad delec-
tabile objectum, qijam honestum, non solum
inchnet aut moveat, sed etiam prsedeterminet ?
Quibus verbis semper utor^ et nomen peccati
fugio, ne occasionem proebeam eludendi ratio-
nem, per vulgarem distinctionem de formah
et materiaU peccati ; nunc enim nihil de forma-
U maUtialoquor^sed desubstrato ilUus;neces-
sarium autem est distincte concipere et expU-
care quod sit iUud substratum, seu materiale
peccati, ut ponderari possit quam sit dissenta-
neum divinse sapientiee et bouitati , ex se , et
INCOMMODA EADEM DOCTRINA, ETC. 221
solo beueplacito suo^, eUgere ac veUe determi-
nare voluntatem hominis ad volenda delecta-
biUa, potius quam honesta^ sine occasione ex
parte hominis^ solum suo arbitrio, et prseter
aUa consiUa voluntatis &w^, ac si essent Deo
necessarii homines impii.
CAPUT XLVI.
DEDUGENDO AD VARIA INGOMMODA EADEM DOCTRINA
COMPROBATUR.
\ . Primum ahsurdum : nulla reddl poterit
ratio propter quam Deus peccatum potius per-
mittat quam impediat. — Possumus preeterea
falsitatem liujus sententise muUis modis, et ab-
surdis quaj ex iUa sequuntur, declarare. Pri-
mum sit^ quia aUas nuUam rationem moralem
possumus reddere , ob quam Deus peccatum
potius permittat quam inipediat. Sequelam
declaro^ quialicet multse rationes dari soleant
sumptse ex finibus extrinsecis (quia Deus ex
peccatis sumit occasionem majoraboua facien-
di), omnes tamen supponunt, ut fundamenta-
lem, rationem iUam quae ex Ubertate sumitur;
permittit cnim Deus peccata ne libertatem
toUatj aut usum ejus impediat, aut Uget. Et
hac ratione defendit innocentiam Dei in per-
mittendis peccatis D. Thomas^, in \, d. ^l,
q. \, art. 2^ ad 4. Et ibi Doctores communiter,
et Gajetanus, 1 p., q. 22_, art. 2^ ad 2; estque
necessario supponenda^ut aUse locum habeant^
quia aUas non uteretur Deus peccatis tanquam
occasionibus benefaciendi ^ sed tanquam me-
diis per se volitis propter tales fines^ quod est
a divina bonitate alienum; non euim sunt fa-
cienda mala ut inde eveniant bona, teste Paulo.
lUa autem ratio destruitur juxta iUam senten-
tiam; quod ita osteudo_, nam vel praedetermi-
natio tollit Ubertatem, vel non toUit. Primum
non dicitur^ et Ucet diceretur^ eo ipso permis-
sio in prsedeterminatione fundata non esset
libertatis conservatI.Oj sed destructio. Si autem
prsedeterminatio non toUit Ubertatem , Deus ,
praedeterminando semper voluntatem ad bo-
num prosequendum, et malum fugiendum,
non magis ejus toUeret hbertatem, quam pree-
determinando illam ad malum volendum ;
ergo taUs praedeterminatio, vel permissio in
ea fundata, non potest vere excusari aut ho-
nestari ex ratione libertatis conservandse. Si-
mileque argumentum sumitur ex ratione_, quae
a munere causae primae cum omuibus concur-
rentis dari solet. Nam si coucursus generaUs
incipit a praedeterminatione^ aeque satisfaceret
Deus suo muneri determinando voluntatem
222 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
ad bonum; cur ergo determinat ad malum.
2. Secundum absurdim : non minori volun-
tate et efficacitaU faceret Deus hominem velle
turpia quam honesta. — Secundum inconve-
niens sit^ quod non minori voluntate et effica-
citate faceret Deus hominem libere velle tur-
pia quam bonesta, sacrilega quam religiosa,
injusta quam justa; loquor semper de bis so-
him^ ut sunt conversioues quajdam, seu amo-
res vohmtatis ad taha objecta, sub ahqua ra-
tione boni bonesti^ aut delectabihs,, vel utihs,
in quibus , ut sic prsecise spectatis , nondum
ahqua mahtia morahs consideratur. Sic ergo
declaratse ihationes facile probantur juxta con-
trariam sententiam ; quia Deus dicitur facere
ut vehmus et faciamus honesta, quia per ihum
praevium concursum sua sola hbertate in nobis
factum^ determinat nostras vohmtates ad vo
lendas et faciendas actiones bonestas ; sed si-
mih voluntate ac prsevio influxu determinat
nostras vohmtates ad prosequenda bona tem-
poraha vel sensibilia propter quamcumque ra-
tionem inferioris boni ; ergo in re ipsa eeque
facit Deus ut bomines vehnt et faciant turpia
ac bonesta, et simiha. Quod si ita est, non vi-
deo qua efficaci ratione possimus persuadere
peccatoribus ne bis inferioribus bonis affician-
tur, nec illa bonestis et altioribus prseferant,
cum possint respondere qui iha ehgunt, non
minus Deum vehe et facere ut ea ipsi ament et
ehgant , quam in ahis faciat afFectum ad res
spirituales et bonestas. Et ideo merito dixit
Augustinus ^ hb. 1 de hber. Arbitr., cap. 11 :
Regnanti menti coonpotique virtutis , quidquid
par aut prcelatum est, non eam facit servam
HMdinis, propter justitiam. Sentiens boc repu-
gnare justitise, ac propterea Deum id non fa-
cere. At profecto si Deus faceret vohmtatem
nostram amare bonum delectabile sensui, ma-
xime faceret eam servam hbidinis ; unde con-
cludit : Nulla res alia mentem cupiditatis co-
mitem facit, nisi propria voluntas et liherum
arbitrium. Et ex boc principio, hb. 3, cap. \,
rationem reddit ob quam Deus non est causa
peccati, ut infra dicam.
3. Tertium ahsurdum: Deus efficaci volun-
iate prcedeterminavit Judam ut velUt tradere
Christum. — Tertio, boc fere argumentum ex-
plicuiinhb. 2 de Auxihis, exemplo desumpto
ex Conciho Tridentino , nam sequitur efficaci
vohmtate Deum prseordinasse ac decrevisse ut
Judas vehet vendere Cbristum, et efficaciter et
antecedenter fecisse ut id faceret, quod piae
aures audire recusant , et verbis Concilii re-
pugnare videtur, ut paulo post referam. Res-
DIVIN.E GRATI.-E IN GENERE.
pondet vir quidam pius et doctus, absolute
loquendo, Deum non vohiisse ut Judas vende-
ret Christum et id vellet, sed sohim cum addi-
to, considerando illam actionem in quantum
erat actio, et sub ratione entitatis : sub bac
autem ratione id voluisse Deum^ et sic etiam
veram esse illam causalem : Ideo Judas vohiit
iham actionem, in quantum actio est, quia
Deus voluit ut illam vehet, in quantum ens
est. Sed nos non de verbis contendimus_, sed
de re ipsa : nam si res vera est, ac Deum de-
cens, non oportet verbis eam pahiare^ sed
nude et aperte, prout ipsa est, eam confiteri :
si autem erubescimus rem ipsam nude fateri,
non expedit de Deo sentire quod pudet verbis
aperte confiteri.
4. Id a^nplius cxplicatur. — Si ergo rem
evolvamus et penitius inspiciamus, si Deus
prsevohiit et efficaciter prasordinavit iham ac-
tionem Judse^ non tantum voluit iUam ut ens,
vel ut actio est^, sed vohiit iham ut talis actio
est, et ut ad talem personam terminatur, et
prout bic et mmc hbere a Juda efficiendam ;
tum quia nibil positivum et reale in actione
ilia invenitur, quod Deus eodem modo non
vohierit et cfTeceritj ut iidem auctores maxime
defendunt; tum etiam quia (consequenter lo-
queudo in eorum sententia) Deus non prsede-
terminavit voluntatem Judse ad actionem tan-
tum^ ut actio est, sed ut tahs actio, et tale ens,
cum omnibus conditionibus reahbus et respec-
tibus quos in re ipsa babuit, seu erat babi-
tura^ quia quidquid Deus fecit in actione iha
Judse, sive externse venditionis, sive internse
voluntatis, fecit praiordinando illud per abso-
hitam voluntatem, et prse.determinando vo-
luntatem Judte ad id volendum, et potentias
reliquas ad id exequendum. Omne enim id,
ad quod Deus concurrit per simultaneum con-
cursum, prsedeterminat efficaciter per prse-
vium : concurrit autem cum Juda ad actionem
qua vendidit Cbristum , non sohim ut ens vel
actio est, sed etiam ut tahs actio^ atque ideo
ut venditio Cbristi fuit; ergo eodem modo il-
lam prgeordinavit, prsevoluit efficaciter, prse-
determinavit_, et fecit ut Judas illam faceret.
Ergo sicut simpliciter vere |dicimus Deum
concurrisse cum Juda ad volendum vendere
Cbristum et ad veudendum illum , ita simpli-
citer in illa sententia fatendum est fecisse
Deum ut Jadas vellet vendere Cbristum, et ut
iUum venderet; quod tam est absurdum, ut
ipsimet illud admittere non audeant. Oportet
igitur ut non tantum verba recusent , sed
multo magis rem ipsam abnegeut.
CAP. XLVI. DEDUCENDO AD VARIA
5. Qmrttim absurdum : Deus alsoluta m-
luntate ex se milt hominum peccata. — Quarto,
liinc ulterius infero, ex illa sententia, Deum,
simpliciter loquendo, absoluta voluntate et ex
se velle bominum peccata^ quod sine dubio
viri Catholici non concedent. Probamus au-
tem sequelam, quia qui vult aliquid, distincte
cognoscens quid illud sit, et quid necessario
cum illo conjunctum sit, totum illud simpli-
citer et absokite vult : sed Deus absolute vult
ut Judas, verbi gratia, bic et nunc babens de
Chrislo talem cognitionem et existimationem,
iUum libere vendat, ut ex contraria sententia
supponimus ; ergo absokite vuk Deus totum
iliud objectuin cum omnibus suis circumstan-
tiis realibus, et quidquid cum illa actione sic
sumpta necessario conjunctum est ; sed cum
illa actione, sic facta, uecessario est conjuncta
malitia peccati, et quod is qui illam facit pec-
cot, ut est per se notum ; ergo Deus absokite
vult peccatum, et ut Judas peccet. Vis hujus
argumenti pendet ex propositione assumpta
ad probandam sequelam ; csetera enim evi-
deuter consequuntur. Illa vero propositio non
sokim in morak philosophia et Theologia, sed
etiam iu naturaU philosophia videtur per se
nota : nam vokmtas fertur in rem sibi propo-
sitam, prout in se est, si distincte et prout in
se est cognoscilur ; ergo si proponitur ut ha-
bens tales proprietates inseparabiles, et abso-
kite ut in se est, placet et amatur non sokim
res, sed etiam ejus proprietates omnes aman-
tur, vel kbere per vokintatem acceptantur.
Nam kcet non seque primo et per se akquis
vekt rei proprietates et rem ipsam, nikilomi-
nus volendo rem ipsam absolufe et simpkci-
ter, consequenter vuU proprietates et condi-
tiones ab ipsa inseparabiles. Et ideo sicut in
naturakbus dicitur, qui dat formam, dare con-
sequentia ad formam, seu actionem, ita etiam
dicendum est veUe quse illam consequuntur,
vel cum iUa necessario conjuncta sunt, si iUa
non ignoret. Et in morakbus, qui vult akum
facere akquid quod iUe sine peccato facere
non potest, consequenter vuU peccatum ejus.
6. Responsio communis confutatur. — Res-
ponderi solet, Ucet cum tak actu reak, sic fac-
to, necessario coujuncta sit maktia, uihilomi-
nus non sequi seu comitari actum , ut est a
Deo voktum, seu preedelinitum, sed prout a
proxima vokmtate deficiente egreditur, nam
sub eo respectu deficit a regula rationis, et
ideo maktiam contrahit , et propterea non
posse Deo tribui. Hsec vero responsio difficul-
tatem rationis non evacuat, quia in iUa nos
INCOMMODA EADEM DOCTRINA, ETC 223
non intukmus Deum peccare volendo pecca-
tum kominis (cui iUationi possit obviare iUa
responsio , negando ikam , quia actus iUe non
liabet defectum in ordine ad divinam vokmta-
tem, sed ad humanam) ; sed intukmus Deum
veUe efficaciter ut in voluntate humana sit
peccatum, et hsec iUatio non evitatur ex eo
quod maUtia consurgat ex actu, ut est a vo-
luntate humana , quia totum hoc potest esse
objectum alterius voluntatis, et hoc dicimus
sequi ex eo quod Deus ex se, et absokito ac
praivenienti decreto, vekt hominem efficere
actum aliquem vokmtarie, ac kbere, qui ne-
cessario habet adjunctam malitiam, quatenus
ab eadem deficiente vokmtate manat. Sicut si
unus homo vekt vel gaudeat aUerum efficere
actum cum iUis circumstantiis quse ad peccan-
dum sufficiunt, revera vuU peccatum ejus,kcet
talis actus kabeat defectum et malitiam per
habitudinem ad voluntatem iUius hominis a
quo proxime fit, et non aUerius qui de illo
gaudet. Unde fieri potest ut peccatum iUud,
prout a taU homine fit, sit, verbi gratia, pec-
catum injustitiee , et in voluntate aUerius qui
de iUo gaudet, sit contra charitatem, vel ali-
quid simile. Optime ergo inteUigitur pecca-
tum unius voluntatis, quod, ut ab iUa nascitur,
habet rationem peccati, esse objectumvoUtum
per aUam voluntatem, etiamsi peccati ratio-
nem non habeat per kabitudinem ad iUam.
Sic ergo probat ratio facta peccatum hominis
esse objectum divinse vokmtatis, ab illa pro-
prie et efficaciter voktum , etiamsi maktiam
peccati non kabeat ex kabitudine ad divinam
voluntatem, sed ad kumanam. Sic potest Deus
veUe visionem, ut visio et actus vitalis est, li-
cet visio non habeat quod sit actus vitaks ex
habitudine ad Deum, sed ad intrinsecum prin-
cipium proximum a quo manat. Vel sicut Deus
scit peccatum hominis, quamvis non habeat
rationem peccati ex habitudine ad scientiam
Dei, sed ad vokmtatem humanam, nam hoc
totum scit Deus. Ita ergo inferimus Deum
veUe peccatum hominis, licet actus iUe non sit
peccatum quia voUtus a Deo, sed ab homine,
quia hoc ipsum est quod Deus vuU, sciUcet ut
voluntas defectibiUs homiuis talem actum fa-
ciat, quem sine tak maUtia facere non potest.
7. Quinticm alsurdum : Deus vere et proprie
non permitteret peccatum. — Quinto, ratio h«c
ex ako iucommodo declaratur, nam sequitur
Deum vere et proprie non permittere pecca-
tum ; ergo sequitur ut vekt illud, quia nihil in
muudo fit nisi volente Deo aut permittente, ut
estcertissimum. Si ergo peccatum non fitper-
2^4 LII). III. DE AUXILIIS INTERNIS
mittente Deo, optime concluditiir fieri ipso vo-
lente. Probatur ergo sequela, quia Deus non
permisit ut Judas vellet vendere Christum li-
bere^ etcumtalibus circumstantiis, quiajuxta
iliam sententiam, id efficaciter voluit et prae-
ordinavit, ut probatum est ; ergo nec permisit
malitiam annexam illi actui; ergo voluit illam,
saltem cousequenter et secundario. Probatur
prima consequentia , quia illud vere dicitur
permitti, quod et a Deo permittente, et ab lio-
mine, cui fit permissio, vitari potest^ et libere
non vitatur : supposita autem illa praeordina-
tione divina^ qua voluit efficaciter Judam sic
operari, non erat in potestate Dei vel hominis
impedire ut ad talem voluntatem Judee uon
sequeretur malitia et deformitas peccati ; ergo
revera non potest dici permissa. Major ex vi
ipsius verbi per se evidens videtur, et ex com-
muni cousensu Theologorum fit clarior ; om-
nes enim, ad permissionem, potestatem vitau-
di aut impediendi id quod permittitur requi-
runt : ideoque divinam permissionem per ne-
gationem declarant, scilicet, quia non vult im-
pedire, licet posset, quam negationem aliqui
ponunt in actu vokmtatis Dei, qui uec vult
actum fieri, nec impedire illum vult, per so-
lam negationem actus^ ut exponit Scotus in
2, distinct. Ai, quaest. unic, iu fine; et ibideiji
Gregorius, § QmmTis mUem. Alii vero nega-
tionem tantum ponunt in objecto^ dicunlque
tantum esse vohintatem non impediendi, ut
significat D. Thomas, 1 part., quaest. 19_, art. 9,
ad 3, et artic. 12; Cajetanus, quaest. 22^ art. 2,
in fine, dicens permissionem (qnam per ne-
gationem explicat) esse a Deo intentam, non
autem actum permissum. Omnes autem sup-
ponunt in permittente potestatem impediendi
effectum permissum, ut expresse dicunt Scotus,
Gregorius et Cajetanus, 1 part., qusest. 23,
art, 5, in fine; et Durandus in 1, distinct. Al,
quaest. i, et alii in i, distinct. 45, 46 et 47.
Unde frustra aUi Doctores respondent, non
obstante prsedetermiuatione et prceordinatione
diviua de tali actu libero hujus objecti cum
suis circumstantiis, necessario requiri ut Deus
permittat ejus malitiam; contrarium enim
probat ratio facta, quia ex actu sic prsedeter-
minato necessario sequitur malitia, ita ut nec
Deus possit illam impedire, et consequenter
nec velle ut nou sequatur; ad quid ergo est
necessaria uova permissio, quse sit vera vo-
luntas tantum permissiva et ratione distincta
a voluntate preedeterminante ? Nam, posita
volitione Dei praedeterminante , et praecisa
omni alia vohmtate circa mahtiam, sequetur
DIVIN.^ GRATLE IN GENERE.
mahtia, consummabiturque peccatum : non est
ergo necessaria, imo nec possibihs vera et pro-
pria permissio; ergo nec peccatum potest dici
vere permissum.
8. Con/irmatur in Mmanis. — Confirmatur
et declaratur ex humanis rebus, nam si ego
peto ab aho id quod ille sine peccato praestare
non potest, non dicar permittere solum pecca-
tum alterius, vel mahtiam ejus, sed conse-
quenter etiam vehe illam formahter, vel vir-
tuahter. Unde tunc vere dicar permittere pec-
catum, quando ego peto ab aho actum quem
sine peccato prajstare potest, quamvis sciam
iUum id non facturum, uisi deficiendo a re-
gula rationis. Ego enim tunc hunc defectum
nec directe, nec indirecte peto, sed aUer iUum
sua voluntate uUra petitionem adjungit. Ergo
simihter, si Deus movet et determinat me ad
id quod sine peccato praestare non possum,
certe non me determinat tantum ad actum,
sed etiam ad lapsum, ac proinde non permittit
tantum peccatum in quo lapsus consistit, sed
etiam iUud vuU. Ut ergo vere dicatur Deus
solum permittere peccatum, necesse est ut ita
hominem moveat vel praemoveat ad actum, ut
sit in potestate Dei facere ut actus fiat sine
macula peccati, et consequenter sit in potes-
tate hominis actum, ad quem movetur, siue
peccato operari.
9. Saltem Deus non permittet actum ^uo
Jiomo peccaf. — Praeterea saUem sequitur Deum
non permiltere actum ipsum quo homo pec-
cat, quod est satis magnum inconveniens; se-
quela patet, quia quod Deus directe vuU, et
per se, ut ab homine fiat, non potest dici per-
missum, ut ex dictis patet ; sed juxta iUam
sententiam, Deus directe et per se vuU actum
materialem peccati^ prout hic et nunc fit cum
sufficienti circumstantiarura omnium cogni-
tione ; ergo non permittit talem actum ; hoc
autem esse absurdum probatur, quia id Deus
permittit quod prohibet ; prohibet autem ta-
lem actum hic et nunc circa objectum bonum
sensuij cura his circumstantiis et cognitione
fieri : non enim prohibet Deus per negativum
praeceptum solam mahtiam, sed etiam actum^
hcet prohibeat actum propter mahtiam; nec
etiara prohibet cum mahtia fieri talem actum,
si fiat ; id enim impossibile est ; prohibet ergo
actum, quia inseparabilem habet mahtiam,
vel ex se, vel saUem quia prohibitus est ; ergo
eodem modo non vuU, sed permittit tantum
ipsum actum. Nam plane repugnat Deura de
se, et pro sua tantum hbertate, veUe efficaciter
quod vere et ex animo prohibet fieri, etiam
CAP. XLVI. DEDUCENDO AD VARIA
propter duas diversas rationes^ qiiia iu ipsis
actibus, ratione objectorum quasi materia-
lium, est repugnantia, et respectu divinse vo-
luntatis magna indecentia.
10. Co7ifirmaiur ulterms. — Aliter etiam
idem declaro. quia si Deus prsedeterminat vo-
luntatem hominis ad «Uciendum actum pec-
cati, multo magis determinat intellectum ad
illud judicium^ quo in eodem instanti, cum
tali advertentia et consideratione^, judicat hoc
esse volendumj tum quia etiam intellectus est
causa secunda qusB non operatur, nisi prcemota
a Deo_, tum etiam quia in eo instanti in quo
Deus prgedeterminat voluntatem ad talem ac-
tum, supponit in intellectu totam cogitationem
et dispositionem cum qua voluntas operatura
est; ergo preedeterminat voluntatem ad volen-
dum sequi ductum illius judicii rationis; ?ed
in hoc magis intrincese includitur, ut volun-
tas velit, deficiendo a recta regula rationis^
cum illud judicium nou sit recta regula ratio-
nis; ergo necesse est ut Deus^ sic prsedeter-
minando voluntatem^ velit illam velle defi-
ciendo a recta ratione^ quod est peccare. Nam
certe qui vult aliquid fieri simile nigredini,
eo ipso vult fieri dissimile albedini , nisi sit
ignorans , et nesciat quid velit. Ita ergo si
Deus vult humanam voluntatem conformari
tdli judicio rationis^ quod est dissimile dicta-
mini rectse rationis , eo ipso vult discordare
(ut sic dicam) a regula rectae rationis , quod
est peccare. Unde sicut non permittit tantum
vokmtatem sequi tale judicium rationis^ sed
vult illud^ ita non permittit tantum peccatum^
sed illud vult.
11. SexUim alsurdim: Deiis erit causa pec-
cati. — SextO;, inde ulterius inferimus vulgare
inconveniens, nimirum sequi Deum esse cau-
sam peccati, vere et simpliciter loquendo, quod
viri catholici non concedunt. Ideoque respon-
deut non magis hoc sequi ex preevia illa prae-
determinatione, quam exsimultaneo consensu.
Unde sicut nos fatemur Deum efficienter cou-
currere ad actum peccati, et ad omne illud quod
materiale est in illo_, et nihilominus negamus
Deum esse causam peccati, ita illi respondent de
preedeterminatione^ quod causet actum peccati^
non peccatum. Est tamen longe diversa ratio;
quia nos non concedimus Deum f acere ut homo
faciat et velit id quod sine peccato facere non
potest, sed solum fatemur^ homine id faciente^
Deum etiam cooperari pro suo munere causae
universalis. At posita illa praedeterminatione^
necessario sequitur Deum^ qui illam immittit^
etiam facere ut homo faciat et velit aliquid
VIII.
INCOMMODA EADEM DOCTRINA, ETC. 225
quod sine peccato facere non potest_, quia facit
eum velle tale objectum^ et cum tali judicio
rationis_, ut impossibile sit facere aut velle si-
ne peccato, vcl ex natura rei^ vel hic et nunc,
supposita objecti prohibitione. Ex hoc ergo
speciali modo operandi efficaciter, videtur in-
ferri Deum esse causam peccati. Primo, quia
voluntas efficax, et (ut sic dicam) executiva
Dei est causa eorum qua3 simpliciter vult ; sed
Deus absolute vult peccatum hominis, seu ho-
minem peccare , quatenus absolute vult eum
facere quod sine peccato facere non potest^ ut
explicatum est; ergo est causa peccati homi-
nis. Item Deus est causa omnium quse facit
facere; sed facit facere peccatum; ergo. Minor
probatur, quia qui fecit efficaciter alium face-
re opus quod sine peccato facere non potest,
profecto fecit eum peccare^ nam qui fecit fa-
cere aliquod opus, consequenter facit facere
omnia sine quibus tale opus fieri non potest,
seu quse necessario sunt conjuncta tali operi :
nam sicut qui dat formam^ dat consequentia
ad formam , ita qui facit facere^ dat conse-
quentia ad tale facere; sed cum tali facere ho-
minis necessario est conjuncta malitia; ergo.
Imo ipsemet homo qui facit peccamm^ non
alia ratione est oausa sui peccati, nisi quia vo-
luntate sua se efficaciter determinat ad volen-
dum id quod sine malitia velle aut facere non
potest. Neque enim directe vult ipsam mali-
tiam ; imo soepe nollet illam; tameu quia suo
arbitrio et voluntate elegit id a quo non sepa-
ratur malitia^ virtualiter ac morahter vult il-
lam ;, et hoc modo est propria causa peccati ;
ergo similiter Deus_, volendo et faciendo ut al-
ter faciat quod sine peccato facere non potest_,
causat peccatum ejus.
12. Responsio confutatur. — Nec vis hujus
rationis eluditur^ dicendo Deum non peccare,
volendo et faciendo ut homo faciat quod sine
peccato facere non potest, quia hoc dato^ licet
non concesso^ nihilominus esset causa peccati,
faciendo hominem peccare. Unde Calvinus^ et
similes^ qui affirmant Deum esse causam pec-
cati^ negant Deum iu eo peccarO;, quia revera
qusestiones sunt formaliter diversa?^ unde aiunt
Deum non peccare in eo quod facit^, quia non
deficit a regula suse voluntatis, quce est vel
suamet scientia et ratio^ vel ipsamet voluutas
ejus, quse est per se regula sui_, et ita non
potest a seipsa discordare ; nihilominus tamenj
faciendo ut homo faciat quod sine peccato fa-
cere non potest^ esse causam peccati, non sui,
sed hominis. Nec etiam ejusdem rationis efB-
cacia tollitur,, dicendo actum hominis non ha-
15
2^20 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
bere rationem peccati, ut absoliite fit, sed ut
deficieuter fit^ et Deum non velle nec facere ut
actus ille deficienter fiat^ sed tantum ut fiat.
Contra hoc enim instatur ratione jam facta^
quia actum illum deficienter fieri ab hominej
nihil est aliud quam fieri libere cum tali ad-
vertentia et judicio rationis, quod in re non
est recta regulaj sed hoc modo Deus est prima
radiX;, et causa (ut ipsi expresse docent) quod
homo hic et nunc cum tali advertentia rationis
habeat vohtionem circa objectum contrarium
rationi; ergo impossibile est Deum facere ut
tahs actus sic ab homine fiat, quin faciat ut
deficienter fiat^ quia haec vel sunt prorsus idem^
vel Kcet ratione distingui valeant^ sunt pror-
sus inseparabilia.
13. Alia respo?isio ex Aiigttstino. — Sed
instant, quia simile argumentum objiciebat
Julianus^ ad probandum non dari peccatum
originaie, vel si datur, Deum esse causam ejus,
et illud solvit Augustinus^ lib. 3 contra illum,
cap. 9. Idemque argumentum circa peccalum
actuale ponit et solvit lib. 2 de liber. Arbitr..
cap. dO et 20^ dicens, quidquid est bonitatis in
actu peccati esse ex Deo, defectum autem non
esse exDeo. Eodemque modo solvit argumen-
tum D. Thomas 1. % queest. 79^ art. 2^ et
qusest. 3 de Malo^ art. 2 , et in 2^ distinct. 37^
qu83st. 2, art. 2,
1-4. Rejicitur. — Respondemus vel objectio-
nem hsereticorum non processisse ex eisdem
principiis, vel non fuisse recte applicatam.
Nam optime fieri potest ut idem argumentum
male objiciatur contra doctrinam fidei, et ideo
facile solvatur, optime tamen inducatur con-
tra falsam doctrinam^ et ideo non possit illi
eadem sokitio argumenti accommodari. Quod
in hac eadem materia ssepe accidisse, in libro 5
tractando de auxiUo efiicaci videbimus. Ita
ergo in proesenti dicimus non recte dictos Pa-
tres allegari, quod brevitcr ostendo. Nam Ju-
lianus, ex eo quod Deus facit humana corpora
sexibus distincta;, cum aUis ad generationem
neccssariis, inferebat^ si homo inpeccato con-
cipitur, auctorem illius peccati esse Deum ;
quai illatio facile negatur ab Augustino^ quia
mahnn illud, quod invenitur in prole con-
cepta , noii fructus (inquit) corporum, sexmcm,
conjimctiomm, secl originalis, veterisqu/e pec-
cati ; et iterum infra : Malum cum qiio nasci-
tuT liomo non est fructus corporum, etc, quo-
rum lonorum auctor est Deiis, sed primce prce-
varicationis, cvjics attctor est cliaholus.
15. Continuatur confiUatio, et qtiomoclo pa-
rentes non sunt causa peccati originalis in
DIVIN^ GRATI^ IN GENERE.
prole, et Deus prcccletermina^is ad actum ma-
lum sit caicsa peccati. — Non ergo est similis
illatio_, quia peccatum origiuale non sequitur
intrincese (ut sic dicam) et causaliter ex gene-
ratione naturali, sed conjungitur illi ex alio
influxu morali prioris peccati Adse in prolem^
seminali ratione ab ipso conceptam : neque
enim fieri posset ullo modo ut homo in origi-
nali peccato conciperetur, nisi actuale in pa-
rente prsecessisset. At vero malitia actualis pec-
cati sequitur intrinsece et causaliter ex actu
ipso positivo_, cum tali advertentia_, et circa ta-
lem materiam libere elicito_, et ideo vere est
homo causa talis malitise^ ex vi necessariae
consecutionis , licet physice non efliciat nisi
actum ipsum materialem. Parens autem proxi-
mus non est causa peccati originalis prolis^
etiamsi totum effectum positivum naturce phy-
sice efiiciat. Et ob eamdem causam, licet da-
remus Deum determinare voluntatem paren-
tum ad generationem prolis^ et facere ut illam
faciant _, nihilominus non esset causa origina-
lis pcccati^ quia hoc malum omuino accidenta-
rium est naturali generationi, et ab extrinseco
malo morali venit^ non ab ipsa generatione,
Secus vero esset si Deus prsedeterminaret vo-
luntatem liberam ad actum quem sine peccato
ab ipsamet hominis voluntate proveniente fa-
cere non posset^ nam in hoc opere ipse actus
hominis est vera causa malitise -, et ideo qui
ipsi homini esset auctor et radix^ imo et efli-
cax motor determinans ad talem actum^ excu-
sari etiam non posset quin esset auctor mali-
tiee^, qu83 ex illo intrinsece sequitur. Quod dis-
crimen ex alio genere causalitatis evidentius
explicatur : nam si quis consulat et procuret
ut homo generet hominem es legitimo matri-
monio, non censetur causa peccati originalis
prolis^ et ideo Deus ipse potest id consulere^
vel pra^cipere. At vero si quis consulat homini
ut talem actum liberum hic et nunc in hac
materia faciat^ qui sine malitia ab eo, cui da-
tur consilium;, fieri non potest, censebitur
causa ipsius malitise et peccati : et ideo non
potest Deus illo modo preemovere hominem ad
actum positivum peccati. Est ergo evidens dif-
ferentia inter peccatum originale et actuale.
Unde obiter novum argumentum nobis resul-
tat, quod post completam responsionem hujus
instantise proponemus.
16. £!xplicatur Augustimcs. — In altero ita-
que loco Augustinus de actu peccati tractat ,
et non solvit objectionem hoereticorum, sed
quoniam dixerat hominem peccare cum vo-
luntarie se avertit ab incommutabili bono^
CAP. XLYI. DEDUCENDO AD VAKIA
et ad commutabile se convertit , quserit , cum
vohmtas faciat hoc moiu suo, unde iste onotus
existat: si eiiim motus iste, id est, adversio
voluntatis a Deo, sine dubio peccatum est, num
fossumus auctorem peccati Deum dicere? Non
erit ergo iste motus ex Deo ; unde igitur erit ?
Et in summa respondet motum illum aver-
sionis^ quod fatemur esse peccatum;, ad Deum
non pertinere_, licet actus ijise, quatenus ali-
quid entis est^ seu formoe inchoatio^ aliquid
boni sit, ac proinde sit ex Deo. Ex qua res-
ponsione^ solum habetur posse Deum efficere
actum materialem peccati, non causando pec-
catum, quod verissimum est ; non tamen ha-
betur posse Deum pr^determinare vohmta-
tem humanam ad actum qui sine maUtia fieri
non potest, et non esse auctorem et causam
peccati. Nam illa duo valde diversa sunt^ et
multo major est influentia praedeterminans et
cooperans simul, quam sohim cooperans.
17. Confirmatur ex aliis Augustini erhis.
— Unde idem Augustinus, quia eo loco bre-
vibus et generahbus verbis questionem expe-
dierat^ statim in hbro tertio eam exactius de-
clarare aggreditur , et totam rationem ob
quam voluntas hominis est causa peccati^, et
non voluntas Dei^, in eo ponit quod antea in
h \, c. \\, dixerat, et supra a me allegatum
est : Quia nulla re fit mens serva libidinis,
nisi propria voluntate, quia nec superiori, nec
tequali voluntas potest ad lioc dedecus cogi ;
quod in rigore nostro scholastico positum
non est , ut significat propriam violentiam
contra internum appetitum, sed ut significat
necessitatem vel motionem ab extrinseco pro-
venientem^, cui resisti non possit. Unde paulo
antea dixerat Augustinus^ si natura^ vel ne-
cessitate existeret tahs motuS;, non foxe culpa-
bilem; ubi naturss nomine indicat necessita-
tem ab intrinseco; nomine autem necessitatis
illam quae est ab extrinseco. Utramque ergo
ab hoc motu exchidit^ unde conchidit: Restat
igitur ict ejus sit proprius iste motus, quo
fruendi voluntatem ad creaturam a creatore
convertit : et infra : Prceterea, qu/id opus est
qucerere unde iste motus existat, quce voluntas
avertitur ah incommutabili bono ad commuta-
bile bonum , cum eum non nisi animi, et vo-
luntarium (id est, liberum)^ et propter Jioc cul-
pabilem esse fateamur? In quo cUscursu, ad-
junctis verbis supra allegatis ex hbro l^c. \\,
satis profecto indicatur sensisse Augustinum^
ideo non esse Deum causam peccati hominis^
quia hcet faciat motum ihum quo homo pec-
cat^ concurrendo cum homine, non tameu fa-
INCOMMODA EADEM DOCTRINA, ETC. 2ii7
ciendo ut homo iUum faciataut veUt^ nec iUum
movendo_, sed sinendo ut se moveat, ofierendo
iUi concursum, quatenus ratio et munus causse
primse id postulat.
18. Ciir Deus non sit peccati causa. — Tan-
tum ergo abest ut ex Ula responsione Augus-
tini ratio a nobis facta enervetur^ ut roboretur
potius et confirmetur. Nam revera potissima
ratio^ et fortasse unica^ cur Deus^ concurrendo
ad totum materiale peccati, nuUo modo causat
formale^ est quia ad iUum actum^ cui con-
juncta est maUtia^ non impeUit uUo modo
humanam voluntatem, sed sinit iUam se de-
terminare., et ex parte sua sohim ofiert con-
cursum modo quodam de se indifferente ex
generaU lege non subtrahendi causis secundis
cooperationem necessariam^ et suis naturaU-
bus facuhatibus consentaneam. Nam quia U-
berum arbitrium dupUcis determinatiouis est
capax^ in bonum^ scUicet^ et in mahim, Ucet
Deus ex se bonam ejus determinationem cu-
piat, nihilominus neutram dare vohut;, gene-
raUter loquendo, ne usum naturaUs U}»ertatis
impediret^ ac propterea vohuitati commisit ut
in quam veUet partem se determinaret, et ad
utramque determinationem coucursum suffi-
cientem obtuUt; ideoque, Ucet determiuatio
ad objectum prohibitum non fiat sine concursu
Dei^ radix tamen ejus et propria origo est
voluntas creata^ et ideo ipsa est causa iUius
maU quod ex taji actu sequitur, non Deus. Et
ideo etiam Deus propriissime dicitur iUam
maUtiam permittere^ quia iUam non intendit,
neque aUquid ex quo ilia necessario sequatur,
sed soium sinit vohmtatem_, ut.ipsa se quo
vohierit determinet;, neutram partem impe-
diendo efficaciter^ et hoc est propriissime per-
mittere. At vero si Deus esset prima radix^ et
causa faciens voluntatem determinari ad ob-
jectum cui est vel intrinsece^ vel hic et nunc
inseparabihter conjuncta maUtia^, iUi esset
attribuendus lapsus tanquam impeUenti in
Ulum_, et non posset dici sohim permittere
iUum^ sed potius facere : neque haberet excu-
sationem uUam, quia uon ex vi generalis ne-
cessitatis causae primae^ sed ex sua tantum
voluntate determinaret suum concursum ad
hanc partem potius quam ad iUam : qiiod non
ita est in concursu concomitante. quem ne-
gare non debet, neque impedire quominus in
particulari talis sit quaUs per Ubcri arbitrii
concomitantiam fuerit determinatus. Nec aU-
ter hanc rem explicare potuerunt antiqui
Theologi^ Bonaventura^ ScotuS;, Gabriel^ et aUi
cap. 19 aUegati^ ncc D. Thomas aUter eam-
228
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN^ GRATL^ IN GENERE.
dem difficultatem resolvit, ut mox videbimus.
49. Sepiimwn absurdum : Deus consulendo
peccatum esset ejus causa; ergo multo magis
voluntatem ad illud efficaciter movmdo. — Sep-
tima ratiO;, quae (ut supra dixi) ex prsecedenti
resultatj et eam confirmat, est^ quia si Deus ex
parte rationis moveret voluntatem ad objec-
tum peccati, consulendo illud, vel considera-
tionem ejus excitando aut augendo, quamvis
non consuleret malitiam directe, esset niliilo-
minus simpliciter causa peccati, et ideo repu-
gnat bonitati Dei ita movere ad actum peccati^
etiam pro materiali; ergo multo magis erit
Deus causa peccati, si efficaciter voluntatem
impellat in talem actum, quem sine peccato
facere non potest, magisque hoc bonitati Dei
repugnat. Respondebunt fortasse diversitatem
aliquam rationis excogitando. Nam si Deus
suadendo induceret ad actum peccati, Gsset
causa moralis ejus^ et ideo esset causa malitice
moraliSj quia eliectus unius generis in causam
ejusdem generis reducitur : at vero cum mo-
vet preedeterminando potentiam, operatur ut
causa physica, et ideo est causa entitatis phy-
sicae, non mahtiai morahs. Sed hffic suasio
facile refellitur^ quia causa denominalur mo-
rahs, vel ex modo operandi ex parte sua, sci-
hcet, hbere, vel ex modo influendi in effec-
tum, quia non est directe et per se ihi dando
esse , sed inducendo vel inchnando causam
priori modo moralem ad effectum. Prior causa,
licet sit morahS;, simul potest esse physica,
sicut vohmtas ipsa est causa morahs et phy-
sica sui actus hberi ; hoc autem modo, Deus
est etiam causa morahs^ quia hbere agit; imo
jam probavi quod, si prffideterminat ad actum
peccati hominis voluntatem summa efficacia,
pro sola sua hbertate id facit; ergo hcet phy-
sice etiam determinet;, erit causa morahs et
physica : ergo erit muho magis causa peccati,
quam si solum consuleret peccatum : sicut
vohmtas consentiens tentationi dsemonis ma-
gis est causa sui peccati, quam daemon, hcet
ipsa sit causa physica sui actus reahs^ et dse-
mon tantum sit causa morahs. Unde posterior
modus causse morahs, licet sufficiat ad ah-
quem modum causandi peccatum, non est
simphciter necessarius^ quia si ccelum, verbi
gratia^ per impossibile determinaret volunta-
tem ad actum peccati per suum influxum,
esset causa peccati, hcet non morahs, sed
physica ; et habitus vitii potest dici causa pec-
cati, licet non influat in actum modo morah^
sed physico^ et quia suo pondere inchnat vo-
luutatem ad actum positivum peccati ; Deus
autem si inchnaret vohmtatem ad actum pec-
cati, speciali modo excitando passionem in ap-
petitu, diceretur causa peccati^ quia iho mo-
do induceret hominem ad peccatum, etiam-
si passionem iham physice causaret. Denique
minus influit in actum causa morahs, quam
physica ; ergo si morahs causahtas sufficit ut
ahquis dicatur causa peccati^ a fortiori per mo-
tionem physicam erit causa peccati, quamvis, ut
dicatur causa morahs, necessarium sit ut iham
motionem physicam moraliter, id est, libere
tribuat, quod etiam in Deo invenitur, ut dixi.
20. Octavum absurdnm : Deus esset causa
non modo physica, sed etiam moralis peccati.
— Unde sumi potest octava ratio, quia si Deus
prajmovet, apphcat et efficaciter determinat
vohmtatem hominis ad actum qui peccami-
nose fit, nec ahter hic et nunc fieri potest, se-
quitur non sohim esse causam physicam, sed
etiam moralem : consequens muho magis fal-
sum est; ergo. Probatur ■sequela, quia Deus
est non tantum causa physica ihius actus ad
quem preedeterminat, et ipsiusmet prsedeter-
minationiS;, sed etiam est causa morahs utrius-
que ; ergo est etiam causa moralis peccati.
Probatur consequentia^ quia dsemon tentans,
et homo male consulens, non alia ratione est
causa peccati^ nisi quia est moralis causa in-
ducens hominem ad illum actum : nam ad ma-
litiam ipsam in se et directe non inducit, sed
sohim quatenus ad actum consequitur ; ergo
si Deus est causa moralis non solum inducens^
sed etiam impellens efficacissime, est profecto
causa moralis peccati. Quod autem Deus in
illa actione sit causa moralis ex parte suse li-
bertatis, manifestum est, nam Deus libere mo-
vet et determinat voluntatem. Deinde quoad
modum causalitatis seu influxus in volunta-
tem, probatur, quia prater iufluxum physi-
cum liabet etiam moralem, quia Deus non
tantum prsedeterminat vohmtatem immediate
ad concursum^ juxta illam sententiam, sed
etiam prsedeterminat intellectum ad cogitan-
dum de tali objecto, et ad tale judicium de illo
ferendum. Et quando objectum illud per alias
causas secundas applicandum est^ illas etiam
ad illam applicationem preedeterminat , ac
tandem etiam prEedeterminat intellectum ad
tale judicium de tali objecto ferendum ; ergo
mediante tali cogitatione et judicio^ est causa
moralis iuducens voluutatem ad talem consen-
sum : non enim dsemon vel malus homo alia
ratione est causa moralis similis consensus_,
nisi quia medio aliquo objecto vel consilio mo-
raliter movet vohmtatem.
CAP. XLYI. DEDUCEWDO AD VARIA
21 . Confirmatur luec ratio. — Accedit quod si
Deus^per deliberationem sufficientem ad con-
sensum^ determinat voluntatem ad illum,
etiam ante perfectam deliberationem^ existente
in intellectu imperfecta cogitatione, determi-
nabit voluntatem et appetitum ad indeliberatos
motus concupiscentia3, et affectiones inclinan-
tes ad consensum ; ergo hac etiam ratione erit
causa moralis talis consensus : nam bic etiam
modus causandi^ quo appetitus inferior excitat
superiorem^ et affectio indeliberata ad deli-
beratum consensum inducit^ moralis est^ ut
in superioribus in excitante gratia est decla-
ratum : eadem enim est proportio in caeteris
actibus. Sicut ergo Deus est causa moralis ac-
tuum perfectorum gratiae, excitando volunta-
tem^ non solum medio intellectn^ sed etiam
per antecedentes affectiones ejus bonas^ ita erit
causa moralis illius consensus realis quo pec-
catur, inclinando voluntatem, tam per intel-
lectum, quam per priBevios motus ejusdem vo-
luntatis ; nihil ergo deerit ut absolute et sim-
pliciter sit causa peccati. Potest autem quis
objicere hoc argumentum eodem modo pro-
cedere contra concursum simultaneum Dei^
quia per illum etiam efficit cogitationem et
judicium intellectus, et omnes praevios motus
concupiscentise. Respondemus autem esse
longe diversam rationem^ supponendo quod
Deus nullam causam praemoveat ad actionem
suam;, quia tunc solum ad modum causa na-
turalis cum singulis concurrit^ non vero mo-
raliter inducit^ ut in sequenti ratione amplius
explicabo.
22. Nonum alsurdum : Deus voluntate di-
recta prcedeterminadit ad peccatum, quod ejus
bonitati repugnat. — Nono^ confirmantur ra-
tiones tactee : nam sequitur Deum, ex inten-
tione directa qua ex se decrevit ut vohmtas
hominis habeat talem actum;, quem scit sine
peccato ejusdem hominis fieri nonposse^ pra;-
determinare hominem ad ilhim actum : hoc
autem repugnare videtur divinse bonitati et
sapientiae ; ergo et prsedeterminatio illa. Se-
quela probatur, quia qui ponunt Deum effi-
cere iu voluntatem hominis illam prsedetermi-
nationem^ consequenter dicunt illam suppo-
nere in Deo vohintatem absolutam et effica-
cem^, qua vult ut homo hic etnunc^ et circa tale
objectum^ habeat talem consensum, et ab illa
vohmtate dicunt procedere prsedeterminatio-
nem ad extra : illa autem voluntas Dei est ef-
ficax intentio talis effectus;ergo exintentione
absohita ejusdem effectus^ et propter ilhim;,
dat Deus illam praedeterminatiouem. Atque
INCOMMODA EADEM DOCTRINA, ETC. 229
ita videntur plane confiteri auctores contrarite
sententise. Dicent tamen non repugnare divi-
nae bonitati^ quia Deus non intendit maUtiam
iUius actus^ sed actum ipsum, qui naturaUter
bonus est.
23. Rejicitur responsio adversariorum. —
Nihilominus tamen hoc non evacuat difficul-
tatem. Primo, quia non solum est contra pru-
dentiam et integram^lbonitatem intendere ma-
htiam actus^ quod vix Dsemones faciunt ; sed
etiam intendere ex se^ ex propria tantum vo-
luntate_, actum alterius, a quo in illo mahtia
est inseparabihs ; nam ex objecto ipso et ex
terminis apparet in tali intentione qusedam
indecentiaj et improportio cum summa pru-
dentia et purissima bonitate. Deinde, quia ho-
mo provocans ahum ad cooperandum peccato
suo, non intendit ut ille cooperetur ad mali-
tiam^ sed solum ad entitatem operis sibi utihs_,
vel delectabilis ; tamen quia ilh cooperationi
positivse necessario est conjuncta malitia,
ideo iham intendere contra prudentiam et bo-
nitatem est ; ergo multo magis repugnat bo-
nitati divinas similis intontio. Nec refert si
dicas liomini esse prohibitum inducere alte-
rum ad sibi cooperandum in actu peccati, et
ideo in eo peccare, Deum autem non peccare.
Jam enim dixi nunc non tractari au Deus pec-
cet_, necne, sed an illa sit intentio virtuahs
mahtise^ propter quam repugnet Deo, et quoad
hoc videtur concludere exemphim a paritate
rationis. Accedit quod in homine id non est
mahim, quia prohibitum : quod autem tale
est, etiam repugnat DeO;, non propter prohi-
bitionem^ sed propter intrinsecam bonitatem
ejus_, sicut est mentiri^ et similia. Nam certe
non videtur minus ahena a divina bonitate
tahs intentio, quam mendacium ; quam pro-
portionem in sequenti ratione amphus expU-
cabo.
24. Gonfirmatur. — Ledesmce doctrina inso-
lita, Deo praideterminationem moralem ad pec-
catum trihuens. — Denique si Deus efficaci-
ter intendit ut homo habeat talem actum,
certe ex vi ilUus intentionis efficit in iUo talem
cogitationem ; imo et procurat ut iUa sit apta
et congrua ad iUum consensum obtinendum ;
ergo inducit ad illum actum, ut propriissima
causa moraUs, quia et moraUter operatur ex
intentione taUs finis, et ex eadem intentione
appUcat media quae moiaUter possint homi-
nem moverC;, et inducere ad talem actum ; est
ergo causa moraUs talis actus cum omni pro-
prietate. Verumtamen non deest auctor qui
non solum hoc concedat, sed etiam doccat
230 LIB. III. DE AUXILIIS mTERNIS
Deiim prcedeteraiinare moraliter voluutatem
liominis ad conscnsum, cui necessario est con-
juncta malitia. Ledesma enim^ art. 43, con-
clus. A et 5, licet certissimum esse dicat, Deum
non prsedeterminare moraliter voluutatem
liominis ad actum, qui est peccatum, consu-
lendo vel praacipiendo illum , nihilominus ad-
dit esse certum Deum prasdeterminare mora-
Jiter et morali modo voluntatem liominis ad
actum peccati, quoad substautiam ejus^ seque
et ad actum virtutis, tum preedeterminando im-
mediate voluntatem modo accommodato sute
natur^e, tum per cogitationem proponendo
voluntati objectum secundum quamdam ra-
tionem boni et convenientis ; fateturque hoc
sequi es illa sententia physicas prtedetermi-
nationis.
25. Con/irmatur. — At hoc ipsum nobis suf-
ficere videtur ad evitandam et fugiendam il-
lam sententiam. Unde non invenio aUum sec-
tatorem ilhus assertionis de physica prasde-
terminatione, qui ausus fuerit etiam preede-
terminationem moralem ad actum peccati Deo
tribuere. Et licet forte Ledesma magis conse-
quenter vim illationis viderit, nimium tamen
videtur excedere admittendo tale consequens,
quia non apparet qua ratione negari conse-
quenter possit Deum esse causam moralem
peccati, quia quod non intendat directe mali-
tiam, non est sufficiens ratio, ut ssepe proba-
tum est : in rehquis autem habet omnia quae
in quacumque causa peccati, extra ipsummet
hominem peccantem, iuveuiri aut desiderari
possint; sed ait Deum, ex parte intellectus,
solum tribuere id quod necessarium est ad
determinandam morahter vohuitatem, ut H-
bere ehciat talem actum; ultra hoc vero non
addere quidpiam aUud quo voluntatem aUiciat
ad talem actum, vel iUum consulat. Et hoc
satis esse putat ut Deus non causet peccatum ;
sed hoc improbatur efficaciter. Primo, quia
ad absohitam rationem causa^ non est necesse
ut faciat superabundanti aut excedenti mo-
tione (ut sic dicam), sed est quod faciat suffi-
cienti et efficaci, et hoc conceditur Deo re-
spectu peccati, tam in genere causae physicse,
quam moraUsj ergo iu utroque genere est
causa peccati. Secundo, quia inde optime de-
monstratur, ut Deus sit causa peccati, non
esse necessarium ut intendat maUtiam; nam
si cousuleret vel speciaU modo aUiceret ad
iUum actum, esset causa peccati, etiamsi maU-
tiam non directe intenderet;ergo ut sit causa
peccati_, nou est necessaria iUa directa inten-
tio ; ergo si inducit sufficienter et efficaciter
DIVIN^ GRATL^ IN GENERE.
ad actum habentem intrinsece annexam ma-
Utiam, Ucet iUam non intendat, neque extra-
ordinariam motionem preebeat, iUa sufficiet
ut sit vera causa moraUs et physica peccati.
26. Prajterea ad idem argumentor, quia
iUud judicium, quod sufficit et necessario proe-
cedere debet, ut vokmtas peccet, est quoddam
consilium, vel potius suppouit iUud, et est
quasi consummatio consiUi, juxta doctrinam
generalem de actibus humanis ; ergo si Deus
ita praemovet, et prsedeterminat inteUectum
ad iUam cogitationem et consuUationem, ut
taudem perveuiat ad tale judicium, ideo dici-
tur determinare voUintatem moraUter; eadem
ratione dicendus est movere consulendo, quia
iUud consiUum totum ex prsedeterminatione
Dei est, et ideo iUi tribuendum est; est ergo
Deus co.usa moraUs ilUits actus, consulendo
iUum ; ergo est, in eodem genere moraU, causa
peccati : nam si consuleret vehementiori aut
speciaUori modo, Ucet id faceret iutentando
sohim actum sine inteutione maUtiee^ esset
nihiiominus causa maUtise peccati ; ergo etiam
consiUendo quantum sufficit et efficax est ad
prsedeterminandum moraUter, erit causa ma-
Utiee.
27. Ledesmce respo7isio. — Videtur autem
dictus auctor tacite ad hoc respondere quadam
mirabiU doctrina , videUcet judicium quod
pra3cedit actum peccati, Ucet in se sit uuum,
habere dupUcem rationem, unam, secimdum
quam judicat, verbi gratia, actum dicendi
falsum, hic et nunc esse convenientem et uti-
lem, ac proinde sub aUqua ratioue bonum;
aUam, secundum quam judicat esse makim
contra rectam rationem; et sub priori ratione
dicit judicium iUud esse a Deo, non autem
sub posteriori ratione : Qicia Deiis (ait) non
prochicit illucljucUcium, cjuatenus clictat de ipso
peccato ut sic, quia tale judicium est peccatum,
et hac ratione videtur concludere Deum non
esse causam moralem peccati, Ucet sit causa
moraUs ipsius actus, qui est peccatum.
28. Confutatu,r. — Sed doctrina iUa neque
evacuat difficultatem , nam vel est sermo de
judicio inteUectus, ut ordine naturaa antece-
dit consensum Uberum vokmtatis, vel ut sub-
sequitiu\ Priorimodo, nuUa rationc conside-
rari potest sub qua non producatur a Deo ;
tum quia sub nuUa ratione potest esse pecca-
tum, ciim sit aute Uberum consensum vokin-
tatis ; tum quia judicium de actu peccati, ut
makim est et contra rationem, id est, quo ju-
dicatur tale esse, verum est ; ergo simpUciter
bonum, et a Deo ; imo etiam per se potest esse
CAP. XLVII. SENTENTIA SUPERIORIS CAPITIS EX SCRIPTURA, ETC,
231
intentum, et datum a Deo sub illa ratione po-
tius quam sub alia, quia sub illa magis avertit
voluntatem ab effectu , quam invitet illam.
Judicium autem de actu peccati, quod sit de-
lectabilis, vel alia inferiori ratione conveniens.
licet sit verum^ et fiat concurrente Deo^ cum
de se magis incliuet ad peccatum, seu actum
peccati^ non est sub ea ratione ab eo intentum^
sed permissum. Judicium vero practicum ,
quod potest esse de actu peceati exercendo^
vel per consensum amplectendo, licet, in
quantum preefert bonum commutabile in-
commutabili, sit falsum, nihilominus a Deo
producitur per concursum generalem , quia
habitudo talis judicii ad tale objectum quid
reale est^ et ideo non potest esse sine efEcacia
Dei ; ergo nuUum est judicium de actu pec-
cati, quod non producatur a Deo ; ergo eva-
nescit illa distinctio ; ergo si Deus prsedeter-
minat bomini, vel procurat baec duo poste-
riora judicia, ut bominem ad materialem con-
sensum circa materiam peccati inducunt, non
videtur posse negari, quin ad peccatum mo-
raliter inducat^ sitque vera causa ejus^ quod
nec conceditur, nec concedi potest.
29. Altera o^esponsio, et evasio rejicitiir. —
Hic autem iterum occurrit evasiO;, quia simile
argumentum fieri potest , licet demus Deum
concurrere ad substantiam actus peccati per
sokim concursum simultaneum;, quia^ hoc non
obstantB;, semper pra^cedit judicium intellec-
tuSj quo voluntas moraliter movetur et indu-
citur^ et Deus efficit illud judicium ; ergo per
illud dicetur inducere moraliter voluntatem
ad actum peccati^ ac proinde esse causam mo-
ralem peccati. Respondemus esse longe dissi-
milem rationem ; nam e medio sublata prse-
determinatione pbysica , etiam ipsum judi-
cium fit a Deo pbysice solum per concursum
concomitantem, qui concursus non datur ex
peculiari et efficaci intentione inducendi vo-
luntatem in talem consensum (in quo nos po-
nimus deformitatem causalitatis moralis, quee
ex contraria sententia sequitur), sed datur ex
generali intentione concurrendi cum causis
secundis, juxta exigentiam earum. Unde de-
terminatio ad tale judicium non est primario
ex Deo , sed ex eoncursu causarum secunda-
rum , et ideo non potest dici Deus moraliter
influere in tale judicium^ sed pbysice_, licet il-
lummet influxum libere ac subinde moraliter
quoad modum agendi ex parte Dei tribuat.
Aliunde vero licet judicium illud semel fac-
tum, et existens in intellectu, moraliter indu-
cat bominem, nihiLominus illa inductio ut mo-
ralis non tribuetur Deo, quia neque est a Deo
intenta, neque fit per novam actionem, sed
pes solam metaplioricam motionem , et quasi
per formalem cognitionem quam prajbet ipsum
judicium, ideoque nullo modo potest tribui
Deo^ ut moraliter moventi;, seu inducenti vo-
luntatem.
30. Confirmatur doctrina, allata. — Nec
enim necesse est ut omnis efiectus formse effi-
cienter a Deo productae refundatur in Deum
in eodem genere causse : nam licet forma det
formaliter suum effectum , Deus non dat for-
maliter^ sed effective ; sic ergo licet illud ju-
dicium moraliter seu metaphorice moveat vo-
luntatem, Deus non movet illam^ moraliter
inducendo illam , quia nec Deus illam induc-
tionem intendit., neque ad illam aliquid ex
parte sua adhibet praeter physicum concursum
ad entitatem ipsius judicii. Longe autem di-
versa ratio est, si omnes hi actus ex praedeter-
minatione et primaria Dei intentione fiant ;
sic enim Deus prseordinat , et quasi utitur in-
tellectu et ejus judicio ad inducendam mora-
liter voluntatem in talem actum^ per quam
intentionem et ordiuationemj motionem illam
moralem suam facit^ atque ita ipse est prima
causa moralis et efficacissima illius actus.
Item^ quia consequenter dicendum erit Deum
observare occasiones, et disponere causas ex-
citantes talem cogitationem^ tali modo et op-
portunitate^ ut effectum illum consequantur.
Et licet de solo actu materiali admittatur, est
satis magnum absurdum et indignum divina
bonitate^ quod suo solo arbitrio, et providen-
tia physica et morali procuraverit Deus, ut
essent in humano genere infmiti pene actus a
quibus est inseparabilis malitia , prseterquam
quod, illo posito, vitari non potest, quin Deus
sit causa moralis peccati et ipsius malitise^ ut
satis probatum est.
CAPUT XLVII.
SENTENTIA SUPERIORIS CAPITIS EX SGRIPTURA ET
CONCILIIS GOLLIGITUR.
I . Deim non determinare ad acttmi peccati
ostenditur ex Scriptiira. — Ex his rationibuS;,
quibus veritatem nostrse sententia^ ejusque
pietatem ostendimus, colligimus ulterius quam
sit contraria sententia aliena a modo quo
Scriptura loquitur de affectu Dei erga pecca-
tum^ et eos qni illud committunt. Nam de
peccato dicit Sap. \k: Odio Deo snnt impins
et impietas ejus. Respondebunt hoc dictum
232 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
esse de peccato, ut peccatum est, et de ma-
litia ejus. Et est quidem hoc verum, sed non
iufringit vim testimonii. Nam quomodo cre-
dibile est ut qui malitiam non ficto, sed vero
et ingenti odio prosequitur , actus ipsos a
quibus est inseparabilis malitia^ tanto amore
prosequatur^ ut absoluta voluntate primaria^
et solius sui beneplaciti^ ex eeternitate tot
actus similes fieri disposuerit, quos in tem-
pore efficaci preedeterminatione faciat ut a
voluntatibus humanis fiant? Certe hoc non
esset odii indicium , sed magnum argumen-
tum amoris erga malitiam quse tales actus
comitatur, quod absit de Deo sentire ; eodem-
que modo induci possunt verba Abac. i : M^m-
di simt oculi tui ne mdeant malim, et ad ini-
quitatem respicere non potest. Si enim Deus
voluntate beneplaciti vult et facit facere ac-
tus peccatorum , approbat illos, et libenter
videt ac respicit approbationis scientia, con-
tineturque sub illis verbis : Vidit\ Detis cunc-
ta guce fecerat, et erant valde lona. Qui ergo
fieri potest ut qui ita odit malitiam^ ut in il-
lam respicere non possit^ ita approbet^ sciat,
et velit actus sine quibus illa mahtia non esset^
neque ipsi possunt esse quin illa sequatur ?
Certe hgec duo non cohajrent cum prudenti
dispositione et mundissima vokmtate.
2. Alialom Scripturce. — Prasterea ad pec-
eatorem dicitur Ecclesiast. 15 : iV^ dicas: Per
Deum abest ; ille me hnplanamt, cujus testi-
monii priora verba in Ubro sequenti sgepe
repetemus, ad colligendum ex illis auxihum
sufficicns ex parte Dei ad non peccandum.
Unde a fortiori sumitur argumentnm ; nam
illa excusatio carentigs auxilii sufficientis, si
vera esset^ sufficiens esset, ut ibi ostende-
mus ; ergo multo magis erit justissima excu-
satio peccatoris, si possit dicere Deum prae-
determinasse voluntatem suam ad actum
peccati; quid cnim poterat ipse facere_, ne
talem determinationem reciperet , vel ne illa
recepta consentiret ? Item in hac excusatio-
ne revera inchiditur altera de negatione auxi-
lii sufficientis, quia illa preedeterminatio est
efficacissima motio ad consentiendum^ seu vo-
lendum bonum delectabile vel utile proposi-
tum; ergo qui non habet auxilium ad ca-
vendam illam necessitatem ;, vel resistendum
illi^ non potest dici habere auxilium suffi-
ciens ad non habendum ilkim consensum, vel
actum volendi, et multo minus habet potes-
tatem ad liabendum ilkim sine peccato ; ergo
non habet auxikum sufficiens ad non peccan-
dum; praeterquam quod nec ad dissentien-
DIVIN-^ GRATI.-E IN GENERE.
dum habet necessarium auxilium, quia non
habet preedeterminationem sine qua impossi-
bile est habere actum dissentiendi : quod
argumentum in kbro S latius tractandum
est.
3. TJrgetur idem locus. — Posteriora autem
verba ilkus testimouii videntur pro causa
prcesenti satis expressa ; quid enim est pecca-
torem implanare, nisi vel decipere^ vel indu-
cere, ut legit Augustinus de Grat. et kb. ar-
bitr.^ cap. 2. Utrumque autem facitDeus, si
ad actus;, quibus homines peccant, eos prsede-
terminat ; quia^ ut ostendimus, si Deus pra3-
venit voluntatem, ut velit objectum pravum^
multo magis praevenit intenectum^ ut judicet
ikud esse volendum ; cum autem Sapiens di-
cat : Errant qui operantur onalum, ikud judi-
cium semper includit practicam deceptionem ;
ergo si Deus illam per concursum prsevium
immittit^ non sine causa dicere potest pecca-
tor : Ille me implanamt. Secundum probatur,
quia ille qui impekit ad actum cum quo J^pec-
catur, et sine quo non peccaretur, in eumdem
maxime inducit ; ita vero se habet Deus erga
hominem peccatorem_, si ikum prsedeterminat,
quia priBdeterminatio ika est quidam vehe-
mens impulsus , non sokim inducens , sed
quasi etiam prsecipitans peccatorem in talem
actum. Cur ergo miser homo jure non dicat :
Ille me implanavit ?
A. Confirmatur . — Cum ergo Sapiens ta-
lem excusationem ut frivolam rejiciat^ satis
certe inckidit talem de Deo opinionem;, quod
preedeterminet homines ad actus quibus pec-
cata committuntur. Nam quod Sapiens lo-
quatur non solum de maktia actuum , sed
etiam de ipsis actibus^ ratio quam subjungit
manifestat^ dicens : Ne dicas : Ille me impla-
navit ; non enim necessarii sunt illi Jiomines
impii. Qui enim akum in peccatum ^inducit ,
non solet id facere quia indiget ejus maktia,
sed quia necessariam sibi reputat ejus actio-
nem., vel ad suam delectationem, vel ad uti-
ktatem, vel ad explendum akud desiderium
suum. Sic ergo ait Sapiens non esse Deo ne-
cessarios komines impios^ quia non indiget ,
ad fines providentise suse^ actionibus quibus
ipsi fiunt impii. Unde etiam cokigitur Deum
ex se non" prseordinare aut veke ut tales ac-
tiones fiant^ sed permittere tantum illas^ non
negando necessarium concursum ; et postquam
preevidet futuras^ ikas ad poenam ordinare, vel
occasionem majus akquod bonum faciendi ex
eis sumere.
5. Alia loca Scripturw. -— Atque ad eum-
CAP. XLVII. SENTENTIA SUPERIORIS CAPITIS EX SCRIPTURA, ETC.
233
dem modum confirmari potest eadem veritas
ex aliis locis Scriptura?^ in quibus dicitur,
Deiim neminem tentare , Jacob. 1; utique ad
malum_, sive ut malum est , sive ut est ac-
tus a quo non separatur malitia. Hunc enim
sensum prfficedentia et subsequentia verba
manifeste postulant ; ait enim Jacob : Nemo
cum tentatur dicat quoniam a Deo tentatiir.
At non dicuntur bomines tentari quaudo in-
ducuntur vel sollicitantur ad malitiam, vel
ad peccatum formaliter ; vix enim aut nun-
quam talis tentatio accidit ; sed tentantur
quaudo sollicitantur , vel inducuntur ut fa-
ciant talem vel talem actum cui conjuncta
est malitia ; hoc ergo modo probibetur unus-
quisque dicere quoniam a Deo tentatur ; |eo-
dem ergo modo dicitur Deus neminem ten-
tare. Item additur ibi : Sed tmusquiscjue ten-
tatur a concupiscentia sna. At coucupiscentia
non tentat inducendo ad malitiam lormaliter^
ut est per se notum , quia malitia non cadit
sub sensum ; sed inclinando vohmtatem ad
bonum sensibile^ quae inclinatio de se non
est ad mahimj cum naturahs sit ; ergo eodem
modo non tentat Deus : ergo multo minus
voluntatem ad tale bonum amandum deter-
minat. Probatur heec uhima consequentia ,
quia muUo major et efficacior esset tahs mo-
tio, quam quEehbet aha tentatio^ qu£e ab ho-
mine vel dffimone fieri solet , imo etiam quam
tentatio ipsiusmet Dei^ si per impossibile per
quamcumque aham motionem prseviam^ vel
excitationem, ex parte objecti^ vel vohmtatis
a Deo fieret; nuha enim tam efficax esset
sicut preedeterminatio.
6. Evasio rejicitur. — Sed forte quis elu-
det testimonium, dicendo iham prsedetermi-
nationem non csse tentationem , quia tenta-
tioni resisti potest ; ihi autem prsedetermina-
tioni resisti non potest. At hoc est tantum
voce ludere^ et majus absurdum in re conce-
dere. Nam si turpe estj et Deo indignum, ita
nos prajmovere ad tales actus materiales , ut
ei resistere possimus, profecto turpius et de-
formius est ita prsemovere nos ad eosdem
actus^ ut ilh non possimus resistere ; preeter
aha muha absurda quse inde sequuntur, nimi-
rum^ quod vim quamdam inferat Deus vohan-
tati humanse, ut eam facere faciat hujusmodi
actus, et nihilominus eam puniat, vel quia
nonresistit^ vel propter mahtiam quee inde ne-
cessario resuhat. Item revera quod Deus sit
prima radix perditionis hominum^ contra ihud
Osese \ 3 : Perditio tua, Israel, ex te. Et se-
quela patet _, uam perditio hominis consistit
in aversione a Deo; proxima autem radix
aversionis a Deo est conversio ad commuta-
bilebonum; hujus autem conversionis prima
radix est efficax Dei voluntaSj et praedetermi-
uatio humanse vohmtatis ad tale objectum ,
quam Deus sola sua voluntate facit ; ergo ad
illam^ ut ad primam radicem, hominis perditio
revocatur^ quod abest. Quantum ergo iha
sententia est a ScripturiB locutionibus ahena,
tantum nostra est ihis conformis.
7. Auctoritas Conciliorum idem ostendit. —
Prima propositio definita a Concilio. — Secun-
dOj ex dictis cohigitur idem dicendum esse de
auctoritate Concihorum , et imprimis Conchii
Tridentini, sess. 6, can. 6, damuantis dicentes
no7i esse in potestate hominis mas suas malas
facere, sed mala opera, ita ut lona Deim ope-
rari, non perniissive solum, sed etiam proprie
et per se, adeo ut sit proprium ejus opus non
minus proditio Judce , quam vocatio Paidi,
quse verba doctissime expendit Diotalevius
in capite septimo primoepartis hbri sui, notat-
que tres propositiones a Conciho damnatas,
quibus respondent tres definitce. Prima defi-
nita est^ esse in potestate hominis vias suas
malas facere^ in qua imprimis adverto^ per
vias non posse intehigi nisi actus morales ho-
minis^ quia ihi sunt vise sahitis aut perditionis,
inide statim explicantur per bona vel mala
opera. Dicuntur autem esse in hominis potes-
tate_, uticj;ue libera_, non prsecise quoad mali-
tiam;, sed quoad ipsos materiales actus (ut sic
dicam); imo malitia ipsa proprie etper se non
est in hominis potestate, nisi mediante actu,
quia si homo faciat talem actum moralem hic
et nunc^ non est in nova ejus potestate facere
ut sit malus aut bonus ; ergo malitia ipsa, vel
actus, ut malus, non est in potestate volunta-
tis, nisi in quantum actus ipse realis, ad quem
malitia sequitur^ est in ejus potestate. Definit
ergo Concilium actus ipsos reales quibus homo
efficitur malus, esse in hominis potestate ; lioc
autem non videtur posse cum prsedetermina-
tione subsistere^ quia non habet in sua potes-
tate prsedeterminationem ad bonum actum,
nec etiam potest impedire quin recipiat prse-
determiuationem ad actum qui sit malus , si
Deus velit iham dare^ neque^ illa posita^ est in
potestate ejus facere quin malitia sequatur ac-
tum ; quando ergo vel quomodo est in potes-
tate libera hominis vias suas malas facere ?
8. Secicnda propositio definita a Concilio. —
Secunda propositio a Conchio defiuita est,
Deum non operari onala proprie et per se , sed
permissive solum. Coutrarium autem videtur
234 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
sequi ex prsecleterminatione ad actus qui sunt
peccata. Jam enim supra ostensum est, ex po-
sitione illius determinationiSj sequi peccatum
non esse permissum, sed factum aut volitum ;
ergo multo minus subsistere poterit quod Con-
cilium cum exclusione ait, fieTi per^nissive so-
him. Dices loqui Concilium de actu ut malo,
seu de malitia ipsa , non de actu ipso mate-
rialij alias falsa esset exclusiva, quia materia-
lis actus non tantum permissive, sed etiam
proprie et efBcienter necesse est a Deo fieri
per generalem concursum. Sed contra^ quia de
eodem actu malo dicit Goncilium fieri a Deo
tantum permissive, de quo dixerat esse in
potestate hominis ; sed illud prius dixerat de
ipso actu qui per se ac realiter fit in voluntate
bominis ; ergo de illo etiam dixit Concilium
fieri a Deo permissive solum. Ac proinde sicut
malitia non est in potestate liominis , nisi in
quantum actus ad quem illa sequitur est in
liominis potestate , ita etiam malitia est tan-
tum permissive a Deo, quia actus ad 'quem
illa sequitur non est Deo proprie ac per se^
sed permissive solum ; ergo e converso si actus
ipse non est a Deo permissive solum, sed pro-
prie ac ,per se, etiam peccatum seu malitia
non est tantum permissive a Deo , sed per se^
et ex intentione Dei^ saltem virtualiter , seu
fundamentaliter. Et coufirmatur^ nam Conci-
lium in illo canone prsecipue intendit senten-
tiam Calvini damnare. Calvini autem senten-
tia fuit^ Deum esse causam per se peccatorum,
quia est causa per se et efficaciter induceus
liomines in illos actus reales quibus peccant ,
quibusque est intrinsece annexa malitia pec-
cati ; ergo etiam Concilium loquitur de ipsis
actibuSj alias non sufficienter damnasset Cal-
vini sententiam. Unde idem Calvinus, in An-
tidotOj circa illum canonem, licet expresse fa-
teatur malitiam non esse opus Dei , nihilomi-
nus sentit hanc definitionem Concilii Triden-
tiui sibi contrariam, et idcirco contra illam
objicit varia Scripturse et Augustini testimonia
male intellecta^ quse in libro secundo de Auxi-
liis late tractavi, et infra attingam.
9. Evasio occludikir. — Ncc huic defmitioni
sic intellectai obstat quod Deus concurrat ef-
fective per concursum simultaneum ad actum
peccati_, quia illa particula exclusiva, solitm,
non excludit concomitantia : in ipso autem
conceptu et significatione verbi permittendi in
tali materia includitur, quod Deus, quautum
est ex se, offerat libero arbitrio coucursum si-
multaneum, et in manu cjus usum illius cous-
tituat, et consoquenter quod ex ccrta Icge cum
DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
ipso libero arbitrio se determinante concurrat.
Cum ergo Concilium dicit : Solum permissive,
non excludit hunc concursum, sed excludit
omnia quse ultra puram j)ermissionem Galvi-
uus divinee voluntati tribuebat, quale est prte-
ordinare et prsedeterminare voluntatem homi-
nis ad actum peccati, et per se intendere actus
reales peccatorum, etiamsi inseparabiles ha-
beant malitias, et in hoc sensu damnat Conci-
lium dicentes Deum operari proprie et per se
mala opera, utique illa procurando, et libe-
rum arliitrium ad ea determinando, et per se
illa intendendoy non propter malitiam, sed
propter aliam naturalem bonitatem quam ha-
bent ; sic enim homo peccans per se et pro-
prie facit actum malum, etiamsi malitiam non
per se intendat, sed delectationem, vel aliquid
hujusmodi ; ergo si Deus per se ac directe in-
tendit actum malum, et ad illum voluntatcs
nostras determinat, per se et proprie operatur
illum;, quod est contra Concilium.
10. Tertia propositio definita a Concilio. —
Quod magis explicuit Goncilium addendo ter-
tiam propositionem, nimirum, non ita esse
proprium opus Dei proditioncm Judcs , siciit
vocationem Pauli, et contrarium asserentes
anathemate ferit. Videtur autem illud clogma
contrarium ex physica pra^determinatione se-
qui, loquendo de ipsis actibus realibus, ut jam
ostendimus loqui Goncilium, et in preedictis
verbis expressius declarat, agens de ipsis ac-
tionibus externis. Bonum ergo opus dicitur
proprium Dei, quia et illud intendit et facit^
et ut nos faciamus efficaciter operatur : at
juxta illam sententiam, eodem modo intendit
Deus per se et facit proditionem Judse; nam ut
Judas vellet vendere et actu veuderet Ghris-
tum;, Deus ipse fecit , ut supra probatum
est contra illam sententiam ; ergo fuit tam
opus Dei, sicut quodlibet opus bonum. Item,
sicut homo accipit a Deo opus bonum, tam
proprie recipit ab illo opus malum ; et sicut
Paulus quoad bona opera unicuique dicit :
Quis enim te discernit ? ita cum eadem veritate
et proprietate id dicere possumus, juxta illam
sententiam, de operante malum, quia illud
prius intelligunt dictum esse a Paulo propter
praideterminationem praiviam efficacem ; ergo
si eamdem dat Deus ad malum opus, ipse est
qui discernit male operantem a c£eteris ; ergo
teque proprie operatur Deus in homine malum
opus ac bonum. Unde sicut bene operanti di-
citur : Quid gloriaris quasinon accepeo-is? ita
male operanti dici potest : Quid accusaris qua-
si non acceperis ?
CAP. XLVIT. SENTENTIA SUPERIORIS CAPITIS EX SCRIPTURA, ETG.
41. Ocmrrihir evasioni. — Dicent forte esse
differentiam , quod ad opus bonum Deus con-
currit moraliter consulendo^ non vero ad ma-
lum. Sed liaec differentia nec juvat, nec est
vera iu illorum sententia^ si consequenter lo-
quuntur; tum quia dicunt moralem causali-
tatem esse impropriam et metaphoricam ; et
ideo, cum Deo tribuuntur nostra opera ut pro-
priee causae efficienti, propter physicam effi-
cientiam et prcedeterminationem esse intelli-
gendum^ non propter moralem ; ergo si in illa
effectione et preedeterminatione physiea est
sequalrtas, illa satis est ut makim opus dicatur
tam proprium opus Dei^ sicut bonum; tum
etiam quia supra ostensum est Deura, juxta
illam sententiam, non tantum physice, sed
etiam moraliter efficere opera mala, et ut illa
fiant operari, quia non sohim vohuitatem, sed
etiam intellectum praBdeterminat ad tale judi-
cium, et praecipitando vohmtatem impedit nie-
h-orem boni cousiderationem , et si qui sunt
suasores ad mahim , ipse illos incitat et prae-
determinat ut ita suadeant ; ergo in utroque
genere est mahim opus proprium Dei_, non mi-
nus ac bonum.
42. AUera evasio obstruitur. — Quod si di-
cant diflferentiam esse, quia Deus per se influit
bonitatem actus, non autem mahtiam, re-
spondemus imprimis Concihum non sohim
loqui de efFectione operis mah, ut mahim est,
sed etiam ut tale opus est, et reahter ac vere
fieri potest. Et in hoc sensu damnat dicentes
non minus esse opus Dei proprie proditionem
Judee, quam vocationem Pauh, ut ostendi.
Deinde esto ut mahtia non pef se fiat a Deo,
quia a nemine potest per se fieri, ut docet di-
vus Tliomas, 4 part., q. i, art. i, satis est
quod eo modo, quo fieri potest, eeque fiat a
Deo ac bonitas, servata proportione, quia sicut
Deus facit nos vehe objecta honesta, unde nos-
tri actus habent directe bonitatem ( ut sic di-
cam), ita nos facit vehe objecta delectabiha
habentia annexam turpitudinem , a quibus
nostri actus babent inseparabilem mahtiam.
Sicut homo qui inducit alium hominem ad
actum peccati, uon minus proprie dicetur ope-
rari peccatum aherhis, quam is, qui consuht
opus honestum, opus virtutis operatur. Ac de-
nique, hcet in physico influxu in ipsam boni-
tatem et mahtiam intercedat ahqua diversitas,
iha nullius considerationis esse potest aut de-
bet in re morali. Nam, morahter loquendo, si
Deus eeque nostras voluntates determinat ad
opera quoe sunt mala, sicut ad bona, tam pro-
prie operatur peccatum iu nobis , sicut opus
235
bonum ; narn si quid minus influit in mah-
tiam, ideo est quia iha non est capax majoris
influxus, non quia propriissime non faciat
quidquid necessarium est ut iha, sicut potest
fieri, ita fiat.
43. Alia veria THdentini expenduntiir, et
Arausicani II. — Huc aocedunt verba ejus-
dem Concilii, canone 47, nullos esse liomi'
nes divina potestate prcpdestinatos ad malum.
Et similia fere verba habentur in Conciho
Arausicano II, capite vigesimo-quinto , pos-
suntque intehigi vel de malo poenae, vel de
malo culpse ; in utroque habent verum sensum
prsesenti causse deservientem , nam relata ad
mahim poenee, intehigi debent iha verba de
prsedestinatione, qu£e secundum rationem an-
tecedat prsescientiam absohitam culpse futuroe;
nam post preescientiam culpse sine dubio prae-
destinat Deus ad mahim poenas, ut est notum
ex Prospero ad decimam-quintam objectiouem
Gahorum, et ahi3. Heec autem preedestinatio
ad malum poense , cum sit ex prsescientia cid-
p£e, est ex justitia, et ideo chci non potest esse
ex absoluta Dei potestate, quod Conchia dam-
nant. Si autem definitio iha de malo culpae
intehigatur, non est intehigenda sohim de
preedestinatione ad mahim, ut mahim est ; de
lioc enim nuha fuit unquam controversia, ne-
que aliqui hseretici hoc asseruerunt. In hoc
enim sensu, tempore Coucihi Arausicani, di-
xerunt ahqui Deum prsedestinare aliquos ad
male operandum, vel ad non credendum , et
similia, ut supra in uhimo Prolegomeno nota-
vimus, et sumitur ex Prospero ad objectiones
Gahorum, et Vincentii, etc. ; et eodem modo
hseretici hujus temporis ponunt prsedestina-
tionem ad male operandum; ergo in eodem
sensu reprobant Concilia iham propositionem.
Si autem Deus in tempore preedeterminat vo-
hmtates ad mala opera dicto modo, profecto
ex seternitate prsedestinavit ihas ad mahim,
id est, ad opera quse sine mahtia facerc non
possunt, nam illa duo, scilicet prEedetermi-
nare et prsedestinare ad actum mahmi, sese
consequuntur, vel sunt idem, ut adversarii vo-
hmt, ct ex eorum sententiis aperte sequitur.
4-4. Concilii Ara^isicani testimo7iium. — De-
nique , si opera hsec quse semper male fiunt,
per se spectata, adeo placent Deo, ut absoluta
voluntate ex se et autc omnem prcescientiam
illa prsefiniat, et si facit ut ab homine fiant,
non video quomodo verum esse possit quod
idem Concilium Arausicanum, capite 23, dicit,
homines , cum heec agimt , suam voluntatem
facere, non Dei, quia id agunt quod Deo dis-
236 LIB. III. DE AUXILIIS miERNIS
plicet ; uam revera faciunt quod Deo placet ,
quando facinnt quod Deus eos facit facere, et
volunt quod Deus vult eos velle. Nec aliter vo-
lunt aut faciunt malitiam quam ipse Deus; non
euim per se illam volunt aut intendunt, sed
solum quatenus volunt actus seu objecta ex
quibus illa resultat'; at hoc modo etiam Deus
vult et |operatur malitiam, ut soepe ostensum
est; ergo illo etiam modo quo bomini placet
malitia (si tamen placet saltem interpretative),
placet etiam Deo ; ergo cum bomo aliquid tale
agit, nibil agit quod Deo displiceat, vel certe
si per illam vohmtatem Deo disphcet^ ipse
etiam Deus agit quod sibi displicet ; prseter-
qiiam quod si bomines ad bas voluntates seu
volitiones per divinam voluntatem, et motio-
nem efficacem prsedeterminantur _, profecto
magis Dei vohmtatem quam suam facere di-
cendi sunt. Igitur omnibus bis modis satis ,
ut existimo, declaratur quantum iha doctrina
a Conciliorum sententiis ac definitionibus
ahena sit.
CAPUT XLVIII.
EX PATRIBUS EADEM DOCTRINA CONFIRMATUR.
4. Patnim testimonia non eludi commmii
distinctione peccati formalis et materialis. —
Quod sententia docens^ Deum ex se pra^defi-
nire et prsedeterminare actus malos, juxta
Patrum doctrinam non subsistere possit, variis
testimoniis confirmavi, I. 2 de Auxihis^ c. 2,
quee noviores Scriptores parvi pendunt^ dicen-
tes^ Patres esse locutos de peccatis formahter,
non de actibus materiahbus seu reahbus pec-
catorum. Si autem considerantur ratioues
factai , quibus probatum est respectu pliysicce
prsedeterminationis vel antecedentis prsedesti-
nationis non posse illa duo separari, profecto
testimonia Patrum urgcntissima sunt, et no-
tanda imprimis sunt quce dicunt^ Deum non
impellere ad furia, adulteria, et simiha vitia.
Nam hcet demus illas voces significare peccata
formaha^ nibilominus bomo non impellitur
ad illa , uisi quatenus ad materiales actus im-
pehitur ; multo autem magis est prtedetermi-
nari quam imper.i. Et simih modo efficacia
sunt te.stimonia Patrum, quaj negant Deum
inducere aut trabere bominem ad peccandum,
nam ut bsec sint vera de peccato formah, opor-
tet etiam ut de actibus ipsis^ quibus peccamus,
vera sint , quia inductio et tractio ad peccan-
dum , non fit iuducendo et trabcndo ad for-
DIVIN.E GRATLE IN GENERE.
malem malitiam, sed ad ipsum peccatum.
Unde Damascenus dixit Jiominem fieri malum
propria a7wni et vohntaiis sucb inductione,
utique non Dei; sic enim docent originem
malorum actuum, non in Deum^ sed inipsum
bominem ultimate reduci, quod verum noa
esset^ si origo prima et causa faciens fa-
cere tales actus esset Deus, quia nos non
facimus peccata , nisi faciendo tales actus ;
et ita sunt optima verba Gregorii Nysseni
in Orat. catecb., cap. 30^ ubi postquam os-
tenderat vocationem Dei ad bonum de se ge-
neralem esse, concludit : Nec enim par erat ut,
gratia in communi proposita, is qui volunta-
rie ab ea ahscesserit, non siii, sed alii malam
suam sortem adscrileret. Sicetiam dixit Cyril-
lus, non cadere Jiominem inexpugnaUli Bei ju-
dicio ; et Tbeodoretus : JSJeque Deus Conm fecit
liomicidam.. Et ad bunc modum csetera ibi al-
legata satis , ut opinor^ efficaciter induci pos-
sunt.
2. TertuUiani ttstimonium urgetur. — Ad-
dam vero nunc duo vel tria testimonia. Unum
est Tertulliani^ hb. de Exbort. castitat., c. 2,
dicentis : Non est lonce ac solidce fidei sic omnia
ad Dei voluntatem referre, et ita adulari sili
unumquemque, dicendo nihil fieri sine jussione
ejus, ut non inteUigamj.is aliquid esse noUs ip-
sis. Cceterum excusalitur omne delictum, si
contenderimus , nihil fieri a noUs sine Dei vo-
limtate. Quse posteriora verba valde notauda
sunt ; nam loquendo proprie nibil fit a pecca-
tore, cum peccat, nisi actus realis ; malitia
enim non proprie fit^ sed consequitur : si au-
tem bomo non facit talem actum^ nisi prasde-
terminatus a Deo_. profecto nibil ab bomine fit
siue efficaci Dei voluntate beneplaciti, et prse-
determinante ; ergo excusabitur omne delic-
tum. Unde conchidit nobis rehctam esse vo-
luntatem ehgendi. aiterum, et inducit locum
Ecclesiast. 15., et adjungit : Et idco non dehe-
mus quod nostro expositum est arUtrio, in Dei
referre voluntatem, qiws mU ipse et veUe, qui
walum non mU. Ita nostra est voluntas cum
malum volimus conira Dei vohmtatem, qui ho-
num vuU. Porro si quceris unde veniat ista vo-
limtas, qua quid volumus adversus Dei volun-
tatem, ut hreviter dicam, exnodis ipsis; et in-
fra : Per volimtatis Uhertatem volens devergis
in id qiLod Deus noluit. Per quse omuia ostendit
ipsam etiam determinationem talis actus non
esse Deo adscribendam, sed hbertati createe
voluntatis; cui consonant optime verba Ber-
nardi, lib. de Grat. et lib. arbitr. : Ut esset li-
lerum arhitrium, creans gratiafecit; ut profi-
CAP. XLVIII. EX PATRIBUS EADEM DOCTRINA CONFIRMATUR.
237
ciat, servans gratia fecit; ut deficiat, ipsum se
dejicit.
3. Amhrosii verla. — Alter lociis est Am-
brosii, lib. 1 Exaemer, cap. 8 : Non igiiur ab
extraneis est 7ioUs, quam a noUs ipsis, onajtcs
'periculwn. Intus est adversarius, intus auctor
erroris, intiis, inquam, clausus in noUsmetip-
.sis. Propositum tuum speculare, luibitum tuce
mentis explora, excudias oMende adversum men-
tis tucB cogitationes et animi cupiditates. Tu
ipse es causa improUtatis, tu ipse dux flagi-
tiorum tuorum, atque incentor criminum. Quid
alienam naturam accersis ad excusationem tuo-
o'um lapsuum ? Utinam teipsum non impelleres,
utinam nonprwcipitao-es, utinam non corrueres,
aut studiis immoderatiorihis, aut indignatio-
ne, aut cupiditatibus , quce nos innexos velut
guiiusdam relibus tenent. In qiiibus multa ex-
pendi poEsunt. Primum quod ait, non ab extra-
neis, etc; nam certe si a Dei prsedetermina-
tione incipit lapsus , profecto ab extra venit,
saltem quoad primum initium necessarium
et efficax. Unde non baberet locum quod sub-
dit : Quid alienam naturam accersis ad iuam
excusationeml Quse enim rationabilior excu-
satio^ quam quse ex Dei prsedeterminatione
sumeretur^, si vera esset? Unde quod subdit :
Utinam teipsu^n non impelleres, profecto sup-
ponit a Deo non impelli ; nam si bomo a Deo
impulsus se impelleretj quid mirum ? Aut cur
excusabilis non est ? Sedminusest^ utaiebam,
prgeimpelli, quam prsedeterminari^ nam im-
pulsui resisti posset, non autem prsedetermina-
tioni. Et ideo etiam ait bominem se pr^cipi-
tare^ utique solum, et non ab alio. Item dicit :
Tu tibi es dux flagitiorum tu,orum, utique quo-
ad ipsos actus reales concupiscentige, et simi-
les, quod inferius magis declarat, dicens : Illa
cavenda quce ex nostra voluntate prodeimt delic-
tajuventutis, et irrationaUles passiones corpo-
ris. Quonm igitur nos sicmus doonini, Tiorum
p)rincipia exirinsecus non requiramus, nec de-
rivemics in alios, sed agnoscamus ea quce pro-
prie nostra sunt; quod enim possionus non fa-
cere, si nolumus, hujus electionem mali oiobis
poiius debemus quam aliis adscribere.
4. Augustinus eripitur adversariis. — Jam
vero quoniam adversarii de Augustini aucto-
ritate ita confidunt, ut suam sententiam ex-
pressam Augustini esse dicant;, breviter osten-
damus ilkim aperte cum cateris Patribus in
bac veritate asserenda consentire, et i mmerito
aliqua ejus verba in contrarium sensum de-
torqueri. Primum satis aperte colligitur ex li-
bro primo de liber. Arbitr., capite undecimo^
ubi docet mentem nostram non fieri servam
libidinis a superiori mente propter justitiam,
neque ab inferiori propter inlirmitatem, seu
impotentiam ejus. Unde conckidit : NuIIa res
alia onentem cupiditatis cotnitem facit, quam
propria vohmtas, et liberum arbitoium. Ger-
te non fit mens serva kbidinis^ aut cupidita-
tis comes, nisi per actum ipsum realem^ et
inde in ea resukat maktia moraks ', ergo de
ikomet actu docet Augustinus Deum^ qui per
antonomasiam superior mens dici potest^ non
reducere nos in ikam servitutem^ quod certe
faceret si bominum voluntatem ad amorem
delectabikum preedeterminaret ; unde inl. 3,
cap. '2., ex eodem principio infert : Restat igi-
tiir ut ejus (id est^, bumanee vokuitatis) sit
proprius iste onotus, quo fruendi voluntatem
a creatore ad creaturam convertit ; qui onotus
si cuIp(B depuiatur, non est utique oiaturalis,
sed voluntarius ; ubi illum motum, de quo
dixerat non esse ex motioue superioris mentis^
a culpee formaktate manifeste distinguit_, cum
iUum ad culpam imputari dicit. Unde infra
concludit : Qidd opus est qucerere unde iste mo-
tus existat, cum illum non oiisi animi, et volun-
tari^m, et ob id culpabilem, esse fateamur ? Per
quee non excludit concursum Dei simultaneum
ad talem actum, sed excludit talem influxum
causse superioris , ratione cujus potius illi_,
quam soli kbertati voluntatis^ adscribi possit
taksmotus. Et eodem sensu dixit kb. 12Con-
fessioii.,, c. ll^ motum voluntatis^ qui est de-
kctum et peccatum, a Deo non esse.
5. Bjusdem alia loca. — Hinc aliis locis do-
cet Augustinus nefas esse dicere malas volun-
tates ad Deuni;, tanquam ad auctorem, esse
referendas ; ita habet lib. 2^de Peccator. me-
rit.;, cap. 19, ubi tractat locum Pauli 1 Cor.
4 : Quid liabes quod non accepisti ? et refert
expositionem Pelagianorum dicentium ideo
dictum esse a Paulo, quia ipsum esse hominis
et liberum arbitrium a quo sunt bona opera,
est donum_, et beneficium Dei, quam expositio-
nem ipse reprobat, quia alias etiammala opera
in Deum, ut auctorem, essent referenda, et
propter ea etiam dici posset homini : Qidd la-
bes quod nou accepisti ? Quod profecto iutel-
ligit Augustinus non solum de actibus malis,
ut mali sunt, sed etiam ut tales actus reales
sunt, alias non satis gratiam Dei defenderet,
nec Pelagio contradiceret. Igitur etiam de ilks
actibus, prout effectus reales sunt, absurdum
putat Augustinus primam radicem et causam
in Deum referre^, sive tribuere quod nos fa-
ciat illos facere aut velle. Unde cap. 19 sub-
238 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
jungit : Extolli in s2iperMam proprie volunta-
tis est liomimmi, non opcris Dei, nec enim ad
lioc eos compellit aitt acljiivat Deus. Similem
doctriuam habet lib. de Grat. Gbristi^ cap. V\,
et sequentibuS;, ubi contra Pelagium dieentem
bona opera tribui Deo, solum quia dedit po-
testatem bene operandi^ infert similiter mala
opera tribuenda Deo. Potestatem autem defi-
ciendi a se bomo habet^ quia est ex nihilo^ ut in
aliis locis passim docet idem Augustinus.Unde
non satis contradiceret Pelagio^ nisi de ipsis
actibus realibus^ qui sunt mali^ doceret non
posse ita tribui Deo sicut bonos. Et similem
doctrinam habet lib. de Spir. et litter., cap. 2>h:,
ubi^ ad reddendam rationem ob quam de bo-
nis actibus recte dicitur : Q;id(l Jiahes qiiod non
accepisti ? et non de mahs^ coustituit discri-
meu quod in bonis Deus agit ut veUmus^ nou
vero in mahs. Quod ipse quidem declarat per
gratiam escitantem, ut infra videbimus, Nunc
autem contra eos qui putant illa verba ac si-
milia dici propter physicam preedeterminatio-
nem^ aperte convincimus, juxta mentem Au-
gustini, talem prsedeterminationem non posse
iu actibus malis constitui^ aiias etiam in iUis
ageret Deus ut vehmus, quod Augustinus ne-
gat ; uhi etiain obiter noto Augustinum repu-
tasse necessarium^i Deum non agere ut veh-
mus^ ut ei nonp^ossit attribui peccatum.
6. Augustini vera doctrina in Mc contro-
versia. — Quapropter in eodem sensu acci-
piendum est quod aUis locis Augustinus docet^
Deum non esse auctorem omnium voluntatum,
quamvis omnium potestatum auctor sit; sic
ait Ub. de Spirit. et Utter.^ cap. 31 : Nunquam
leghmis in Scripturis : Non est voluntas nisi a
Deo, et recte non scriptum est, quia verum non
est, alioqui peccatorum etiam, quod alsit, auc-
tor est Deus, si no7i est voluntas nisi ah illo :
quo in loco dici non potest Augustinum loqui
tantum de voUmtate mala formaUter^ ut mala
est , sed etiam de ipso reaU actu voUmtatis,
quem maUtia comitatur ; distinguit enim vo-
luntatem a peccatO;, et ex eo quod Deus non
est auctor pcccatorum , infert nou omnem
voluntatem esse a Deo ; ergo, ne idem per
idem probet, necesse est ut ab actibus volun-
tatis, ut reales actus sunt, ad peccata argu-
mentetur. Ait ergo non omnes voUmtates esse
a Deo, quia Deus non immittit omnes voUmta-
tis actus, nec facit eos facere, physice praede-
terminando vohmtatem, aUas esset auctor pec-
catorum quce per tales actus committuntur.
Hsec ergo est mens et argumentatio Augustini,
ut soUda sit, Item cum de potestate ct volun-
DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
tate loquatur_, oportet cum proportione de iUis
loqui ; loquitur autem de potestate faciendi, sic
enim omnis potestas est a Deo : nam, quate-
nus potestas deficiendi, est ex nihilo, ut idem
Augustinus Ubris de Ub. Arb., et saspe aUas,
docet, et exponit optime D. Thomas in 2, d. 37,
q. 2, a, \, ad 2. Ergo simiU modo loquitur Au-
gustinus de voUmtate, quatenus cst voUdo aU- -
quid faciendi, vel aUquid faciens, et sic dicit
non omnem voluntatem esse a Deo_, utique ut
primo auctore movente ad iUam, quia alias,
inquit, esset Deus aiictor peccatorum.
7. Differentia inter potestatem et vohmtatem
quoad malitioi origifiem. — Est enim notanda
differentia inter potestatem et voUmtatem, id
est, voUtionem, quod ad potestatem non ne-
cessario sequitur maUtia, sed potest sequi, non
exDeo, sed ex defectu hominis ; ideo Ucet
Deus sit primus auctor potestatis, non sequitur
esse auctorem maUtiae. Ex voUtione autem
aUqua, inevitabiUter sequitur maUtia, et ideo
si Deus esset auctor taUs voluntatis, conse-
quenter etiam esset auctor peccati. Et Usec
difiereutia aUter etiam notari potest_, inter
concursum generalem concomitantem et pree-
viam determinationem : nam prior, quatenus
ex parte Dei offertur, est tanquam potestas,
et de se sufficieus ad bonum : unde Ucet ex
defectu Uominis, iUo etiam possit uti ad ma-
lum, tamen ex vi modi quo a Deo offertur,
non habet necessario adjunctam maUtiam,
ideoque Ucet per talem concursum Deus ad
actum realem concurrat, non est auctor pec-
cati, quia ex se non determinat arbitrium ad
talem voluntatem : si autem uUra iUum con-
cursum prius determinat voluntatem ad ac-
tum, qui sine peccato fieri non potest, et hoc
modo omnis voluntas esset a Deo, plane etiam
peccata a Deo esseut, ut optime coUigit Au-
gustinus, qui eamdem habet doctrinam, Ub.
15 de Civitat., cap. 9, ubi ait : Deim esse da-
torem omniim potestatum , non voluntatum;
et reddit rationem, quia aUquse voUmtates
contra naturam sunt; quod verum est non so-
lum de actibus voUmtatis ut maU sunt, sed
etiam;, utactus tales sunt, non dantur a Deo ut
a primo determinante voluntatem ad iUoS;, U-
cet siue concursu iUius non fiant. Et optime
hoc confirmat quod ait Ub. 3 de Uber, Arbitr.^
cap. 4; : Dei(,s omnia quonm ipse auctor cst
prcescit, nec tamen omniim quce prcescit auctor
cst, quod dicit propter prajscientiam peccato-
rum, et verum non esset, si Deus prosdetermi-
naret voUmtatem ad actus peccatorum, quia
tuuc sicut praesciret illos actus esse futuros^ ita
CAP. XLVIII. EX PATRIBUS EADEM DOCTRINA CONFIRMATUR.
239
esset aiictor illorum_, et in illis necessario pree-
sciret malitiam qnse ab illis inseparabilis est^
et sicut illam in ipso actu f uturo prfesciret esse
futuram, ita illius auctor existeret, quia per
cousecutiOnem ad actum^ cujus ipse auctor
est-, etiam illius auctor existeret.
8, AUa loca Augustini. — Prseterea ejusdem
sensus est argumeutum quod ex eodem Au-
gustino sumitur lib. 83 Qusest., q. 3, ubi ait,
Deo auctore neminem deteriorem fieri, quod
probat quia nullo sapie^ite aicctore flt liomo de-
terior ; sed Beus est simme sapiens ; ergo ipso
auctore mdlus fit deterior. At certe siDeus est
quiin momento humanse deliberationis volun-
tatem hominis ad actum, quo infallibiliter pec-
cat, prsedeterminat^, nuUus negare potest quin
Deo auctore fiat homo deterior, quiaiDeo auc-
tore et primo motore^ determinatur ad actum
quo necesse est deteriorem fieri. Unde statim
in quaist. 4^ quaerens Augustinus quse sit causa
unde homo fit deterior^ solum voluntati pro-
prise obediendo id esse dicit^ quia Deus illi
nullam vim [infert, et tamen lonoriim causa
est, utique prsemovendo et instigando. Quseli-
bet autem alia causa exterior ad summum po-
test hominem suadere ; suasio autem non cogit
invitum. Unde concludit: Adfiamdem Jiominis
voluntatem causa depravatiojiis ejus redit. Sen-
tit ergo determinationem voluntatis ad volen-
dum illud objectum, in quo depravatur^ non
Deo, sed soli voluntati esse tribuendam.
9. Excictiuntiir loca Augustini ab adversa-
riis allata. — Denique nuUibi Augustinus
aliud de divina operatione in cordibus pecca-
torum significavit ; solent enim in contrarium
allegari aliqua Augustini loca, in quibus inter-
dum dicit Deum operari in cordibus homi-
num^ non solum bonas^ sed etiam malas vo-
luntates. Et lib. de Grat. et liber. arbitr., c.
20 et sequentibuSj et lib. 5 contra Julian.^
cap. 3_, ubi etiam ait Deum non solum per pa-
tientiam^ sed etiam per potentiam interdum
malos indurare ; ■ sed his et similibus locis^
quse satis vulgaria sunt, abutitur etiam Calvi-
nus ad suam hseresim suadendam, immerito-
que a Catholicis in prsesenti causa afferuntur.
PrimO;, quia Augustinus^ nec de omnibus pec-
catis^ nec de generali modo quo Deus influit
in actus omnium peccatorum, loquitur^ sed
de quibusdam peccatis et effectibus eorum_,
quEe dicuntur esse poense aUorum peccatorum^
ut sunt illa quEe recenset Paulus ad Ptoman. l :
Po'0'pter quod tradidit illos Deus in reprohum
senstmi, etc, et alia vulgaria de induratione,
obcsecatione et deceptione peccatorum^ quse
Augustinus ibi copiose allegat. Secundo, quia
modus ille causandi tales effectus malos^ qua-
tenus positivus esse potest^ non est determi-
nando voluntatem ex parte illiuS; sed ex parte
objecti, et mediante intellectu, ut est evidens,
tam in Scriptura quam in Augustino. Unde
fit, tertio, ut non possint illa loca intelligi de
propria et directa inductione ex parte Dei^
alias Deus esset suasor et provocator ad ma-
lum ex parte objecti, quod viri catholici non
admittunt,
40. Communis expositio illorum locorum de-
fenditur. — Est ergo communis et trita expo-
sitio^ heec omnia intelligi posse vel permis-
sive, seu negative, vel aliquid positive ope-
rando^ vel mixtum. Primo modo, dicitur Deus
tradere hominem in reprobum'sensum^ vel
indurare, etc^ quia praevidens lapsurum nisi
subveniat^ negat auxilium hic et nunc tali
homini necessarium secundum Dei prosscien-
tiam; et quia , hoc facit Deus certo judicio, et
in posnam^ illamet permissio solet in Scriptura
vocari preeceptum, vel operatio Dei. Secundo
modo^ dicitur Deus aliqua positive operari,
bona etiam conferendO;, quibus prsevidet ho-
minem deteriorem reddendum^ non impulsu
aut occasione data ex parte Dei^, sed sumpta
ex malitia peccatoris ; et quia, non obstante
hac pra3scientia, Deus operari ac benefacere
non desistit;, dicitur quodammodo positive ob-
durare hominem^ sicut exponit Augustinus ibi
illud Psalm. 104 : Convertit (scilicet Deus) cor
eorum, ut odirent populum ejus, utique bene-
faciendo populo suo : nam inde provocati Cha-
nanaei ad invidiam^ conversi sunt in odium
in populum Dei. Tertio_, interdum permittit
Deus da3mones gravissime tentare et decipere
homineSj et tunc inductio ad peccatum ex
parte deemonis est positiva et moralis^ ex parte
vero Dei tantum est permissiva;, et ideo voco
illam mixtam. Solet tamen Deo per exaggera-
tionem tribui, quia posset impedire daemo-
nem^ et non facit^ in vindictam peccatorum_,
juxta illud Psalm. 77 : Misitin eos iram in-
dignationis suce, immissiones per Angelos ma-
los, quse omnia sumpta sunt ex eisdem locis
Augustini^ et lib. 20 de Civit.^ cap. 49; et
libr. 83 Quisestion., qusest. 68; et libr. 1 ad
Simplicianum^ qusest. 2, et epist. 405.
11. Confirmatur ex aliis Patrilu^s. — Et
confirmari potest ex multis Patribus eodcm
modo similes Scripturse locutiones exponenti-
bus^ praesertim DamascenOj libro 4 de Fide,
cap. 20;, ubi regulam ponit morem esse Scri-
pturse^ ut Dei permissionem ipsius actionem
240
LIB. III. DE AUXILIIS INTEMIS DIVIN.E GRATIj: IN GENERE.
interdum appellet^ quod multis exemplis de-
monstrat_, et de eadem regula videri potest
Gregor,, lib. 25 Moral., cap. 9, alias 12, et
homil. li in Ezechiel.; et Chrys'ostomus, ho-
mil. 67 in Joan. ; et Origen., lib. 3 Periarch.,
cap. i, et homil. 2 in hbro Judicum. Multa
etiam in eamdem sententiam tradit Prosper
in lib. ad objectiones Vincentianas, ubi spe-
ciaUter iu decima-sexta notanda sunt illa
verba : Qui a pieiale defioiunt, non ex Dei
opere, sed ex sua vokmtaie deficiunt, nec im-
pelluntur ut cadant, nec ejiciunttcr ut deserani;
casuri tamen et recesssuri ah eo qui falli ?w7i
potest, prcesciuniur. Quamdiu iia in oratione
Dominica dicunt : Fiat voluntas tua, non hoc
conira se petunt, quod Detis nullo modo idla
ratione facturus est, id est, uilcada^it et ruant,
lioc enim ipsorum nequitia, ipsorum est co7i-
sum^natura lihertas; et ad d3 : Nefas est (iu-
quit) Deo adscrilere causas ialiimi ruinarum,
qui etsi ex ceier7ia scie7itia prcecog7iitum hahet,
quid uniuscujusque oneritis retribulurus sit ,
nemini tamen, per hoc quod falli no7ipotest, aut
necessiiatem, aut voluntatem i7itulit delinqimi-
di; et infra conchidit : Nec i7i iali negotio
quidcquam divvnce volimiatis i^itervenit, cujus
ope sci77ius multos 7ie lalereniur reteiiios, nullos
autem %d lalereniur impulsos ; quee omnia, et
aha muha quse tam in illo hbro, quam re-
spondendo ad GaUos et Genuenses, dicit, nec
in rigore vera esse possent, uec objectionibus
satisfacerent, si Deus ad actum peccati, a quo
mahtia inseparabihs est, voluntatem praede-
terminat, aut si voluutate absoluta ante om-
nem preescientiam futurorum hujusmodi actus
pra3definisset. Sic enim peccata futura Deus
in sua preedefinitione seu prsedestinatione co-
gnovisset, quod reprobat idem Prosper ad ob-
jectiones GaUorum, cap. 2_, et sentit d5, ubi
ait posse esse preescientiam sine preedestina-
tione, quamvis prsedestinatio sine prajscientia
esse non possit ; nam prsedestinat DeuS;, quce
ipso auctore erant facienda, vel quce onalis 77ie-
ritis justo era7it judicio retrihuenda , 7ion vero
qucB 7ion ex ipso era7it causa^n operationis ha-
Utura. Quarto, ex dictis colhgi facile potest
quid iu hoc puncto D. Thomas senserit, nam
de iho sicut et de Augustino P. Alvarez di-
xit suam sententiam csse expressam sancti
Thomce.
CAPUT XLIX.
QDID DE CONCURSU rR^VIO AG PRtEDETERMINANTE
AD AGTUM PEGGATI DIVUS THOMAS SENSERIT.
1. Tesiimo7iia sa^icti Tho7nce ah adversariis
adducta. — Asserunt hujus praedeterminatio-
nis defensores sententiam iUam esse expres-
sam sancti Thomee , et mauifestissimis ejus
testimoniis probari. Et imprimis inducunt iUa
quae generahter de concursu Dei cum causis
secundis loquuntur, de quibus jam supra dic-
tum est. Deinde addunt iUa in quibus de causa
peccati in particulari tractat, et inter ea po-
tissimum refert P. Alvarez integrum articu-
him 2, in 2, distinct. 37, qua3st. 2, ubi dicit
clarissime D. Thomam docere suam senten-
tiam, et tamen nuUum verbum de prsedeter-
minatione physica, imo nec de prffivio influxu
Dei in vohmtatem prius natura quam actum
peccati ehciat, in toto iUo articulo invenitur ;
sed solum quod quidquid esi e^ititatis et honi in
actu, a Deo procedit media^ite volimtate. Quod
nemo est qui neget, cum ad id concursusgene-
rahs et simuUaneus sufficiat. Sed instat, quia
periUum coucursum non influit Deus mediante
vohmtate ; vuU enim iUud verbum, mediante
volimtate, perinde valere ac^, influendo prius
in ipsam voluntatem, prsemovendo iUam ; sed
hoc voluntarium est, et sine fundamento, ni-
hil euim ahud iUo verbo significare voluitD.
Thomas, quam quod communiter dicunt om-
nes, Deum operari medus causis secundis ef-
fectus earum, quod verum est, ut supra dixi,
non quia in iUas agat, aut quia non immedia-
tius quam iUse, sed quia cum iUis, easque ju-
vaudo operatur. Quia vero D. Thomas, in so-
lut. ad 2 et 3, ait Deum in concursu ad actum
peccati influere agenti posse et agere, et quid-
quid perfectionis in eo est, infert influere prse-
determinando, quia ahas non influeret agere.
Sed heec etiam iUatio nuUius momenti est,
quia, ut supra etiam probavi, Deus per ip-
sum concursum simuUaneum influit agere,
et hcet daret concursum preevium, per iUum
non per se iuflueret agere, sed principium ah-
quod, vel conditionem prseviam ad agendum.
Nec sunt dissimiha aha loca quse dictus auctor
aUegat, ex quibus contrarium argumentum
sumendum est, vel negativum, quia si rem
tam gravem, tamque creditu difficilem docere
voluisset, Ulam ahquando expressisset, vel sal-
tcm indicasset, ubi de causahtate Dei circa ac-
tum peccati tractat; nunquam autemquidpiam
CAP. XLIX. QUID DE CONCURSU PR^VIO AC PR^EDETERMINANTE, ETC.
241
insinuavit, ut ex dicto loco, qui dicitur esse
potissimus. manifestura est; vel etiam sumi-
mus argumentum positivum^ non unum^ sed
plura^ ut jam ostendimus.
2. B. Thomas 1. 2_, qucest. l^, artic. 1. —
Primo ergo exponendo doctrinam divi Tho-
mee 1. 2, queest. 79, art. \, ubi quserens an
Deus sit causa peccati, distinguit duos modos
quibus homo potest esse causa peccati sui, vel
alterius, scihcet, vel directe, inclinando volunta-
tem suam, vel alterius, ad peccandum, vel in-
directe, etc, et utroque modo Deum non esse
posse causam peccati. Omisso autem posteriori
modo, de quo non est controversia, in priori
considero vocare D. Thomam directam causam
peccati, eam quse inclinat voluntatem suam
vel alterius ad peccandum. Certum est autem
hominem non inclinare voluntatem suam vel
alterius directe ad peccatum, ut peccatum est,
sed ad illum actum huraanum et realem, et sub
aliqua ratione bonura, quia non intendit per
se ac principaliter suam malitiam, seu aver-
sionem, ut in 2, distinct. 37, in eadem quaest. 2,
art. 2, ad 2, idem D. Thomas docuit. Idemque
late docuerat quaest. 75;, art. i, et qusest. 3 de
Malo, art. 2 ad 1 . Ergo dicitur horao a divo
Thoma directa causa peccati, quia directe in-
clinat voluntatera suam ad actum qui talis est,
ut in re non possit sine peccato fieri. Cum
ergo subdit Deum non esse causam directam
peccati, quia non inchnat hominem ad pec-
candum, evidenter docet Deura non inclinare
horainera ad actura illum realera quo peccat,
et consequenter etiara docet, si ita inclinaret
Deus voluntatem hominis ad peccandura, recte
sequi illum esse causam directam peccati. At
prsedeterminare vokmtatem ad talem actum,
est directe incUnare illam, vel aliquid amplius;
ergo si non inclinat, multo minus prsedeter-
minat.
3. Evasio occluditur. — Neque dici potest
loqui D. Tliomam de inclinatione morali, vel
ex parte objecti, quia quando homo inclinat
voluutatem suam ad peccandum directe, non
solum ex parte objecti, sed maxirae ex parte
vokmtatis, ad actum peccati illara deterrainat ;
praesertim quia^ut supra dicebam, major et ef-
ficacior inchnatio est, determinatio ex parte
potontise, quam motio ex parte objecti. Unde
concluditur argumentura, quia qui se determi-
nat ad actum peccati, directe est causa sui pec-
cati ; et inclinando voluntatem alterius homi-
nis esset directe causa peccati ejus, juxta dis-
cursum D. Thomse ; ergo si Deus proedetermi-
naret voluntatem hominis ad actum peccati,
VIII.
esset directa causa peccati ; ergo a coutrario_,
cum D. Tliomas coUigit non esse Deum causam
peccati directe, quia non inclinat voluntatem
hominis ad peccatum, plane sentit non incli-
nare nec prseraovere ad actum peccati, ac su-
hinde muko minus praedeterminare. Et hoc
etiam convincit ratio D. Thorase, quia Deus
orania convertit ad se tanquara in ultimum
fmem, et ideo impossibile est quod sit horaini
causa discedendi ab ordine qui est in ipsum ;
homo enim non discedit a Deo, nisi conver-
tendo se ad comrautabile bonum ; ergo impos-
sibile est quod Deus sit causa talis conversio-
nis, inducendo, inclinando, vel prsedetermi-
nando vokmtatem hominis ad illam. Accedit
quod ibidem iu solutione ad 1 , locutiones Au-
gustini et Scripturse, quse significant Deum
ahquando inclinare corda hominum ad ma-
lum, exponit intelUgendas esse negative, qua-
tenus non impedit similes actiones, et eodem
modo exponit excsecationem vel obduratio-
nera; et in art. 3, ubi directe quaerit an sit
Deus causa peccati, dicit quidem esse causam,
quoad generalem concursum ; de prredetermi-
natione autem nec verbum autjndicium apud
ilkim inveuitur.
4. Locus ex i.^i, qucest. 80, art. 4 . — Atque
hanc fnisse mentem suam declaravit idem di-
vus Tlioraas, quaest. 80, artic. \, ubi, ut pro-
bet Daeraonem non posse esse causam direc-
tam peccati hominis, sed tantum ex parte ob-
jecti per modum persuadentis, vel proponentis
appetibile, sic inquit : Peccatum actus qnidem
est ; unde hoc modo potest esse aliquis directa
causa peccati, per quem modum aliquis potest
esse directa causa alicujus actics : quod quidem
non contingit, nisiper hoc quodproprium prin-
cipium illius actus movet ad agendum. Pro-
prium autem principium actus peccati est vo-
luntas, unde nihil potest esse directe causa pec-
cati, nisi quod potest movere voluntatem ad
agendum. Sub quo principio sumit Daemonem
non posse interius movere voluntatem ad pec-
candum, et inde concludit non posse esse di-
rectam causam peccati, sed solum hominia
vokuitatem; nam de Deo supponit non esse,
neque esse posse, quia kcet interius possit in-
cknare voluntatem ad volendum, non tamen
ad talem actum. In quo toto discursu distin-
guit D. Thomas intcr peccatum et actum ejus,
et ikum dicit esse causam peccati directe, qui
interius incknat voluntatem hominis ad talem
actum, quam iuckuatiouem sok vokmtati tri-
buit, et negat Daeraoni propter impotentiam
ejus, et Deo propter bonitatem ejus : incliua-
16
242
LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS DIVIN.E GRATIvE IN GENERE.
tio autem qna volimtas seipsam interiiis in-
clinat ad actum peccati, non est nisi determi-
natio ejus. Hanc ergo divus Tliomas concedit
voluntati, et negat Deo ; ergo a fortiori negat
Deo prffdetermiuationem^nam illa esset maxi-
ma iucliuatio; imo, ut infra videbimus, auc-
tores contrariee sententise nomine inclinationis
praedeterminationem quasi per antonomasiam
interpretari solent. Accedit quod in solutione
ad 3 ejusdem articuli sic D. Tliomas ait : Deiis
est universale principium interioris onotus liu-
mani;sed quod determinetur ad mahim consi-
lium voluntas Jiumana, hoc directe quidem est
ex voluntate Jiumana, et a Diaholo per modum
ftrsuadentis, td appetibilia proponentis. Nullo
ergo modo tribuit D. Tliomas Deo determina-
tionem voluntatis humanee, sed soli voluntati
et Daemoni , diversis modis et generibus cau-
sarum. Deo autem tribuit esse universale prin-
cipium, non vero esse prsemotorem aut deter-
minatorem, quia sine tali preemotione consis-
tere potest generalis concursus primae causse.
5. Zocus ex qucest. 3 de Malo, a7'tic. 4. —
Possumus tertio hoc amplius persuadere ex
quaest. 3 de Malo, artic. i, in corpore, ubi do-
cet Deum non esse causam peccati, quia non
potest facere alterum peccare; ergo consequen-
tcr docet non posse facere efficaciter ut homo
faciat actum quo peccat, quia non aliter potest
unus facere alterum peccare, nisi faciendo ut
faciat talem actum; nam Kcet possit etiam fa-
cere ut omittat bonum actum debitum_, id ta-
men et perinde est_, et morahter non fit, nisi
faciendo ut eUciat voluntatem omittendi. Si
ergo non faciat Deus hominem peccare, pro-
fecto nec facit facere tales actus. Idem autem
probat D. Thomas, quia Deus non avertit a se
vohmtatem hominis,, quod ideo verum est,
quia Deus non convertit voluntatem hominis
ad aUquid Deo repugnans, sed ad se tantum.
At si faceret hominem facere actum quo peccat,
jam converteret hominem ad objectum Deo re-
pugnans, et ita faceret ut homo a Deo averte-
retur. Unde in sohitione ad 1 , exponendo
Scripturam, dicit Deum non tradere hominem
in reprobum sensum, vel incUnare voUinta-
tem in malum, agendo, movendo, sed potius
deserendo, vel non impediendo. Et idem re-
petit in soUitione ad 6, ubi certum est, cum
D. Thomas loquitur de incUnatione ad malum_,
non inteUigcre de incUuatione ad maUim , ut
maUim est, sic enim nemo incUnat vel incU-
natur ad mahim ; loquitur ergo de incUnatione
ad maUim inateriaUter, id est, ad iufimum
bonum, cui est inordinatio adjuucta, sicut po-
nit exemplum ibi D. Thomas de intentione
inanis gloriae. Sic ergo ait Deum non incUnare
hominem ad mahim^ agendo vel movendo;
ergo muUo minus incUnat prsedeterminando
voUmtatem hominis ad amanda infitna bona
rationi contraria, hoc enim esset incUnare ad
maUim agendo et movendo.
6. Articulus secundus ejusdem qu(Bstionis ex-
penditur. — In articulo vero secundo ejusdem
qusestionis, qui in contrarium allegatur, tam
in corpore quam in solutione ad 4, solum dicit
Deum esse principium iiUus motus quo peccator
se movet, cum peccat; non tamen dicit Deum
esse principium prsemovens, vel prsedetermi-
nans ad iUum motum ; per concursum autem
simultaneum est principium universale iUius
motus, sicut 1. 2 dixerat; imo ibidem ait, quod
a voUmtate prodeant actiones pravse potius
quam bonse, non provenire ex motione primi
moventis, sed ex defectu et dispositione proxi-
mae causse; contrarium autem verum est si
Deus voUmtatem ad unamquamque actionem
in particulari prsedeterminat ; tunc enim ex
tali prsemotione Dei proveniet, quod voUmtas
faceret talem actionem, quam sine defectu fa-
cere non potest.
7. Locus ex 2, dist. 37, qucest. 1, artic. \,
adi. — Antiqui Thomistce idemsentiu?it. — Pree-
terea sumitur eadem doctrina ex D. Thoma.
in 2, d. 37, q. 2, a. 1, ad !_, ubi ait: Detis non
eodem modo inclinat voluntatem in lonum et in
onalum; nam ad honum inclhiat directe moven-
do, sed ad malum dicitur incUnare, in quantum
gratiam, per quam quis a malo retraheretur,
non prcehet, et non quod directe voluntatem in
onalum ordinet, ubi, ut jam ostendi, nonintelli-
git de malo sub ratione maU, sed de actu, vel
objecto illo^ quod malum est. Huc accedunt
alia testimonia supra allegata, in quibus de-
terminationem liberam generaliter divus Tho-
mas tribuit ipsi voluntati, sentiens prsedeter-
minationem ab alio repugnare voluntati. Qui-
bus omnibus addi possunt antiqui Thomistse,
quia ita D. Thomam iutellexerunt, Capreolus,
Conradus et Cajetanus , quos supra allegavi.
Et in particulari, in causa peccati id explicuit
Conradus 1. 2, qusest. 79, art. 1, in fine ar-
ticuli , proxime ante solutionem ad \, ubi
dicit ideo non tribui Deo defectum rectitudi-
nis existentis in actn peccati, quia Deus non
determinat de se suum concursum ad talem
actum, sed paratus est dare actum rectum, si
voluntas concurrere velit, et ita de se, in actu
primo seu antecedenter, ofi^ert concursum in-
difTerentem seu multiplicem., tam ad bonum
CAP. XLIX. QUID DE CONCURSU PR
quam ad malum actum : voluntas autem pro
sua libertate ad deteriorem flectitur^ et eam
comitatur Dei concursus quasi ab illa determi-
natus. Et ideo in articulo secundo dicit quod
Deus nec per se^ nec per accidens, seu conse-
quenter^ vult malitiam, sicut homo peccans
vult illam, quia, scilicet, Deus non vult abso-
lute liominem velle, neque ad talem actum
hominem efficaciter prffimovet. In eadem sen-
tentia fuit Cajetanus auferendo prseviam mo-
tionemj ut supra vidimus. Unde in 1 part.,
qucest. 22, artic. 2, agens de peccato solum,
ait potuisse quidem Deus illos actus non per-
mittere, tamen ad suavem et sapientissimam
Dei providentiam pertinuisse illos non inipe-
dirc, quia (ait) suavis dispositio Hberi arbitrii
creati hoc exigit, ut magis ex sua vi seip-
sum agat.
8. Mens Capreoli. — Idem docuit expresse
Capreohis in 2, distinct. 28, q. \, a. 3, ad 12;
nam hcet ad bonos actus putet esse necessa-
riam prseviam motionem in natura lapsa, ne-
gat iham pertinere ad generalem concursum
primse causee, et in particulari de actu malo
dicit ad illum dare Deum concursum simuha-
neum, non prffivium, nec facere ut vohmtas
illum faciat : quapropter aha verba quee ex
illo citantur in eodem 2, distinct. 37, qusest. \,
a. 3, ad \, ubi de actione peccati dicit actionem
voluntatis createe esse posteriorem actione
Dei, quia creatura non agit nisi mota a Deo,
et addit motionem Dei determinare vohmta-
tem creatam, hsec (inquam) verba, cum sunt
posteriora, ita exphcanda sunt, ut non sint
prioribus contraria, ne dicamus in eodem U-
bro, et post paucas distinctiones, Capreohim
contrarium docuisse : priora autem verba sunt
negativa, et tam expressa, ut nuUam interpre-
tationem admittant : hcec autem posteriora
possunt facile exponi de motione Dei coopera-
tiva, quse dicitur esse prior dignitate et inde-
pendentia, et per eam determinatur vohmtas,
non sine sua simuhanea determinatione ; nec
enim necessarium est, nec verisimile ibi locu-
tum fuisse Capreohim de prsevia determina-
tione, quse a solo Deo fiat ; imo aperte sentit
totum id quod ibi a Deo fit, fieri a vohmtate,
et e converso, hcet diverso modo.
9. Soti testimonium male adductum al) ad-
versariis. — Nec ahud docuit Soto, qui etiam
in contrarium aiiegari solet, hb. 1 de Natur. et
Grat., cap. 18, nam in fine solum dicit actio-
nem peccati esse a Deo : J^o (inquit) efficien-
tice genere, quo cuncta ad suas actio?ies prcemo-
vet. Quia ergo dicit prcemovet, trahitur ejus
-^VIO AC PR.^DETERMINANTE, ETC. 2i3
sententia ad prseviam motionem, de quacerte
nihil cogitavit, sed vulgari modo loquendi
usus est. Alioqui vero in toto discursu capitis
docet Deum tantum permissive , et per se di-
recte neminem inducere ad malum, sed potius
ita sinere lihere agere voluntatem, ut sit para-
tissimtis manum porrigere, nisi per hominem
steterit ; et infra ait longe distareinter permit-
tere et intenta actione facere, quse omnia non
stant cum physica prsedeterminatione, ut ex
supradictis patet. Neque ahud sentit Cano, qui
etiam allegatur lib. 2 de Locis, cap. 4, ad 7;
nullum enim ibi verbum habet de prajmotione
Dei ad actum peccati, imo generaliter ait fal-
sum esse dicere : Deo volente, vel instigante,
peccata provenire. Ex modernioribus autem
Thomistis nostram sententiam docuit Joannes
Vincentius, nam, ut refert Ledesma, a. 2 et 3,
etiam ad actus bonos illam praedeterminatio-
nem necessariam esse negavit. At vero P. Cu-
mel, licet in bonis actibus illam admittat, in
actibus peccatorum illam negat, dicens non
esse sance doctrince consentaneum talem prcede-
terminationem ponere; ita habet 1 part., q. 22,
art. 4, in nova appendice ad primum dubium,
et \, queest. 79, art. 2, disput. 2 et 3; et no-
vissime late defendit hanc sententiam P. Lorca
i. 2, quaest. 79, art. 2, disput. 37 de Peccatis,
et disput. 20 de Gratia.
10. JScoti mens. — Eamdem doctrinam in
propriis et expressis terminis tradidit Scotus
in 2, distinct. 31,% Ad solutionem, ut late su-
pra, cap. 35 retuli. Ahqui vero in coutrariam
sententiam illum trahere conantur, quia dicit
etiam peccata prcesciri a Deo in sua voluntate,
vel necessario fuisse eventura ex vi motionis
Dei, si Deus ex necessitate naturce ageret; sed
quidquid sit , quomodo iu his Scotus locutus
fuerit consequenter, cum egit in particulari de
concursu Dei ad peccatum, evideuter docuit
vohmtatem habere in potestate sua determi-
nare concursum Dei ad rectam vel deficientem
actionem : quapropter in hoc puncto huic tes-
timonio standum est; in aliis autem, vel con-
secutionem doctrinse non animadvertit, vel,
quod verisimilius est. in alio sensu est locutus
quam communiter intelligatur. Nam posita
voluntate concurrendi ex parte Dei, licet illa
ex se indifierens sit, dixit determinationem
voluntatis creatae futuram prsesciri a Deo, non
quia illa voluntas Dei sit prasdefinitiva, aut
preedeterminativa, sed forte quia supposuit a
Deo prsescientiam fiiturorum sub conditione
non haberi, ut in Prolegomeno 2 dicemus. Sic
enim etiam aliqui sententiam illam seqmmtur.
244
LIB. Iir. DE AUXILIIS INTERNIS DIVINvE GRATI^ IN GENERE.
qui praedeterminationem non admittunt, Quod
vero Scotus dixit fnturum ex hypothesi;, si Deus
ageret ex necessitate naturae, non est propter
determinationem^ sed quia tunc Deus vehemen-
tius moveret quam nunc, ut supra tetigimus.
Denique phires alios antiquos Doctores Scho-
lasticos pro hac sententia retuh 1. 2 de Auxi-
liis, cap. 1, quos hic iterum referre necessa-
rium non est. Novissime autem sententiam
hanc defendit, et ingeniose ac elHcaciter per-
suadet Franciscus Diotallevi^ in hbro de Con-
cursu Dei ad actus liberos^ cap. 1, per totum.
Quse autem contra hanc sententiam objici
solent non habent pecuHarem difficultatem,
prseter illam qute communis est omnibus ac-
tibus liberis ordinis naturse,, et ideo in capite
sequenti dissolventur.
CAPUT L.
PUNDAMENTIS CONTRARI^ SENTENTIjE SATISFACIT.
1. F^mdamentalis ratio adversariorum ex
indifferentla vohmtatis simpta confutatur. —
Priusquam de concursu prsevio ad supernatu-
rales actus dicamus, necessarium est ad funda-
menta contrariee sententise respondere^ quse
omnibus actibus Hberis generaha sunt^ et su-
pra cap. 29^ in octava ratione contrarise opi-
nionis, cum suis confirmationibus_, illa bre-
viter comprehendimus. Principalis autem ra-
tio sumebatur ex ipsa indiflferentia voluntatis,
addito illo principio quod a causa indetermi-
nata nihil determinatum potest prodire. Jam
vero a nobis ostensum est, vel ob hoc ipsum
necessariam non esse illam prseviam motio-
nem;, quia oportet ut ipsamet voluntas, in actu
primo indeterminata, ad actum secundum se
determinet, ut proprio et connaturaU modo
operetur, alioqui non esset illa indifferentia
activa, sed passiva^ respectu determinationis,
quahs est iu potentia motiva manus ad mo-
vendum vel non movendum, vel ad sursum,
vel ad deorsum movendum. Et sic dixit D.
Thomasj iu 4, distinct. 46, qusest. \, artic. 3 ,
qusest. 2, a. 5, quod volmitas potest in opposi-
tum eorum gu(c ipsa sili detcrminat, et mul-
ta alia in superioribus adduximus. Ad illud
vero principium^ quod a causa indetermina-
ta non prodit determinatus effectus^ respon-
det optime Scotus,, in 2, distiuct. 25;, qusest.
unic, ad ult., illud esse verum in principiis
scu potcntiiS; qua3, licet aliquo modo univer-
salia sintj sunt tamen imperfecta, quantum
ad hoc quod non habent dominium suse actio-
nis, et ideo indigent aHquo determinante ad
alterutram partem. AHoqui, ut Aristoteles
ait^ 9 Metaphys.^ cap. 5, text. 10, si ex se et
sine aho determinante procederent in actum,
simul efficerent contraria, quia utrumqne pos-
sunt, et non esset major ratio de uno quam de
aho. Et hoc aperte patet in exemplo potentise
motivse, et idem est de inteHectu, et arte, et
simiHbus. Secus vero est de voluntate, quse
est perfecta potentia cum dominio sui actus,
et ideo Hcet sit potentia contrariorum vel con-
tradictoriorum , potest objeeto prsesente ad
unam partem se determinare.
2. Quce ad eam rationem adducehaniur reji-
ciunlur. — Primo, ex D. Thoma. — Neque
obstant quee ad probandum iHud principium
afferuntur, Primum est exD. Thoma, 1 part.,
qusest. 19, art. 3, ad 5, ubi admittit iHud prin-
cipium in omnibus causis creatis, solamque
excipit divinam vohmtatem, et rationem red-
dit, quia causa quce est ex se cojitingens, opor-
tet quod determinetur ah aliquo exteriori ad
effectum; sed voluntas divina, quce ex se neces-
sitatem Tialet, determinat seipsam ad volitum
ad quod lialet halitudinem non necessariam.
Hoc autem discrimen appHcatum ad vohmta-
tes creatas , fundatur in hoc quod voHmtas
creata est ex se indeterminata, non solum ac-
tive, sed etiam passive, ita ut non possit se de-
terminare nisi ahquid in se agendo : voHmtas
autem divina aUiori modo se determinat nihil
in se recipiendo , propter summam actuaHta-
tem et uecessitatem essendi quam habet; et
hinc fit ut voluntas creata per se sola non
possit se determinare sine dependentia ab aHo,
quia sicut in suo esse dependet a Deo, ita etiam
in sua determinatione, et in hoc sensu oportet
quod ab aHquo exteriori determinetur; ubi ex-
pendo D. Thomam non dixisse prcedetermi-
netur, quia non oportet ut solus Deus faciat
determinationem , sed satis est ut cooperetur
voHmtati se determinanti.
3. Deinde ex ratione. — Ratio autem iHa ,
quia non est cur causa indeterminata hunc
magis quam iHum effectum faciat, habet lo-
cum (ut cum Scoto dixi) in causis et potentiis
quarum actioues non sunt intrinsece voHmta-
rise, neque sub domiuio iHarum. In vohmtate
autem facile redditur ratio cur existens in actu
primo indeterminata aHquid determinare ve-
lit, sciHcet, quia vult, et eo ipso quod iu oD-
jecto proponitur sufficiens ratio volendi iHud,
est etiam ratio sufficiens volendi ipsummet
vehe. Neque est verum voluntatem, supposita
CAP. L. FUNDAMENTIS CONTRARI^ SENTENTI/E SATISFACIT.
245
propositione talis objecti, nou esse sufficienter
coustitutam in actu primo^ tam ad eliciendum
actum volitionis, quam nolitionis; liabet enim
ad utrumque sufficientem et quasi eminentem
virtutem^ ut declaratum est. Intelligitur autem
hoc absolute loquendo de actibus proportio-
natis viribus voluntatis : nam si sint actus
superioris ordinis , oportebit principium com-
pleri per quid superius principium, non pro-
pter rationem generalis concursus, sed ut de-
fectum virium ex parte causse secundee sup-
pleat : postquam autem completa fuerit vo-
hintas iu ratione principii proximi^ jam non
indigebit concursu praevio^ sed concomitante.
4. Tertia instantiaconfutatur. — Cum autem
instatur, quia agens quod quandoque est actus,
quandoque in potentia debet prius moveri ,
quam de poteutia reducatur in actun^, aperta
fit sequivocatio; nam illud principium est ve-
rum de agente^ quod interdum est in potentia
passiva ad ipsum principium agendi, vel com-
plementum ejus; ut quia aqua potest esse et
actu calida, etinpotentia^ ideoquando tantum
est in potentia, non potest calefacere quin prius
ipsa calefiat; et quia visus potest esse interdum
in actu^ interdum tantum in potentia ad spe-
ciem visibilem, ideo, quando est in potentia,
oportet prius reduci iu actum speciei quam eli-
ciat visionem. Hoc autemnon habet locum in
potentia pure activa, ut activa sit^ id est^ qua-
tenus potest esse agens in actu secundo^ vel
tantum in actu primo, in quo statim dicitur
etiam esse in potentia ad agendum : tunc enim
si actus primus sit completus in suo ordiue, ut
reducatur de tali potentia ad actum^ non indi-
get prsevia motione, vel actuahtate, sed vel nul-
la, vel subsequente. Unde si agens solum per
transeuntem actionem reducatur in actum, in
se non magis actuatur, si antea erat completum
in virtute agendi, sed per solam denomina-
tionem extrinsecam dicitur constitui in actu
secundo. Quia vero tale agens ex necessitate
naturse operatur, si supponatur esse comple-
tum in actu primo, quoad virtutem intrinse-
cam, non potest esse in potentia ad actionem,
uisi ex defectu alicujus conditionis requisitse
ad agendum^ et ideo necessarium erit prsece-
dere aliquam motiouem per qua^i talis con-
ditio compleatur; id autem seepe fieri pote-
rit sine motione agentis, appUcando passum,
veltollendo impedimentum, etc. Sivero agens
reducatur in actum per actionem immanen-
tem. illud quidem movetur quando se in ac-
tum reducit, non tamen movetur ut agens est,
sed ut recipiens, neque movetur ut agat, sed
movetur quia agit, et ideo secuudum talem
motionem non preemovetur ab alio prius na-
tura quam ipsum se moveat^ sed simul^ cum
ipsum se movet^ movetur a Deo per concur-
sum simullaneum ; ergo ex vi illius reductio-
nis de poteutia in actum non est necessarius
concursus praevius. Quod si illa reductio de
potentia in actum preecise consicleretur, ut est
a potentia apta ad agendum, in actionem
quam antea non eUciebat, tunc si actus pri-
mus supponatur completus, non est necessaria
prsevia motio ab extrinseco proveniens^ sed
intrinseca apphcatio per vohmtatem sufficit,
nam ad illam pertinet hujusmodi potentias^
et seipsam ad exercitium applicare.
5. Confirmationes ah adversariis in siia
fundamentali adductce rejiciuntur. — Prima,
quia alioquin ormes actiones liberce essent Dep
fortuitce. — Prima confirmatio erat, quia
ahas determinationes Uberee essent fortuito et
contingenter respectu Dei, quae illatio videtur
fundari in hoc principio, quia omnia quse non
prajdeterminantur a Deo, fortuito eveniunt
respectu illius^ quod manifeste falsum est :
nam peccata^ ut peccata^ non preedetermi-
nantur a Deo, et tamen non fortuito eveniunt
respectu illius. Respondebunt Deum preede-
terminare actum qui est peccatum, et in illa
preedeterminatione praiscire mahtiam conse-
quentem actum, et illam permittere, et ideo
peccatum nou fortuito evenire. Quse responsio
falsum quidem supponit, quod satis jam im-
pugnatum est ; nihilominus tamen nobis occa-
sionem prsebet solvendi argumeutum, servata
proportione, et sechisa illa prsedeterminatio-
ne, quse in actibus peccatorum habet absur-
ditatem ; in ahis vero saltem non est neces-
saria ad excludendum casum seu fortunam
ab actibus hberi arbitrii, respectu Dei. Nam
Deus voluntarie facit et providet omnia preere-
quisita, ut voluntas hic et nunc hbero possit
hoc vel iUud operari : prsevidet etiam quid
sit operatura voluntas^ si ipse suum concur-
sum offerat, eamque operari sinat^ et decernit
eam sinere^ vel permittendo actum, si malus
futurus sit^ vel iUum acceptando et volendo,
si sit bonus, quod totum optime inteUigitur
sine prsevio concursu aut praedeterminatione,
et sufficit ut casu actus non eveniat, vel for-
tuito respectu Dei. Quis enim dicat casu aUcui
accidere quod^ eo prsesciente^ et non impe-
diente cum posset^ vel quod magis est, ipso
admittente et cooperante, evenit ?
6. Saltem evenirent prceter intentionem Dei.
— Dices Ulud saUem eveuire prseter inten-
246 LIB. III. DE AUXILnS INTERNIS
tionem, quod etiam est inconveniens in efiec-
tibus creatis respectu Dei. Respondeo in pec-
catis simpliciter dicendum esse evenire praa-
ter intentionem Dei^, quod est maxime certum
de peccatisj ut peccata sunt, cum etiam sint
contra voluntatem Dei ; de ipsis vero actibus
quibus conjuncta est malitia, etiam est sim-
pliciter verum, Deum neque intendere, ne-
que velle ut tales actus sint, quia lioc per
se non est bonum , uec decens Deum ; sed
dicendum est intendere ac velle Deum si-
nere, ut tales actus fiant^ volendo etiam con-
currere ad illos^ si voluntas creata illos ope-
rari velit. Et ad hoc insinuandum Augus-
tinus in Encbiridion, cap. 95, sub distinc-
tione dixit : No7i fit aliquid, nisi Omnipotens
fieri velit, vel sinenclo ut faciat, vel ipse fa-
ciendo. Actus autem simpliciter boni dici non
possunt prseter intentionem Dei, quia licet
ad illos non det concursum prsevium, cupit
illos fieri, et ex boc affectu prsebet omnia
prserequisita ad tales actus, et offert concur-
sum concomitantem qui illos physice efiicit ;
ergo sunt ab illo per se intenti, sive illa in-
tentio sit prsedefinitiva et absoluta, sive tan-
tum antecedens, seu conditionata; neuter enim
ex his duobus modis est determinate neces-
sarius ad debitum ordinem divinae provi-
dentise, et neuter etiam est impossibilis, imo
uterque subsistere potest cum usu libertatisj
et sine concursu prsevio, et cum sufficienti
dependentia nostree hberffi determinationis a
voluntate et providentia divina; nam heec de-
pendentia non est, iu singulis actibus, ejus-
dem mocli quoad divinam intentionem ; sed in
solo concursu concomitante necessario habent
eumdem dependentiae modum, de qua re la-
tiusin Hb. 5 dicturi sumus.
7. Secunda confirmatio . — Determinatio
voluntatis non erit a Deo ut a causa prima. —
Secunda confirmatio erat, quia sequitur de-
terminationem voluntatis non esse a Deo, ut
a causa prima, quia erit a sola vohmtate prius
natura se appUcante et determinante, quam
causa prima in illam determinationem in-
fluat. Respondetur tamen negando sequelam,
quia determinatio voluntatis nihil est ahud
quam actio ejus ; neque euim voluntas prius
natura se determinat ad eliciendum amorem,
verbi gratia, et deinde iUum ehcit, neque iUa
duo in re sunt distincta, aUas cum determi-
natio sit Ubera, ex aUa determinatione voUin-
tatis procedet, et sic procedetur in infinitum.
Sistendum est ergo in prima actione Ubera
vohmtatis, quaUs est, verbi gratia, actio amo-
DIYIN.^E GRATI.E IN GENERE.
ris, et qutelibet aUa simiUs : nam sicut iUa
per seipsam intrincese voluntaria est, ita per
iUammet determinatur voUmtas ad aman-
dum ; sicut ergo actio voluntatis et cujus-
cumque causse secundaa est a Deo, ut a prima
causa influente per concursum simultaneum,
etiamsi preevius non antecedat, ita determina-
tio ipsa voluntatis est a Deo ut a causa prima
ratione ejusdem concursus, et ideo illatio ob-
jecta nuUius est momenti. Quod etiam ad
hominem potest fieri evidens, quia, dato con-
cursu praevio, dicti auctores non negant vo-
luntatem se determinare, ne libertatem om-
nino negent, et nihilominus negare non pos-
sunt quin in illo signo, in quo vohmtas se
determinat, iUa determinatio in actu secundo
simul natura sit non solum a voluntate et
concursu preevio, sed etiam ab ipsomet Deo,
quia cum iUa determinatio sit aUquid crea-
tum, non potest non pendere per se et imme-
diate ab ipso Deo ; imo per se et proprie hac
ratione pendet a Deo, ut a prima causa : nam
aha dependentia, mediante concursu prajvio,
respectu Dei revera est mediata, et ideo qua-
si per accidens, ac propterea iUa de medio
sublata, subsistere potest essentiaUs depeu-
dentia determinationis voluntatis createe ab
increata. Merito ergo illatio illa rejicitur.
8. Sensus illius propositionis : Voluntas se
primo determinat. — Cum vero objicitur quia
voluntas est quse primo se determinat, distin-
guenda est illa particula primo, nam dicere
potest vel modum causandi primarium (ut
sic dicam), ita ut idem sit primo causare,
quod principaliter et independenter causare.
Secundo, dicere potest ordinem causandi se-
cundum duralionem temporis. Tertio, potest
dicere ordinem etiam causandi, non temporis,
sed naturse. In primo sensu falsa est assum-
ptio ; nemo enim dixit primariam causam de-
terminationis voUmtatis esse ipsam voUm-
tatem, quia in iUamet determinatione se
gerit ut causa secunda essentiaUter pen-
dens a prima, quee sola est primaria causa
et indepeudens, et primarias partes habens
in efBcacia ilUus determinationis. In secundo
sensu etiam est propositio manifeste falsa,
quia voUmtas non prius tempore se deter-
minat, quam Deus cum iUa concurrat. De
his ergo nuUa est controversia, nec potuit
argueus cum aliqua probabihtate illam pro-
positionem assumere in ahquo ex dictis sen-
sibus tanquam a nobis concessam.
9. Tertius sensus subdistinguitur : primum
memhrum. — Tertius autem sensus subdistin-
CAP L. FUNDAMENTIS CONTR
guendus est , nam illa particula pnmo potest
sumi negative et positive ; in priori sensu, so-
lum dicit negationem alterius causse prius na-
tura influentis_, et sic verissima est propositio^,
nam, suppositis omnibus prserequisitis ad
agendum ( in quibus multiplex Dei causalitas
ordine naturse preecedit) , in illo signo in quo
voluntas incipit elicere actum et actionem
suam, nulla causa prius natura facit illam ac-
tionem quam ipsa voluntas : nam licet faciat
illam etiam Deus, non tamen prius ordine cau-
salitatiSj nam illa actio dicit essentialem habi-
tudinem ad voluntatem creatam, et ideo non
potest prius emanare ab alia causa quam ab
ipsa. Neque est bona illatio : Emanat a prima
causa ; ergo prius emauat : nam committitur
sequivocatio in vocibus^Wma etprius, ut jam
explicatum est, neque oportet ut causa^ quse
est prima in independentia et modo causandi,
in omni actione antecedat, etiam in ordine
causandi.
dO. Secundum memhrum illms suidistinc-
tionis. — In alio sensu, particula primo positive
sumpta^ dicit relationem prioritatis respectu
alterius, etboc modo admittunt aliqui volun-
tatem primo causare suam determinationem,
Deum autem concurrere, quasi sequendo de-
terminationem voluntatis; dicunt enim non
posse iutelligi coucursum omnino simulta-
neum duarum voluntatum ad unam actionem,
quia oportet alterutram ab altera determinari,
alias non conjungerentur per se, sed quasi per
accidens et casu. Sed illa sententia sine dubio
falsa est, quia illa determinatio magis essen-
tialiter pendet a voluntate divina , quam a
creata ; ergo in nullo signo potest intelligi ut
procedens a sola voluntate creata ; nam licet
abstractione preecisiva possit concipi unus res-
pectus, non concepto aiio_, abstractione tamen
n^ 'gativa non potest intelligi, quod ordine cau-
salitatisprocedat prius asola voluntate creata,
et postea a Deo. Prseterquam quod si concur-
sus Dei esset quasi subsequens ordine causali-
tatis, essetquasisupervacaneus : nam prior es-
se posset sine posteriori^ et posterior iterum
faceret quod jam esset sufficienter factum, de
qua re multa in superioribus dicta sunt . et
libro 5 plura dicemus.
W. In quo sensu sit vera propositio. — Dico
ergo propositionem in illo sensu esse falsam,
et non sequi ex eo quod Deus concurrat per
concursum simultaneum^ quia ad boc satis est
ut neutra causa prius influat quam alia in illo
genere concursus, quod fateri debent etiam
qui ponunt concursum prsevium, utique quan-
ARI.-E SENTENTLf: SATISFACIT. 247
tum ad actionem, quse ab ipso et a voluntate
manat, ut supra etiam probavi. Nec oportetut
voluntas divina et liumana quasi casu conjun-
gantur^ ad influendum simul in eamdem de-
terminatioQem voluntatis creatae, quia, ut di-
xi, Deus, ex certa scientia prsevidens quid vo-
iuntas creata sit operatura siconcursum suum
illi offerat , destinata voluntate decrevit cum
illa coucurrere ad talem actum^ ipsa etiam se
determinante^ et ita non casu, sed ex vi bujus
decreti^ in ipso momento in quo determinatio
fit^ et in quocumque siguo iliius^ influxus Dei
coujuugitur influxui voluntatis sine ullo ordi-
ne causalitatis, seu prioritatis quee in illa fun-
detur.
12. Diferentia inter volimtatem divinam et
creatam. — Est tamen liic uotanda diflerentia
inter utramque voluntatem ; nam voluntas
creata^ ut ordine naturee supponitur ad illam
actionemj est indifferens in actu primo ad agen-
dum^ vel non agendum, velboc autillud agen-
dum ; voluntas autem divina prius non tan-
tum natura, sed etiam aiternitate, quam exte-
rius efficiat illam actionem voluntatis creata;,
est in se et interius determinata (nostro modo
loquendi) in actu secundo respectu ipsius Dei,
per decretum seu voluntatem concurrendi
cum voluntate creata ad talcm actum;, tali
tempore ; et ita voluntas creata propriissime
dicitur se determinare, quia efficit illum
actum qui est immanens in illa, et ideo per
illum voluntarie reducitur ex actu primo
indifferente in actum secundum determina-
tum, nec per hoc excluditur concursus Dei ad
eamdem determinationem, sed potius includi-
tur, quia essentialiter imbibitur in omni ac-
tione creaturee. Deus autem^ concurrendo cum
voluntate ad illam determinatiouem, non di-
citur determinare se, quia illa actio quse a vo-
luntate creata fit^ est solum transiens respectu
voluntatis Dei , ct ad illam erat jam Deus ex
se determinatus per decretum eeternum. Neque
etiam simpliciter dicendus est Deus determi-
nare physice voluntatem ad talem actum^ quia
verbum illud determinandi, respectu causae li-
beree, connotare videtur respectum ad ipsam
causam proximam, vel etiam ne videatur ex-
cludi cooperatio voIuntatiS;, et soli Deo attribui
illius determinatio. Ad tollendam ergo ambi-
guitdtem , propriissime dicitur Deus condeter-
minare voluntatem creatam, vel coefficere de-
terminatiouem ejus, seu ad illam concurrere.
Hsec autem intelligimus ex vi geueralis con-
cursus; nam de modo quo, per auxilia prseve-
nieutia, Deus est causa ipsiusmet cooperationis
248 LIB. III. DE AUXILIIS I??TEimiS
liberi arbitrii , et in superioribus dictum est^
et in libro 5 latius est diccndum.
13. Confirmatiotertia, lihertas creataforma-
Uter reducitur in divinatn libertatem ut in pri-
mam cansam physicam, confutatur. — Tertia
confirmatio fuudabaturin boc principio^ quod
libertas creata ita subordinatur divince, ut
formaliter reducatur in divinam voluntatem et
libertatem^ tanquam in primam causam pby-
sicam, et in genere pbysico. Ex quo principio
inferebatur praevium concursum esse necessa-
rium^ ut ex libera prsemotione Dei babeat vo-
luntas creata voluntatem suae determiuationis,
quee ratio sumpta dicitur ex doctrina D. Tbo-
msBj et communi Tbomistarum, 1 part.^quaest.
29^ art. 8. Ego vero apud D. Tbomam ibi so-
lumlego primam causam et radicem effectuum
contingentium et liberorum, esse divinam vo-
luntatem et ejus efEcaciam. Nam volens Deus
ut esset in universo varietas efiectuum natura-
lium contingentium et liberorum^ efficaciter
etiam providit^ ut essent in universo causse
illis efiectibus et modis agendi accommodatse^
simulque voluit ita cum omnibus et singulis
concurrere^ ut eas suos motus_, modo unicui-
que accommodato, agere sineret. Ex qua doc-
trina , quse verissima est , solum sequitur vo-
luntatem Dei esse primam causam efficientem
voluntatis bumanae ac libertatis ejus, et ita
etiam cum illa cooperari, ut usum libertatis
ejus non impediat.
14f. Mens sancti Tliomce et a^itiquorum Theo-
logorum circa falsitates illius principii; duplex
sensus illius propositionis, et particulce forma-
liter in illa. — Non legi autem in D. Tboma,
nec apud aliquem ex antiquis Tbomistis me
legisse memini, quod libertas bumanse volun-
tatis, vel efi^ectuum ejus_, formaliter reducatur
in divinam voluntatem et Ubertatem. Neque
video quomodo id possit intelligi^ si particula
illa formalitcr aliquid addat ultra dictam effi-
caciam diviuam jam explicatam^ ut videtur
esse de mente arguentis; nam si ilkid forma-
liter nibil addat, sed significet tantum liber-
tatera divinse voluutatis^ quse in Deo est forma-
liter, esse primam originem et causam a qua
efficienter manat libertas bumanse voluntatis_,
et actus ejus , sic antecedeus verum est^ sed
consequentia de concursu prsevio nullam ba-
bet connexionem cum illo antecedente. Nam
quod attinet ad libertatem ipsius potentise vo-
luntatis nostrse, illa non datur per aliquem
concursum^ sed concreatur cum anima et vo-
bmtate. Si vero sit sermo de libertate actus_,
tantum abest ut illa sumenda sit ex concursu
DIVIN.E GRATLf: IN GEKERE.
praivio, ut vix, aut ne vix quidem stante illo,
possit intelligi, ut ex dictis in Prolegomeno 1
et in discursu bujus libri facile potest legenti
constare^et in libro 5 pressius urgebimus.Gum
concursu autem comitante facile inteUigitur,
et sufficientissime declaratur quomodo actua-
lis libertas voluntatis bumanse radicaliter pro-
veniat a libertate divina^ quatenus per illam
suum concomitantem concursum ita Deus ac-
commodat, ut et actus voluntatis bumanse
efficiat^ etejus libertatem non impediat.
15. Alter sensus illius particuke. — Atvero
si illa particula formaliter aliquid prseter dic-
tam Dei efficientiam addat, nibil aliud signifi-
care potest^ nisi quod actus nostrse voluntaiis
formaliter constituatur liber per denominatio-
nem a Ubertate divina, vel a concursu preevio
ab illa sola pendente : utrumque autem et fal-
sum est et aUenum ab omni vero sensu, nam
meus actus non est in se et formaUter Uber ,
quia Deus Ubere operatur, sed quia ego per fa-
cuUatem formaliter liberam illum efficio, alio-
qui non ego essem dominus mei actus, sed so-
Uis Deus ;, nec propter iUum essem dignus
laude , nec actus voUuitatis mese esset magis
Uber quam inteUectus^ imo neque magis quam
actus brutorum : nam etiam cum his Deus li-
bere operatur et concurrit. Item sicut Deus
est prima causa libertatis, ita etiam est prima
causa vitse,, et sicut concurrit cum potentia U-
bera, ita etiam cum potentia vitaU^ modouti-
que accommodatOj et nibilominus actus vitaUs
creatus non babet formaUter^ quod vitaUs sit,
ex emanatione a Deo, sed ex emanatione a
proximo et intrinseco principio vitse, quamvis
effective totum suum esse recipiat a Deo_, ut a
prima causa efficiente ; ergo similiter actus U-
ber^ Ucet efiective babeat primam et princi-
palem originem a Deo_, niliilominuSj ut est
actus bominis, non est formaliter Uber ex U-
bertate Dei^ sed ex intrinseca bomiuis liber-
tate; nam esse liberum includit esse vitale, et
addit voluutarium cum indifferentia^ et domi-
nio proximse facultatis. In iUo ergo sensu fal-
sum est quod in ea confirmatione sumitur :
ideo vel antecedens estfalsum, vel consequen-
tia nuUa, ut explicatum est.
16. Ultima confirmatio quce cumprima et
secunda coincidit rejicitur. — Ultima confirma-
tio coincidit fere cum prima et secuuda_, in
quibus jam dictum est voluntatem bumanam,
neque solam se determinare, neque a sola vo-
luntate divina determinari, sed ipsam se de-
terminare cooperaute divina voluntate, ideo-
que in taU determinatioue neutra voluntas
CAP. L. FUNDAMENTIS CONTRARI.^ SENTENTLE SATISFACIT.
prius quam alia agit. Neque hoc est contra
perfectionem divina^ voluntatis^ quia licet non
sit prior in causando, semper est prior in
modo et perfectione causandi^ et quod in cau-
sando non praecedat^ non est quia pendeat a
voluntate creata, neque quia ab illius influxu
in aliquo genere causse determinetur, sed quia
ipsa vult suam actionem et concursum juxta
indigentiam taliscausse secundse determinaro.
Unde licet, respectu propriae determinationis
ad extra^ voluntas creata sit propria causa efB-
ciens determinationem ipsam^ et quasi deter-
minans actionem ad talem speciem , tamen
respectu divinse voluntatis solum se habet per
modum occasionisj et quasi materise postu-
lantis a suo primo auctore talem modum con-
cursus, vel auxilii, et quasi trahentis vel invi-
tantis divinam vohmtatem ad illud prsestan-
dum.
17, Cur divina voluntas non sit concursus
frcBvius. — Statim vero insurgit antiqua
qusestio de ipsa divina vohmtate, quomodo per
habitudinem ad illam non habeat efficientia
Dei rationem concursus prsevii, et praedeter-
minantis \ nam licet ille concursus^ prout fit ad
extra^ sit simul cum influxu voluntatis creatse,
nihilominus vohmtas ipsa divina^ quatenus
ab seterno voluit et decrevit talem actum fa-
cere in tempore, est cdusa prior et antecedens
in ratione causandi, et ahoqui est eflicacissi-
ma \ ergo preecedit etiam efiiciendo, et conse-
quenter etiam determinando vohintatem crea-
tam. Qua difiicultate superati^ antiqui heeretici
arbitrii hbertatem negabantj, sicque argumen-
tabantur, ut de Simone Mago disputante cum
Petro refertur in Hb, 3 Recognitionum^ sub
nomine Clementis : Si qicod Deus mlt esse est,
et si quod non vult esse non est, quomodo in Jio-
mine est potestas volendi et non volendi ? Cui
post pauca ita fere Petrus respondet : Ignoras,
0 Simon, quomodo in singulis quiiusque vo-
luntas sit Dei .■ qucedam enim voluit , ut dixi-
mus, ita esse, ut aliud esse non possent quam id
quod ah ipso instituta sunt, et his neque prcemia
neque supplicia statuit ; qucedam vero ita esse
voluit, ut in sua poiestate habeant agere quod
velint, et his pro actidus ac voluntatihus suis
statuit, ut aut remunerationes mereantur aut
pcems. Cum ergo in duas, ut docui, dividantur
cuncta quce moventur, secundum eam distinctio-
nem quam supra diximus, omne quod Deus vult
est, et quod non vult non est. Hsec sunt verba
Petri apud Clementem, quse, si recte inspi-
ciantur^ et doctrinam datam confirmant, et
vulgarem difficultatem expediunt.
48. Solvitur ex doctri?ia Clementis. — An-
tecedit enim vohmtas Dei respectu causarum
secundarum, sed non eodem modo : nam cau-
sis naturalibus vult dare determinatum con-
cursum, hberis etiam indifferentem, ut supra
etiam declaravi : et ideo in prioribus facile
potest antecedere absoluta voluntas Dei de ipso
effectu, in posterioribus vero non est necesse
ut tahs vohmtas antecedat, sed sufficit vohm-
tas concurrendij quae includit conditionem,
si voluntas creata consentiat. Et ideo, hcet
tahs voluntas Dei antecedat in suo esse, et
quasi m applicatione proxima ad influendum
quantum est de se, nihilominus nihil sola agit,
ideoque, quantum ad actualem influentiam,
non est antecedens, sed concomitans, ac pro-
pterea neque efficit prsevium concursum, ne-
que ex necessitate infert effectum, quia con-
cursus quem offert a libera concomitantia vo-
luntatis creatse pendere potest.
49. An Deus prcedefiniat actum futurim. —
Dixi autem ad prsestandum concursum causae
liberse^ non esse necessarium ut Deus actu ab-
soluto preedefiniat futurum actum voluntatis
creatse^ quia, ex vi dependentise causse secun-
dse a prima, sulficit voluntas concurrendi Dei,
quam explicavi. Et quoad actus peccatorum
etiam, pro materiali, censeo non praicedere
aliam Dei voluntatem, ut in libro 2 de Auxi-
liis late tractavi. An vero ad actus bonos prse-
cedat talis voluntas Dei^ quse solet praedefinitio
vocari, disputavi eodem loco, et in libro 5 ali-
quid iterum de illo puncto dicam. In prsesenti
vero necessarium non est, quia licet praecedat
illa praedefinitio Dei volentis illo modo provi-
dere aliquos effectus suos, nunquam tamen est
illa voluntas necessaria ad concursum, neque
est quasi proximum principium ejus, nam est
tantum voluntas prsedestinativa, non execu-
tiva Et ideo nullum concursum prsevium effi-
cit in voluntate creata, quo illam praedeter-
miuet ad actum praedestiuatum a Deo; sed
providet alium modum quo, praevia excita-
tione morali, vel adjuncto concursu phj^sico
concomitante, voluntas humana libere et in-
falhbiliter eflQciat actum quem divinavoluntas
praedefiuierat^ seu prsedestinaverat ; quis au-
tem hic modus sit^ in libro 5 explicabimus.
250
LIB. ni. DE AUXILIIS INTERNIS DTYINyE GRATI^ IN GENERE.
CAPUT LI.
AD ACTUS SUPERNATURALES NECESSARIUM NON ESSE
AUXILIUM PR.EVIUM PER MODUM GONGURSUS, SED
SIMULTANEUM SUFFICERE.
1. Connexio hujus doctrince. — Assertio :
Actiones supernaturales non magis fostulant
concursum prcevium , quam naturales. — Hgec
est conclusio principalis, propter quam elicien-
danij ad omnia, quse de concursu Dei in proe-
cedentibus capitibus dicta sunt^ necessitate
compulsi digressi sumus , quia neque sine illo
]irincipio hsec asssertio fundari poterat, nec
illo principio stabilito alia probatio necessaria
est , quia est evidens consecutio , ut auctores
contrarise sententiee etiam fatentur ; nec enim
ob aliud requirunt ad actus gratiae concursum
prsevium ejusdem ordinis , nisi quia putant
esse per se necessarium ex generali ratione
actionis creatffi;, seu causse secundee. Sic igitur
nos ex contrario principio ita concludimus :
Acliones naturaleS;, sive necessarise^ sive libe-
rse, ex vi dependentise essentialis a prima cau-
sa, non requirunt concursum preevium in cau-
sa ; ergo nec actiones supernaturales et gratiae
illum necessario postulant. Probatur conse-
quentia; tum quia eadem est ratio dependen-
Xidd, proportione servata^ respectu Dei, ut est
prima causa natui^alis, vel supernaturalis ; tum
etiam quia non minus potens est habitus^, verbi
gratia, charitatis, aut hmien gloriee^ respectu
suarum actionum supernaturalium, quam sit
vohmtas vel intellectus in ordine ad actiones
sibi connaturales ; ergo sicut hoe potentise so-
kim indigent concursu concomitante, ita etiam
illse virtutes; tum denique quia omnes ratio-
nes factee de aliis causis tam naturahbus quam
hberis, servata propor!ione, hic locum habent.
2. Prohatur auctoritate sancti TJiomcp. —
Unde possumus assertionem hanc auctoritate
D. Thomae confirmare, nam in d. 2, q. 109,
nou alium concursum Dei postulat ad super-
naturahter operandum, supposito sufficienti
principio interno gratiae, nisi generalem illum
quem Deus prEebet causis secundis, unicuique
accommodatum , seu magis vel minus perfec-
tum, et inferioris vel superioris ordinis, juxta
gradum et perfectionem causae. Sic in arti-
culo 4 dicit hominem , tam in statu uaturse
integrffi, quam lapsae, indigere gratia, id est,
interno superuaturah principio operativo ad
dihgendum Deum ex charitate, et insuper in
utroque statu indigere auxilio Dei moventis,
per quod concursum simuhaneum inteUigit,
ut supra declaratum est. Et in art. 9, ad opera
supernaturaha, duo dicit esse per se et in imi-
versum necessaria, scihcet, habitum gratiee, et
motionem illam Dei quse, ex generah ratione
dependentise omnis rei creatse a Deo, necessa-
ria est, quee est tantnm motio cooperativa, \\-
cet in statu natura^ corruptse, ob ahas rationes
indigeat homo ahis auxihis.
3. Item Augustini. — Possumus etiam, ad
conclusionem confirmandam, Augustini auc-
toritatem inducere, quatenus in multis locis
dicit esse in potestate hominis vocati et suffi-
cienter preeparati, habere operationem liberam
et supernaturalem , si velit , et consequenter
habiturum etiam concursum necessarium ex
parte Dei, si per eum non stet : hsec enim sub-
sistere non possunt si praevius concursus ultra
simultaneum esset in operibus gratiae neces-
sarius, quia tahs prsevius concursus, cum a so-
lo Deo fiat , ab ejus sola voluntate pendet, ut
paulo antea de praedeterminatione ad actum
peccati ostendimus. Est enim eadem propor-
tionahs ratio in prsesenti, quia homo non po-
test se disponere ad iHum concursum prae-
vium : naturahs dispositio deberet esse super-
naturahs , et ad iham esset necessarius con-
cursus preevius, et sic procederetur in infini-
tum, et sic sistendum est in primo, qui a solo
Dei arbitrio pendeat. Unde e converso, ex om-
nibus locis in quibus Augustinus docet, posita
vocatione et principio sufficienti gratiae , esse
in nostra potestate velle aut nohe, et ad hanc
aut illam partem determinari, aperte docet
concursum Dei ad utrumque necessarium esse
nobis oblatum, et in nostra esse potestate, ac
subinde non esse prsevium, neque ad unum
determinatum ; tale est iUud Augustini : Con-
sentire et dissentire nostrce voluntatis est, de
Spirit. et htter., cap. 34. Quod velimus nos-
trum esse, licet Dei sit voca^ido , dicta quaest.
2 ad Simphcianum ; Dei esse ofl^erre, et in-
choare gratiam, accipere esse in nohis , epis-
tol. 54. Denique posse hominem sibi tribuere,
quod venerit vocatus, hb. 83 Queest., quaest.
68. Unde eisdem locis carentiam consensus
homini dicit esse tribuendam, quod certe in-
teUigi non posset nisi concursus esset in ho-
minis potestate, quod proprium est concursus
simuhanei ; sed haec phiribus discutienda
sunt, tractando inferius de auxiho efficacij de
quo ferc eadem est ratio.
4. Rationes ab incommodis indicatce tantum
et reniissce in lihr. sequent. — Et ob eam-
CAP. LT. AD ACTUS SUPERNATURALES NECESSARIUM NON ESSE, ETC.
251
dem causam omitto liic duas fundamentales
rationes ab inconvenienti sumptas, ob quas
etiam in operibus gratise non potest talis con-
cursus praevius essenecessarius.Una est, quod
si talis concursus prcBvius est necessarius, et
Dei arbitrio datur, quibus non datur ita fit im-
possibilis via salutis, ut non sit in potestate eo-
rum habere id sine quo non possunt viam illam
ingredi, nedum in ea progredi, et eam consum-
mare, id est, ut non sit in eorum potestate vel-
le credere, sperare, amare, quia hsec sine auxi-
lio prsevio fieri non possunt, neque ad illud
habendum quidquam facere possunt. AHa ra-
tio estj quia opera facta ex impulsu talis con-
cursus praevii non essent libera, quia talis con-
cursus a solo Deo fit antecedenter in vokm-
tate, cui illa resistere aut dissentire non po-
test. Sed hse rationes communes sunt ad omno
auxihum de se efficax ac praedeterminans sua
vi voluntatem, et ideo iUas pressius hbro 5 ex-
pendemus. Nunc duo adverto. Unum est, dicta
omnia facile procedere respectu habituum in-
fusorum;, habere autem nonnullam difficulta-
tem iu actibus supernaturaUbus qui sine habi-
tibus fiunt; nihilominus tamen in ilhs vera
sunt quia Hcet necessarium sit efficaciam ha-
bituSj per aliud principium supernaturalcj sive
inhserens^, sive assistens, suppleri, nihilominus
iUud principium non datur per modum con-
cursus preevii, sed per modum proximse virtu-
tis^ seu adjutorii, quo posito solum expectatur
concursus simultaueus.
5. Quomodo sit intelligenda assertio. — Unde
ahud advertendum est^ assertionem in univer-
sum procedere, quando potentia liominis ex
omni parte est sufficienter constituta in actu
primo ad operandum supernaturaUter ; ita ut
virtutem per se effectivam supernaturahs or-
dinis, et omnia ad operandum prterequisita
ex parte principii habeat. Unde maxime ha-
bet locum in potentia habitu supernaturah in-
structa, et in suo ordine sufficienter excitata.
Ideoque cavendum est ne per ajquivocatiouem
a necessitate auxilii prsevenientis fiat transi-
tus ad concursum prsevium ; plus enim quam
coehim a terra distant, nam concursus nec lo-
cum habet^ nisi postquam potentia uecessariis
auxihis sufficienter prfeventa est. Item quia
prsevenientia auxiha ad gratiam excitantem
pertinent, ut supra visum est : concursus au-
tem simultaneus imbibitur in actu gratiee coo-
perantis, et si daretur prsevius, nou'esset per
modum excitationis, quse est actus vitahs, sed
per modum motionis non vitalis, et ab extrin-
seco agente tantum receptee^ et hauc dicimus
etiam ad opera gratice per modum concursus
prsevii non requiri.
6. Fundamentum unicum adversariorum,
initium salutis fore a nohis, destruitur. —
Atque hac unica animadversione facile solvi-
tur fundamentum contrariee sententiee, quate-
nus de his actibus supernaturahbus prsecipue
loquitur ; erat autem fundamentum cap. 29,
uhimo loco propositum, quia ahas initium
sahitis, seu actus, verbi gratia, fidei, vel amo-
ris Dei super omnia, in quibus nostra sahis
consistit, esset ex nobis, quod Scripturis sanc-
tis et Concihis repugnat. Hoc ergo fundamen-
tum dicimus solum niti in sequivocatione ver-
borum. Nam initium salutis, vel justitise, aut
boni operis, in usu Concihorum et Patrum,
non significat actum ipsum hberum, prout a
Deo vel ab homine prius fit, sed significat ac-
tum aliquem priorem actu ipso libero, qui sit
principium ejus, et a quo salus hominis in-
choetnr. Hoc probamus aperte^ primo ex Cou-
cilio Tridentino, sess. 6, dicente : Declarat
sancta Synodus ipsius justificationis exordium
in adultis a Dei per Christum Jesum prceve-
niente gratia sumendum esse, hoc est, ab ejus
vocatione. Numquid vocatio est prsevius con-
cursus ad consensum, quem potest tempore
antecedere ? Secundo, idem initium vocavit
Concihum, prsevenientem Spiritus Sancti ins-
pirationem , in canon. 3 dum definit : Si
quis sine prceveniente Spirittis Sancti inspira-
tione, atque ejus adjutorio, etc. ; iha enim duo
auxiha ad omnes actus supernaturales requi-
rit, et inspirationem prsevenientem ponit, ut
primam gratiam, quse est exordium salutis.
Quam enim in cap. 5, vocationem appellave-
rat, statim vocat excitantem gratiam, et hanc
deinde vocat Spiritus Sancti ihuminatiouem
et inspirationem. Hoc ergo est initium salu-
tis, et singulorum actuum fidei et spei, etc.
Tertio, hoc ipsum satis probat illud ipsum
Goncilium, quod in contrarium ahcgatur,
Arausicanum II ; nam in cap. 5, dum initium
fidei in nobis fieri per gratise donum definit,
ita exponit ihud gratise donum : Id est, per
inspiratio7ie?n Spiritus Sancti , corrigentem
volmtatem nostram. Et eodem modo loquitur
in cap. 6, 7, et sequentibus, ac tandem in 25,
ubi dicit : Hoc salubriter confitemur, quod in
omni opere bono nos non incipirmis, et statim
declarat quomodo Deus incipiat, dicens : Sed
ipse nobis, nullis prcecedentibus r)ieritis, et fi-
dem et amorem sui pritcs inspirat.
7. Quid sit initium salutis apud Augusti-
num, — Eademque fuit senteutia Augustiui,
252 LIB. III. DE AUXILIIS INTERNIS
semper enim salutis initium ad vocationem
vel sanctam cogitationem reducit, et ideo di-
cit omnem pium voluntatis motum Deo tri-
bui, ut videre licet dicta quast. 2 ad Simpli-
cianum, cap. 8, ubi ait^ ideo initium boni
operis esse ex Deo, quia non sumus idonei co-
gitare aliquid ex nobis, quasi ex nobis, sen-
tieus ex sancta cogitatione initium illud sumi.
Et de eadem re est egregium testimonium Zo-
zimi Papse, Coelestini et Concilii Africani et
Prosperi auctoritate firmatum in Epistol. Goe-
lestini, cap. 8, ubi hoc initium instinctus Dei
appellatur, et illo mediante omnia bona ad
Deum auctorem suum referenda dicuntur.
Idem confirmat aliis locis Prosper, preecipue
ad excerpta Geuuensiumj, et contra Gollator. ;
et Fulgentius, lib. 1 ad Monim., cap. 8, et
lib. delncarnat. etgratia^ cap. 17 et 18.
8. Confirmatur. — Hoc etiam probat quod
capitibus 1 et 2 hujus libri diximus, excita-
tionem esse primam gratiam, quia a sancta
cogitatione incipere debet omnis sancta vo-
luntas et operatio : in unoquoque autem ordi-
ne, id quod est primum est initium totius rei ;
unde quia gratia est causa salutis, primum
auxilium gratiae est initium sahitis. Et prsete-
rea usi sunt Patres illo modo loquendi contra
Semipelagianos, cum quibus non erat discep-
tatio de modo concursus divini, sed de primo
auxilio. Nam Semipelagiani dicebant nullum
esse, quia etiam vocatio datur ex humano
merito, ut in Prolegomenis visum est. Patres
autem^ ut gratiam defenderent, dixerunt pri-
mum auxihum esse gratise ac salutis initiumj
ac proiude esse prius omni humano merito et
libera cooperatione. In hoc ergo sensu loqui
oportet de initio sahitis, ut sententias Conciho-
rum et Patrum, a quibus istse voces sumptae
sunt, intelhgere possimus ; ahoqui si per no-
vas impositiones significatio reddatur incer-
ta, etiam definitiones Patrum eludentur, et ad
falsa dogmata probanda retorqueri poterunt.
9. Respondetur argumento numero 6 propo-
sito. — 3IuUis modis potest voluntas primo in-
cipere actum. — Hinc ergo facile inteUigitur
probationem illam parum rei preesenti deser-
vire : ut autem res evidentior fiat, formahus
ihi respondebimus. Nam cum in iUo funda-
mento iufertur^ si vohuitas, afi^ecta charitatis
habitu, sine concursu praevio posset uti iho
habitu ex innata hbertate, primo eam incipere
actum ihum^ distinguenda imprimis est parti-
cula primo, fere eodem modo quo supra iUam
distinximus , servata proportione : nam po-
test dicere relationem ad priorem gratiam, et
DIVIN.^ GRATI^ IN GENERE.
illam exchidere^ et sic negatur sequela, quia,
secundum sententiam nostram, etiam potentia
habitu infuso perfecta non potest operari sine
prffivia excitante gratia, et ita non ipsa po-
tentia primo incipit actum, sed gratia quse
iham excitat. Qui autem putant poteutiam
aS^ectam habitu non indigere semper excita-
tione, etiam uegabunt sequelam, vel quia ante
habitum preecessit excitatio quaj virtute ma-
net , vel quia ipsemet habitus habet vim ex-
citationis ; lioc enim etiam ipse arguens ahbi
fatetur, quod tameu nuho modo nobis placet,
ut supra cap. 1 et 2 diximus , et ideo verius
est requiri proprias excitationes, etiam ad ac-
tus procedentes ex habitu ; imo hcet danthis
esset prsevius concursus, adhuc praecederet
excitans gratia. Ergo respectu ihius nuhum
fundamentum habet iUatio.
10. Alia prioritas quce suhdistinguitur. —
Potest autem ahter particula primo dicere re-
lationem ad ipsummet charitatis habitum, et
tunc potest iha particula ulterius positive sumi
aut negative. Priori modo, significat vohmta-
tem prius efiicere amoris opus quam chari-
tatis habitum, et sic falsum est consequens et
mala illatio. Nam hcet voluntas sine prae-
vio concursu utatur habitu, non tamen utitur
iUo sine influxu iUius, neque prius ehcit ac-
tum quam ipse habitus, nec se determinat,
quin simul habitus determinationem effi-
ciat. Nam hcet habitus charitatis dicatur de-
terminari ad usum et exercitium a vohin-
tate in qua inest, quia hbertas et indifife-
rentia, quse est proxima radix iUius determi-
nationis, est a voluntate, nihilominus ibi nou
intercedit ordo prioritatis in causahtatC;, sed
sohim speciahs habitudo ad talem actionem
propriam voluntatis, ratione cujus, respectu
iUius peculiari modo denominatur determi-
natio. Posteriori autem modo, scilicet, nega-
tive, verum est consequens, et optima iUatio,
quia habitus charitatis ordine causahtatis non
prius influit in actum quam voluntas , ut per
se notum est, et iufra iu hbro 6 ex professo
dicetur.
11. Tertia prioritas consideratur positive.
— Tertio, potest iUa particula, primo, dice-
re relationem seu comparationem ad Deum
concurrentem cum voluntate , et eadem sub-
distinctione utendum est, nam potest et ue-
gative et positive inteUigi. Positive significat,
liberum arbitrium prius operari quam Deus
concurrat, et quia hoc falsum est, tam male in-
fertur : uam cum dicamus coucursum iUum
esse simultaneum, unde inferri potest influ-
CAP. LI. AD ACTUS SUPERNATURALES NECESSARIUM NON ESSE, ETC.
253
xum liberi arbitrii esse priorem ? Imo ex illo
antecedente contrarium aperte sequitur; tum
quia simul et prius opponuntur ; tum etiam
quia illa simultas est per essentialem depen-
dentiam actionis causee secundae a prima , et
ideo contradictionem implicat talem actionem
esse prius ordine causalitatis a causa secunda,
quam a prima^, quia repugnat rem esse prius-
quam suam essentiam habeat,
12. Et negative. — At vero negative signi-
ficat illa particula, Deum non prius efficereper
se et immediate illum actum per suum con-
cursum generalem, quam]liberum arbitrium
per suum_, et sic admittimus sequelam , nam
et illatio optima est, et consequens verissi-
mum, loqueudo de prioritate causalitatis , se-
cus vero de prioritate independentise, et di-
gnitatis, ac efficacitatis, sicut in aliis actio-
nibus causarum secundarum declaravimus :
nam quoad hoc nihil habent peculiare opera
gratise, sed solum in excellentia et perfectione
ipsiusmet concursus simultanei , ut jam satis
exphcavimus. Neque hoc possunt negare auc-
tores primse sententiee;, quoad simultaneum
concursum : nam, hcet ponant preevium, ne-
gare non possunt simultaneum, etiam in ope-
ribus gratiae, sicut revera non negant ; ergo
in eo signo naturse, in quo jam ehcitur et im-
mediate fit ipsa actio vohmtatis supernatura-
hs , necesse est ut homo sit primo operans in
dicto sensu, quia in eam actionem non"prius
operatur Deus. Dicent jam prsecessisse opera-
rationem Dei per praevium concursum, ratione
cujus initium ilUus actionis tribuatur Deo.
Respondemus irao pr38ce.ssisse excitationem et
vocationem Dei, quee est verum initium gratise
et sahitis, nobis traditum a Gonciliis et Augus-
tino : ahud autem initium in eis non legimuSj
neque necessarium reputamus, saltera ratione
generahs concursus ; an vcro ob aham pecu-
harem causam ponendum sit, in hbro 5 ex-
pendemus.
13. Solvitur ohjectio ex Concilio Senonensi.
■ — Simihs sequivocatio committitur in ahera
probatione; sumpta ex Concilio Seuonensi,
quia in prsefatione dicit : In ionis operibus
efficiendis, et liberwm arUtrium operatur, et
gratia, primo taynen et principalius gratia, et
qui primatum boni operis libero arbitrio ad-
scribit, non gratice, Pelagianus censendus est ;
quasi ex his bene inferatur, qui dicit hberum
arbitrium simul cum Deo operari bonum ac-
tum, et Deum per generalem concursum
non prius natura ihum actum efficere, pri-
matum tribuere hbero arbitrio , quse iUatio
prorsus sophistica et absurda est. Nam im-
prirais ibi Concihum nou loquitur in specie
de concursu, sed in genere de gratia, et ita
nuhum arguraentum sumi potest ab inferiori
ad superius negative ; ut non sequitur : Non
est horao ; ergo non est aniraal ; ita etiam non
sequitur : Concursus Dei non prius operatur
quam inffiixus hberi arbitrii ; ergo gratia in
bonis operibus efficiendisjnon est prior. Quo-
circa hcet priori sententiae demus particulam
primo significare ordinera causahtatis et na-
turae, nihil inde probatur, quia illud est veris-
simum ratione gratise prsevenientis, quse prse-
cedit semper omnia opera nostra , et in suo
genere est principahs causa eorum, hcet,
physice loquendo, principahor sit causa adju-
vans quam liberum arbitrium;, et ita ratione
utriusque gratiae propriissime positae suut ihse
duoe particulae primo et principaliter. Neque
posterior consequentia majori probabilitate
inducitur, quia primatus non siguificat ordi-
nera causahtatis, sed dignitatis et virtutis, et
iu hoc praestat gratia , non solura ut est spe-
cialis virtus causse secundse in suo ordine ,
quahs est charitas, et ahse virtutes infusse ,
sed etiam ut extenditur ad concursura gene-
ralem in aUo ordine. Imo non solum in ope-
ribus gratiae, sed etiam in oranibus actionibus
causarum secundarura primatum habet effl-
cientia Dei per suum generalem coucursum,
etiamsi simultaneus sit. Ac denique, hcet gratis
demus vocem primatus positam esse propter
ordinem causalitatis, non adstruitur respectu
concursus, sed respectu gratiae , de qua cer-
tissimum est esse primam in causando et mo-
vendo hberum arbitriumj quod solum potest
ad primatum sic impropriissime exphcatum
pertinere.
44. Ratio adversariorum • Homo in negotio
salutis Jiaberet aliquid proprium. — UUima pro-
batio erat, quia alias haberet homo in nego-
tio salutis aliquid proprium, quod non habe-
ret ex gratia^ contra ilhid Pauli : Quid habes
qmd non accepisti ? quod argumentura raagni
facere solent dicti auctores, ad probandum au-
xilium efficax physice prsedeterminans. Nunc
quidquid sit de auxilio efficaci, an ex pecuhari
ratione ordinis gratiie requiratur, solum di-
cimus non recte appUcari arguraentum ad
concursura generalem ; aUas peccator in pec-
catis suis dicere posset : Quid habeo quod uon
accepi a Deo, quia quidquid feci, ipse fecit ut
facerem, concursu praevio nou minus efflcaci
in suo genere, quam concursus gratiae sit in
suo ordine.
254
LIB. lil. DE AUXILIIS INTERNIS DlVlN.E GRATL-S IN GENERE.
15. Sohitur. — Respondemus ergo negando
sequelam^ quia etiamsi non detur coucursus
praevius in ordine gratise^ nihilominus quidquid
est in bomine hene operante conferens ad sa-
lutem^, totum id habet a Deo^ quia in homine
nibil hujusmodi invenitur, nisi velanteceden-
tia auxilia, vel habitus infusi, et actiones eo-
rum, vel in fieri^ vel prout sunt actus perfecti^
etqualitates quaedam. Omnia autem bsec babet
homo a Deo, ut ab auctore gratise; de antece-
dentibus enim auxibis jam satis id ostensum
est ; de babitibus id nuuc suppono ut certum
apud omnes ; de actionibus in fieri patet ex
proxims dictis^, quia illge actiones immediate
fluunt a Deo, a quo essentiabter pendent; me-
dianlibus ibis actionibus, etiam actus, seu qua-
htates actuales sunt dona gratise Dei, ut supra
etiam est declaratum. Quid ergo subtrabitur
gratia3 Dei? Numquid quod actiones et actus
non sunt a solo Deo ? At hoo, etiam posito con-
cursu prsevio, necessario dicendum est. Dicent
forte, hoc quod est agere, seu determinari ad
actionem, non tribui gratiae Dei. Verumta-
men hoc etiam est falsum, quia agere non est
aliquid ultra actiouem ; ergo si actio est a Deo
per concursum simultaneum, etiam agere est
a Deo, ex vi ejusdem concursus, et remoto
praivio. Determinatio autem, si sumatur ante
ipsam actionem, nulla est, et ita nihil ex bac
parte tribuitur bomini -, si vero sumatur, ut
per actionem ipsam formaliter fit, sic nihil ad-
dit ipsi actioni, neque in se habet aliquid quod
non sit a Deo per generalem concursum simul-
taneum. Quid ergo reale est in donis gratiee,
quod dicatur bomo habere sine Deo, seu abs-
que influxu gratuito Dei ? Nulla est ergo ne-
cessitas preevii concursus. Et haec de specie-
bus auxiliorum gratiee dixisse sufficiat.
PINIS LIBRI TERTir.
(q 9~q)
immasm
Ey
DE AUXILIO SUFFIGIENTE, QUID SIT, QUIBUSQUE DETUR, ET QUOMODO
AD LIBERTATEM YOLUNTATIS GIRGA SUPERNATUUALES
AGTUS NEGESSAUIUM SIT.
Cap. I. An recte auxitiiim gratice in
sufficiens et efficax dividatur.
Cap. II. Utrum auxiiium sufficiens non
solum liomini sit necessarium ut pos-
sit operari, sed etiam ut operetur ali-
quo modo tribuat.
Cap. III. Utriim auxilium sufficiens sit
verum auxilium gratice internce, dis-
tinctum a lege , revelatione et doc-
trina.
Cap. IV. Utrum auxilium sufficiens in-
ternum in sola gratia excitante consis-
tat, et cum illa convertatur, seu idem
omnino sit.
Cap. V. Utnim gratia sufficiens sit tan-
tum actualis , vel etiam habitualem
includat.
Cap. YI. An auxiiium aliquod vere suf-
ficiens sit ex se inefficax, vel unde
id habeat, quando tale esse contingit.
Cap. VII. Utimm auxilium sufficiens de-
tur interdum prcedestinatis, vel repro-
bis.
Cap. VIII. Utimm auxilium sufficiens
detur omnibus adultis, quantumvis
reprobi sint.
Cap. IX. An et quomodo fideiibus se-
mei justificatis, qui tandem non sai-
vantur, detur auxiiium sufficiens ad
saiutem cBternam.
Cap. X. An et quomodo fideiibus pec-
catoribus semper, dum viviuit, gra-
tia sufficiens tribuatur, qua converti
et justificari possiut.
Cap. XI. Quomodo infideiibus omnibus
detur auxiiium sufficiens ad fidem et
saiutem.
Cap. XII. Difficuitas circa superiorem
doctrinam proponitur, ejusque occa-
sione tractari incipit axioma: Fa-
cienti qiiod in se est Deus non dene-
gat gratiam.
Cap. XIII. Tractatur aitera sententia
prcecedenti contraria, negans datam
esse a Deo iegem dandi auxiiium gra-
ticB facienti quod in se est per vires
naturce ad servandam iegem natura-
iem.
Cap. XIV. Tractatur tertia opinio, quce
partim a prcecedentibus recedit, par-
tim cum utraque convenit.
Cap. XV. Propositce difficuitati satisfit,
et axioma propositum in vero et ca-,
thoiico sensu expiicatur.
Cap. XVI. Difficuitati cap. 12 propo-
sitce satisfit.
Cap. XVII. Objectionibus in cap. 13
propositis satisfit.
Cap. XVIII. Qiiid Augustinus senserit,
de sufficienti auxiiio , an omnibus
aduiiis detur.
Cap. XIX. Utrum auxiiia sufficientia
omnibus hominibus cequaiiter confe-
rantur ex parte Dei, vei unde eo-
rum varietas seu incequaiitas oriatur.
Cap. XX. De concordia iiberi arbitrii
cum necessitaie sufficientis auxiiii
prcEvenientis.
LIBER QUARTUS.
DE AUXILIO SUFFICIENTE
QULD SIT, QUIBUSQUE DETUR, ET QUOMODO AD LIBERTATEM VOLUNTATIS GIRCA
SUPERNATURALES AGTUS NEGESSARIUM SIT.
PRJELUDIUM.
i. Cardo diffimltatis. — Explicuimiis hac-
teniis omnes tam habituales quam actuales
gratias, quibus Deus liberum arbitrium ad
bene operandum confortare, excitare et adju-
vare solet ; divisionesque omnes quas D. Tho-
mas et alii Theologi antiqui de utraque gratia
nobis tradiderunt, pro viribus declaravimus.
Nunc tractanda succedit illa non minus anti-
qua quam obscura difficultas , quomodo hsec
necessitas et efficacitas gratise , prassertim ac-
tualiSj cum libertate arbitrii ejusque usu com-
poni, et in concordautiam redigi possit. Quod
ex duobus punctis pendet: unum est, quomodo
hsec auxilia dent voluntati liberae potestatem
volendi ; aliud est , quomodo dent illi ipsum
velle ; duo enim ad hbertatem necessaria sunt,
scilicet posse velle , et posse nolle seu non
velle , ideoque ut voluntas sit libera circa su-
pernaturales actus , necessaria sunt auxilia
quee volendi facultatem conferant, et quee dent
ita ipsum velle , ut potestatem nolendi non
auferant. Ad utramque autem explicandum
data est a Theologis alia divisio auxiliantis
gratise in sufficientem et efficacem^ quain licet
antiquiores Theologi sub his terminis expresse
et formaliter non tradiderint, rem ipsam in
diversis locis frequenter,, et prout ^occasiones
occurrebant, docuerunt.
2. Proponitur distrilutio tractandorum. —
IIoc vero tempore, proptcr novorum hseretico-
rum iiistantiam, et propter aliqnas controver-
sias etiam inter Catholicos ea occasione subor-
tas, illa divisio expressius tradita et accuratius
declarata est : ideoque in hoc et sequenti li-
bro, circa illius disputationem et explicatio-
nem immorabimur, in hujus initio illam prse-
mittendo, et deinde prius membrum sufficien-
tis gratiffi in ejus discursu declarando, de al-
tero vero membro efficacis gratiae in sequenti
libro dicemus. Quoniam vero I. 2 et 3 diximus
auxilia gratise , tam ad naturales actus bonos,
quam ad supernaturales esse necessaria , ideo
divisio haec respectu utrorumque dari et in-
telligi potest : potissime autem locum habet
in actibus supernaturalibus^ et ideo in ordine
ad illos eam explicabimus. Doctriua vero cum
proportione de auxiliis etiam necessariis ad
naturales actus intelligenda est^ facileque erit
legentibus illam applicare et accommodare,
suppositis principiis in superioribus positis.
Nos itaque , ne prolixiores simus , in generali
loquemur ; ubi autem aliqua differentia notatu
digna occurrerit , illam indicare non omitte-
mus.
CAPUT I.
AN REGTE AUXILIUM GRATIJ; IN SUFFICIENS ET
EFFICAX DIVIDATUR.
1. Bationes dubitandi proponimtur. — Prima.
— Rationes dnbitandi esse possunt : prima,
quia vel hic dividitur gratia actualis sola, vel
habitualis sola, vel gratia dans vires voluntati
ut abstrahit ab utraque. Primiim dici non po-
test, quia gratia actualis sine habituali non
sufficit^ neque efficax est^ alias superflua esset
habitualis. Eademque ratione non potest dici
secundum, quia multo minus sufficit habitua-
lis gratia sine actuali, ut per se notum est. Nec
etiam dici potest tertium, quia parvulis datur
sufficieus gratia, et tamen non datur actualis,
sed habitualis sola. Adulti vero habent suffi-
cientem gratiam cum sola actuali sine habi-
tuali^ ut de iufidelibus constat_, imo etiam effi-
CAP. I. AN RECTE AUXILIUM GRATL^ IN SUFFICIENS ET EFFICAX, ETC.
257
cacem possunt habere ad aliquas operationes
sine habituali gratia : ergo nuUo ex dictis mo-
dis potest divisum illius partitionis subsistere,
ac proiude neque ipsa divisio. Secundo, est si-
milis difEcultas, quia vel ibi dividitur gratia
excitans tantum, aut adjuvans tantum, aut
utraque simul : nibil autem horum videtur
dici possej ergo. Probatur minor quoad sin-
gulas partes : nam gratia excitans, pra^cise
sumpta, nunquam potest esse efiicax, quia
sine adjuvante non potest in opus prodire, et
si non operatur, efficax non est. E contrario
vcro ad juvans gratia nunquam est tantum suf-
ficiens^ quia semper operatur, ut supra visum
estj et ita semper est efficax; et eadem ratione
non potest hic dividi aggregatum ex utraque
gratia, quia ubi gratia excitans et adjuvans
simul concurrunt, semper habent efFectum,
et ita semper ex illis consurgit gratia efficax ;
ergo non datur locus sufficienti. Unde est ter-
tia ratio, quia illo duo membra non possunt
convenienter distingui, nam imprimis omnis
gratia efficax est sufficiens; quomodo enim
faciet nisi sit ad efficiendum siiiBciens. Res-
pondebit aliquis sufficientem dici quee est tan-
tum sufficiens, id est, quae ita sufficit, ut nun-
quam faciat ; sed contra, quia vel gratia suf-
ficiens nunquam faciet, quia de se est inef-
ficax, vel solum quia voktntas non vult. Si
primum dicatur, revera illa gratia non est
sufficiens, quia si de se est inefficax, de se est
impotens ; non ergo sufficiens : si vero dicatur
secundum, sequitur gratiam reddi ineffica-
cem per liberum arbitrium, ac subinde gra-
tiam uon recte dividi in sufficientem, sed de-
beret dividi in eam cui non adjungitur hberi
arbitrii cooperatio. Quarto , argumentor in
hunc modum, quia gratia sufficiens, vel inclu-
dit omnem gratiam necessariam ad actum, seu
ad vincendum peccatum, vel ad sakttem, aut
illam nou inckidit. Si dicatur primum, illa
gratia non est tantum sufficiens, sed etiam ef-
ficax, quia efficax gratia est una ex necessa-
riis ad salutem. Si vero dicatur secundum, ta-
hs gratia non potest dici sufficiens, nam illa
causa est sufficiens ad aliquem effectum, quse
ad minimum includit necessaria ad produ-
cendum talem eflfectum ; non ergo apparet
quomodo possint illa membra distingui.
2. Divisio gratice in suf/icientem et effica-
cem displicet Semipelagianis. — Et aliquiius
recentioris cr^vi Theologis. — Hanc partitionem
videntur okm Semipelagiani abhorruisse ex
parte ilkus membri gratise efficacis. Cum enim
AugustinuSj kb. de Corrept. et grat., cap. i\,
VIII.
d2 et 13, akis verbis iUam tradere visus esset,
dicens unam esse gratiam quse dat homini
bene operari, aut perseverare, si velit ; aliam
vero esse quee dat ut perseveremus, vel non
peccemus, aut bonum vekmus, ikis maxime
displicuit, ut Hilarius in Epistol. ad Augusti-
num refert, dicens : Moleste ferunt ita dividi
gratiam qucevel tunc primo Jiomini data est, vel
nunc omnihus datur, ut ille acceperit perseveran-
tiam,non qua fieret lUperseveraret, sed binc qua
per liierum arbitrium perseverare non posset :
nunc vero Sanctis ad regnum prcedestinatis non
tale acljutorium perseverantice detur, sed tale ut
eis perseverantia ipsa donetur, non solum ut sine
isto dono perseverantes esse non possint, verum
etiam iit per hoc clonum non nisi perseveran-
tes sint. Hsec enim sunt verba Augustini, in
quibus ika divisio contineri visa est, et ideo
ikam moleste tuleruut Semipelagiani, quia
putabaut juxta ika duo gratise membra qui-
busdam fieri impossibilem viam salutis, quia
non datur eis gratia qua perseverent ; aliis ve-
ro imponi necessitatem salutis, quia datur eis
gratia qua non nisi perseverantes sint. His
etiam temporibus divisio haec ex eodem capite
akquibus impugnata est, prasertimque contra
ikam ex professo scripsit Paulus Bennius,Theo-
logus Patavinus, in kbeko quem ad dirimen-
das coutroversias de auxiko sufficiente et effi-
caci scripsit. Gredidit non melius dirimi posse,
quam divisionem hanc de medio tokendo : nam
illam putat esse novam, et a Scriptura divina,
et a Patribus alienam, occasionemque dissen-
tiendi inter se Cathokcis tribuisse. Et in hanc
sententiam akegat Osorium, lib. 9 de Justitia,
ubi prope initium in hanc divisionem invehi-
tur, quamvis, si attente legatur, non tam divi-
sionem quam indebitum modum illam inteki-
gendi et interpretandi improbare videatur.
Akegat etiara J. Anton. Delphium in lib. de
Justific, inter expkcandas gratiae partitiones,
et Coekum, kb. 2 Instit., c. 3, et lib. A, c. 24,
quinegathanc divisionem ex akera parte gra-
tise sufficientis ; dicit enim facukatem conse-
quendi sakitem nikli promitti, vel dari, nisi
ilks qui efficaciter illuminantur et salvantur,
et loquitur consequenter cum efficacem gra-
tiam ponat in motione necessitante volunta-
tem, ut infra videbimus.
3. Tenenda tamen est, sed explicatione a ver-
lorum ambiguitate purganda. — Vox gratice cf-
ficacis quomodo sumenda. — Crvatia sufficiens et
efficax quomodo distinguantur. — JNiliiiomiuus
tamen negari non debet nec potest quin illa
divisio, in aliquo vero sensu, bona et ueces-
M
238 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
saria sit : oportet taraen verborum ambigui-
tatem cavere, ne divisio male intellecta er-
rnndi occasio sit, et imprimis vox illa efficox
est sequivoca : interdum enim dicitur causa
vel principium efficax in actu primo tantum,
quia vim activam habet potentissimam ad ef-
fectum preestandum, quantum est ex se : in-
tcrdum vero ille terminus, efficax, involvit
non tantum actum primum, sed etiam secun-
dum; sic dicitur causa efficax, quia non tan-
tumvimhabet, sed etiam in seipsa consequi-
tur effectum. Priori modo dici poterit auxi-
lium gratiee efficax, licet actu non faciat in-
tentum effectum, quia de se efficaciam habet,
et sic minima charitas dicitur efficax ad vin-
cenda omnia peccata, licet illa effectu non vin-
cat, et hoc modo si^epe Patres vocant gratiam
Dei efficacem, ut in sequentibus videbimus, et
sumitur ex verbis D. Pauli ad Hebr. 4 : Vhus
enim est sermo Dei, et efficax, et penetraMlior
07)ini gJadio ancipite, etc; non potest autem
in boc seiisu sumi in hac divisione, quia hoc
modo auxilium sufficiens est efficax de se, quia
quantum est ex se, potestatem habetet effica-
ciam in actu primo, respectu effectus per ilhid
intenti. Sumitur ergo in praesenti illa vox ef-
ficax posteriori modo : sic enim diciturvoca-
tio efficax quse consequitur effectum : sicut
dicitur oratio efficax quse impetrat postula-
tum. Constat autem causam sic efficacem esse
etiam sufficientem, quia non consequeretur
effectum nisi ad ilhid esset sufficiens, sicque
dixit D. Paulo : Sufficit tihi gratia mea ; vir-
tus in infirmitate perficitur, 2 Corinth. 11;
gratia enim illa quae dabatur Paulo ad stimu-
lum carnis superandum, et ad proficiendum
in infirmitate, efficax profecto erat, et ef-
fectum consequebatur, et nihilominus merito
dicitur sufficiens contra adversarium. Quod
etiam idem PauUis ait 2 Corinth. 3 : Non su-
mus sufficientes cogitare aliquid ex nohis qiiasi
ex nolis, sed sufficientia nostra ex Deo est,
verissimum est de suffieientia quse conjunc-
tam habet efficaciam, et ita allegatur in Con-
cilio Arausic, cap. 7, licet possit etiam de qua-
cumque intelligi. Ut ergo gratia sufficiens ab
efficaci distinguatur, necesse est ut illud suf-
ficiens cum prcecisione sumatur, significetque
gratiam illam, quoe licet sufficiens sit, ac
proinde efficax in actu primo, nihilominus ta-
men sufficiens permanet, et effectum non con-
soquitur. Efficax autem dicitur qune non so-
him est sufficiens, sed etiam effectum opera-
tur. Unde autem habeat sufficiens utultra non
ingrediatur, nec consequatur effectum, efficax
.-E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
vero habeat actu operari, in discursu hujus et
sequentis Ubri exponendum est, in hoc enim
tota difficultas hujus materiae posita est. Opor-
tet autemuUerius hocloco advertere auxiUum
gratise, de quo tractamus, dari vohuitati ad
operandum, unde comparari potest, vel ad ef-
fectum, seu ad actum vohmtatis, vel ad vo-
Uintatem ipsam ; et priori quidem modo, sci-
Ucet respectu actus procedunt recte omnia quse
in prrecedenti puncto animadvertimus. Dice-
turque more loquendi Augustini, auxiUum
sufficiens quod dat potestatem efficiendi ac-
tum ; efficax vero dicetur quod non dat tan-
tum posse, sed etiam facere. Et hoc modo dis-
tinguit ssepe D. Thomas Christi meritum, vel
quoad sufficientiam, vel quoad efficaciam, ut
in3, d. 13, q.2, art. 2, quaestiunc l,ad 5, et d.
19, q. 1, art. 1, queest. 2, ad 3;quoad efficieu-
tiam enim vocat, id est, quoad effectum, ut
expUcat 3 p., qusest. 79, art. 2, ad 2. Quia
vero, ut dictum est libro preecedenti, per auxi-
lia gratise non soUim facit Deus actus volun-
tatis nostrse, sed etiam inducit voluntatem ad
volendum, et facit ut veUt et faciat, ideo etiam
respectu voUmtatis nostrse potest auxiUum suf-
ficiens et efficax denominari. Diceturque suf-
ficiens quando de se inducit et movet voUmta-
tem ut efficiat si veUt, ipsa autem voluntas
non vuU. Efficax autem dicitur quando ita
inducit voluntatem, ut cum effectu consensum
ab illa obtiiieat. Et quamvis isti duo respectus
saepe conjuugantur, nihilominus non suut
confundendi, quia distincti sunt et separabi-
les : nam in actibus maUs auxiUum generale
per modum concursus distingui potest, priori
modo, in sufficiens et efficax, ut per se patet,
quia ei qui non peccat, prsebet Deus de se suf-
ficientem concursum, ut actum qui est pra-
vus facere possit si veUt ; ei autem qui peccat
etiam efficacem concursum prsebet, dando non
tantum potestatem, sed actum ; et tamen pos-
teriori loco non habet locum divisio in acti-
bus maUs, quia Deus nec sufficienter, nec ef-
ficaciter ad iUos inducit, neutroque modo fa-
cit ut illos faciamus; sed hoc est maxime pro-
prium auxiUum gratise. Et ideo in hoc poste-
riori sensu prsecipue inteUigitur divisio, Ucet
etiam in priori procedat.
4. Prohatiir divisio gratice sufficientis et ef-
ficacis. — Gratia sufficiens ex sacra Scriptura.
— Sic ergo terminis expUcatis probatur, pri-
mo ex Scriptura, divisio, quia res per iUa
membra intentse prsecipue in Scriptura dicun-
tur : nam imprimis auxihum sufficiens tra-
ditur in omnibus locis in quibus hominibus
CAP. I. AN RECTE AUXILIUM GRATI^ IN SUFFICIENS ET EFFICAX, ETC.
239
imputatur^ quod non operantur ea quse ad sa-
Intem pertinent^ cum per auxilinm Dei pos-
sint; quod enim auxiiia gratise dent voluntati
humanse potestatem ad supernaturaliter ope-
randum^ probant illa verba Joan. 1 : Dedit eis
'pctestatem filios Dei fieri; et illa Cliristi : Si7ie
onenihil potestis facere, Joan. 6; et illa Pau-
li : Sufficientia nostra ex Deo est, 2 Corinth.
3 ; quia a Deo habemus posse cogitare sicut
oportet^ ut ibi notat D. Thomas, et ssepe in
superioribus dictum est. Item 4 Cor. 40 : Fide-
lis Deus qui non patietur vos tentari ultra id
qmd potestis; quia nlmirum sine illius auxilio
non possumus, ipse autem non negabit auxi-
lium quo possimus tentationi resistere. Unde
est etiam ad Phihp. 4 : Omnia possum in eo
qui me confortat. Deinde hoec auxilia saepe
dare potestatem sine operatione, quia homo
consentire non vult, in Scriptura frequenter
asseritur^ Matth. 23 : Quoties volui congre-
gare filios tuos, quemadmodum gallina congre-
gat pullos suos sul alas, et noluisti? et Joan.
45 : Si non venissem, et locutus eis fuissem,
peccatum non haierent : mmc autem excusa-
tionem 7ion habent de peccato suo; et infra : Si
opera non fecissem in eis, quce nemo alius fecit,
peccatum non haherent, usque ad ilhid : JJt im-
pleatur sermo qui in lege eorum scriptus est: Et
odio me habuerunt gratis ; ubi ponderanda est
illa particula, gratis, quee aperte significat ex
suo arbitrio vohmtate prava restitisse divino
auxilio de se sufficientissimo. Quod etiam sa-
tis convincunt illa verba : Dlunc autem excusa-
tionem non hahent ; nam si ex parte Dei ah-
quid necessarium defuisset , quod in homi-
num illorum potestate non esset , haberent
plane excusationem de peccato suo. Quapro-
pter licet Christus Dominus exteriora tantum
auxilia commemoret, sub illis comprehendit
interna, quee medio verbo Dei tanquam orga-
no divinse virlutis tribuuntur. Ita ergo Chris-
tus ad aures corporis loquebatur, ut etiam cor
excitaret, quia vivus est sermo Dei et efficax,
ut dixit Paulus^ et ita Christus faciebat signa
et virtutes coram Judseis, ut etiam illorum
mentem illumiuaret ad vim illorum intelli-
gendam^ si per eos nou staret, alioqui excu-
sationem haberent de peccato suo, quia ex-
terna objecta osteuduut tantum veritatem,
non tamen dant homini potestatem intelli-
gendi et credendi sicut oportet, nisi adsit in-
ternum Dei auxilium : si ergo hoc interuum
omnino defuisset ilhs hominibus. excusatio-
nem profecto haberent; cum ergo Christus
dicat non habuisse excusationem^ profecto de-
clarat illa opera et verba externa habuisse
conjunctum, vel paratum auxilium internum,
quia non ficte ab ipso dicebanturj vcl fiebant,
sed ita ut possent cor illuminare et immu-
tare.
5. Et ideo dicebat Stephanus ad Judceos,
Actor. 7 : Vos semper Spiritui Sancto restitis-
tis, quia non solum externee Christi et Aposto-
lorum, et Prophetarum prcedicationi, sed in-
ternse etiam Spiritus Sancti inspirationi resti-
terunt, ut in eodemsensu dixit Matth. \.\ : Vce
tihi, Corozain, vub tibi, Bethsaida, quia si in
Tyro et Sidone factw essent virtutes qure factce
sunt in vohis ; et infra : Verumtamen dico vo-
his, Tyro et Sidoni remissius erit in diejudi-
cii, quam vobis. Hinc enim constat anxilium
illud, datum Judseorum populo, fuisse de se
sufficiens, licet effectum non habuerit, ut pon-
derat Auguslinus in Enchirid., cap. 95, unde
hanc gratiam supponit Petrus, 2 can., cap. 1,
cum dicit : Satagite ut per bona opera certam
vestram vocationem et electionem faciatis.
6. Denique quod exparte Dei nihil desit cum
confert hujusmodi auxilium, etiamsi in lio-
mine non habeat effectum, testatur ipse Deus,
dicens per Isai., cap. 5 : Qiiid amplius dehui
facere vinece mece, et non feci ? Osese 43 : Per-
ditio tua, Israel, ex te; quasi dicat : Tibi soli
attribue perditionem tuam, qua ex parte mea
nihil defuit, et hoc est quod subjungit : Tan-
tummodo in me auxilium tuiim, utique suffi-
ciens : nam si esset deficiens, ex ea parte non
Israeli, sed Deo esset tribuenda Israelis perdi-
tio. Et ideo Sapiens, Eccles. 45, cum de justis
dixisset : Qui timet Deum faciet bona, et qui
continens est justitice, apprehendet illam, etc,
de peccatoribus vero addidisset : HowAnes
stulti non apprehendent illam, etc, adjungit :
Non dixeris : Per Deum ahest; ac si diceret : Si
cares justitia,non dicas : Per Deum mihi abest;
non enim per Deum stat quod illa absit, sed
per te, et ideo uon potest Deo imputari injus-
titia tua ; ut notavit Augustinus de Grat. et
liber. arbitr., cap. 2.
7. Gratia efficax ex eadem Scriptura. —
Alterum membrum de gratia efficaci, si gene-
ratim sumatur pro gratia, non tantum dante
potestatem, sed etiam faciente in nobis ipsum
velle, seu actum, et operationem, juxta men-
tem Augustini, lib. de Grat. et liber. arbitr.,
cap. 44 et j 7, probatur omnibns illis locis qui-
bus hic effectus tribuitur gratiai Dei, ut cum
Paulus ait ad Ephes. 2 : Cfrdtia estis salcati
per fidem, et hoc non ex vobis, donum enim Dei
est, ubi non solum posse justificari aut cre-
260 LIB- IV. DE AUXiUO GRATI^
dere^, sed ipsum justificari et credere;, dicitur
esse donum gratiae ; ergo illa gratia quae illos
effectus in nobis facit, est efficax : unde sub-
dit : Ipsius sumus factura, creati in operibus
bonis, qu(B prceparahit Deus ut in ipsis amlu-
lemus; ipsum ergo bene operari est iu nobis
ex efficaci gratia Dei ; nec solum operari, sed
etiam velle ; dicit enim Paulus ad Philipp. 2 :
Deus enim est qui operatur in vobis et velle et
perficere, pro hona voluntate , utique ipsius
Dei, gratis et pro sua benevolentia nobis tri-
bnentis auxilium efficax bonse voluntatis, et
non tautum possibilitatis : unde cap. 1 non
solum opus, sed etiam initium et consumma-
tionem operis^, gratise tribuit dicens : Qui cce-
pit in vobis opus bomm, ipse perficiet usque in
diefn Chrisii Jesu.
8. Deus facit ut faciamus^ quomodo intelli-
gatur. — Si autem strictius et proprius suma-
tur auxilium efficax, non solum respectu ef-
fectus, sed etiam respectu voluntatis, seu ho-
minis operantis, probatur imprimis ex ilHs
locis, in quibus non solum dicitur Deus facere
nostra bona, sed etiam facere ut illa faciamus :
ut autem in hac locutione caveatur sequivoca-
tio, considerare oportet hunc loquendi mo-
dum, Deus facit ut faciamus, duphcem posse
habere sensum; unus est, quia quantum est
ex se facit ut nos faciamus, inducendo, sua-
dendo, et voluntates nostras inclinando, et hoc
modo vere dicitur Deus facere ut faciamus,
licet re ipsa et cum effectu nos non respon-
deamus, nec faciamus : si quis tamen attente
consideret, tota illa Dei actio tantum dat nobis
posse, vel ad summum posse cum faciUtate,
iuclinatione et suavitate, et ideo tota illa mo-
tio et attractio intra limites gratise sufficien-
tis sistere potest ; alius ergo sensus illius locu-
tionis est Deum, non sohim quantum est ex
se, sed simpliciter et absohite facere ut facia-
mus, et tunc significatur gratia quse non tan-
tum dat posse, sed etiam facere, nec solum
dat ipsum facere concomitanter, sed etiam
quasi preemovendo et prseappHcando poten-
tiam, ut omnino et infalhbihter faciat.
9. Gratia efficax in sensu explicato proba-
iur iterum ex Sacra Scriptura. — In hoc igi-
tur sensu, aliqui Scholastici nolunt auxilium
efficax gratiffi admittere, propter difficilem
concordantiam quam cum libertate arbitrii
habere posse videtur : nos autem talem effi-
cacem gratiam supponimus, et etiam divi-
sionem admittimus ex mente D. Augustini,
qui ex sequentibus locis Scripturae illam
colligit. Primo ex illo Ezechiel. H : Cor no-
SUFFICIENTE ET EFFIGACI.
tum et Spiritum nozum tribuam in visceribus
eorum, et auferam cor lapideum de carne eo-
rum, et dabo eis cor carneum, ut in prceceptis
meis ambulent, etjudicia mea custodiant, fa-
ciantque ea ; ubi aperte promittit Deus inter-
num auxilium gratiee, quod vocat spiritum
novum, in visceribus cordis immissum, et ita
efficax, ut cor immutet, et in prceceptis Dei
ambulare faciat, ut expressius in cap. 36 pro-
mittit : Spiritum meum ponam in medio vestri,
et faciam ut in prteceptis meis ambuletis, etju-
dicia mea custodiatis et operemini ; quse pro -
missio absoluta est, unde per eam non solum
potestatem operandi, sed eliam operationem
ipsam Deus promittit, ut faciendam ab ho-
mine ex efficacia spiritus, quam Deus promit-
tit. Prseterea de hac efficaci gratia intelligun-
tur ab Augustino, hb. de Grat. et liber. arbit.,
cap. 5, illa verba : Coyiverte nos, Domine, et
convertemur, ex Jerem. 31, et illa Psahn. 84 :
Converte nos Deus salutaris noster , et similia;
et verba Christi Joan. 6 : Omnis qui audivit a
Patre, et didicit, venit ad me, id est, omnis
qui ita audit ut discat. Item iUa : Nemo potest
tenire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxe-
rit eum-. Item ea : Omne quod dat 7nihi Pater,
ad me ve^iit. Hsec enim verba significant infal-
libilem effectum hujus gratiae, per quam Deus
dat Christo illos quos vult esse participes glo-
riae ejus ; uam quos sic dat, venient, quia effi-
caciter facit illos venire, et ad hoc pond(>rat
Augustinus Christum, Joan. 15, iion solum di-
xisse : Sine me nihil potestis facere, sed etiam
dixisse : Non vos me elegistis, sed ego elegi
vos, ut fructum afferatis, et fructus vester ma-
neat, quibus verbis significare vult Cliristum
non solum potestatem dedisse, sed etiam ef-
fectum.
10. Et hoc ipsum indicant omnia Scripturoe
loca, in quibus dicitur Deus peculiari quodam
modo vocare, vel custodire aliquos, ut recte
agant, vel ne peccent, ac tandem ut salven-
tur. Hujusmodi est illud Christi Joan. 10, ubi
de ovibus ait ; Nemo rapiet eas de maiiu mea,
et illud Matth. 24 : Ut in errorem inducantur,
si fieri potest, etiam electi ; illa enim interpo-
sita conditio indicat non posse fieri, quia Deus
suo efficaci auxilio protegit illos. Ad quod
etiam pertinet illud : Sed propter electos bre-
viabuntur dies illi; et sic etiam optime intel-
ligi potestillud Luc. 14 : Compelle eosintrare,
ubi gratia efficax faciens hominem intrare Ec-
clesiam, per metaphoram compulsio vocatur,
non quia revera hominem cogat, neque ad
fidem trahatur, nisi volens, sed quia efficaci-
CAP. I. AN RECTE AUXILIUM GRATl^ IN SUFFICIEN5 ET EFFICAX, ETC.
261
ter facit hominem velle credere. Denique hac
ratione dixit Panlus ad Roman. 9, ut Augus-
tinus exponit : N071 est volentis, neque mrren-
tis, sed Dei miserentis, quia licet homo vere
ac Hbere veUt, et currat per viam mandato-
rum, tamen speciaUter tribuitur hoc soli Deo,
quia ipse sohis potest ita movere et trahe-
re hominem auxilio suo, ut faciat iUum velle
et currere.
11. Secundo, ex Conciliis. — ■ Praeterea, eo-
dem modo potest hsec divisio colHgi ex Conci-
liis, nam ubicumque docent dari nobis gra-
tiam, qua possumus credere, sperare, etc., et
in universum salutem operari , vel consequij
si vehmus, docent gratiam sufEcientem; quo-
tiescumque vero, Deum nos convertere, et fa-
cere dihgentes^ poenitentes, etc.;, docent gra-
tiam efficacem; de sufficiente ergo auxiho lo-
quitur Goncihum Arausicanum , can. 1, qua-
teiius dicit per inspirationem Spiritus Sancti
dari nobis, ut possimus credere, etc. ; simiha
habet canon. 8, et canon. 13, quatenus dicit
arbitrium infirmatum per lapsum primi homi-
nis per gratiam reparari ; et cap. 19, quatenus
dicit sine gratia non posse hominem vel re-
parare salutem quam perdidit, vel custodire
quam acceperit; et cap. 25, quatenus ait om-
nes baptizatos, Christo auxihante, posse, si
vehnt, quai ad salutem pertinent adimplere ;
et eodem modo suniitur haec gratia ex Concilio
Milevitauo, cap. 1, dicente per gratiam justi-
ficationis dari nobisadjutorium ut non pecce-
mus, seu ut possimus non peccare, ut dicitur
cap. 3 ; preeterea Concihum Trideut., cap. 5,
gratiam sufficientem describit, dum dicit ho-
minem sine gratiaDei movere se ad justitiam
coram Deo non posse, praeventum autem in-
spiratione SpiritusSancti posse, siveht; c. 11,
dum docet prfficepta Dei non esse ad obser-
vandum impossibilia, quia cum divino auxi-
ho, quo Deus nos adjuvat, id prastare possu-
mus; et canon. 18, eodem modo definit, ho-
mini sub gratia constituto possibile esse ser-
vare mandata ; et cauon. 22, justos cum spe-
ciah auxilio Dei posse perseverare, si velint.
12. De efficaci autem gratia loquitur Conci-
hum Arausicanum, cap. 3, cum dicit gratiam
facere ut invocetur a nobis, et can. 4, dum ait
per Spiritus Sancti inspirationem fieri ut a
peccato purgari vehmus , ubi adducit illud
Phihpp. 2 : Deus est qui operatur in noHs, et
velle, et perficere pro iona voluntate ; et can. 5,
dum ait vohmtatem credendi fieri per inspi-
rationem Spirifm Sancti,Gorrigentem volunta-
tem nostram ab infidelitate ad fidem ; et can. 9,
dum ait divini esse muneris quoties hona agi-
mus, quia Deus in nohis atque nohiscum ut
operemur operatur ;et can. 20, dum ait niillum
ah homine fieri honum, quod non prcestet Deus
ut faciat Tiomo ; sic etiam Concilium Milevita-
num dicit, per gratiam nohis prcestare ut quod
faciendum noverimus, etiam facere diligamus.
Concihum autem Tridentinum, maxime cap.
13, et can. 16, et can. 22; nam in hocultimo
dicit dari omnihus justis auxilium quo perse-
verare possint, quia Deus non deserit illos, nisi
prius deseratur ah ipsis. At non omnes justi
perseverant ; ergo est ihud auxihum in muhis
tantum sufficiens; in prioribus vero locis do-
cet, ihis qui perseverant, dari magnum perse-
verantise donum, quo cum efi^ectu perseverent,
in quo clare gratiam efficacem agnoscit; c. 16,
dicens omnia bona merita esse Dei dona, et
in Deo fieri per virtutem gratise, quae talia
opera antecedit et concomitatur, satis etiam
aperte docet gratiam efficacem ad bona opera,
quge cum efiectu fiunt : gratiam autem ef-
ficacem, qua Deus facit nos facere, indicat in
cap. 5, adducens verba illa Jerem. : Converte
nos, Domine, et convertemur, quibus prseveniri
nos Dei gratia confitemur.
13. Tertio, ex Patrihus, et imprimis ex divo
Augustino. — Ulterius potest hsec distinctio
ex Patrum sententiis desumi ; et quidem, ad
probaudum prius membrum gratise sufficien-
tis, non oportet multa ex Patribus congerere,
nam ubicumque dicunt posse hominem per
gratiam Dei salvari, si velit, etiamsi non sal-
vetur, sufficientem gratiam in re ipsa docent,
licet pauci his terminis utantur. In sequenti-
bus autem capitulis probabimus ex doctrina
Patrum, hanc gratiam qua salvari possumus,
nullis hominibus negari. De illa vero speciali-
ter loquitur Augustinus, lib. de Grat. et libero
arbitrio, cap. 15, ubi tractans verba Eccl. 15,
quae sic legitjuxta LXX : Sivolueris, servahis
onandata, ad hoc valere dicit : Ut liomo qui
voluerit, et noti potuerit, nondum se plene telle
cognoscat, et oret ut haheat tantam voluntatem,
quanta sufficit adimplenda mandata;sic quip-
pe adjuvatur ut faciat quod jubetur ; tunc enim
utile est velle cum possumus, et tunc utile est
posse cum volumus ; nam quid prodest si quod
nonpossumus, volumus : aut si quodpossumus,
nolumus. Agnoscit ergo Augustinus gratiam
quee dat posse, cum qua nihilomiuus homo
non vult ; illa ergo est sufficieus, et de eadem
loquitur lib. 2de Peccat. merit., cap. 15, cum
quserit : Cum voluntate humana gratia adju-
vante divina sinepeccato {utiquemortali) in hac
26-2 LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
vita possit liomo esse, cur non sit, et respondet :
Possem facile et veracissime respondere : Quia
homines nolunt; habent ergo gratiam sufficien-
tem qua possunt, et nolunt, Gratiam autem
non solum efficacem^ sed etiam efficacissimam
nominat Augustinus, lib. de Grat. et liber.
arbit., c. 5, cum Paulo dicit datam fuisse effi-
cacissimam vocationem, et lib. de Grat. et
liber. arbitr., cap. 16 : Certum est (inquit) tios
facere cum facimus ; secl ille facit ut faciamus,
dans vires efficacissimas voluntati ; et lib. 1
contra duas Epistol. Pelagian., cap. 20, etiam
generalius dicit Deum efficacissime hominum
convertere voluntates; et hb. de Corrept. et
grat.;, c. 5, hancgratiam vocat, occultissimam
et potentissimam medicince suce potestatem
quse homines ad salubrem poenitentiam per-
ducit ; et aliis loeis generaliter ait ad omnipo-
tentiam Dei pertinere, quo voluerit, quando^
et uti vokierit^ humanam vertere vokmtatem,
ut dicit in Enchir., cap. 98, et lib. de Grat.
Christi, cap. 2-4 et 25;, et de Grat. et hb. arbitr.,
cap. 20 et 21, quod censet facere Deum per
gratiam preevenientem efficacem.
14. Denique distinctionem ipsam integre
tradit in dict. lib. de Corrept. et grat., cap. 11
et seqq., ubi duplex distinguit auxiUum,
unum, sine quo peccatum caveri, vel bonum
opus fieri non potest, et cum illo fieri potest,
si homo veUt; ahud quo datur ut bonum opus
fiat, vel peccatum caveatur ; et primum dicit
esse datum Adamo ante peccatum, non secun-
dum : Istam gratiam (inquit) non haJjuit pri-
mus homo, qua nunquam vellet esse malus, ecce
efficacem; sedsane habuit, in qua si permatiere
vellet, nunquam malus esset, et sine qua, eiiarti
cum liiero arhitrio, salvus esse non posset, ecce
sufficientem. (^uod iterum sic describit : Tale
erat adjutoriim, quod desereret cum vellet, et
i?i quo permanet si vellet, 7ion qno fieret ut vel-
let; in qua ultima particula insinuat etiam
auxihum efficax esse illud quo fit ut homo
veht ; et infra dicit hoc esse potius auxihum,
quia per ilhid nou solum datur homini ut pos-
sit in bono permanere, si veUt, sed etiam effi-
citur ut veUt ; et infra inde probat non rece-
pisse Adam tale auxilium : Nam si hahuisset
(inquit) perseverasset ; eamdemque doctrinam
late prosequitur cap. 12, ubi in fine, loquens de
gratia eflicaci data hominibus lapsis ad perse-
verandum, inquit : Suiventum est infirmitati
voluntatis humance, ut divina gratia indecli-
iiahiliter et inseparahiliter ageretur, et ideo,
quamvis infirma, non tamen deficeret, nec ad-
versitate aliqua vinceret^ir.
SUFFICIENTE ET EFFICAei.
15. Atque de hoc genere subsidii videtur
certe loqui CyriUus, de Adorat. in spiritu,
circa mcdium, ubi, expendens quod Genes. 19
de Loth dicitur : Et apprehendermit Angeli
mammi ejus, etc, inqidt : Indicium tihi sit
valde manifestum, dum non solis verhis nos
exstimulat, et adhortationihus menti itnmis-
sis, ut discedamus peccato; sed tantam henigni-
tatem nohis etiam exhihet universorum Salva-
tor Deus, lU efficaci suhsidio adjuvet, secun-
dum quod scriptum est : Apprehendisti manum
dexteram meam, et in consilio tuo deduxisti me,
quod magis declarat sententiam Augustini ex-
pUcantis efficacem gratiam per propositum
voluntatis Dei ; in re tamen in idem redit, quia
Deus om7iia operatur secundum consiliutn vo-
luntatis suce, ut, Ephes. 1, Apostolus ait. Pergit
CyriUus, et utnimque auxiUandi modum de-
clarat, dicens : Nam quoniam hominis natura
non valde generosa est, nec satis idonea ut ma-
lum effugere queat, simul quodammodo nohis-
cum certat Deus, et duplex heneficium concedere
videtur, persuadens demo?istrationihus ut suh-
sidium inveniamus, et fortius illud prcestans,
quam ut malum prcesens, et violentum prceva-
lere possit. Unde infert difficile inveniri homi-
nem fidelem, id est, fideliter et constanter Deo
servientem. De iUo tamen subjungit : Verum-
tamen qui talis est electus, et divinam gratiam
non perfunctorie est assecutus. Ubi iUos indicat
gratiam perfunctorie assequi, qui tantum suf-
ficientem accipiunt; ifios vero efficaciter, qui
cum iUa strenue dimicant : quos etiam electos
vocat, de quibus testimoniis plura in Ubro se-
quenti.
16. Quarto, rationihus. — UUimo, possu-
mus divisionem hanc ratione declarare : quia
cum gratia sit hominibus necessaria ad salu-
tem consequendam, et ad opera salutis pra3-
standa, necesse est ita illis tribui, ut possint
salvari, et opera salutis operari, aUas illis non
posset imputari, etiamsi ea non facerent, ut
optime dicit Augustinus , dicto libro de Cor-
rept. et grat., cap. 11 et 12. At vero hsec gra-
tia in omnibus non fiabet effectum, ut expe-
rientia notum est; ergo datur aUqua gratia
pure sufficiens; sufficiens quidem, quia dat
absohitam potestatem; ptcre autem, quia non
consequitur effectum; et lianc significamus
nomine auxilii sufficientis simpUciter dicti, ut
jam explicavimus ; in aliis vero hsec gratia
liabet effectum bonse voUmtatis et perseve-
rantise in illa, ut supponimus tanquam no-
tum : ergu taUs gratia in effectu consequitur
et efhcit quod intendit; ergo et est, et recte
CAW II. UTRUM AUXILiUM SUFFICIENS NON SOLUM HOMJNI, ETC.
dicitur auxilium efScax, tum quia efficit, tum
etiam quia obtinet ab homine et libero arbi-
trio ut faciat. Nam gratia ad utrumque neces-
saria est, et propter utrumque datur, ut ex
dictis in libro prsecedenti constat; et ideo
quando homo per illam operatur, ipsa utroque
modo est efficax, ut latius in sequenti libro
declarabitur.
47. Ecclesice preces pro tttraqii^e gratia oiti-
nenda. — Et confirmatur primo, quia homini-
bus jnstis debetur auxihum sufficiens ad perse-
verandum , vel tanquam connaturale gratiaa ,
vel tanquam debitum ex merito de condigno,
si justus faciat quod potest ad illud obtinen-
dum, ideoque omnibus justis datur tale auxi-
lium : at vero auxilium efficax perseverandi
neque omnibus debetur, neque omnibus da-
tur, neque sub merito de condigno cadere po-
test; ergo quoad eflfectum perseverandi, ne-
cesse est distinguere auxilium sufficiens et ef-
ficax; idemque est cum proportione de auxilio
ad vincendas tentationes, et similia. Confir-
matur secundo, quia quoties in oratione peti-
mus a Deo auxilium gratiae, non solum ut
possimus , sed maxime ut etiam vehmus et fa-
ciamus : qua3 orationes, et in Scriptura, locis
allegatis, et in usu Ecclesise simt frequentes ;
ergo postulamus uon solum sufficiens auxi-
lium , sed etiam efficax ; nam sensus illarum
orationum est postulare a Deo ut det nobis
victoriam, verbi gratia, tentationis, et tantum
auxihum, ut constantes simus, vel ut ad eum
convertamur, quod satis significat Ecclesia in
verbis cujusdam orationis : liJt ad te nostras
et rehelles compelle propitius voluniates ; et in
alia sic habet : Deus , refugium nostrum et
virtus, adesto piis Ecclesice tuce precibus, auc-
tor ipse pietatis, et prwsta ut qiiod fideliter pe-
timus efflcaciter consequamur ; quid est enim,
e/ficaciter consequamur, nisi ut Deus in nobis
efficaciter operetur.
18. Ecedem in Conciliis in eumdem finem
icsurpari solitce. — Et in primo tomo Conci-
horum, in ordine celebrandi Concilium ab
Isidoro collectum, statim prope initium ha-
betur oratio in qua Sanctus Spiritus invocatur
ut adsit, et prius postulatur ab illo gratia suffi-
ciens, his verbis : Dignare illali cordihus nos-
tris , doce nos quid agamus , quo gradiamur ,
et oste7ide quid efficere debcamus, ut, te auxi-
liante, tibi in omnibus placere valeamus. Dein-
de petitur gratia efiicax lioc modo : Fsto salus,
et suggestor et effector judiciorum nostrorum; et
infra clarius ; Junge nos tibi efficaciler soli^cs
tuce gratioB dono, etc, quse oratio fere eisdem
263
verbis repetitur in quarto tomo ConciUorum ,
in quodam tractatu , Quor/iodo initianda sii
Synodus , qui habetur post Concilium Sale-
gunstadiense, quod Concilium tempore Bene-
dicti VIII celebratum est, et ideo fortasse qui-
dam vir doctus illam tribuit eidem Pontifici
Benedicto, cum tamen nulla ejus acta in Con-
ciliis, vel PonUficiis Epistolis habeamus , nec
ipso adfuerit Concilio Salegunstadiensi, nec in
illo de modo celebrandi Concilium actum sit,
nec constat quis fuerit auctor illius tractatus ,
qui in quarto tomo Conciliorum habetur, nisi
quodaBurchardo refertur, et illi Concilio ad-
jungitur. Verius tamen est et ordinem illum
et orationem esse antiquiorem, cum ab Isidoro
referatur.
19. Ex iisdem Ecclesice orationihus, et Dei
promissionibus , sanctus Augustinus allatam
divisione?n evincit. — Ex hac ergo et similibus
rationibus convincitur illa divisio , quia non
postulat Ecclesia a Deo nisi vera auxilia quse
a Spiritu Sancto dari possunt et solent, et si-
mili argumento utitur ssepe Augustinus ex
orationibus Ecclesise , quse non solum orat ut
Deus ilhiminet infideles, ut possint credere,
sed etiam ut ex non credentibus credentes
fiant; et simiUter sumere solet argumentum ex
promissionibus Dei, quibus non sohim auxilia
quibus homines possint credere, sed etiam fi-
dem ipsam promittit ; sic enim ait dicto hb.
de Preedest. Sanct., cap. 10, cumDeus promi-
sit Abrahse in semine ejus fidem gentium, id
promisisse , quod fuerat ipse facturus , non
quod Jiomines : nam. etsi faciant homines hona
quce pertinent ad colendum Deum, ipse facit
ut illi faciant quod prcecepit , non ipsi faciunt
ui ille faciat quod protnisit. Satis ergo ex his
omnibus divisio hsec fundata et comprobata
est. In rationibus autem dubitandi in principio
positis, multa petuutur, nimirum, quod sit
illius partitionis divisum, quid sit auxilium
sufficiens, et unde habeat quod tale sit, et in
quo ab efficaci distinguatur. Sed lioc ultimum
vix potest usque ad sequentem librum exacte
declarari. Csetera vero in sequentibus capiti-
bus prosequemur.
CAPUT II.
UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS NON SOLUM HOMINI
SIT NEGESSARIUM UT POSSIT OPERARI , SED
ETIAM UT OPERETUR ALIQUO MODO TRIBUAT.
1. Ratio.dubitandi proponitur. — Ratio du-
bitaudi esse potest, quia si auxilium sufficiens
26i LIB. IV. DE AUXILIO GR.^TL^
illa omnia conferret , non solum daret posse,
sed etiam operari , et ita non distingueretur
ab efficaci., quianiliil amplius auxilium efficax
dare potest. Consequens est falsum , ut vidi-
mus; ergo necessario dicendum est auxilium
sufficiens non dare necessaria ad operandum,
sed tantum ad potestatem operandi ; et con-
firmatur, quia ad operandum non est solum
necessarium auxilium prseveniens, sed etiam
cooperans ; ergo si auxilium sufficiens daret
necessaria ad operandum, daret etiam auxi-
lium cooperans ; lioc autem repugnat distinc-
tioni datse, et ejus explicationi : nam auxi-
lium cooperans non est nisi quando est ipsa
operatio^ juxta dicta in prsecedenti libro ; er-
go si auxilium sufficiens includit cooperans,
nunquam ab operatione separatur, quod est
contra rationem auxilii tantum sufficientis.
!2. Diw in gratia sufficiente notanda. —
Cfratiam sufficientem non includere aiixilia
necessaria ad posse, et ad operari, sententia
quorumdam. — Ut sensus bujus qusestionis
et punctum difficultatis melius percipiatur,
duo sunt in auxilio sufficienti distinguen-
da. Unum est quid per se et formaliter con-
ferat potentiae , verbi gratia, voluntati; aliud
est quasi proximus finis propter quem da-
tur; nam^illud prius pertinet quasi ad effec-
tum formalem auxilii ; hoc autem posterius
spectat ad effectum in genere causae efficien-
tis ; est enim auxilium veluti forma qusedam
indita potentise, et ideo necesse est ut ali-
quem effectura formalem in illa habeat, et
quia datur tanquam forma operativa, propter
aliquam operationem datur, quam non for-
maliter^ sed efficienter conferre potest : sicut
gravitas formaliter confert pondus seu incli-
nationem ad inferiorem locum^, motum autem
effective : unde effectum formalem hujus au-
xilii omnes conveniunt esse priorem opera-
tione, et separabilem ab \\\a., quia tunc auxi-
lium dicitur tantum sufficiens, quando ex illo
non sequitur operatio, etiamsi csetera liabeat
quai ad sufficientiam requiruntur. Hinc con-
veniunt omnes auxiUum dare posse illud opus
propter quod datur ; quia sine auxiho Spiritus
Sancti pie operari non possumus , ut libro 3
ostensum est; cum auxilio autem Spiritus
Sancti possumus operari^ ut per se notumest,
et docet Concilium Trident., sess. 6, cap. 11
et 13;, et can. 8 et 22 ; ergo quando liomini
datur auxilium cui ipse non cooperatur, sal-
tem recipit per auxiUum posse operari, et quia
potestas operandi necessaria est ad operan-
dum, ideo auxilium sufficiens aliquid ad ope-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
rationem necessarium confert; in quo consi-
derandum est aliquod auxilium dici posse
sufficiens in suo genere, seu ex parte, ut il-
luminatio ex parte intellectus, inspiratio ex
parte voluntatis, et sic de aUis ; aliter vero
dici auxiUum sufficiens, et quasi coUective, et
omni ex parte ; et de hoc posteriori proce-
dit proprie qua^stio, an auxilium, simplici-
ter sufficiens quoad omnia in actu primo, in-
chidat etiam necessaria ad actum secundum ,
quse interrogatio in priori sensu locum uon
habet, ut per se clarum est. Aliqui ergo de
hoc ipso auxilio simpUciter sufficiente distiu-
guunt auxilia necessaria ad posse vel ad ope-
rari, et dicunt auxiUum sufficiens includere
auxiha necessaria ad posse, non ad operari,
et consequenter docent dare posse in suo
genere, non tamen complete cum omnibus
requisitis ad agendum. Haec autem deno-
minatio formaUs, qua dicitur aUquis consti-
tui potens, interdum sumitur ex nuda po-
tentia sufficiente in suo genere ad agen-
dum, etiamsi aUqua requisita desint, ut ho-
mo habens visivam potentiam dicitur po-
tens ad videndum, etiamsi nondum speciem
habeat : complete autem dicctur potens, si
potentiam habeat et requisita omnia, ut vi-
sum, speciem, lumen, etc. Aiunt ergo dicti
auctores auxilium sufficiens dare posse tantum
priori modo, non tamen posteriori, quia Ucet
det potestatem sufficientem in ratione principii
proximi, non tamen dat concursum necessa-
rium ex parte Dei, nec complementum virtu-
tis, quod debet etiam incipere ab ipso Deo, et
nondatur nec incipit, nisi quando liomo ope-
ratur : et aUqui hoc confirmant, quia ad ope-
randum necessaria est Dei prsedestinatio, vel
praedefinitio ; sed hanc non iocludit auxiUum
sufficiens : ergo non includit omnia neces-
saria.
3. Assertio nostra affi.rmativa utriusque.
— G-ratia sufficiens triplex. — Nihilomiuus
contrarium verum censeo. Prius vero quam
id declarem et probem, aliam distinctionem
prasmitto auxilii dupliciter sufficientis, scilicct
proxime et remote : proximc appello quando
homo per auxiUum in se receptum potest
immediate aliquam operationem efficere sine
interventu alterius prioris operationis, qua
impetret majus auxilium. Remote appeUo ,
quaudo homo nondum recepit in se totum
auxiUum necessarium ad certum opus, liabet
tamen iUud a Deo paratum, si ad illud se
disponat, vel iUud impetret; quam distinc-
tionem sumo ex ConciUo Tiidentino, sess.
CAP. IT. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS NOx\ SOLUM HOMINI, ETC.
265
6, cap. H, dicente : Dens impossiUUa nonju-
let, sed juhendo monet et facere quod possis, et
petere quod non possis , et adjuvat ut possis ;
nam illiid verbum, facere quod possis , indicat
eum, cui hoc jubetur^ habere auxilium proxi-
me sufSciens; tum quia ab illo immediate
postulatur ut faciat ; tum quia in hoc solum
distinguitur illa potestas ab ea quam Conci-
lium indicat in subjunctis verbis, et petere quod
non possis; nam in his insinuat auxilium re-
mote sufficiens : nam qui noudum potest non-
dum habet auxiUum proxime sufficiens^ verbi
gratia, ad contritionem habendam ; si tamen
oretj recipiet illud, et juvabitur ut possit con-
teri, et ideo dicitur habere auxihum remote
sufficiens ad contritionem priusquam oret,
quia habet illud paratum, si oret. Unde ad ha-
bendum remote auxihum sufficiens ad unum
actuaij verbi gratia^, contritionis, necesse est
ut habeat auxilium proxime sufficiens ad
alium actum^ verbi gratia, orationis^ vel alte-
rius disposilionis ad majus auxihum. Atque
ita auxiUum remotum^ unius actus respectu,
revocatur ad proximum respectu alterius ;
ideoque de proximo loquimur_, et in eo tota
difficultas versatur. Adverto autem hunc mo-
dum auxiUi sufficientis remoti solum inveniri
in his qui ahqua vocatione vel excitatione su-
pernaturaH prseventi sunt^ de quibus soUim
nunc agere intendimus. Aho vero modo dici
potest auxihum sufficiens quasi remotissimum
quod ex parte Dei homini oflfertur sub ahquo
modO;, vel conditione, quamvis nondum per
ahquod supernaturale auxiUum inchoatum
in ^omine sit^ de quo in ultima parte hujus
hbri tiicam.
4. Prohatur asseriio ex Concilio Tridentino.
— Justificatos Deus non deserit, nisi ab ipsis
prius deseratur. — His ergo positis, dicendum
est auxiUum proximum et complete sufficiens
ad aUquem actum^ ita dare potestatem ope-
randi, ut vel actu in homine^ quidquid ad ac-
tualem operationem necessarium est tanquam
prsevium et ab operatione distinctum ac se-
parabile vel in proxima ejus potestate consti-
tuat quidquid ex parte Dei concomitanter ne-
cessarium est^ etiamsi ab operatione hominis
non sit distinctum, nec separabile. Probatur
primo ex citatis verbis GonciUi Trident. : Detis
impossihilia non juhet, sed juhendo, monet et
facere quod possis, et petere qicod non possis, et
adjuvat ut possis, ubi loquitur de homine pree-
vento per gratiam^ imo et justificato : uam de
hujusmodi homine docet quomodo. praeceptis
obU^etur, et iUa valeat implere. Duos autem
modos auxiUi sufficientis , ut supra dixi, insi-
nuatj unus est potestatis proximee, per quam
potest homo aUquid immediate facere^ nuUa
aUa dispositione vel oratione prsemissa. AUus
est potestatis remotee^ quse non est per se et
proxima potestas actum efficiendi ad quem
est tantum remote sufficiens sed ad aUum ,
quo mediante potest novum auxiUum obtinere
quo possit proxime actum uUeriorem efficere.
Unde consequenter coUigitur ex menle Conci-
Ui;, preetcr iUos duos modos non reperiri aUud
auxiUum sufficiens in homine receptum, ac
proinde in taU auxiUo sufficiente debere in-
cludi totum id quod ad actualem operationem
Uberam necessarium est^, et quod id totum aut
sit homini datum, aut ex parte Dei ita prsa-
paratum^ ut in Ubera ejus potestate sit con-
stitutum. Deinde idem ConciUum, paulo infe-
rius, in eodem capite^ inquit : Justifcatos in
eadem gratia, quam acceperunt, proficere, quse
quidem potestas sufficientiee profecto est, cum
commune sit omnibus justis^ et muUi ea non
utantur. lUam autem declarat et probat Conci-
Uum,dicens : Deus namque sua gratia semeljus-
tificatos non deserit, nisi prius deseratur ah ip-
sis, cujus rationis vis in eo consistit^ quod Deus
paratus est dare justis quidquid necessarium
est ad proficiendum ingratia : nam si hoc be-
neficium ex se et sine ipsorum culpa denegaret,
eos plane desereret ; quia vero non deserit,
paratus est iUos auxiUari. Ergo supponit Con-
ciUum^ ad iUam potestatem et sufficientiam
adjutorii, necessarium esse ut ex parte Dei sit
ita Uomini paratum^ ut sit in sua potestate.
Simile argumentum sumitur ex cap. 13, ubi
docet justum posse cum divino auxiUo perseve-
rare^ si veUt ; hoc est enim quod ait : Neino
sihi certi aliquid absoluta certitudine pollicea-
tur , tametsi in divino auxilio firmissimam
spem collocare ei reponere omnes dehent; quse
est enim hsec spes^ nisi quia certi esse debe-
mus^ ita esse paratum nobis auxiUum ex parte
Dei, ut quod per iUud possumus , simpUciter
possimus ? Et reddit ConciUum rationem ex
eodem dogmate, dicens : Deus enim, 7iisi ipsi
illius gratice defuerint, sicut ccepit opus homim,
ita perficiet, operans velle et perficere ; ergo ex
intentione ConciUi^ ut homo simpUciter pos-
sit aUquid quod sine Dei auxiUo facere non
potest, necessarium est ut vel jam receperit
quidquid necessarium est ad tale opus facien-
dum, vel si quid deest, iUud habeat in potes-
tate sua promptum et paratum ex parte Dei.
5. Quo7nodo proxime allatum axioma Conci-
lii ah aliquibus expUcettir. — Sed refutatur ea
266 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
expUcatio. — Maxime ex moite sancti Augiis-
iini, qui illius axiomatis est auctor. — Quidam
vero moderuus scriptor docuit aliquod auxi-
lium gratise esse necessarium ad opus etiicien-
dum, quod neque Deus dat, neque ex se para-
tus est dare etiam justis, neque etiam homo
potcst aliquid facere quo illud obtineat;, et ni-
)iilominus sine illo vel dato, vel oblato, posse
subsistere auxilium sufficiens per sola auxilia
excitantia : ad hanc autem doctrinam defen-
dendam explicuit Concilium et dogmailliid:
Deus niminem deserit , nisi prius deseratur ab
ipso, de sola gratia habituali et sanctificante^
non de gratia auxihante^ ita ut sensus sit Deum
neminem privare sua amicitia, justitia, vel
gratia, nisi ratione ahcujus peccati^quo prius
ipse homo deserat Deum. Sed profecto super-
vacanea fuisset doctrina Concihi in iUosensu ;
quis enim dixit unquam Deum solere privare
aliquem gratia et justitia, priusquam ipse pec-
cando deserat Deum, ut oportuerit Concilium
dogma ihud in illo sensu tradere, prffiterquam
quod in iUo sensu esset inutile principium il-
hid ad doctrinam, quamConcihum tradit. con-
firmandam. Nam Concilium, in cap. 41, prin-
cipium illud adducit, ut probet esse in jus-
torum potestate in accepta justitia proficere.
Hoc autem non potest ex iUo principio inferri,
si in illo sensu intelligatur. Nam hcet Deus
non auferat gratiam habitualem a justo, si in
ipsum justificatum non jugiter virtutem in-
fluat, niliil gratum ac meritorium apud Deum
efficiet, ut idem Concilium docet c. -16, et con-
sequenter nec posset in gratia proficere. Lo-
quitur ergo Concilium de desertione quoad
auxilia necessaria ad crescendum in gratia,
docetque hoc Christi auxilium, seu influxum
virtutis, qui antecedere, comitari et subsequi
debet opera, ut Deo sint grata, non defuturum
justis, nisi ipsi deserant Deum ; et in hoc sen-
su Deum non deserere justos quoad actualia
auxiha necessaria, nisi prius ab ipsis deseratur.
Nec minus certum est ConcUium , in cap. 13,
fuisse in eodem sensu locutum. Expresse enim
dicit, Hcet homo de futura sua perseverantia
certus esse non possit, nihilominus in divino
auxilio firmissimam spera coUocare debere, et
subjungit rationem : QuiaBeus, nisi ipsi illius
grati(B defaerint, sicut ccepit opus bonum, ita
perficiet, operans velle et perficere. Ad conci-
piendam autem firmissimam spem in diviuo
auxilio de perseverantia , non satis est certos
nos esse Deum non privaturum nos gratia ha-
bituali, ?i non peccemus, sed oportet etiam
esse certos non defuturum nobis auxihum ne-
.-E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
cessarium ad non peccandum, si nos Deo non
defuerimus. In hoc ipso sensu loquitur Gonci-
lium, et sunt valde notanda haec ultima verba :
nam in eis evidenter loquitur Conciliimi etiam
de auxilio efficaci; tale enim est auxilium quo
Deus velle et perflcere operatur in nobis. Prjfi-
terea dogma illud sumptum est ex Augustino,
lib. de Nat. et Grat., c. 26, qui in dicto sensu
aperte illo utitur. Intentio enim Augustini in
illo capite , est contra Pelagianos ostendere
gratiam, qua Deus justificat impium, non so-
lum dari ad tollenda peccata commissa, sed
etiam ad cavendum, nenova committantur;
et rationem reddit, quia non solum gratia in-
digemus, tit a peccati cegritudine scinemur, sed
etiam ict de ccetero recte ambulare possi^nus,
quod quidem sani etiam non nisi illo adjuvante
poterimus, quod ait nobis praistari per media-
torem Jesum Christum Dominum nostrum ,
qui sanat cegrotum, et vivificat mortuum, id est,
justificat impium cum ad perfectam sanitatem,
Jioc est, ad perfectam vitam, justitiamque per^
duxerit, non deserit si non deseratur, ut pie
semper justeqtie vivatur. In quo contextu, non
potest ratio illa subsistere, nisi sensus sit non
deserere Deum justos, non tantum quoad gra-
tiam datam non tollendam , sed etiam quoad
danda auxilia necessaria ad recte vivendum, si
ab ipsis non deseratur; quod declarat exemplo
oculi, qui licet sit plenissime sanus , nisi can-
dore lucis ad.jutus, non potest cernere; sic (ait)
justus, nisi divinitus juvetur, non potest vi-
vere ; sentiens quod, sicut ocuhis simpliciter
sine luce videre non potest, ita justus sine no-
vo gratiee adjutorio, ideoque Deum non de-
serere illum , negando tale adjutorium. Uude
concludit : Sanat ergo Deus non solum ut de-
leat quod peccavimus , sed ut prcestet etiam ne
pecceonus , utique quantum in ipso est ; sic
enim dicitur Deus preestare illud omnibus jus-
tis, non quia in efiectu omnes iUud recipiant ,
sed non per Deum, sed per eos stat, si illud
non recipiunt.
6. De omnibus hominibus idem axioma in-
telligitur ab Augustino, et aliis SS, Patribus.
— Denegatio auxilii necessarii quo7nodo sit
majus malum quam peccatum. — Denique Au-
gustinus in libro ad articulos sibi falso im-
positos , art. 7, vel potius Prosper ad ob-
jectiones Gallorum iu 7 , in eodem sensu
utitur eodem principio , ut probet eos qui
post gratiam acceptam peccant , non ideo
peccare quia deserantur , id est, quia auxiliis
necessariis deserantur , sed quia ipsi peccant
ideo deseri*; generalius vero etiam de pecca-
CAP. II. UTRUM AUXILIUM SUFFICIEN5 KON SOLUM HOMINI, ETG.
toribus loqnitur Augustinus, serm. 88 de
Tempore^ dicens : Fideliter et firmiter credat
dilectio vestra , quia mmqmm prius Deus
dcserit Jioinineniy nisi prius ab Jiomine desera-
tur. Et ut doceat hoc etiam in peccatoribus
verum esse, subjungit : Cuni enim et semel,
et secundo, et tertio , miusquisque gravia pec-
cata comm.iserit, expectat tam,en illmn Deus.
Idemque repetit Prosper ad objectiones Vin-
cent. in 1, ubi etiam non solum de justis, sed
etiam generaliter sententiam profert : Deus,
priusquam deseratur , neminem deserit , et
onultos desertores scepe convertit. Unde non
loquitur specialiter de desertione quoad abla-
tionem gratias habitualis^ sed magis de deser-
tione per absolutam denegatiouem alicujus
auxilii simpliciter necessarii ad salutem^ vel
ad non peccandum. In eodem sensu dixit
FulgentiuSj lib. 1 ad Monimum, c. 13 : Jtcste
deseritur a Deo, qui deserit Deum ; et Ansel-
mus, lib, de Concord. prssscient : Sic gratia
suisequitur donum suum , sive parvum, sive
magnum sit, ut illud dare non deficiat, nisi
lilerum arlitrium, nolendo rectitudineni quam
accepit , deserat; ubi addendo illam particu-
lam , sive parvum , sive magnum , ostendit
aperte non de gratia habituali sola, sed de
universis donis gratiai id verum esse ; maxime
ergo de auxilio necessario ad salutem : et sane
quamvis certissimum sit Deum non deserere
justum auferendo gratiam sanctificantem^ si
ipse illam non abjiciat peccando^ non minus
videtur necessarium ut illum non deserat per
absolutam denegationem auxilii necessarii ad
non peccandum, quia hoc quodammodo ma-
jus malum est : nam ex hac desertione se-
quitur et ipsum peccatum^ et ipsa etiam gra-
tiai justificantis amissio. Quod si Deus non
deserit justum, denegando illi ex se aliquod
auxilium necessarium , ergo offert illa^ eaque
in hominis manu et potestate ponit , ut ha-
beat illa, si velit ; ergo hanc potestatem in-
cludit etiam auxilium sufficiens^ ut simpliciter
ac vere sufficiens sit. Supererant vero duo de-
claranda circa propositionem iliam : Detcs non
deserit nisi deseratur, intellectam quoad auxi-
lium. Unum est, quomodo iutelligenda sit de
auxilio sufficienti, aliud quomodo de efficaci ;
sed primum tractabitur cap. 9^ posterius in
libro sequenti.
7. Liberum ariitrium manet innoMs ad ope-
ra salutis post peccatum., ex Concilio Senonen-
si. — Qu(B siiit necessaria ad illam ariitrii
libertatem, quoad usum. — Addo denique ge-
neralem doctrinam Goncilii Senonensis in de-
cretis fidei, cap. 15 ; ubi cum dixisset mansisse
innobi.^j post peccatum, liberum arbitrium ad
opera salutis, subjungit : Neque enim liberum
arbitrium asserentes, divinam excludimus pro-
pterea gratiam, etc; sed juxta Scripturam eo
extendimus, ut liumana voluntas, misericordim
prcevenientis auxilio sufulta, et interiori quo-
dam et occulto secretioris inspirationis afflatu
contacta, sese convertat in Deum, Deo appro-
pinquet, et ad illam verani gratiam sese prw-
paret, quce tandem accepta sit ad vitam a^ter-
nam. In qnibus verbis adverto et pondero non
solum dicere Concilium per hoc auxilium
posse homines se convertere in Deum , sed
dicit se convertere et preeparare ad gratiam
sanctifieantem ; non quia id semper fiat ;
nam statim dioit illi gratise resisti posse, et
sa^phis resisti, quia illam habuerunt quibus
Christus Dominus dicebat : Quoties volui con-
gregare filios tuos, etc, etnoluisti, Matth. 23;
sed ita locutum est Concilium, ut significet in
manu e]"us_, qui tale auxilium habet, esse ali-
quid operari, quo se praeparet ad ulteriorem
gratiam^ ac subinde ad illam dispositionem
nullo indigere auxilio^ quod vel non habeat,
vel in manu ejus et potestate non sit, et hoc
declarans subjungit : Neque tamen tanta gra-
tice necessitas libero prcBJudicat arbitrio , cum
illa semper sit in promptu ; ergo quod auxi-
lium necessarium ad 'operandum vel sit actu
receptum^ vel sit in promptu, omnino necessa-
rium est ad habendam libertatem veram ad
hujusmodi actus, et (quod idem est) ad haben-
dam simpliciter potestatem, quam dare debet
auxilium sufficiens. Duo autem sunt ad liber-
tatem arbitrii necessaria; unum est posse fa-
cere actum, aliud posse non facere, etiam sup-
posita integra facultate faciendi ; ex qua du-
plici potestate prior dici potest fimdamentalis,
et quasi inchoans libertatem in actu primo ;
posterior vero voluntati dans modum potesta-
tis iudifferentis, et quasi complens Jibertatem.
Utraque autem potestas debet subsistere cum
auxiliis gratise, posterior quidem cum efficaci,
de quo in libro sequenti dicemus ; prior vero
cum sufficienti , et ad hoc dixit dictum Conci-
lium necessarium esse ut auxilium Dei in
promptu sit, utique totum auxilium necessa-
rium ad opus, ut aperte dicunt illa verba :
Neque tanta gratia; necessitas, etc Et ratio est
clara, quia ad potestatem qua^ ad usum vel
non usum liberum sufficiat, non satis est nuda
seu remota potestas voluntatis, sed necessaria
est potentia proxima, id est, cum omnibus re-
quisitis ad operandum , ut constat ex vulgari
268 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI.
definitione libertatiS;, quam explicui in libro 1
de Auxil. Omnia autem auxilia requisita sunt
necessaria ad operandum ; ergo omnia illa
sunt necessaria ad auxilium sufBciens^ vel ac-
tu data, vel ita oblata, ut in promptu sint, seu
in potestate hominis; et declaratur amplius,
quia nostra voluntas nuda et auxiliis gratise
destituta^ non habet proximam libertatem ad
actus supernaturales, quia vel uon habet na-
turalem potestatem activam illorum, vel ad
summum habet quamdam inchoationem cum
capacitate recipiendi per gratiam ejus activi-
tatis complementum ; et ideo Augustinus in-
terdum dicit naturam humanam per pecca-
tum primi parentis amisisse hbertatem ad effi-
ciendum opera sahitis, quia amisit gratiam et
indignum se reddidit auxihi ejus; et e con-
verso^ dicitur per Christum accipere illam h-
bertatem, quia recipit gratiae auxiha, quibus
efficitur potens ad tales actus efficiendos ; ergo
ut talis hbertas sit plena, et proxima in ordi-
ne ad usum, debet habere omne auxihum ne-
cessarium ad opus in se , vel in manu et po-
testate sua ; sed auxihum proximum sufficiens
constituit voluntatem in tah actu hbertatis :
ergo omnia iha includit.
8. Probatur gratia sufficiens morali ratio-
ne, fundata in Scriptiira. — Qiwmodo intelligi
deleat illud Dei apud Isaiam : Quid est quod
debui ultra facere vineaa meae , et non feci ei ?
— Preeterea, ratione morah in divina Scriptu-
ra fundata hoc videtur sufficienter probari;
nam ei qui recipit auxihum vere sufficiens ad
opus necessarium ad salutem, et illud non fa-
cit, sed vocationi resistit, imputatur carentia
operationis ita ut nuham habeat excusatio-
nem ; ergo oportet ut per tale auxihum habeat
vel accepta, velparata et in manu sua, omnia
auxilia ad tale opus faciendum necessaria.
Antecedens patet ex verbis Christi : Si non
venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non
liaherent ; nunc autem excusationem non haient
depeccato suojiooxx. 15. Ethoc ipsumprobant
omnia loca Scripturae, in quibus peccati re-
darguuntur homines qui per gratiam suffi-
cieutem non operantur ; nam si hoc ihis ad
culpam tribnitnr, profecto excusationem non
habent; hujusmodi autem suntlocaiUa : Quo-
ties volui congregare, etc, et noluisti ? Mattli.
23. Vos semper Spiritui Sancto restitistis,
Act. 7. Expectavi ut faceret uvas, et fecit la-
Iruscas , Isai. 5. Qui enim fieri potest ut Deus
inde fructus expectet, unde scit nasci non posse
sine quodam auxiho, quod ipse nec dat, nec
paratus est dare, nec ullo modo est in potes-
E SLWICISNTE ET EFFICACI.
tate activa terrse, seu vitis, id est, in hominis
potestate. Consequentia autem prima probatur
ex eodem loco Isaiai, ubi subjungit Deus : Ju-
dicate inter me et vineam meam, quid est quod
dehui ultra facere vinece mew, et non feci ei *
Profecto si ihi homines indiguissent ahquo
auxiho Dei ad ferendum fructum a Deo expec-
tatum, et auxilium ihud non liabuissent, nec
in seipsis receptum, nec a Deo ita oblatum, ut
in eorum potestate esset habere illud, si ve-
hnt, merito Deo interroganti : Quid amplius
facere delui ? respondere possent magnum
aliquod debuisse facere, et non fecisse, nimi-
rum ilhs conferre modum quo possent obtine-
re auxihum illud, sine quo fructum ferre non
poterant. Illa ergo Dei interrogatio aperte
supponit habuisse auxilium sufficiens, ita ut
ex parte Dei nihil necessarium ad fructifican-
dum ihis defuisset. Dicet fortasse ahquis scru-
pulosus verborum ponderator, Deum quidem
nihil ex his quae debet facere omittere, nec ex
his quae dare debet ahquid denegare ; nihilo-
minus tamen negare ahquod auxilium quod
nemini debet , etiamsi absque iho opus fieri
nunquam possit. Sed hoc dictorum verborum
vim non evacuat; nam imprimis, licet Deus
absohite non debeat ahcui auxiha sua, si ta-
men vult hominem ita obhgare ad fructum
faciendum , ut excusationem uon habeat si
non ferat, debet omnino aliquo modo ex dic-
tis illi dare omnia auxilia necessaria, nullo
dempto. Deinde Cyrihus, lib. 1 in Isai.. sicle-
git haec verba : Quid faciam vinece mece quod
non fecerim ei , ubi, ablato nomine dehui, de-
claratur nihil ex parte Dei defuisse quod ad
ferendum fructum esset necessarium, quod
sic exponit Cyrillus : Quid honi illis defuit, til
i?iuiiles fierent? Si enim rerum adusum et uti-
litatem7iecessariarum quippiam, ameq^iiplan-
taveram, forte prcetermissum fuerit, causce ni-
liil dicam, neque poena^n exigam ; quid enim
faciam (inquit) quod non feci? Cum vero rehus
ei utilihus plenam, nulliusque rei indigam
fecerim, etc. ; si nullius rei indigam, profec-
to nequc alicujus auxilii omnino necessarii.
Unde Chrysostomus, eadem verba expendens,
homil. 11 in Matth. : Idipsum (inquit) hoc est
considerandum in loco, quid scilicet oportuerit
fieri,quod a Deo factum possetnegarijet Atha-
nasius, de Passion. et Cruc. Domini, non longe
a priucipio, eumdem sensum indicans, poude-
rat hlam particulam adhuc, quam dicit indi-
care divinam longanimitatcm, bonitatem et
tolerantiam ; et glossa ordinar. dicit nihil de-
fuisse ex parte Dei ; ct D. Thomas ibidem ait
CAP. II. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS NON S0LU5I IIOMINl , ETC.
2G9
contulisse Deum vinese omnia beneficia neces-
saria ad ferendos uvarum fructus^ et ideo illos
expectasse.
9. Eadem ratio moralis fundata est in ra-
tiofie naturali. — Confirmatiir. — Heec autem
moralis ratio^ quam ex Scriptura deprompsi-
mus, in ratione etiam naturali supra tacta
fundata est^, quia ostendimus, sine auxilio suf-
ficiente modo a nobis explicato, non constitui
operationem in libera hominis potestate, seu
in tali potestate qua possitliberc uti^ cum non
liabeat in sua potestate aliquid necessarium
ad talem usum. Imputatio autem ad culpam
supponit banc libertatem. Quis enim bomini
imputet quod non videat, licet oculos babeat,
si non esset in potestate ejus habere lucem?
Aut quomodo potest alicui babenti vires et
pedes ad ambulandum, culpse attribui quod
non ambulet, si habet pedes ita ligatos ut
compedes auferre non possit : sicut ergo justa
accusatio (ut ita dicam) supponit libertatem,
quffi non est circa supernaturalia opera si-
ne auxilio sufHcienti pleno, ita non est legi-
tima accusatiOj, quandiu auxibum sufficiens
non habetur. Et hac ratione ignorantia invin-
cibilis inducit legitimam excusationem, quia
non est in potestate hominis, nec ejus volun-
tate illam depellere. Eadem autem ratio est de
quacumque alia carentia rei, vel conditionis
necessariae ad operandum, si non est in mauu
hominis, illa non carerC;, seu (quod idem est)
rem illam obtinere ; et confirmatur, et decla-
ratur ulterius, quia homini non operanti vel
imputatur carentia potcstatis, vel carentia
operationis, aut honestatis alicujus. Non pri-
mum, per se et proxime loquendo ; tum quia
nobis per se non preecipitur posse, sed agere;
tum quia habere potestatem ad actus super-
naturales non est nostras Hbertatis, ?ed divini
muneris. Dico autem fer se, et proxime, quia
interdum carentia potestatis potest homini im-
putari, quia ponit impedimentum vocationi,
per quam incipit potestas dari : tunc autem
prius imputatur homini defectus aliquis ho-
nestae operationis, seu peccatum aliquod, ra-
tione cujus caret tali potestate, et ita per se
primo carentia operationis debitse est, quee
imputatur ; ergo liomini jam vocato non im-
putatur defectus potestatis, sed defectus debiti
usus gratiai : ergo hic usus debet esse omnino
in hominis potestate; ergo omnia necessaria
ad usum debent constitui in bominis |;otestate,
ut auxilium illi datum ante operationem sufii-
ciens censeatur.
10. Fadem ratio prohatur ex Augustino, —
Locutio illa, operari si velit, fit possibilis et
re ^era per gratiam sufficientem. — Denique
doctrina bsec desumpta est ex Augustino,
quaestion. 2, libr. 4 ad Simpl., ubi prius gene-
ratim dicit : Opus est velle et currere, non enim
frustra dicitur : Et in terra pax liominihus
lonw toluntatis, et : Sic currite ut comprehen-
datis ; et postea de Esau subjungit : Noluit
ergo JEsau, et non cucurrit, sed et si voluisset
et cucurrisset , Dei adjutorio prcevenisset, qui
etiam ei velle et currere vocando prcestaret ,
nisi, vocatione coniempta, reprolus fieret. In
his enim verbis supponit Augustinus habuisse
Esau auxihum sufSciens, et per iUud habuisse
potestatem non remotam, sed proximam, nec
tantum physicam, sed moralem et hberam ,
per quam et velle et currere erat sibi conces-
sum, nisi vocationem contemneret; ergo, ex
sententiaAugustini, auxihum sufficiens^ quod
satis sit ut homini imputetur ad culpani, non
venire, imo et non pervenire, tale esse debet,
ut ipsum velle et currere ratione talis auxihi
sit in hominis potestate et vohmtate ; ergo ue-
cessarium est ut per tale auxilium omnia ne-
cessaria ad volendum sint in hominis potes-
tate et vohmtate. Hoc ipsum sentit Augusti-
nuS;, ubicumque auxilium istud sufficiens ex-
phcat per conditionalem illam locutionem,
dicens per sufficiens auxilium dari homini ut
operari possit , si veht. Sic explicat gratiam
datam Adse, lib. de Corrept. et grat., cap. \\,
dicens, tale fuisse adjutorium datum Adamo,
quod desereret, si vellet, et ifi quo permaneret,
si vellet ; et in capit. 12, ait in vohmtate ho-
minis fuisse positum, et cum adjutorio Dei,
sine quo perseverare non posset , manere si
vellet ; ergo illa conditionaUs, operari si velit,
fit possibilis, et re vera per auxihum suffi-
ciens ; ergo per tale auxilium ponitur in vo-
luntate hominis , quidquid est necessarium
ad volendum. Nam si aliquid necessarium
ad volendum non est in ejus potestate, quia
nec illi datur, nec ofiertur sub ea saltem con-
ditione , Si velit , profecto non potest dici
ipsum velle esse in ejushbera potestate; esset-
que verbis ludere, et illudere hominem, si ei
dicatur, posse si velit, si alias non est iu po-
testate et libertate ejus obtinere ahquid ita
necessarium ut velit, ut repugnet , sine illo,
ipsum velle in rerum natura constitui.
il. Respondetur ohjectis contra gratiam
sufficientem. — Per distinctionem gratUe suf-
ficientis et efficacis , in modo includendi con-
comitantia et cooperaniia auxilia. — Per dis-
tinctionem utriusque ejusdem gratice, ratione
270 LID. IV. DE AUXILIO GRATI.
uUimi actus seu operaUonis actualis. — Per ra-
tionem qua fit ut gratia sufficiens non operdur
actu. — Ad primam ergo difBcnltatem in prin-
cipio positam, qiise distinctionem auxilii siif-
ficientis ab eiEcaci petebat, respondetur non
distingui per hoc quod sufiiciens sola auxilia
excitantia, efficax vero adjuvantia seu coope-
rautia includat ; utrumque enim utraque com-
plectitur auxilia, ut de efScaci notum est, et
infra dicetur, et de sufficienti ostensum est ca-
pite praicedenti. Differunt ergo in modo pos-
tulandi, seu includendi cooperantem gratiam,
seu concomitantia auxilia. Auxilium enim
sufficiens , si sit proximum, includit omnia
praevenientia auxilia actu recepta, non minus
quam auxilium efficax, et ita iu illis auxiliis
convenire possunt, imo et esse aliquo modo
sequalia, ut postea dicemus. Differunt autem,
quia sufficiens auxilium habet auxilium con-
comitans tantum oblatum ex parte Dei, et po-
situm in voluntate operantis; in re vero ipsa
sine illo subsistit et invenitur, et hanc separa-
tionem in conceptu suo includit, quatenus di-
cit tantum auxihum sufficiens. Auxilium au-
tem efficax habet etiam auxilium concomitans
in re ipsa datum, et actu positum, vel talem
habitudinem ad illud, ut ab illo nunquam se-
paretur. Unde autem hoc proveniat, postea
tractabimus. Ad secundam difficultatem, in
qua tangitur alia differentia vulgaris, quod au-
xihum sufficiens dat posse, efficax autem dat
velle seu operari, respondetur differentiam sano
modo intellectam esse veram. Dico autem sano
modo intellectam, quia, servata proportione,
etiam auxiUum efficax dat posse conjunctum
cum actu, et auxihum sufficiens suo modo dat
velle operari; tum quia licet in effectu non
conferat velle operari, constituit ilkid in po-
testate et voluntate operantis, si velit, ut ex
Augustino exphcuimus ; tum etiam quia tale
auxilium ex se et intentioue Dei datur homini,
non tantum ut possit, sed etiam ut faciat ; nul-
la enim potestas datur propter se, sed propter
actum; et si potestas sit sufficiens, data potes-
tate datur actus, quantum est ex parte dantis
potestatem, et similiter, si potestas sit Ubera,
actus etiam cor.stituitur in voluntate recipien-
tis potestatem, ideoque omnia requisita ad ac-
tum in ejusdem constituuntur potestate et vo-
luntate ; differentia ergo, et verus sensus est,
quod auxilium sufficiens ita dat potestatem
cum omnibus requisitis ex parte Dei ad ope-
randum, ut non secum afferat operationem
aut voluntatem actualem, et ideo dicitur dare
posse, non quia de se non det etiam agcre, sed
:f: SUFFICIENTE ET EFFICACI.
quia profecto illud non prsestat. Auxilium au-
tem efficax dat potestatem actu influentem et
operantem, et ideo ratione ultimi actus dicitur
dare ac velle, et operari, vel permanere, seu
perseverare, et simiUa. Et simili modo si vo-
catio sit efficax, dicetur facere ut velimus,
quia infallibiliter secum affert consensum : vo-
catio autem^ sufficiens tantum, de se etiam fa-
cit ut veUmus , nam ad hoc sufficienter indu-
cit; in re tamen non assequitur quod intendit,
et ideo dicitur potius dare ut possimus, quam
facere ut velimus, utique simpliciter et abso-
lute ; nam cum illo addito de se, etiam id po-
test et debet admitti. In tertia vero difficultate,
petitur unde habeat auxihum sufficiens ut
actu non operetur, et ita sit inefficax, et e
converso unde habeat auxilium efficax ut in-
falhbiliter effectum consequatur. Sed de pri-
mo puncto dicemus in sequenti capite ; de se-
cundo vero in sequenti libro. Nunc sokim di-
cimus, posito auxilio sufficienti prout a nobis
explicatum est^ a sola quidem libertate arbitrii
provenire ut non operetur; quod autem ope-
retur, non proveuire a sola libertate, sed ut
per gratiam adjuta ; quod tamen adjutorium
alteri non defuisset, nisi restitisset : heec au-
tcm multa declaratione iudigent, quse paula-
tim tradenda sunt.
12. Respondetur fundamento contrancB sen-
te?itice, dari cum gratia sufficiente concursum
concomitantem ad operatio7iem necessarium. —
Quotuplex ille sit concursus. — Ad fundamen-
tum denique contrariae sententise , dicimus
imprimis cum auxilio sufficienti dari ahquo
modo concursum concomitantem gratiae ad
operationem necessarium. Hic autem coucur-
sus duobus modis dari potest, uno modo in se,
seu in aetu secundo, et sic repugnat dari sine
ipsa actuali operatione, quia in re non distin-
guitur ab actioue causoe secundoe, ut superiori
hbro visum est ; ideoque concursus gratite sic
prsestitus nunquam separatur ab auxiho effi-
caci. Aho ergo modo potest dari hic concursus
quasi in actu primo non inhairente homini,
sed assistente , quia nimirum Deus ipse , qui
potest sohis ilkim concursum in exercitio prse-
stare, intime adest vokmtati jam excitatae et
vocatse, et de se paratus est ad concurren-
dum cum iUa , si per ipsam non steterit, et
hoc satis est ut voluntas simpkciter possit et
habeat omnia requisita in sua potestate, quia
quod per akum possumus, cujus adjutorium
paratissimum est, si ikud suscipere volumus,
verissime et propriissime possumus. Cum au-
tem instatur , quia hic concursus debet iuci-
CAP. II. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS NON SOLUM HOMINI, ETC.
pere ab ipso Deo, respondemus ex parte Dei
incipere debere ab ipso, nec posse ab alio^
quam a sua voluutate, trahi ad concurren-
dum; illam famen Dei voluntatem jam esse
paratam^ et per illam esse quasi applicatam
et expositam potentiam Dei^ ut simul cum ho-
mine influat^ ipso etiam homine suum opus
inchoante. Quapropter ad obtinendum a Deo
hunc simultaneum concursum, non est neces-
saria aliqua prsevia hominis operatio, sed so-
lum simultanea cooperatio.
13. Discrimen viter auxilium pra've/iiens
et simuUaneum seu concoriutans. — Unde est
habendum pree oculis discrimen inter auxi-
lium praevenieus, in quo Deus sokis sine ho-
mine operari incipit, aliquid in homine fa-
ciendo, quod non facit homo : et auxllium
simultaneumj et concursum mere concomi-
tantem. Nam auxihum preevenienSj si ad opus
hominis sit necessarium, et non sit jam datum
ad extra (ut ita dicam), nec in homine recep-
tum, non potest offerri, et esse ita paratum ex
parte Dei, ut sit etiam immediate positum in
vohmtate hominis per ilhid operari, sed tan-
tum potest constitui mediate in hominis po-
testate^ id est, vel mediante aliquo aHo actu,
qui sit in ejus potestate, quem sifecerit, in-
falHbiUter ei dabitur tale auxihum, vel sal-
tem media carentia ahcujus impedimenti,
quod hbere possit homo non ponere non pec-
cando. Ratio est illa quse in fundamento con-
trarise seutentise facta est, quia cum iUud
debeat incipere a solo Deo, si non absolute
datur, sed sub conditione offeratur si homo
ahquid faciat, necesse est ut id quod ab ho-
mine exigitur, ad obtineudum actu illud au-
xilium, non sit faciendum ab liomine cum il-
lo eodem auxiho^ quia illud debet a solo Deo
inchoari, ut supponitur : ergo debet ahquis
ahus actus^ ad qucm non sit necessarium illud
prsevium auxihum, vel carentia pravi actus,
a quo etiam possit homo hbere abstinere,
sine eodem auxiho. quia impossibile est pos-
tulare ab homine dispositionem ad obtinen-
dum praeveniens auxilium , quae sit ipsemet
actus, qui sine illo prsevio auxilio fieri non po-
testj ut in hbro sequenti latius ostendemus.
14. Hic autem non agimus de prseveniente
auxilio ; dicimus enim auxihum sufficiens_,
si sit proxime sufiiciens et completum, inclu-
dere omnia auxiha preevenientia^ non tantum
oblata, sed^actu data ; nam, si a'iquod est
tantum oblatum^ aUud auxiiium datum non
erit proxime sufiiciens ad illum actum, ad
quem ahud prseveniens auxihum offertur^ sed
271
poterit esse tantum sufficiens remote, me-
diante scihcet aho actu orationis, verbi gra-
tia, vel aUerius dispositionis necessarise ad
obtinendum novum anxilium, ad quam dis-
positionem prffistandam, prius auxihum erit
proxime sufBciens, et includet omnia auxilia
prsevenientia, ad iUam necessaria, actu jam
data, ut satis declaratum est et probatum. At
vero concursus concomitans, eo ipso quod est
suCficientor oblatus ex parte Dei, est imme-
diate in liominis potestate, quia non indiget
homo aho actu ut illum a Deo obtineat, quia
ad ilhim actum esset necessarius alius concur-
sus, et sic procederetur in infmitum ; sed
solum necessarium est, ut homo libere prae-
])eat influxum ex parte sua necessarium ad
actum ; nam tunc eo ipso Deus influit ex vi
preecedentis vohmtatis, qua suum influxum
homini obtuht. Et ratio est, quia in lioc in-
fluxu et concursu nihil Deus sohis operatur
in homine, quod non etiam faciat homo, nec
e converso, sed in causando simul omnino in-
cipiunt ; ideoque optime potest concursus Dei
offerri homiui, si velit Deo cooperari ad il-
himmet actum, ad quem concursus Dei pa-
ratus est.
13. Quod vero uUimo loco addebatur, de
prEedestiuatione aut preedefmitione voluntatis
Dei, ad rem prsesentem non pertinet, quia
quidquid sit de modo quo hi actus sint in
Deo respectu actuum liumanorum et libero-
rum , iUi non pertinent ad auxilia gratise ne-
cessaria ad operandum, sed ad modum quo
Deus , tanquam primus auctor gratiffi, efEcit
vel providet taha auxilia, de quo modo, licet
ahbi copiose dixerimus , aliqua in hbro se-
quenti attingemus. Nuuc autem solum dici-
mus auxilium sufiiciens, etiamsi non proce-
dat ex voluntate Dei absolute preefmiente ac-
tum hominis, debere esse tale, quale iUud
descripsimus, ut sit vere sufficiens ; imo etiani
addimus, quoties actus propter quem datur
auxilium sufiiciens, non est praedefinitus, ali-
qua ex parte ipsi liomini posse attribui, ut in
materia de prffidestinatione latuis traclatur,
et ex dicendis in sequenti capite declaratur.
16. Gratia efficax distinguitur a suffi-
ciente, tanquam inchtdens ah incluso, additque
infallihilem connexionem cum operatione. —
Et oh id etiam privative opponuntur. — Deni-
que iiinc solutum manet tertium argumentum
in capite primo relictum, quod petebat quo
modo iUa duo membra inter se distinguantur,
vel opponantur; dicendum est enim distiugui
tauquam includens et inclusum, et quasi pri-
272
LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
vative opponi. Declaratur , quia gratia suffi-
ciens dat vires sufficientes voluntati, ut cum
Augustino loquamur ; gratia vero efficax dat
vires efficacissimas : vires autem efficaces
etiam sunt sufficientes ; ergo includit efficax
totum id quod est quasi positivum in suffi-
ciente, et addit infallibilem connexionem cum
operatione, quam non includit sufficiens : er-
go , ob rationem priorem , recte dicuntur dis-
tingui ut includens et inclusum : posteriori
autem ratione, gratia sufficiens quamdam pri-
vationem includit, propter quam potest dici
inefficax^ ac subinde privative opponi efficaci,
et hinc obiter intelliguntur duo : uuum est,
divisionem hanc esse sufficientem, quia per
membra immediate opposita traditur. Aliud
est, propter hanc divisionem non multiplicari
gratias actuales^ vel habituales supra enume-
rataS;, sed easdem explicari cum diversis habi-
tudinibus ad actualem operationem^ ut decla-
ratum est. Et heec sufficere videntur ad sim-
plicem quamdam divisionis explicationem ;
nam profundior illius comprehensio ex singu-
lorum membrorum pleniori intelligentia pen-
det : superest ergo ut ea quse specialiter ad
gratiam sufficientem pertinent, in reliqua parte
hujus libri prosequamur.
CAPUT III.
XJTRUM AUXILIUM SUFFICIENS STT VERUM AUXILTUM
GRATI^ TNTERN^, DISTINGTUM A LEGE, REVE-
LATIONE ET DOGTRINA.
4. Calvini error negantis gratice interioris
auxiUnm . — Pelagii error solas externas gratias
posiulantis. — In hoc capite prsecipue notandus
et refellendus est error Calvini, dicentis nul-
lum esse verum gratiae interioris auxilium,
prseter auxilium efficax, quale ab ipso ponitur,
inducens necessitatem, et tollens libertatem;
ideoque omnia loca Scripturse, in quibus re-
prehenduntur homines qui gratiee Dei resis-
tunt, interpretabatur de gratia externse doc-
trinae per Scripturam, vel per proedicationem
verbi Dei; ita refert quidam in id Act, 7 : Vos
iSfirituiSancto restitistis, dicens contaminasse
Calvinum locum illum , asserens eos resistere
Spiritui Sancto, qui eum in Prophetis loquen-
tem contumaciter rejiciunt, quia non de in-
ternis revelationibus et inspirationibus , sed
de externo ministerio ejusdem verba intelU-
geuda esse accurate monebat. Unde plane con-
vincitur solam exteriorem doctrinam satis esse
putasse ad auxilium sufficiens, cum illi resis-
tere censeatur esse culpabile et reprehensione
dignum^ in quo errore videtur Calvinus Pela-
gio consentire, quoad sufficientem gratiam ,
licet, in efficaci, in aUo extremo illi contrario
sit^ ut postea videbimus. Pelagius enim per
solam gratiam preedicationis ^ doctrinse, pro-
missionis et exempli dicebat sufficienter juva-
ri possibilitatem natur£B, ut homo possit be-
ne operari et sanctificari, si velit. Ultra hanc
vero gratiam non postulabat alias gratias ad
volendum et operandum cum efiectu; nam
nisus libertatis sufficere putabat; unde funda-
meutum ejus erat, quia, proposito objecto suf-
ficienti , voluntas potest circa illud operari si
veht; ergOjilla propositio objecti sufficiens,
per revelationem, vel alia externa media suf-
ficientia , est etiam sufficiens gratise auxiUum
ut homo convertatur, si velit. Calvinus au-
tem, cum gratiam efficacem ad bonum effi-
ciendum cum vohmtate requirat, non video
quo fundamento dicere potuerit externam
doctrinani esse sufficiens auxiUum cui resis-
tere peccatum sit ; unde potius credidisse vi-
detur non esse de ratione peccati actuaUs ut
vitari possit, quia putavit non posse liberura
arbitrium internse motioni Spiritus Sancti re-
sistere ; inde intulit, eum qui resistit, a Spi-
ritu Sancto interius non moveri, sed tantum
exterius vocari, et nihilominus peccare.
2. Idem nomine gratice intelligit legem ut
doctrinam. — Videtur farere sanctus Augusti-
nus. — Suntque apud Augustinum in Ub. 1
de Grat. Christi nonnuUa loca, in quibus, nisi
attente legatur, videtur impugnando Pela-
gium, in hanc sententiam inclinare; cum enim
Pelagius diceret Deum per gratiam suam ju-
vare nostrum posse, id est, per legem et doc-
trinam, quam Pelagius nomine gratise inteUi-
gebat, Augustinus urget illum , ut illam gra-
tiam fateatur quoe dat veUe et facere, quae est
gratiaefficax, et ita inter has nuUam aUam
sufficientem agnoscere videtur, unde capit. 40
sic inquit : Nos eam gratiam volumus iste ali-
quando fateatur qua futura glorice magnitudo
non solum promittitur, verum etiar/i creditur et
speratur, nec solum revelatur sapientia, verum
etiam amaticr, nec suadetur solum om7ie quod
lonum est, verum etiam et persuadetur. In qui-
bus verbis aperte loquitur de gratia efficaci,
qua vocati veniunt , et qui audiunt credunt
et suasi persuadentur, unde id confirmat ver-
bis Christi Joan. 6 : Nemo venit ad me , nisi
Pater, qui misit me, traxerit eum ; et : Nemo
potest venire ad me, nisi fuerit ei datum a Pa-
tre meo ; quae testimonia frequentissime idem
CAP. in. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS SIT VERUM AUXILIUM, ETC.
273
Augustinns de gratia efBcaci interpretatur, et
de illa conclndit in eodem capite : Hanc clehet
Pelagiiis gratiam confiteri, si vult non solum
vocari , verum etiam esse CJirisiianus. Sentit
ergo Augustinns omnem gratiam suadentem
et non persuadentem^ vocantem et non tra-
hentem , non transcendere legis et doctrinae
rationem, et nihilominus esse gratiam sufii-
cientem, quia ultra illam non agnoscit nisi
efficacem, et inde concluditur gratiam suffi-
cientera tantum esse externam , qualem Pela-
gins fatebatur.
3. Unde capit. 13 ^ ut distinguat propriam
gratiam internam ab ea quam ponebat Pela-
gius, sic inquit : Hcec gratia , si doctrina di-
cenda est, certe sic dicatur, tot altius et interius
eam Deus cum ineffabili suavitate credatur in-
fimdere : non solum per eos qui flantant et ri-
gant extrinsecus, sed etiam per seipsv.m, qui
incrementum suum ministrat occuUus, etc. Heec
autem gratia profecto efficax est, ideoque de
illa subjungit : Sic docet Deus eos qui secun-
dum propositum vocati simt , simul donans et
quid agant scire, et quod sciunt agere. Videtur
autem Augustinus de interna gratia et efficaci
tanquam de sequipollentibus <, et qute mutuo
convertantur;, loqui ; quod magis insinuat in-
ferius^ dicens : Qlui autem novit quid est quod
fieri deleat et non facit, nondum a Deo didicit
secundum gratiam, sed secundum legem, non
secundum spiritum , sed secundum litteram.
Ergo, secundum Augustinum , omnis qui non
operatur ex gratia, non recipit internee gratige
spiritum. et tamen negari non potest quin
multi;, non cooperantes gratise, sufficiens gra-
tige auxilium recipiant ; ergo gratia sufficiens
non inchidit interiorem gratiam.
4. Ac denique c. 14-, de hoc docendi modo
quo per gratiam docet Deus, ait non recte dici
aUquem audivisse et didicisse sibi esse venien-
dum^ et non facere quod didicit ; sic enim ait :
Sicut Veritas loquitur, omnis qui didicit venit,
quisquis non venit, profecto non didicit. Unde
nos possumus, e contrario, colligere;, omnem
illum qui^ licet audierit et aliquo modo didi-
cerit esse veniendum^ non venit, non audi-
visse eo modo quo gratia interna docet, sed eo
tantum modo quo exterior doctrina suadet^ et
tamen multi sic non venientes habent ausi-
lium sufficiens : ergo auxilium sufficiens non
includit interiorem gratiam, seu doctrinam.
Unde ibidem conchidit : Ac per hoc quando
Deus docet non per legis litteram., sed per Spi-
ritus gratiam, ita docet ut quod quisque didi-
cerit, non tantum cognoscendo videat, sed etiam
vni.
volendo appetat , agendoque perficiat. Ergo,
teste Augustino^ gratia qua Deus interius do-
cet semper est efficax ; ergo, e converso, gratia
sufficiens non docet interius, sed tantum per
legem et doctrinam : sunt pleraquo alia loca
in libris Augustini non parum difficilia quse
hanc partem confirmare videntur; illa tamen
commodius in cap. 6 tractabo.
5. Co7itraria sententia et vera asserit gratiam
sufficientem includere intcrnam gratiam prce-
ter externam. — Duolus modis Deus potest dare
gratiam sufficientem. — His vero non obstan-
tibus, dicendum est gratiam sufficientem ne-
cessario includere interiorem gratiam preeter
externam, et in ea principahter consistere. Ut
haec assertio probetur, explicatur prius, suppo-
nendo duobus modis posse Deum movere, seu
auxilium sufficiens prsebere homini in ordine
ad ahquem actum pietatis, scilicet, vel ahquo
medio externo signo seu objecto, vel mere in-
terius immutando potentias, juxta Augustini
doctrinam, lib. 1 ad Simplic, q. 2, et hb. de
Bono persev., cap. li ; quando ergo Deus lioc
posteriori modo prsebet auxilium, clare vide-
tur tale auxilium internum esse. Verumtamen
iUe modus rarus est, etextra ordinariam legem
significatam a Pauio ad Romanos 10 diceute :
Fides ex auditu, auditus autem per verbum
Christi, ubi de verbo externo loquitur, ut aha
verba declarant : Qiiomodo audient siiie prcedi-
cante, quomodo autem prcedicabunt , nisi mit-
tantur , etc. Auxilium ergo externse preedi-
cationis et suasionis , necessarium quidem est
ex lege ordinaria, et ad gratiam Dei spectat,
ut lib. 3, c. 1, dixi; et ita sub auxiho suf-
ficiente integro et completo regulariter in-
chiditur, quia, ut dixi, iUa est ordinaria via
trahendi homines ad salutem ; sed quia per se
non est satis, ideo dicimus inde non posse in
iUa consistere auxilium sufficiens simpliciter
et coUective, licet in suo genere doctrinae, vel
propositionis objecti, sufficientiam suam ha-
bere possit.
6. Quid per motionem externam intelligattir.
— In quo ulterius attente considerandum est,
sub lioc auxilio externo non intelligi tantum
motionem illam externam quse ad sensus per-
venit, sed etiam iUam qua^, in mente fit per
conceptus vel affectus quos illa exterua objecta
et eorum pliantasmata, possnnt in mente natu-
raUter causare : nou est enim dubium qiiin,
sonante voce prsedicatoris, in intellectu fiat
naturaUter species earum rerum quae audiun-
tur, et pcr illas species naturali etiam virtute
possint formari aUquot conceptus rerum et ra-
18
274 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
tioniim quae proponimtur^ atque etiam excita-
ri aliqui motus desiderii , timoris , etc. ; isti
enim motus pertinent ad gratiam, quia ex be-
neficio gratuito et supernaturali providentise
ducunt originem, et ita, secundum modum et
habitudinem . gratise qusedam sunt^ etiamsi
alias in substantia sua motus naturales sint.
7. Po'ceter motionem externam. requiritur in-
terna ad auxiUum sufficiens ex sancto Augus-
tlno. — Dicimus vero tales actus sub gratia ex-
terna comprehendi^ quia cum illa sunt natu-
raiiter connexi, et moraliter tanquam unum
censentur;, et de hac tota gratia externa intel-
ligimus non satis esse ad sufBciens auxilium^
sed necessariam esse specialem illuminatio-
nem internam et inspirationem, ut aperte do-
cet Augustinus hb. de Grat. Christi^ cap. 13;
et ideo gratiam propriam vocationis occultam
vocat Augustinus in libr. 1 ad Simplic, q. 2;
et Psalm. 87, ait : Nimis occulta Dei gratia
est, qua liominum menies qioodanimodo revims-
cuntjUtpossint a quibusUhet ejus ministris prce-
cepta veriiatis atidire ; et infra : Quantumlidei
existant excellentes terli pra^dicatores et teri-
tatis, eiiam per miracula siia fortes, tanquam
magni medici agunt cum hominiius, si mortui
sint, et tua gratia mn revixerunt, numquid
rnortuis facies mirabilia, autmedici exsuscita-
hunt, etlii quos excitahunt, confitehuntur tihi?
Et ssepe in hoc sensu expendit verba Pauli 1
Corinth. 3: Neque qui plantat est aliquid, etc,
ut videre licet iu locis citatis, et infra etiam
tractandis. In hoc ergo sensu, internam gra-
tiam ultra externam ad auxilium sufficiens ne-
cessariam esse dicimus. Quocirca, etiam in
priori et extraordinario modo vocandi homi-
nem ad fidem mere interius, in mente oportet
distinguere revelationem, quatenus solum per-
tinet ad sufficientem objecti propositionem,
ab auxiliO;, quo adjuvatur potentia ad creden-
dum, vel amandum; nam sola revelatio perti-
net ad doctrinam, et de se non satis est ut po-
tentia elevetur et juvetur ad operandum sicut
oportet ; sed necessaria est peculiaris qusedam
motio Spiritus Sancti, quse potentias ipsas di-
rigat, vel alhciat. et hanc necessitatem per in-
ternam gratiam in conclusione intelligimus.
8. Prolatur assertio. — ^x ipsa ratione, et
nomine auxilii sufficientis. — Sic igitur decla-
rata conclusio probatur ex ipsa ratione, et
nomine auxilii sufficientis et effectibus ejus.
Nam de ratione hujus auxilii est, ut det ho-
mini potestatem operandi actus pietatis, ita
ut ad illam potestatem nihil illi desit, ut ip-
sum nomcn sufficieutis auxilii prse se fert ;
.E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
inde fit ut homini habenti tale auxilium suf-
ficiens, imputetur non operari per illud;
quare simpliciter est potens libera et integra
potestate ad sic operandum. Sed homo, ha-
bens auxilia externa , non est potens per se
ad operandam salutem sine auxilio interno ;
ergo auxilium mere externum sine interno
non potest esse, nec dici sufiiciens. Conse-
quentia cum majori de se patent. Minor au-
tem in toto lib. 3 ostensa est contra Pelagium,
eamque prsecipue intendit Augustinus in dicto
lib. de Grat. Christi, et aliis contra Pelagium.
Unde confirmatur, quia si alicui daretur auxi-
lium externse preedicationis verbi Dei , aut
exempli sancta? vitee Christi, aut promissio-
num, aut comminationum, et interius nullum
daretur gratise auxilium , non posset ei im-
putari si non converteretur ad fidem vel
pffinitentiam, quia revera non posset, quia
talis homo non habet auxilium simpliciter et
proxime sufficiens ad suam conversionem ,
seu adfidem, vel poenitentiam agendam. Unde
si quis dicat, fieri posse ut ei non detur actu
auxilium internum , quia ipse ponit impedi-
menlum, Deum autem paratum esse illi dare
tale auxilium, si ipse obicem non ponat , et
ita habere sufficiens auxilium , respondemus,
juxta supra dicta, tale auxilium non esse pro-
xime sufficiens, de quo nunc loquimur; quate-
nus autem potest dici auxilium remote suffi-
ciens, etiam remote includere illud auxilium.
Nam, ut illud auxilium sit remote sufficiens,
necessarium est ut homo, per auxilium quod
actu recipit , aliquid proxime facere possit ,
utique se disponere, vel non ponere impedi-
mentum interiori auxilio ; neutrum autem
horum potest homo facere sine aliquo interno
auxilio, ut supra ostensum est, et ideo etiam
hoc modo tale auxilium internum aliquod ad-
jutorium includit, et respectu alicujus effec-
tus est proxime sufficiens , licet respectu al-
terius actus, ad quem novum internum auxi-
lium necessarium est, sit remote sufficiens ,
quatenus etiam remote includit necessarium
auxilium ; atque ita ad omnem modum suffi-
cientis auxilii requiritur auxilium internum,
servata proportione.
9. Prohatitr assertio, quia alioqui Spiritui
Sancto restitisse dici non possemus. — Secundo
principaliter probatur assertio , quia qui in
Scriptura reprehenduntur eo quod vocationi
Dei resistunt, non solum exterius, sed etiam
interius vocantur et attrahuntur, quautum est
ex parte Dei, et hoc censetur necessarium ut
resistentia possit eis vitio attribui; ergo auxi-
CAP. III. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS SIT VERUM AUXILIUM, ETC.
275
lium sufficiens includit internum auxilium ,
et lioc est ad illius sufficientiam necessarium.
Antecedens probatur ex testimoniis allegatis
Isai. 5 : Quid amplius facere dehui, etnon feci ?
Si euim internum Spiritum gratias cum ex-
ternis instructionibus non dedisset^ profecto
facilis fuisset responsio : nam magnum aliquid
facere debuisset^ quod non fecerat;, ut supra
ponderavimtis. Item cum Cbristus repreliendit
IsraelitaS;, quia si in Tyro et Sidone factw es-
sent virtutes , quce in Jud(Ba factce ftierant ,
pce?iite)itiam egissent, Matth. \\, vel intelligit
facturos fuisse poenitentiam sine interno auxi-
lio gratiee^ per proprias vires, cum solis ex-
ternis signis^, et boc dici non potest^ ut constat;
vel intelHgit illos fuisse cooperaturos gratiee
internai, quse simul cum externis signis da-
retur. et sic necesse est ut supponat eamdem
internam gratiam datam fuisse Judeeis^ et ideo
sufficienter esse vocatos per illa externa signa;
alias non juste illos comparatione aliorum re-
prebenderet et damnaret ; ergo iUud sufficiens
auxibum incbidebat etiam gratiam internam.
Prseterea hoc satis significavit Stepbanus in
verbis citatis Actor. 7. Preemittit enim : Dura
cervice et incircunicisis cordibus, quia nimi-
rum resistebant divinis ilhistralionibus et in-
ternis inspirationibus, quibus cor moveri et
blande attrahi solet ; unde subjungit : Vos
serriper Spiritui Sancto restitistis ; qui enim
solis verbis externis resistit , poterit dici re-
sistere bomini^ vel rationibus humanis , non
autem Spiritui Sancto, nisi etiam Spiritus in-
terius operetur ; sicut qui credit bomini prse-
dicanti, si supernaturah fide credit, ideo ma-
gis credit Spiritui Sancto quam hominij quia
a Spiritu Sancto interius principahter do-
cetur ; ita ergo^ e contrario, ut quis dicatur
Spiritui Sancto resistere^ oportet ut ab Spiritu
Sancto interius moveatur.
dO, Evertitur fundamentum Calvini. — Ex
Concilio Tridentino, et Concilio Senon. — Co7i'
firmalur ex sancto Atcgustino doctrina Concilii.
— Item ex Prospero. — Prseterea fundamen-
tum Calvini omnino falsum est, et Cathohcse
doctrinse contrarium , quia non solum potest
voluntas humana, pro sua hbertate , exteriori
vocationi et humanis rationibus et suasioni-
bus, sed etiam internae motioni et suasioni
ac inspirationi Spiritus Sancti resistere. Ita
docuit Concihum Trident., sess. 6, cap. 6^ di-
cens : Tangente Deo cor liominis per Spiritus
Sancti illuminationem , nec Jiomo ipse nihil om-
nino agit, inspiratio7iem illam recipiens, quippe
qui illam abjicere potest, etc. Idem supponit
in cap. \2, dicens : Deus, nisi ipsi (utique
justi) illius gratice defuerint, sicut cospit opiis
lonum, ita perficiet; ei can. 4 clarius dicit,
hominis liierum ariitrium a Deo motum et
excitatuvx posse dissentire, si velit. In quibus
verbis aperte loquitur Concihum de hbero ar-
bitrio interius moto per Spiritus Sancti ihu-
minationem et inspirationem : hanc enim vo-
cat ibidem excitantem gratiam et vocationem,
a qua sahitis nostrse initium sumitur, ut in
superiori hbro expendimus. Item loquitur de
potestate resistendi, quse ssepe a peccatoribus
et obduratis hominibus exercetur^ ut apertis-
sime etiam docuit Concil. Senon., in decret.
fid., cap. 15, ubi, cum prius dixisset liberta-
tem arbitrii eo extendi, 2it volimtas Jumana
misericordice prcevenientis auxilio suffidta, et
inieriori quoda?n et occulto secretioris inspira-
tionis afflatu contacta, sese convertat in Deum,
subdit inferius : Nec tale sit Jmjusmodi tra-
Jientis auxilium cui resisti non possit , quod
virtute probat ab effcctu, quia s»pe pecca-
tores illi resistuut, et ita exponit locum Ac-
tor, 1, et verba Pauli 4 Thessah 5 : Spiritum
nolite extinguere, id est, divinas inspirationes.
Confirmat hoc egregie Augustinus hb, de
Grat. et lib, arb., cap. 2. dum ait, neminem
debere causari Deum in corde, ac si interius
ihum non vocaret : et cap. 5^ expendens Pauh
exhortationem : Rogamtcs vos ne in vacuum
gratiam Dei recipiatis, iham de vera et inte-
gra gratia intehigit, et quia non tollit potes-
tatem resistenth, necessariam dicit monitio-
nem Pauli ; idemque habet in ahis locis quse
paulo post indicabo. Apertissime etiam id
docet Prosper, lib. 3 de Vocat. gent., cap. 26,
ubi prius ait : Gralia quidem Dei in omnihus
jusiificationihus principaliier prweminet sua-
dendo periculis, inciiando miracuUs, quse per-
tinent ad gratiam externam , cui conjungit
internam addendo : Dando intellectum, inspi-
rando co7isilium, corque ipsicm illuminando, et
fidei affectionihus imhuendo ; et de hac gra-
tia subjungit : Quce opitulatio per immmeros
modos, sive occuUos , sive manifesios omnibios
adJiibetur, et quod a multis refutaiur, ipsorum
est nequitice, quod auiem a multis suscipitur,
et gratice est divince , et voluntatis Jmmiance.
Ratio autem est, quam eadem Concilia et Pa-
tres indicant , nimirum , divinam gratiam
non tollere libertatem arbitrii , et ideo illi
resisti posse, et ssepe resisti. Potest ergo gra-
tia esse interna , et nibilominus esse tan-
tum sufficiens, si ilh resistatur ; et e converso,
ut sit sufficiens_, et resistentia possit esse cul-
276
LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
pabilis, necesse est ut non solum externa sit,
scd etiam interna , sine qua homo converti
aut pie operari nou posset.
\ \ . Respondeiur ad testimonia sancti Au-
gustini. — Pelagius, prceter gratiam exterius
excitantem, soli Ulertati, sine alia ope Dei, con-
sensum voluntaiis et operaiionem iribuebai. —
Patei ex sancio Augusiino. — Superest ut ad
testimonia Augustini respondeamus : non de-
sunt autem qui ex illis locis colligant Pela-
gium non negasse veram gratiam excitantem
interius mentem per divinam inspirationem^
et illustrationem , sed dixisse illam gratiam
communcm esse tam liis qui resistunt quam
his qui consentiunt, et nullam majorem gra-
tiam in his quam in iJlis agnovisse^ et ideo
Augustinum ab illo exigere^ ut efficacem gra-
tiam internam et operantem ipsum velle con-
fiteretur;, non quia sufficiens non etiam sit
interna, sed quia, praster illam, alia major ne-
cessaz^ia est ad operandum, quam Pelagius
non admittebat. Sed imprimis etiamsi hoc ve-
rum essetj intelligendum esset de gratia coo-
perante, non de aJia prGeveniente, ut infra os-
tendemus. Pelagius euim^ prseter illam qua-
lemcumque gratiam mentem excitantem et
ilhiminantem quam admittebat^ consensum
voluntatis, et operationem piam soh hbertati
sine aha Dei ope tribuebat, in quo graviter
erravit; et ideo, hcet de gratia excitante non
niale sensisset^ potuisset ab Augustino urgeri
ut cooperantem agnosceret. Deinde veritas est
errasse Pelagium, etiam in excitante gratia,
quia nou ponebat iham per internam Spiritus
Sancti inspirationem et operationem, sed so-
]um quatenus per eos qui exterius plantant et
rigant excitari potest, quod aperte docet Au-
gustinus dicto hb. de Grat. Ghristi, cap. 3;
et cum in 4, 5, 6 et 1. errorem Pelagii late
exphcasset , in 8 concludit : Hvic itaque ap-
paret hanc eum gratiam confiteri, qua demofi-
strat et revelai Deus quid agere deleamus, non
qua do7iat atque adjuvat ut agamus, cum ad
hoc poiius valeai legis aguilio, si graiice desii
opiiulaiio, ut fiat mandaii prcpvaricaiio j et
per totum fere hbrum idem ostendit; praeser-
tim in cap. Al concludit, nuham gratiam vere
adjuvantem ad voluntatem vel ad actionem
ailmisisse ; idemque habet hb. de Grat. et hb.
arbitr., capit. 11, et hb. de Hseres. in 80, et
ahis in locis, quse supra hb. 1 notavimus.
12. Ii'i repugnat idem sancius Augusiimcs.
— Ahter ergo respondeo, Augustinum absolute
contendisse cum Pelagio, ut internam gratiam
iuspirantem admitteret, ut constat ex ilhs ver-
bis cap. 13 ejusdem hbri : Hcec graiia, si doc-
trina dicenda est, certe sic dicatur, ut altius et
interius eam Deus cum ineffahili suavilaie cre-
datur infundere, non solum per eos qui plan-
tant et rigani exirinsecus, sed eiiam per se-
ipsutn. Hanc ergo pecuharem gratiam inter-
nam et excitantem ac proevenientem negabat
Pelagius, et pro hac pugnat Augustinus con-
tra ihum, et hanc dicit non tantum juvare
posse, ut de sua gratia dicebat Pelagius , sed
daie ipsum posse, quia non tantum ad faci-
hus, sed simphciter ut possimus salutaria opera
facere, necessaria est; sicque dixit Augusti-
nus, hb, 1 Retract., cap. 22, in potestate ho-
miuis esse mutare in mehus voluntatem, sed
iham potestatem nuham esse, nisi a Deo de-
tur; et adjungit statim : Prceparatur volunias
a Domino , ei eo modo dat potesiatem; unde
hanc gratiam internam, etiam prsevenientem,
excitantem, ac prseparantem voluntatem, solet
Augustinus vocare generah nomine auxihi
gratiae, ut libro prsecedenti notatum est, et si-
mihter ex hb. 2 de Peccator. merit., cap. 17,
ubi ait Deum juvare homines per suam exci-
tantem gratiam, hcet ssepe ipsi per libertatem
suamuonjuventur; idemquesumitur ex dicto
c. 47 de Grat. Christi, et ex Fulgeutio de hi-
carnat. et Grat., c. 17.
13. Quo modo graiia interna efficere dlcatur
i i 7io¥is velle, sperare, amare, eic, secundum
Auguslinum. — Denique de hac interna gra-
tia dicit Augustmus, in locis ahegatis, efficere
in nobis vehe, sperare, amare, etc, non quia
seinper haic in nobis efficaciter operetur, ne-
que quia existimaverit nunquam dari, nisi
quando hos efiectus innobis consequitur ; non
enim ignoravit Augustinus sajpe hominem
excitari interius divino Spiritu, ipsum vero ho-
minem proprio spiritu interdum deficere, ut
ipsemet ait in Enchirid., cap. S4. Dicit ergo
gratiam iham internam operari in nobis velie,
vel quia ad hunc finem datur, et de se ihum
semper operatur; vel e converso, quia, quo-
ties nos talia bona facimus, in virtute et effi-
cacia tahs gratise illa prsestamus; vohiit ta-
men Augustinus, in locis supra citatis, specia-
hter constringere Pelagium ut hanc gratiam
confiteretur non solum de se eflectricem bo-
ndd vohuitatis, sed etiam efficientem bonam
vohmtatem et actionem, quoties illa in ho-
mine invenitur, ut hoc modo integram vim
gratiae, ejusque necessitatem et efficacitatem
contra Pclagium exphcaret, expressiusque ihi
contradiceret, quateuus putabat gratiam dan-
tem et efficientem in uobis ipsum vehe esse
CAP. IV. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS INTERNUM IN SOLA, ETC.
277
contrariam libertati ; vel etiam ita locutus est
Augustinus^ ut Pelagium non tantum exci-
tantem, seu prffivenientem gratiam, sed etiam
cooperantem, fateri compelleret, si re ipsa, et
non tantum nomine vellet esse Christianus,
li. Qui novit quod est faciendum, et non fa-
cit, ex sancto Atcgustino non didlcit a Deo,
scilicet practice ita jndicando ut consentiat. —
Quocirca, cum in ultimis verbis ait Augus-
tinus, eum qui novit quid sit faciendum^ et
non facit, non didicisse a Deo sccundum gra-
tiam, sed secundum legem, in verbo didicit
cooperantem gratiam involvit. Nam fieri po-
test ut aliquis interius a Spiritu Snncto do-
ceatur quid facere debeat, et quod per veram
gratiam id facere suadeatur, et nihilominus
non persuadeatur, neque discat, utique prac-
tice et prudenter ita judicando, ut consen-
tiat ; sic enim intelligendum dictum a Christo :
Omnis qui a Patre audivit et didicit, venit ad
0)1 e ; et ita verissimum est omnem ilhim qui
ita docetur a Spiritu Sancto ut veniat, secun-
dum gratiam a Spiritu Sancto didicisse : e
converso autem non potest generaliter dici,
eum, qui vocatus non venit, non secundum
gratiam, sed secundum doctrinam externam
vocatum esse, nam multi etiam secundum
gratiam internam et sufficientem vocantur
qui non veniunt ; et ita Augustinus dixit pri-
mum, quia opportunum erat contra Pela-
gium : alterum autem in ilhs locis non ne-
gavit, et in aliis aperte docuit, ut declaratum
et allegatum est. Est vero ahud testimonium
Augustini, lib. de Prsedest. Sanct., cap. 8,
quod videri potest dictis contrarium ; sed
ilhid iu cap. 5 commodius expHcabimus.
CAPUT IV.
UTRUM AUXIL1UM SUFFICIENS INTERNUM (N SOLA
GRATIA EXCITANTE CONSISTAT, ET CUM ILLA
GONYERTATUR, SEU IDEM OMNINO SIT.
1. Opinio Neotericorum Theologorum af-
firmans. — Prohatur ex Tridentino et sancto
Augustino. — Confirmatur duobus argumen-
lis. — Ahqui ex modernis Theologis existi-
mant divisionem gratise in suflBcientem et
efficacem, eamdem esse cum divisione in gra-
tiam excitantem et adjuvantem, ac subinde
gratiam sufficientem eamdem esse cum exci-
tante, adjuvantem vero eamdem cum effi-
caci ; et e converso excitantem gratiam, per
se spectatam, tantum esse sufficientem ; ad-
Juvantera vero semper esse efficacem. Fiinda-
mentum hujus sententia3 est, quia Concihum
Tridentimim sufficienter divisit gratiam ex-
citantem et adjuvantem ; ergo sub iUis mem-
bris comprehcndit etiam gratiam sufficientem
et efficacem, ahas divisio ejus non fuisset
sufficiens, neque totam divisi ampHtudinem
exhausisset : at vero gratia adjuvans semper
est efficax, quia, ut Augustinus dicit : Nemo
juvatur, nisi qui aliquid sponte conatur, ac
proinde actu operatur, quod non fit sine
gratia efficaci ; ergo sufficiens sohim perti-
nere potest ad gratiam excitantem. Confir-
mari hoc potest^ quia gratia sufficiens est cui
resisti potest ; sed gratia excitans est hujus-
modi, ut docuit Trident., sess. (>, can. 4 ;
imo ihi soU resisti potest, nam adjuvans sem-
per est efficax : ergo sola gratia excitans est
sufficiens ; e converso gratia sufficiens in sola
gratia excitante continetnr. Confirmatur se-
cundo, quia is, qui resistit gratiae sufficienter
excitanti, peccat si sit in materia prsecepti,
vel ei saltem imputatur si sit in materia con-
sihi ; ergo ex vi ihius auxihi est sufficienter
potens : ergo ihud auxihum est sufficiens.
Denique confirmatur, quia ante primum ac-
tum hberum, nec prsecedit habitus, nec aha
gratia quee det posse, nisi gratia excitans ;
ergo illa sola sufficienter dat posse ; ergo est
auxilium sufficiens.
2. Aliorum opinio asserentium gratiam snf-
ficientem esse tantum intellectus ilhminatio-
nem. — Imo nonnulH moderni significant so-
lam gratiam excitantem in intehectu rece-
ptam , ipsumque intellectum sufficienter iUu-
minantem, esse gratiam simpliciter sufficien-
tem, quod inde probant, quia ilhiminatio intel-
lectus gratia excitans est , et ihi facile resisti
potest ; ergo ad summum esse potest gratia
sufficiens. Ut autem solum sufficiat non requi-
rit motionem voluntatis, quia si motio gratise
ad voluntatem perveniat, jam est efficax; ergo
sufficiens gratia in solo intellectu consistit.
Consequentia est clara, et antecedens probatur,
quia si voluntas movetur a Deo, non potest non
moveri; ergo non potest illa resistere; ergo
jam gratia est efficax. Aliter (et fortasse appa-
rentius) id suaderi potest, quia excitatio intel-
lectus est etiam exeitatio voluntatis ; intellec-
tus quidera formaliter,, voluntatis autem ob-
jective; ergo in ratione gratise excitantis illa
sufficit respectu utriusque potentise; nam si
voluntas postea juvetur per adjuvantem gra-
tiam, poterit operari sine alia excitatione ;
ergo illa sola gratia excitans in intellectu exi-
stens est simpliciter gratia sufficiens; nam
278 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI.€
constituit homiuem potentem in actu primo
ad operandura^ tam per intellectum quam per
voluntatem.
3. Status qucestio7iis . — Gratia sufficiens
proxime duplex. — Ut autem veram sententiam
explicemus^ supponimus qucestionem princi-
paliter moveri de auxilio sufficienti proxime,
nam remota sufficientia (ut dixi) per propor-
tionem et habitudinem ad proximam decla-
rauda est^ ut hic etiam in fine capitis adnota-
bo. Item sufficientia proxima duplex esse po-
test : una simpliciter, qute collective iuchidit
omuiaauxilia necessaria ad opus; aha est se-
cundum quid sufficiens^ id est^ ex parte unius
vel aherius potentiae, sicut capite preecedenti
dicebamus externam fidei vel poenitentiGe prce-
dicationem posse esse sufficientem in suo ge-
nere externee propositionis objecti^ hcet sim-
phciter non sufficiat. Hic ergo de auxiho sim-
pliciter et undique sufficienti tractamus ; con-
sequenter vero etiam auxihum sufficiens, quod
est vehiti pars alterius, exphcabimus.
4. G-ratia proxime sufficiens Q'equirit excita-
tionem intellectus in eo receptam. — Probatur
assertio. — Qratia proxime sufficiens quce. —
Dico ergo primo : auxihum proxime sufficiens
imprimis requirit excitationem inteUectus ,
actu a Deo immissam^ et in ipso intehectu re-
ceptam. In hac assertione omnes conveniunt,
et est clarissima juxta principia fidei; quia
excitatiO;, sine qua homo non potest super-
naturaliter operari , est simpliciter necessaria
ad auxihum sufficiens; sed sine excitatione
intehectus non potest homo supernaturah-
ter operari ; ergo iha excitatio est impri-
mis necessaria ad auxihum sufficiens; ergo
ut tale auxihum sit proxime sufficiens_, neces-
sarium est ut tahs excitatio sit actu immissa
a Deo, et in inteUectu hominis recepta. Major
probata est late in (;ap, 2 et 3^ et est nota ex
definitione auxilii sufficientis, et ex efFectu
quasi formah ejus, qui est dare posse simpli-
citer. Minor etiam nota est^ quia excitatio
intellectus nihil ahud est quam ihuminatio
Spiritus Sancti, de qua Concihum Tridenti-
num et Arausicanum docent non posse homi-
nes, sinc iha, sicut oportet ad salutem ope-
rari, vcl est idem quod sancta cogitatio, de
qua dixit Pauhis : Non sumus sufficientes co-
gitare aliquid ex noiis, quasi ex noMs, estque
initium bonae operationis, ut dicit Augustinus,
de Prsedest, sanct., cap. 2, et aliis locis sa?pe
citatis. Hinc ergo nota est prima illatio, quod,
sine gratia excitante inteUectum, nou potest
inteUigi auxilium sufficiens. AUera vero con-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
sequentia, ex declaratione terminorum supe-
rius facta, probata relinquitur; quia tunc di-
citur auxilium proxime sufficiens , quando
constituit hominem in actu primo proxime
potentem ad operandum; excitatio autem
non potest constitnere intrinsece et proxime
potentem in actu primo, nisi sit immissa in-
tehectui, eumque actu immutet; ergo hoc
modo necessaria est ad auxilium proxime suf-
ficiens; et hsec ratio idem probat de omni
gratia excitante quse ad actum necessaria fue-.
rit, quia nisi jam sit in homine actu recepta,
non constituit illum potentem in actu primo
ad operandum , et consequenter tahs homo
noii habebit auxihum proxime sufficiens , sed
sohim remote et in potentia, modo supra ex-
phcato, de quo modo habendi auxilium suffi-
ciens infra latius dicemus,
5. Gratia proxime suffidens requirit etiam
excitationem voluntatis eique inlicerentem. —
Prohatur assertio. — Ex Concilio Tridentino
et Senonensi. — Dico secundo : secundum le-
gem ordinariam, auxilium proxime sufficiens
inchidit etiam excitationem voluntatis ipsi
immissam , eique inlia;rentem , et iUam actu
etformaliter immutantem. Hsec assertio prae-
cipue probanda est ex dictis libro prajcedenti,
ubi ostendimus hanc gratiam esse ordinarie
necessariam ante liberum consensum volun-
tatis. Nam hic probatum est auxilium suffi-
ciens integrum inchidere auxilium necessa-
rium ad opus, et, ut sit proxime sufficiens,
supponere hsec prsevenientia et excitantia
auxilia ut homini coUata ; ergo in illis inclu-
ditur excitatio voluntatis. Deinde hoc sentit
Goneilium Tridentiuum, dicto cap. 5, sess. 6,
dicens : Ita ut tangente Deo cor homitiis per
Spiritus Sancti illuminationevi, neque liomo
ipse nihil agat, iyispirationem illam recipiens,
quippe qui illam aljicere potest , ubi media il-
luminatione, quae ad inteUectum spectat, dicit
Deum tangere cor, id est, vohnitatom ipsam
excitare per inspirationem, seu motionem ah-
quam in iUa receptam. Utrumque ergo requi-
rit ad sufficientem gratiam; quod magis de-
claravit Concilium Senonense in decret. Fidei,
c. 15, dicens : Juxta sacram Scripturam exten-
dimus liherum arMtritm, ut voluntas humana,
misericordire prtevenientis auxilio suffulta , et
inieriori quodam et occulto secretioris inspira-
tionis affiatu contaota, sese convertat i)i Deum,
neque tamen tanta gratice necessitas libero prce-
juclicat arbitrio, cum illa semper sit in prom-
ptu.
6. Item ex sancto Augustino et sancto Pros-
CAP. IV. UTRUM AUXILIUM SLTFICIENS INTERNUM IN SOLA, ETC.
279
pero. — Habct eamdem doctrinam Augusti-
nuSj lib. 2. dc Peccat. merit., cap. 17 et se-
queutibuS;, et lib. 2 contra duas epistolas Pe-
lagian., cap. 9^ quibus locis docet, sine pree-
veniente gratia, quse et illuminet intellectumj
et prgeparet voluntatem^ detque illi suavita-
tem in bene operando^ non posse hominem
bonum inchoare ; ergo tota illa gratia exci-
tans in sufiQcienti auxilio includi debet, ut det
posse ; fusius vero id docet et explicat Pros-
per, lib. 2 de Vocat. gent. ; cap. d5, alias 3^
docet gratiam sufiQcientem omnibus homini-
bus dari; in cap. autem 26^, aUas 9, exponit
varios actus in quibus heec gratia consistit^ di-
cens : Dando intellectum , inspirando consi-
liiim, corque ipsum ilhwiinando, et fidei affec-
tionihus imbuendo; paulo post subjungit : Qu(b
opitulatio per innumeros modos , sive occuUos,
sive ma7iifestos , omnihis adliibetur , et quod a
multis refutatur, ipsorum est nequitiw. Utram-
que ergo excitationem^ et intellectus^ et vo-
hnitatis, requirunt Patres, secundum ordina-
rium modum justificandi homines , ut inte-
grum sit auxihum quod ad credendum vel
bene operandum datur. Quod autem ilkid non
transceudat per se rationem sufiQcientis auxi-
lii, manifestum est, quia potest ssepe non
habere eflfectum : nam ConciUuni Tridenti-
num ait posse resisti vocationi inchidenti
iHuminationem et inspirationem, ac tactum
cordis , loquiturque de potestate resistendi
morah et ordinaria, quse in actum reducitur ;
et Concihum Senonense hoc confirmat ex illo
Actor. 7 : Vos Spiritui Sancto restitistis, quod
verbum non potestatem tantum, sed actum
probat : supponit autem ihos habuisse utram-
que excitationem , et idem afiSrmat expresse
Prosper.
7. Prodatur ratione. — Et ratio est, quia
tale auxihum neque voluntati nccessitatem
imponit , neque per se et prsecise spectatum
habet unde semper et infaUibiliter volunta-
tem ad opus inducat aut determinet, quod in
hbro sequenti ex professo ostendendum est;
nunc vero facile declaratur occurrendo primo
et proprio fundamento secundse sententise,
(juod in eo peccat, quod non distinguit in vo-
luntate motum gratise excitantis a hbero con-
sensu; cum tamen motus gratise excitantis
etiam in vohmtate receptus reahter distinctus
sit a consensu Ubero, ut constat ex hbro pree-
cedenti. Quantum vero ad illum motum exci-
tantis gratiee, verum est fieri non posse quin
vohmtas moveatur quando Dens talem mo-
tum inspirat^ et simiUter quoad eumdem^ ve-
rum est non posse voluntatem resistere, quin a
Deo tangatur ; et ideo motus ille non est hber,
sed necessarius, et quasi motus primo primus,
ut supra dixi. Potest autem voluntas ilh resi-
stere non consentiendo ilh per Hberum mo-
tum , quia nec ab illo necessitatur, neque per
se habet connexionem cum illo, quia cum ille
motus sit imperfectus respectu hberi consen-
sus, non est unde iUum per se habeat con-
janctum, neque unde talem vim aut causaU-
tatem, per se loquendo, recipiat.
8. Gfratia sufficiens proxima et integra de-
let non solum esse oUata ex parte Dei dantis,
sed etiam esse actu data et recepta ah Jiomi-
ne. — Probatur assertio. — Dico tertio : auxi-
hum suflSciens integrum et proximum requi-
rit ut omne auxihum prseveniens, quod a solo
Deo dandum est ex se, et ex sola ejus vohm-
tate pendet, non sohim sit oblatum ex parte
Dei, sed etiam actu datum, et in homine re-
ceptum ; hanc assertionem pono propter auc-
tores prioris sententise, quia prseter auxiha
excitantia ponunt ahud praeveniens, quod non
putant esse necessarium ad auxilium sufifi-
ciens, vel quia inter adjuvantia auxilia iUud
enumeratur, et auxilium suflQciens ab adju-
vantibus auxiUis omnino separent, vel quia
censent tale esse iUud auxihum prseveniens,
ut semper et per se sit eflacax. Nos autem
e converso probamus imprimis assertionem,
quia nuUum datur auxiUum praeveniens prse-
ter excitantia, ut in Ub, 3 probatum est. Sed
auxiUum suflficiens actu includit omnia auxi-
Ua excitantia, ut ex praecedentibus assertioni-
bus patet; ergo auxiUum suflficiens omnia
prsevenientia necessario incUidit.
9. Deinde, data hypothesi quod detur talo
auxiUum prseveniens ab excitantibus distinc-
tura, probatur etiam assertio, quia auxiUum
suflficiensincludit omnia auxiUa necessaria ad
operationem Uberam, ut aUquo modo exis-
tentia in Ubera hominis potestate, ut in ca-
pit. 2 late probatum est : ergo etiam talc
auxiUum prseveniens, si necessarium est ad
opus, debet esse in potestate hominis, ut opus
vel operis omissio homini hbera sit : ergo talu
auxilium prasveniens datum est homini, it;i
ut in ipso sit actu receptum cum ipso exci-
tante auxilio, ut per iUud operetur si veUt, et
hoc est quod intendimus; vel est iUi tantum
oblatum ut illud possit habere si veht, et sic
auxilium iUud quod est actu receptum, non-
dum est proxime suflficiens ad ilhim actum, ad
quem ilhid auxihum praeveniens dicitur esse
necessarium, sed tantum remote, quia si tale
280 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
aimlinm est prsGvemens^ et a solo Deo fieri
debet, dnm actn non datur^ non potest constitui
in potestate hominis, nisi mediante alio actu,
quo Lomo se disponit ad tale auxilium obti-
nendum, ut cap. 2, ex Concilio Tridentino,
declaravi: ergo auxilium illud, quod supponi-
tur actu datum, estproxime sufficiens ad illam
priorem dispositionem, et ita ad illam includit
omnia auxilia prsevenientia necessaria actu
data, et respectu ulterioris actus est tantum
remote suflQciens; erco in universum auxi-
lium proxime sufficieus includit omnia auxi-
lia prsevenientia in ipso homine jam recepta.
Auxilium autem remote sufficiens cum pro-
portione includit illa ut existentia in potes-
tate hbera hominis, ut satis exphcatum est.
dO. Prius natura in nobis recipi debet, quam
ut per eam operemur. — Secundo, idem proba-
tur, quia auxihum proxime sufficiens dat in-
tegrum posse ; ergo dat actu omnia auxiha
praevenientia. Antecedens notum est, tum ex
dictis capit. 2, tum etiam quia dat potestatem
hberam, ideoque imputatur homini si non
operetur ; consequentia vero probatur, quia
auxihum prsevenicns a solo Deo fit in nobis
sine nobis, saUem hbere operantibus : ergo
comparatum ad actnm liberum, propter quem
datur formahter, dat posse et non agere.
Probatur consequentia, quia iUud auxihum,
quando actu a Deo datur, prius sal tem natura
in nobis recipitur, quam nos per iUud opere-
mur : ergo non dat per se ac formahter agere,
sed posse agere. Probatur consequentia, quia
non dat actum secundum, sed ahquid prius ino,
per quod ipse actus secundus fit : ergo datur
tanquam actus primus proximus actui secun-
do, vel tanquam principium ejus : ergo dat
posse efficere actum secundum. Responde-
bimt iUud auxihum prseveniens, quod et dis-
tinctum est a toto auxiho excitante, et post
ihud datur, non separari ab actu secundo,
propter quem datur, sed infahibihter ihum
infcrre, et ideo non dare posse, sed agere.
Sed contra, quia etiara quando actus sccun-
dus est necessario conjunctus cum potentia,
distinguitur posse ab agere, quia necessaria
connexio non confuudit actionem cum potes-
tate ; semper ergo ahunde habet res ut pos-
sit, et ahunde ut agat ; patet in himine glo-
ria3, quod non separatur a visione, sed infal-
hbihter ac necessario infert iUam, et nihilo-
minus dat formahter posse , agere autem
consequenter seu efficienter, nam formahter
agere est ab actione : ergo in preesenti, dato
et non concesso, quod iUud prajveniens auxi-
.^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
hum infaUibihter iiiferat vohmtatis consen-
sum, niliilominus per se et formahter dat
posse, et non agere, nisi subsequenter, et ef-
fective agendo simul cum vohmtate ; ergo
auxUia quse prsecedunt ante hoc uUimum
prffiveniens non dant integrum posse, cum
expectent ahud completivum ipsius posse :
ergo sine tali auxilio preeveniente non sunt
sufficientia ; nam de ratione auxihi proxime
sufficientis est, ut inchidat omne auxihum
prffiveniens necessarium ad opus.
1 1 , Gratia proxime sufficiens includit etiawj
gratiam adjuvantem, non ut actu datam, sed
nt positam aliquo modo in proxima hominis po-
testate. — Prohatur assertio ex Concilio Tri-
dentino. — Dico quarto : auxihum proxime
sufficiens non inchidit sola auxiha excitantia,
sed etiam ahquo modo adjuvantia, non qui-
dem ut actu data sicut excitantia, sed ut po-
sita ahquo modo in proxima hominis po-
testate. Hsec assertio ex dictis in cap. 2 pro-
bata fere rehnquitur; breviter tamen potest
in generah sumi ex Conciho Trident., sess. 6,
can. 3, sic defmiente : Si quis dixerit sijie
Spiritus Sancti inspiratione, atque ejus adju-
torio hominem posse, etc. Ergo, ex doctrina
Concihi, non solum auxihum excitans, quod
nomine inspirationis inteUigitur, sed eiiam
adjuvans, quod nomine adjutorii significatur,
necessarium est, ut homo possit operari : sed
auxihum simphciter et coUective sufficiens in-
chidit omnia auxiha necessaria ad posse, ut
satis probatum et exphcatum est; ergo tale
auxiiium sufficiens inchidit non tantum exci-
tantia auxilia, sed etiam adjuvantia.
12. Prolatur assertio ratione. — Deinde
confirmatur exphcando aUeram partem, per
quam hsec declaratur, quia gratia adjuvans,
ut supra dixi, duplex est, una per modum
principii, aha per modum actionis ; et utraque
esse potest ut actu homini data, vel tantum
oblata, ut sit in potestate vel arbitrio hominis
habere iUam siveht : auxihum ergo sufficiens
non includit necessario omnem gratiam adju-
vantem in actu datam, ut convincit argumen-
tum aherius opinionis, quia jam non esset tan-
tum sufficiens, sed etiam efficax, quia involve-
ret effectum ; non enim potest auxihum adju-
vans, datum per modum actionis, separari ab
effectu, et ab actione hominis, sine qua non
potest intehigi actio adjuvans Dei, quo sensu
recte dixit Augustinus : Nemojuvatur nisi qui
aliquid sponte conatur. Igitur auxUium suffi-
ciens, ut sic, non inchidit hoc auxilium juvans
per modum actiouis^ ut actu datum ; includit
CAP. IV. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS mTERNUM IN SOLA , ETC.
28!
vero illud ut oblatum et positum in hominis
potestate, ut convineit ratio, quse ex dictis
cap. 2 desumitur, quia auxilium proxime suf-
fioiens includit aliquo modo omnia necessaria
ad operationem : ergo etiam includit auxi-
lium actuale adjuvansj sed non includit actu;
ergo saltem in potestate proxima : cur autem
hanc potestatem, proximam appellem, ex dic-
tis in fine cap. 2 constat, nam quod ibi dixi
de concursu divino, procedit in hac adjuvante
gratia, quia vel sunt idem, vel eadem est
utriusque ratio.
43. Auxilium sufftciens debet includere ali-
quo modo omnia necessaria ad opus, alioqui
non erit in ahsoluta hominis potestate ope-
rari. — Et fere cum eadem proportione lo-
quendum est de gratia adjuvante per modum
priucipii, nam hoc principium interdum po-
test esse habitus, de quo^ ahquando inchidi in
gratia suflicienti, dicam capite sequenti; quia
vero non semper necessarium est ad operan-
dum, sed ejus activitas per ahud genus prin-
cipii vel actuahs auxihi suppleri potest, ideo
necesse est ut auxilium sufiiciens, quod non
supponit habitum, includat ahquid aliud, sup-
plens vicem habitus in ratione adjuvandi po-
tentiam ad operandum : ergo et ex hac parte
auxihum sufiiciens includit adjuvantem gra-
tiam, non tamen inchidit iham necessario ut
actu inlieerentem homini, quia ssepe tahs gra-
tia nilhl ponit in homine prius tempore quam
operetur, ut nunc suppono, et in sequentibus
probabo ; auxilium autem sufficiens prsecedit
tempore operationem, imo sine iha existit,
quoties est sohim sufficiens ; ergo ut sic non
includit talem gratiam ut actu datam : ne-
cesse est autem ut sahem includat iham ut
oblatam et paratam ex parte Dei, propter ra-
tionem saepe factam, quod auxilium sufficiens
debet inchidere aliquo modo omnia necessaria
ad opus, quia ahas non erit in absoluta po-
testate homini operari per tale auxihum, quia
non potest operari sine liabitu, vel aliquo
principio supplente vicem habitus ; ergo si
nec habet habitum, nec ahquod principium
loco illius actu datum, nec etiam paratum ac
positum in hominis potestate, revera non lia-
bet potestatem ad operandum, quia ha*c po-
testas non est innata , loquimur enim de auxi-
ho sufficienfe ad actus supernaturales , sed
debet extrinsecus provenire et a Deo dari :
non potest autem dari, nisi altero ex illis duo-
bus modis, scilicet, vel quia sit homini infusa
per habitum, vel aham rem praeviam inhse-
rentem potentiae, vel quia Deus paratus sit ad
supplendum ahter coefficientiam habitus -, quis
enim ahus modus cogitari potest ? Ergo si nullo
ex illis modis hsec gratia adjuvans conferatur.
non est in homine potestas ad tales actus, ac
proinde nec auxilium sufficiens : ergo gratia
sufficiens etiam ex hac parte includit ahquo
modo auxihum per modum principii adju-
vans.
4-4. Auxilium excitans cum siifftciente non
contertitur. — UUimo, dico auxihum excitans
non (^onverti cum auxiho sufficicnti, quia po-
test auxihum excitans interdum esse efficax :
hsec assertio pendet ex dicendis in hbro se-
quenti, et probatio ejus ad ilhim locum perti-
net ; hic solum eam proponimus tum ut dis-
tinctio inter auxilium sufficiens et efficax, et
simihter inter auxihum excitans et sufficiens
inteUigatur ; tum etiam ut argumentis in prin-
cipio positis satisfaciamus, quod, suppositis
quse diximus, non erit difficile.
45. Solvuntur argumenta initio proposita.
— Ad primim respondetur. — Ad primum
ergo, de divisione auxilii in excitans et adju-
vans, sumptum ex Conciho Tridentino, re-
spondemus negando consequenliam , qua in-
fertur auxihum sufficiens contineri sub altero
membrorum, quae ponit Concihum, vel cum illo
converti, quia singula membra pra?sentis divi-
sionis possunt utrumque membrum a Conciho
positum ex parte comprehendere, ut ostensum
est; quocirca iUo argumento solum probatiir
auxilium sufficiens non includere alia auxilia,
nisi vel excitantia, vel adjuvantia, quia revera
non dantur aha; non tamen inde sequitur vel
auxihum sufficiens inchidi in solis excitanti-
bus, vel efficax in solis adiuvantibus, quia haec
divisio, quam nunc tractamus, longe diversa
est ab iUa; uam iUa datur de auxihis secun-
dum intrinsecam rationem eorum , lisec da-
tur de auxihis secundum modum connexionis
quam liabent cum effectu hbero per illos in-
tento. Unde in priori partitione, auxilium ex-
citans et adjuvans sigillatim et divisim (ut sic
dicam) spectantur, secundum id quod unum-
quodque eorum per se et proxime confert li-
bero arbitrio. hi hac vero partitione conside-
rantur coUective, vel quatenus ad sufflcien-
tiam, vel quatenus ad efficaciam operandi li-
berum actum, necesse est tam auxihum exci-
tans quam adjuvans concurrere. Unde cum
in iUo argumento additur non posse adjuvans
auxilium esse tantum sufficiens in suo ordine,
respondemus esse verum de toto auxiho ad-
juvante actu dato, et per modum actionis, non
vero de adjuvaute, vel dato per modum priu-
282 LI3. lY. DE AUXILIO GRATI
cipii taiituin, vel oblato, et posito iu manu ho-
minis quoad actuale adjutorium.
16. Unde ad primam coufirmationem, res-
pondetur non solum gratioe excitanti, sed etiam
adjuvanti datas per modumprincipii, vel obla-
tre per modum concursus et actionis, resisti
posse, ut nunc suppono, et in libro sequenti
ostendam. Ad confirmationem secundam, di-
cimus auxilia excitantia externa simul cum
interins, si non secum afFerant auxilia adju-
vanda, vel actu data, vel sufficienter oblata,
ita ut sit in potestate hominis illa habere, si
vohierit , non sufficere ut homini possit ad
peccatum imputari, quod talibus excitationi-
bus non utatur, ut satis probatum est ; quia
vero, secundum ordinariam legem et debitam
providentiam, unum auxilium non datur sine
aho, altero ex dictis modis, ideo peccat qui,
sufficienter excitatus vocationi, repugnat con-
tra aliquod prseceptum.
17. Solvitur tertia confirmatio. — Ad ter-
tiam confirmationem, respondetur etiam gra-
tiam adjuvantem per modum principii dare
suo modo posse, ut ex dictis in preecedenti li-
bro notum est. Nec oportet id quod adjuvat
per modum principii physici semper esse ho-
mini inhserens , ut in prsecedenti hbro te-
tigi et probavi; sed potest Deus ipse, ut pa-
ratus ad cooperandum homini, esse princi-
pium in actu primo adjuvans. Unde in his
argumentis, ut saepe notavi supra, ssepe in eo
peccatur quod non distinguitur inter auxilium
adjuvans in actu secundo, vel in actu primo,
nec ut actu datum, vel ut oblatum, et positum
in hominis potestate. Et ex eodem defectu
procedit argumentum secimdum positum c. \,
in principio^ quod hic solutum rehnquitur.
Denique argumenta illa non probant omne
auxihum excitaus esse tantum sufficiens, quia
licet auxilium excitans distinguatur ab adju-
vante , et sine illo non consequatur efFec-
tum, tamen tale esse potest, ut infalhbiliter
secum afFerat auxilium adjuvans, et ita esse
pote.=t efficax, ut hbro sequenti ex professo
tractabitur.
CAPUT V.
UTRUM GRATIA SUFFICIENS SIT TANTUM AGTUALIS,
VEL ETIAM HABITUALEM INGLUDAT.
4. Ratio dubitandi. — Hoc dubium petitur in
primo argumento in primo capite rehcto, quia
gratia sufficiens dat posse, ut proxime diximus ;
in superioribus autem dictum est liabitum in-
fusum dare posse operari supernaturalem ac-
-•E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
tum; ergo habitus est proprie gratia sufficiens.
In contrarium vero est, quia muhis datur
auxilium sufficiens quibus non datur habitus^
vel priusquam ilhs detur habitus, ut patet in
infidelibus, qui habitum fidei non habent, et
consequenter nulhim infusum liabent, quia ha-
bitus fidei est primus inter infusos. Et tamen
ilh habent auxihum sufficiens, ut infra dice-
mus ; ergo habitus nec est auxilium sufficiens,
nec ad illum requiritur. Secundo, gratia suf-
ficiens continetur sub genere auxilii ; at vero
habitus non est auxilium, nam auxilium dicit
actualem motionem; ergo. Tertio, etiamsi
supponatur, habitus ille indiget actuah mo-
tione ut operetur; ergo non ipse habitus, sed
motio est auxihum sufficiens.
2. Exflicantur termini. — In hoc puncto
parva est in re difiicultas, et ideo, ut tollatur
controversia de verb'S, suppono imprimis hic
non esse sermonem de quacumque gratia suf-
ficiente ad salutem, vel ad remissionem pec-
cati, seu ad vitam ffiternam consequendam ;
sic enim gratia habitualis sine operatione po-
test interdum esse sufficiens, ut patet in par-
vulis. Agimus ergo de gratia suflSciente ad
bene moraliter et supernaturaliter operan-
dum, nam propria auxiha gratise ad opera-
tionem dantur. Sic ergo auxilium sufficiens
duobus modis dicitur, ut ssepe animadverti.
Primo, ut in ahqua operatione determinata et
speciaU sufficit ; secundo, quasi coUective, ut
inchidit omnia necessaria quibus homo fit
simpliciter ac moraUter potens ad eUeiendum
supernaturalem actum. Priori modo, habitus
charitatis dicitur principium suflBciens ad eli-
ciendum actum amoris Dei,et himen gloriae est
principium sufficiens ad videndum, utique iu
ratione proximse virtutis ex parte potentiaj ad
agendum. Neutrum autem est sufficiens abso-
lute, et in omni genere ; nam intellectus in-
formatus lumine , licet sit potens ex parte
sua, non est tamen absolute suflficiens ad
videndum, nisi habeat speciem, vel essentiam
Dei per modum speciei conjunctam. Sicut vi-
sus corporeus est suflficiens ad videndum, in
ratione principii proximi ex parte potentiae
vitalis, non tamen absolute, nisi habeat spe-
ciem ; et ideo sufficientia non simpliciter con-
sistit in uno tantum auxilio vel principio, sed
sufficientia simpliciter collectionem plurium
requirit. Imo, si loquamur de sufficientia quse
physice et moraliter proxima sit, non solum
requirit collectiouem omnium principiorum
per se requisitorum ad operandum, sed etiam
careutiam impedimentorum : ut ignis nou est
CAP. V. UTRUM GRATIA SUFFICTENS SIT TANTUM ACTUALIS, ETC.
283
simpliciter sufEciens ad calefaciendum rcm
distantem;, ita manentem^ nec sol ad illumi-
nandum cubiculum undique clausum^ et sic de
aliis ; ergo sufficientia simpliciter includit om-
nia^ et quasi collectiva est, et ita nunc de illa
loquimur, quia illa est necessaria ut homo et
simpliciter et absolute sit potens ad agendum,
ita ut actus sit in libertate ejus^ eique impu-
tetur si non faciat, ut videbimus.
3. Duobus modis actus supernaturales a no-
iis possunt elici, sciUcet connaturaliter , et pra^-
ternaturaliter. — Patet ex Concilio Trident.
— Deinde observo, ex supradictis, dupliciter
fieri posse a nobis actus supernaturaleS;, scili-
cet connaturali modo, et per principium in-
trinsecum in nobis permanens; vel preeterua-
turali modo^ ut sic dicam^ prsevia tantum mo-
tione primi agentis sublevantis potentiam ad
operandum supernatnraliter sine habitu sibi
inhaerente. Nam de priori modo multa dicta
suntinhb. 2, ex quibussatis constatquomodo
ille modus supernaturahter operandi sit pos-
sibihs, et ordinarius in hominibus fidehbus et
justis, ratione habituum infusorum qui in illis
sunt, et quomodo dicatur connaturalis, non
quidem respectu potentise secundum se spec-
1at8e_, sed respectu habitus infusi. Et inde intel-
hgitur cur alterum modum vocemus prseter-
naturalem, non solum quia supernaturalis est
respectu potentiae^ sed etiam quia non habet
dictum modum connaturahtatis; et quod hic
etiam modus sit possibilis, in lib. 2 et 3^ et in
materia de visione beata dictum a nobis est,
et sumitur ex Concilio Tridentino, sess. 4 4,
cap. 4, dicente contritionem imperfectam esse
donum Dei, et Spiritus Sancti impulsum^ non
adhuc quidem inhabitantis^ sed tantum mo-
ventis. Imo etiam de prima contritione per-
fecta, infra ostendemus non elici ab habitu,
sed etiam esse a Spiritu Sancto movente.
4. Hahitus infusus est princtpi^im necessa-
rium et sitfficiens , sed non alsolute, ad actus
supernaturales connaturaliter edendos. — Pro-
hatur assertio. — His ergo positis^ dicendum
imprimis est, respectu actuum supernatura-
lium, ut connaturali modo fiant, habitum es?e
principium necessarium, et in suo ordine suf-
ficiens, non tamen esse absolute et simpliciter
auxilium sufficiens, licet aliquo modo dici
possit in illo includi. Assertio est facilis quoad
omnes partes. Nam imprimis licet habitus in-
fusus non sit simpliciter necessarius ad ageu-
dum supernaturahter, est tamen necessarius
ad connaturaliter agendum, quia vox illa con-
naturaliter quasi relativa est, et dicit respec-
tum ad internum principium permanens. De-
inde clarum est, ex dictis supra, habitum in-
fusum in suo genere esse principium suffi-
ciens, id est, in ratione principii dantis volun-
tati vel intellectui internam virtutem agendi,
ut in 2 libro declaratum est^ quia in eo genere
unus habitus sufficit ad proprium actum, est
enim in suo genere perfectus, et plures fingere
esset supervacaneum, et contra perfectionem
talium virtutum, et eadem ratione posset in
infinitum procedi, ut recte argumentatur D.
Thomas, d. q. 109, art. 6, et docet in art. 9
et fO. Sic enim invenitur sufficientia in ha-
bitu ; nihilominus tamen verum est non suffi-
cere habitum in ratione auxilii, seu adjutorii
divini, quia habitus indiget actuali auxilio di-
vino ad operandum, tum ex parte intellectus
seu objecti, iit excitetur mens ad bene uten-
dum infuso habitu, tum ex parte principii, seu
ipsius habitus et potentise, quse operari non
potest sine actuali concursu Dei ejusdem ordi-
nis cum operatione, ut ex libro superiori
constat. Igitur solus habitus prsecise sumptus
non potest dici auxilium absolute sufficiens, et
quasi collcctive, ut declaravi. Poterit tamen
dici unum ex requisitis ad auxilium sufficiens
integrum et totale (ut sic dicam), respectu ta-
lis modi operandi, utique comiaturahter, ut
satis declaratum est.
5. Sine haiitu actus supernaturales possunt
fieri per auxilia Dei actualia prceternaturati-
ter. — Prohatur assertio. — Responsio ad ra-
tionerru duhitandi. — Deinde dicendum est, ut
actus supernaturales absolute fieri possint so-
lum preeternaturaliter in sensu declarato, ha-
bitus non computari in auxilio sufficienti, sed
absque illis per auxilia actualia dari posse, et
frequentissime dari. Hsec etiam assertio per-
spicua est; nam ad hunc modum efficiendi hos
actus non est necessarius habitus, qui sit princi-
pium illorum, ut declaratum et probatum est :
ergo sine habitu potest dari potentise acljuto-
rium sufficiens ad tales actus eliciendos, quia
ad auxilium sufficiens solum requiruntur ea
quw ad efficiendum actum simpliciter neces-
saria sunt. Item, sine habitu datur auxilium
efficax ad efficiendos actus supernaturales
dicto modo, quia uullus actus supernaturalis
haberi potest sine auxilio efficaci, ut libro se-
quenti dicemus, et ssepe tales actus fiunt, et
non ex habitu : ergo datur tunc ad illos auxi-
lium efficax; ergo et sufficiens, prout in effi-
caci includitur : ergo etiam poterit dari so-
lum auxilium sufficiens quod non consequatur
efi^ectum, quia est contingens ex libertate ar-
281 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
bitrii, ntaiixilio sufficicnti resistat. Hinc recte
concluditur auxilium sufficiens, quod datur ad
supernaturales actus lioc modo efficiendos, in
solis auxiliis actualibus consistere; nec contra
hoc procedit ratio dubitandi in principio po-
sita, quia, licet habitus det posse, non est ta-
men necessarius simpliciter ad ilhid posse, sed
solum ad posse taU modo, scihcet connatura-
hter, absohite vero ihud posse per aha auxilia
a Deo suppletur; et ideo ad alium modum
agendi potest esse auxilium sufficiens sine ha-
bitu.
6. Ex argumentis vero superiori loco po-
sitis^ primum probat hanc posteriorem asser-
tionem^ tertium vero probat secundam partem
superioris assertionis, ut facile consideranti
patebit. Secundum aulem facit vim tantum in
voce auxilii, quse videtur motionem actualem
significare. Verumtamen, ut supra dixi, etiam
potest sumi pro quocumque Dei adjutorio ,
sive detur per motionem, sive per habitum ,
sive quocumque alio modo, et hoc modo di-
cimus habitum interdum includi in auxilio ,
vel, ut tollatur vocis ambiguitas, in adjutorio^
vel gratia sufficienti ad certum modum ope-
randi ; quia vero in preesenti pracipue agi-
mus de actuali gratia, ideo in sequentibus ri-
gorose loquemur de auxilio sufficienti ad ope-
randum, secluso habitu , de cujus efflcientia
in lib. 2 satis dictum est. Quomodo autem ef-
ficientia ejus suppleatur quando potentia siue
iho operatur, in lib. 2 explicatum est; nunc
ergo de auxiliis actualibus agemus.
7. Dimsio gratice in sufficientem et effica-
cem compreTiendit auxilia, tam interna quam
externa. — Denique hinc facile satisfit primo
argumento in prajcedenti capite posito, in quo
petebatur quodnam sit divisum superioris di-
visionis, in quo imprimis interrogari potest
an sit auxilium externum, vel internum, in
qno dicendura est divisionem maxime dari de
auxiliis internis , quia tam ad sufficientiam
quam efficaciam gratiee imprimis necessaria
sunt, et ad utrumque possunt interdum satis
esse, quse omnia ex dictis satis probata sunt ;
quia vero, secundum ordinariam providen-
tiam, etiam externa auxilia desiderantur, ideo
divisionem ita iutelligendo, dicemhim est, in
diviso utraque auxilia externa et interna quasi
collective comprehendi.
8. Falswn est auxilia sola actualia non
posse ad operandum suf/icere. — Deinde po-
test inquiri an in divisione illa actuale vel
habituale auxilium dividatur : dicendum est
autem , si intelligatur divisio de auxiliis
.'E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
sufficientibus vel necessariis ad quemcumque
modum operandi , sic nec solum actuale ad-
jutorium , nec tantum habituale ibi dividi,
sed ab utroque abstrahere , et utrumque in-
cludi posse. Nam si membra sumantnr col-
lective, ut revera sumi debent, etiara divisum
dcbet esse quid collectivum, ut sit raembris
proportionatum ; ideoque in illo, quatenus
colligit multa , includuntur actualis et habi-
tualis gratia : abstrahit tamen a collectione
includente utramque , vel alteram tantum,
quia interdum poterit auxilium sufficiens, imo
etiam efficax, utramque gratiam actualem et
habitualem involvere, interdum in solis actua-
libus auxiliis consistere potest, quamvis nun-
quam possit per solos habitus compleri, ut in
secundo argumento in secundo membro ejus
satis probatur. Quod vero in primo mem-
bro dicitur, auxilia actualia sola non posse
sufficere ad operandum simpliciter, falsum
est, nec inde fit habitus esse superfluos, quia
ad modum connaturaliter agendi necessarii
sunt, et hoc est satis. Quod denique in tertio
membro objicitur de parvulis baptizatis , non
est ad rem , quia licet illi habeant gratiam
sufficientem, imo et efficacem (si ita licet lo-
qui) ad salutem consequendam^ si in ea setate
moriantur, non tamen habent auxilium suffi-
ciens ad operandum, quia pro tunc non sunt
capaces operationis ; hic autem de auxiliis ad
operandum loquimur, nt dixi. Tandem inquiri
potest an dividatur ibi auxilium excitans, vel
adjuvans, de quo in sequenti capite dicemus.
CAPUT VI.
AN AUXILIUM ALIQUOD VERE SUFFIGIENS SIT EX
SE INEFFICAX, VEL UNDE ID HABEAT^ QUANDO
TALE ES3E CONTINGIT.
1 . Status qucestionis. — Quoniam dictum
est auxilium sufBciens , ut distinguitur ab
efficaci, quasi privative illi opponi, ideoque
in re ipsa inefficax inveniri^ ideo cxplican-
dum est unde habeat hanc inefficaciam, et
inde etiam constabit quid illa sit. Solum au-
tem potest hsec inefficacia provenire vel ex
natura auxilii, ac proinde ex jiarte Dei, vel
ex parte hominis, et liberi arbitrii ejus : inter
haec igitur tantum queestio versatur. Oportet
autem supponere sermonem esse de auxilio
proxime sufficienti, id est, quod ad potesta-
tem agendi proximc sufficit, modo superius
explicato. Nam si tantum remote auxilium
dicatur sufficiens , tunc adhuc expectatur
CAP. VI. AN AUXILIUM ALIQUOD
aliud majus auxilium prseveniens, ut fiat
proxime sufficiens, et quamdiu hoc non obti-
netur^ prius erit inefficax ex defectu ulterio-
ris auxilii, poteritque illa inefficacia liomini
imputari^ quia per prius auxilium non fecit id
quod proxime poterat ut majus auxilium ob-
tineret. Et ita in auxilio lemote sufficientifa-
cile explicatur inefficacia consistens in defectu
auxilii compleli, ut sit proxime sufficiens. Et
similiter facile intelligitur quomodo non in
Deum^, sed in hominem refundatur. Hic au-
tem agimus de auxilio quod per se est proxi-
me sufficiens, iu ratione excitantis, et adju-
vantis in actu primo^ et nihilominus iUum
efiectum non cousequitur propter quem pro-
xime datur.
2. Prior sententia docet inefficadam gratice
sufficientis, 'pendere partim ex natura ipsius
gratice sufficientis, partim ex Deo eam dante.
— Fundamentum ejus sententice, et prohatio.
— Conflrmatur. — Dixerunt ahqui, quantum-
vis auxilium sit proxime sufficiens, nihilomi-
nus, prsecise spectatum, esse de se inefficax,
nisi illi addaturahud a quoefficaciam accipiat,
ideoque ex intrinseca hmitatione ejus prove-
nire, ut effectum propter quem datur non fa-
ciat, quia nimirum deest iUi majus auxihum
preeveniens, sine quo nunquam ex solo auxilio
sufficienti prsecise spectato sequitur opus. Unde
fit ut talis inefficacia in Deum ipsum refun-
datur, saltem negative, seu indirecte, quate-
nus Deus ex se non vult ilkid peculiare auxi-
lium praestare, sine quo auxihum sufficiens
effectum consequi repugnat. Atque ita hsec
inefficacia partim est ex natura auxihi suffi-
cientis, quatenus ex se iham habet, nec datfa-
cere, sed tantum posse; partimex Deo, quia suo
arbitrio vult tantum dare auxihum sufficiens,
et non efficax. Fundamentum hujus senten-
tise sumitur a contrario, quia auxiHum efficax
de se et natura sua est efficax, et est necessa-
rium ad operandum ; ergo auxihum sufficiens
de se est inefficax, ut illum assequatur effec-
tum. Probatur consequentia , quia auxihum
sufficiens hic sumitur ut prsecisum, et separa-
tum in re ipsa ab efficaci; ergo sic sohtarie
sumptum de se est inefficax, quia deest ihi
auxihum necessarium ad efficaciam . Et confir-
matur primo, quia si affirmatio est causa adse-
quata affirmationis, negatio est causa nega-
tionis ; sed auxihum de se efficax est ultima
ratio adsequata actuahs etficientise vohuitatis
et auxilii sufficientis ; ergo carentia ejus est
adoequata ratio, ob quam auxihum sufficiens
manet inefficax ; auxiUum enim sufficieus iu-
VERE SUFFICIENS SIT EX SE, ETC. 285
tegre subsistit sine efficaci , et ex natura sua
ilhui secum non affert, neque preebet viam aut
vires ad obtinendum iUud, quia jam non esset
auxihum proxime sufficiens, sed remote, ut
exphcavi ; ergo de se est inefficax, quia nisi
ahunde accipiat efficaciam, nunquara illam
habebit; et lioc est esse de se inefficax. Con-
firmatur secundo a signo, nam auxiiium suf-
ficiens tantum nunquam omnino habat effec-
tum, et hoc est adeo infallibile, ut nunquara
deficiat; ergo signura est tale auxiUum de se
habere hanc inefficaciam, nam causa quee
nunquam infalUbiliter consequitur effectum,
merito censetur ad talem effectum ab iutrin-
seco insufficiens.
3. Auctores hujus sententice non uno modo
explicant radicem illius inefficacice. — Quo-
modo Deus dicatur al illis esse causa ineff-
cacia?, si neget congruam vocationem. — Hajc
sententia videtur posse tribui auctoribus opi-
nantibus auxilium efficax esse etiam prae-
vium, seu prseveniens, esseque de se efficax
ac physice prgedeterminans voluntatem, ac
necessarium ad operandum. Nam ex hoc
principio sequitur altera assertio de auxiho
sufficiente, ut explicatum est. Nihilominus ta-
men multi ex liis auctoribus, licet concedant
auxiUum sufficiens de se non esse efficax, ni-
hilominus nou audent dicere primam ratio-
nem, ob quam tale auxilium in re manet tan-
tum sufficiens et inefficax, esse solam Dei vo-
luntatem, sed homini esse tribuendum, quod
difficulter cum priori fundamento conciliatur,
ut hic et latius in sequenti libro videbimus.
Alii vero non dubitant in Dei vohmtatem et
providentiam, tanquam iu primam radicem^
revocare quod auxilium sufficiens ita detur,
ut inefficax maneat in his in quibus non ope-
ratur, quia auxilium de se efficax est neces-
sarium ad opus, et Deus sua voluntate dat
illud cui vult, et negat illud cui vult, juxta
illud : Non est volentis, nec currentis, sed Dei
miserentis ; cum enim Deus sit supremus do-
minus suorum auxiliorum, potest illa distri-
buere sicut vult, et nemini facit injuriam, et
videntur hi Doctores quoad banc parteui con-
sequenter loqui; quia auxihum de se efficax est
preevium et necessarium : non potest uiitem
homini illo carenti imputari quod ei non fue-
rit datum, quia sineillo nihilfacere potiiit, quo
illud obtineret, ut infra pressius urgebimus.
Addo vero, licet auxilium efficax non sit de
se tale, sed in vocatione congrua consistat,
nihilomiuus posse videri soli Deo attribuen-
dum esse, quod homo non recipiat vocatio-
286 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
nem congruam, ac subinde quod ejus vocatio
sit tantum sufficiens, et non efficax. Proba-
tur, quia cui Deus prsebet primam vocatio-
nem cougruam, sua sola voluntate douat,
quia non potest homo illam mereri, ut infra
osteudemus ; ergo cui non donat illam, etiam
sua voluntate non douat ; ergo hoc modo Deus
est causa inefficacis auxilii. Prima couse-
quentia probatur, tum rationibus factis, quod
si affirmatio est causa affirmationis, nega-
tio est causa negationis ; tum quia cum vo-
catio antecedat Ubertatem hominis, non po-
test homo esse in causa, quod taUs vel talis
sit ; tum denique quia illa distributio vocatio-
num proveuit ex sola dispositioue divinae
providentiiae, nam Deus quosdam sola sua li-
bertate prseelegit efficaciter ad gloriam, vel
ad fidem, vel ad poenitentiam ; alios non ele-
git, et ideo prioribus dat vocationem quae
habeat effectum in eis : posterioribus autem
dat vocationem quee nunquam habeat effec-
tum ; ergo tam efficacia vocationis, quam
inefficacia in Deum tauquam in primam ra-
dicem et causam refandi debet.
4. Prohatur ex sancti Augustinivariis locis.
— Potest in hujus sententise confirmationem
adduci Augustinus, dicta q. 2 ad SimpHcian.,
circa medium, ubi, expendens Christi verba :
Multi sunt vocati, pauci vero electi, etc, ait :
Ut, quamvis nmlti uno modo vocati sint, tamen
quia omnes non uno modo affecti sunt, illi soli
sequantur vocationem, qid ei capiendte repe-
riuntur idonei, et illud non minus verum sit:
Non est volentis, nec currentis, sed miserentis
est Dei, qui hoc 7nodo vocavit, quomodo erat
aptum eis qui secuti sunt vocationem. Et statim
adjungit (quod ad preesentem rem spectat)
idem fere, de non electis dicens : Ad alios au-
tea vocatio qiddem pervenit , sed quia talis fuit
qua moveri non possent, ut eam capere apti
essent, vocati qiiidem dici potuerunt, sed non
elecii, et no7i jam similiter verum est : Igitur
non miserentis Dei, sed volentis atque currentis
est hominis ; quia non potest effectus misericor-
diw Dei esse in potestate hominis, ut frustra
ille misereatur , si homo nolit. Quia si vellet
etiam ipsorum misereri, posset ita vocare quo-
modo iltis aptum esset, ut et moverentur, et in-
ielligerent, et sequereidur. lu quo discursu
utrumque refert in divinam vohmtatem;, ni-
mirum, vel efficacios, vel inefficaciter vocare,
et hunc discursum fere usque ad fiuem quses-
tionis prosequitur. Est praeterea de eadem re
difficilhmus locus apud Augustiuum, hb. de
Preedest. Sanct. , cap.. 8_, ubi dc auxiHo effi-
-E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
caci dicit esse gratiam secretam : Qucb occulte
humanis cordibus divina largitate trihuitur,
et a nullo duro corde respuitur, ideo enim tri-
huitur ut cordis duritia penitus auferatur ; et
statim subjungit : Deum ita docere filios pro-
misiionis , id est, electos, quos prceparavit ad
gloriam , ahos vero non ita docere. Cur (in-
quit) non omnes docet, ut veniant ad Christum,
nisi quia, o^nnes quos docet, misericordia do-
cet; quos autem non docet, judicio non docet,
quoniam cujus vult miseretur, et quem vult in-
durat. Ergo ex Dei ordinatione provenit gra-
tiee inefficacia in his qui per illam non mo-
veutur ; imo (quod difficihus est) indicat infe-
rius ahquos tantum exterius vocari, et ideo
inefficaciter vocari , quia Deus internam gra-
tiam non preebet : Cum igitur (ait) Evange-
lium prcedicatur, quidam credunt, quidam non
credunt ; sed qui credunt, prcedicatore forin-
secus insonante, intus a Patre audiunt, atque
discunt ; qui autem non credunt, foris audiunt,
intus non audiunt, nec discunt. Ergo hinc ha-
bet vocatio quod sit inefficax; ergo id habet
ex Deo negante internum auxihum. Tertio,
est simihs locus apud eumdem Augustinum ,
hb. de Dono persever., cap. iht, ubi de Ty-
riis et Sidoniis : Relicti sunt (utique in massa
perditionis) qui etiam credere potuissent, si
mira illa Christi signa vidissent ; sed quoniam
ut crederent non erat eis datum, etiam unde
crederent erat negatum. Ubi aperte sentit, si-
cut Deus, ex hbera sua3 providentioe disposi-
tione, quosdam elegit, ita sua vohmtate qui-
busdam dare gratiam efficacem, ahis eam ne-
gare, de quibus ait : iSi Dei altiori judicio a
pcrditionis massa non sunt gratice prcedestina-
tione discreti, nec ipsa eis adhihentur, vel dicta
clivina, vel facta , per quce possent credere, si
audirent utique talia, et viderent ; ergo ex ea-
dem Dei voluntate provenit, ut in ahis non
elcctis vocatio sit tantam sufficiens, et non
efficax.
5. Inefficacia gratice sufficientis non pen-
det a Deo, sed a voluntate humana, ut a prima
radice. — Probatur primo ex sacra Scriftwra.
— Nihilominus diceudum est primo, ineffica-
ciam sufficientis auxihi uuHo modo posse in
Deum refundi, nec ihi ut causse, nedum ut
primae radici attribui : sed prima et uuica
ratio hujus inefticacise est voluutas humana.
Probatur ex Scriptura, in qua ha3C inefficacia
non Deo , sed homini tribuitur , Actor. 7 :
Dura cervice et incircumcisis cordihus , vos
semper Spiritui Sancto restitistis, utique in-
terius vocanti , et sufficienter inspiranti , et
CAP. VI. AN AUXILIUM ALIQUOD
adjnvanti, quantum est ex se, ut recte Catho-
lici Scriptores contra Calvinum ponderarunt ,
et supra diximus; sicut euim Paulus alibi
dixit : Neque qui plantat est aliquid , neque
qui ongat, sed qui incrementum dat Deus, ita
etiam resistere voci prsedicatoris exterius so-
nanti, nisi per illam vocem Spiritus Sanctus
vocaret^ non esset Spiritui Sancto resistere ,
et si vocatio illa noa esset interior de se suffi-
ciens^ illi non cooperari non esset duritia cor-
dis, sed impotentia, unde ncque esset resisten-
tia.Quando ergo vocationi internEe et sufficienti
Spiritus Sancti non consentitur, tunc Spiritui
Sancto resistitur ; ergo talis resistentia tantum
abest ut possit Spiritui Sancto attribui quod
potius sit illi injuriosa et contraria : vocatio
autem sufficieus non jQ.t inefficax . nisi per
hanc resistentiam ; ergo inefficacia auxilii
sufficientis nullo modo potest Spiritui Sancto
attribui, sed est potius illi contraria. Et eo-
dem modo probant veritatem hanc alia tes-
timouia huic simiha, nt est illud Mattli, 23 :
Quoties volui congregare filios tuos, et noluisti;
et illud Isai. 5 : Quid amplius facere deiui
vincce onece, et non feci. Nam profecto, si Dcus
ipse auctor esset inefficacise auxiUi, non so-
lum facere omisisset aliquid debitum, sed
etiam faceret ahquid indebitum^ nam fuisset
causa ob quam vinea fructum non dedisset ;
nulla enim major causa sterilitatis ejus esse
potest^ quam inelficacia auxihi : idem probant
verba illa Oseae \ 3 : Perditio tua, Israel, ex te,
tantummodo in me auxilium tuum. Nam per-
ditio hominis in eo maxime posita est , quod
gratiam Dei evacuat, et Spiritum extiiiguit ,
ejus auxilio non utendo, quod est illud inef-
ficax reddere ; ergo hcec iuefficacia hominis ab
ipso est, non a Deo , a quo solum auxilium
provenit ; inefficacia autem non est auxilium,
sed potius dici posset defectus auxilii^ si a
Deo proveniret. Denique hoc confirmant illa
testimonia, in quibus dicitur Deus hominum
salutem velle, 1 Timoth. 2. Et illa in quibus
dicit Deus se nolle mortem peccatoris, sed ut
magis convertatur et vivat^, Ezech. 48 et 33.
Nam cum inefficacia auxilii neque digna po-
tentia, neque vita, aut salus animse subsis-
tere potest ; si ergo Deus procuraret homini
auxiliorum sufficientium inefficaciam^ procul-
dubio hominis salutem velle aut desiderare
fingere
6. Pro^batur ex sancto Atcgicstiiio in HJsau.
— In Pharaone. — Secundo, probatur eadem
veritas ex Augustino, nam in dicta queest. 2
ad Simplician., ita de Esau loquitur : Noluit
VERE SUFFICIENS SIT EX SE, ETC. 287
Esau, et non cucurrit, sed etsi voluisset, et
cucurrisset, Dei adjutorio pervenisset, qui ei
etiam vclle et currere prcesiando vocaret, nisi
vocatione contempta reprohus fieret : ubi in so-
lam Esau voluntatem causam revocat, obquam
vocatio illa non operata est velle et currere,
quod est vocationem esse efficacem, quia ni-
mirum illam contempsit ; et eodem modo in
lib. 83 Quffist., quasst. 68, dicit de Pharaone
fuisse vocatum utique sufficienter , et quia vo-
cationi ohtemperare noluit, pcenam obduratio-
nis meruisse. Et de vocatis ad coenam, Luc. 4:
Non omnes qui vocati sunt venire voluerunt, nec
illi qui veneruntvenirepossunt, nisi vocarentur.
In eis ergo qui non venerunt, ex sententia
Augustini, vocatio inefiicax facta est, solum
quia vocati venire noluerunt, unde generaliter
subjungit : Neque illi sihi dehent trihuere qui
venerunt, quia vocati venerunt, neque illi qul
noluerunt venire dehent alteri trihuere, sed tan-
tum. sihi, quoniam ut venirent- vocati, erat in
lihera eorum voluntate. Si ergo alteri non pos-
sunt tribuere, midto minus Deo. Tertio_, ex-
pressum et egregium est Augustini testimo-
nium ]. 2 de Pei-,c. merit., c. 47, ubi prius quse-
rit: Cu77i, voluntate humana, gratia adjuvante
divina, sinepeccato in hacvita homoesseposset,
cur non sit? Et subjungit : Possem facillime et
veracissime respondere : Quia homines nolunt.
Postea vero quEerens causam cur nolint, duas
reddit, ignorantiam nempe, et infirraitatem,
et subjungit : Ut autem i^inotescat quodlatehat,
et suave fiat quod non delectahat, gratice Dei
est, quce hominum adjuvat voluntatem, qim ut
non adjuvenlur, in ipsis itidem causa est, non
in Deo. Quarto, in Iib. de Grat. et lib, arbitr.,
cap. 2, reprehendit eos, qui etiam de ipso Deo
se excusare conantur. Et contra eos objicit
illud Jacob. 1 : Deus neminem tentat ; et illud
Proverb. 19 : Insiplentia viri violat vias ejus,
Deum autem causatur in corde suo. Si autcm
carentia eJBQcaciee auxilii in Deum, ut in pri-
mam causam, refuudi posset, profecto magua
ratione possent homines excusari apud Deum
de ipso Deo. Deuique hoc optime confirmat
idem Augustinus, epist. 105, dicens : Deiimin-
durare aliquos non impertiendo misericorcliam;
et adjungit : Quibus eam non impertitur, necjue
digni sunt, neque merenttir, ac potius tit non
impertiatur , hoc digni sunt , hoc merentur. ■
Consentit huic doctrinas, et tanquam Augus-
tinianam defendit Prosper ad objectiones Vin-
cent., cap. 7 ; ad objectiones Gallor., ad 7.
7. Prohaiur rationihus prima pars. — Con-
firmatur aucioriiate sancti Augusiini ct Pros-
288 LIB. IV. DE AUXILIO GRATIvE
peri. — Tertio, potest eadem veritas rationi-
bus confirmari;, duas enim habet partes : unam
negativam^ quod talis inefficacia non sit Deo
tribuenda; alteram affirmativam, quod bo-
mini iraputetur ; et una sec[uitur ex aba. Unde
prima ratio sit, quia reddere vacuam eflfectu
Dei vocationem, in his quae sunt ad salutem
necessaria, seu quando nos vocat ad implenda
prsecepta, non fit sine peccato, aut siue aver-
sione bominis a Deo ; sed aversio bominis non
potest Deo tanquam auctori tribui; ergo ne-
que iuefficacia sufficientis gratise potest illi
tribui. Consequentia evidens est. Major etiam
nota est ex Scripturis allegatis, Cum enim Ste-
pbanus Judseos reprebendebat, quod Spiritui
Sancto restitissent_, gravissimse culpse illos ar-
guebat, et idem confirmat divinse sapientise
comminatio, Proverb. 4 : Quia vocavi et re-
nuistis, extendi manuni meam, et non fuit qui
aspiceret, despeceistis omne consilium meum, et
interpretationes meas neglexistis ; ego vero in
interitu vestro ridebo. Et ideo etiam Christus
Dominus Judeeis dixit., Joan. '15 : Si non ve-
nissem, etc, nunc autem excusationem non lia-
lent de peccato suo, utique infidebtatis, ut ex-
ponit Augustinus. Et ratio est clara, quia
auxilium sufficiens non fit inefficax, nisi non
cooperando ilb ; sed qui non operatur^ seu re-
sistit, vel non respondet vocationi in materia
necessaria et preecepta, eo ipso non implet
prseceptum ; ergo illa resistentia non fit sine
gravi culpa ; sicut ergo gravis culpa non po-
test Deo imputari, ita nec inefficacia auxilii.
Unde merito dixit Augustinus, bb. 2 de Pec-
cat. merit., cap. 'o : Si a Deo avertimur, nos-
trum est, et tunc secundum car?iem sapirnus,
etc. Conversos ergo Deus adjuvat, aversos de-
serit ; et cap. 18 : Quod a Deo nos avertimus,
nostrum est, etc. ; et Prosper ad cap. Gallor.,
in 1, cum dixisset multos prius a Deo aposta-
tare, et in sua aversione finire, subjungit :
Sed horum lapsum Deo trihuere immodicce pra-
vitatis est. Imo addo non solum in materia
preecepti, sed etiam in materia consibi resis-
tere divinse inspirationi, et auxilio divino
sufficienti , ilkidque inefficax reddere , nun-
quam esse ex Deo, sed ex bomine. Ratio est,
quia Hcet illa resistentia bberi arbitrii , per
quam tale auxibum rcdditur inefficax, inter-
(lum non sit peccatum, semper est defectus
quidam, et imperfectio virtutis, ideoque non
potest in Deum refnndi. Item, quia quoties
Deus prsebet auxilium proxime sufficiens ad
aliquod bonum propositum, vel actum ipsius
hominis, procedit ex vohmtate Dei, saltem
SUFFIGIENTE ET EFFICACI.
antecedente, qua vere et non ficte cupit ut ho-
mo habeat talem actum ; ergo non potest ipse
Deus esse radix et causa resistentise hominis,
quia hoc repugnat cum illa Dei voluntate, si
vera sit, et non ficta. Nam velle, quantum ex
se est, ut actus fiat, et aboqui impedire co-
operationem bominis, vel ex propria volun-
tate esse causam resistentioe ejus, repugnantia
sunt. Item quia si vocatio est vere sufficiens,
confert bomini, et in ejus potestate et arbitrio
constituit, quidquid necessarium est ad effl-
ciendum actum ad quemtale auxilium dicitur
sufficiens ; ergo fieri non potest ut per Deum
ipsum stet quominus talem actum efficiat, quia
hoc aperte repugnat cum auxibi sufficientia ex
parte Dei. Atque hse rationes concludunt uui-
versabter, et in quacumque materia, non
posse inefficaciam auxibi, aboqui sufficientis
ex partc Dei, ipsimetDeo tanquamprimse ra-
dici, aut verse causse attribui. Repugnat enim
tabs providentise modus, vel cum divina vo-
luntate, vel cum constantia et immutabibtate
voluntatis ejus, ac subinde cum ejus sapientia,
et erga homines charitate.
8. Prolatur secunda pars 'assertionis. —
Confirmatur ex sancto Augustino. — Fx sancto
Anselmo et Hug. a S. Victor. — Atque binc
concluditur altera pars , nimirum solum ho-
mbiem et infirmam ac fragilem voluntatem
ejus esse propriam causani inefficacise suffi-
cientis auxiUi. Probatur primo, quia nuba
causa creata, ut Dsemon, coehim, appetitus
inferior, hominis suasio, vel aba simibs, po-
test bominem cogere seu necessitare ad non '
respondendum vocationi , quando illa suffl-
ciens est, ut suppono ; ergo ex sola intrinseca
libertate hominis recipientis oritur iUe defec-
tus, quia Deus non vuU iUi inferre necessita-
tem, nec erat conveniens, quia destrueretur
meritura , et humanus operandi modus ; et
aboqui voluntao ipsa creata deficiens est , iUi
ergo debet tribui defectus cooperandi gratiae,
non Deo. Item boc evidentius probatur, quo-
ties in bac resistentia, seu dissensu a vocatione,
peccatum intervenit ; quia propria causa cul-
pae, bominis est arbitrium ; ergo quoties inef-
ficacia auxibi ex culpa hominis nascitur, iUi
tribuenda est, non alteri. Hoc item generaUter
probat ratio de sufflcientia auxibi, nam si ho-
mini datur auxilium sufficiens ex parte Dei,
quale a nobis expUcatum est, per nuUam cau-
sam extrinsecam potest efficaciter impediri,
quia, iicet forte instet tentatio, si auxilium Dei
in eo tempore et in ea opportunitate, in qua
datur, est simpUciter sufficieus, cousequeuter
CAP. VI. AN AUXILIUM ALIQUOD 1'
de se potens est ad vincendam omnem tenta-
tionem : ergo quod liomo succnmbat, et inef-
ficax reddat tale auxilium, illi soli tribuendum
est, Et hoc satis confirmant adducta testimo-
nia, quibus addi potest egrpgium Augustini
testimouium, lib. 3 de lib. Arb., cap. 16, di-
centis : Ex eo quod non accepit, nullus est reus,
ex eo vero quod non facit qitod dehet , juste reus
est : delet autem si accepit et voluntatem libe-
ram sufficientissimam facultatem. Unde sub-
infert : Deum non facit quisquis quod debet ,
nulla culpa est conditoris ; duo enim reqnirit
Augustinus ut aliquid liomini imputet, scilicet
voluntatem liberam, et auxilium sufficiens :
haic autem supponuntur in homine impedien-
te auxilii sufiicientis effectum ; ergo illi soli
imputatur. Eamdem doctrinam late tradit
Anselmus, Ub. de Concord., cap. 3, aliquan-
tuhim ab initio, ubi in summa docet ilU soli
posse lapsum attribui, cui et adjutorium non
defuit (utique sufficiens) , sed illud recipere
nohiit. Denique Hug. Vict., lib, de Sacram.,
part. 5, cap. 24, de Angelis qui steterunt et
ceciderunt ait : Qui convertelantur , idcirco
lejie movehantur , quia gratiam cooperantem
liabuerunt ; sed qui everteba^itur, non ideo proi-
cipitabantur , quia gratiam cooperantem non
habuerunt , sed idcirco a Deo deserebantur ,
quia avertebantur et prcecipitahantur. In quo
testimonio multa sunt notatu digna, quse pro
discursu disputationis de gratia eflicaci mul-
tum deserviunt. Quod vero nunc ad rem pon-
deramus, solum est, etiam in Angehs non re-
ferri inefiicaciam in auctorem gratise , sed in
liberum arbitrium. Et similia habet, hcet obs-
curioribus verbis , in Summa sentent,, p, 2,
cap. 3, quse postea commodiori loco explica-
bimus.
9. Gfratia sufficiens non est de se inefficax.
— Ideo voluntas indiget gratia quia ex se est
inefficax in actu primo. — Tandera ex dictis
conchiditur auxihum sufiiciens nou esse de se
inefiicax, potestque in hune modum declarari
et probari. Quia si gratia sufiiciens est de se
inefficax, vel intehigitur de inefficacia in actu
primo, vel tantum in actu secundo (quai dis-
tinctio in cap, 1 declarata est) ; neutrum vero
dici potest ; ergo. Minor probatur quoad prio-
rem partem de actu primo, quia inefficacia in
actu primo idem est quod insufficientia ; ergo
si auxilium supponitur sufficiens^ non potest
esse de se inefficax in actu primo. Consequen-
tia evidens est, Antecedens autem patet ex de-
claratione supra data de auxiho efficaci in
actu primo : nam oppositorum proportione
VIII.
ERE SUFFICIENS SIT EX SE, ETC. 289
servata, eadem est ratio : dicitur autem auxi-
hum efficax in actu primo, quod de se potens
est ad efficiendum actum, eliamsi de facto ef-
fectus non sit, Hoc autem ipsum signiGcatur
nomine auxihi sufficientis, et ideo Patres seepe
ihud efficax vocant, utique in actu primo ;
ergo si auxilium est sufficiens, est etiam de se
efficax in actu primo. Unde argumeutor se-
cundo, quia cum tali auxilio inefficaci volun-
tas non sohim non operabitur, sed etiam non
potest operari ; ergo si voluntati datur sohim
auxilium de se inefficax, nou potest ilh impu-
tari, etiamsi non operetur, cujus contrarium
probatum est. Antecedens patet, quia sine actu
primo de se efficaci, id est, habente vim acti-
vam necessariam, non potest potentia prodire
in actum, maxime cum etiam supponatur po-
tentia de se inefhcax ad actum, nisi aliunde
ejus defectus suppleatur. Unde sumitur tertia
ratio, nam ideo vohmtas indiget auxiho su-
peraddito, quia de se est inefficax in actu pri-
mo; ergo si auxilium quod additur, est etiam
de se inefficax, indigebit alio auxilio complente
efficaciam in actu primo : ergo sine illo erit
impotens prius auxilium, sicut est voluntas
sine eodem auxilio, Tandem si auxilium suf-
ficiens esset hoc modo inefficax, omnis defec-
tus hominis in operando attribuendus esset de-
fectui gratise, et consequenter Deo^ et (ut sic
dicam) imperfectce providentise ejus; quod
quam sit falsum , et ostensum est, et pro-
sequar.
10. Respondetur objectioni. — Dicet aliquis
has rationes recte procedere de auxilio proxi-
me et complete sufficienti, et de illo convin-
cere esse efficax de se in actu primo^ nihilo-
minus tamen posse dari auxihum absolute
sufficiens _, quod non est completum princi-
pium in actu primo, sed indiget aliquo alio
complemento, Re.spondemus tale auxilium non
esse proxime sufficiens respectu ihius eflectus,
ad quem requiritur novum auxilium per mo-
dum principii et actus primi; et ideo necessa-
rium esse ut detur aliquis prior actus ad quem
tale auxilium sit complete sufficiens_, vel certe
nullo modo esse auxilium sufficiens, ex dictis
superioribus constare potest, et iu sequentibus
iterum atque iterum occurret necessitas illud
inculcandi. Vel denique iUud novum auxi-
hum non erit necessarium per modum princi-
pii, sed alio modo , nimirum per modum ac-
tionis, et ita non erit in se necessarium ad
posse, sed ad agere. Oportebit igitur ut sit in
potestate homiaishabentis auxilium sufficiens,
aUoqui sui'ficicui.ia destruelur, ut ra[)ite supe-
19
290 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
riori probatum est, et nunc etiam in secundo
membro supra posito patebit.
\ { . Prohahtr assertio de inefficacia in actu
seciindo. — Probatur ergo altera pars, nimirum
auxilium sufficiens non posse esse cle se inef-
ficax in aetu secundo, quia talis inefficacia in
hoc solum consistit^ quod auxilium non actu
operetur : non potest autem hoc provenire
per se ex ipso auxilio; quod probatur, quia suf-
ficiens causa proxima^, et applicata ad operan-
dura cum omnibus requisitis ad agendum;, et
ablatis omnibus impedimentis, non potest ces-
sare ab operatione actuali;, nisi vel propter
libcrtatem, vel quia Deus negat concursum :
in praesenti autem auxilium sufficiens suppo-
nitur principium in suo genere sufficiens, et
applicatum vobmtati cum omnibus requisitis,
nam (ut dixi) hsec omnia includit vocatio
proxime sufficiens; ergo non potest cessare ab
operatione ex defectu concursus divini, quia
ille est unum ex necessariis ad agendum, et
ideo, dato principio proximo agendi, sufficien-
tique in suo genere, concursus ex parte Dei
requisitus, sicut est debitus connaturali de-
bitOj ita etiam ex parte Dei ofli^ertur, et in ma-
nu hominis constituitur. Nam si in aliquo casu
Deus miraculose negat concursum, ut in igne
Babylonico, tunc carentia actionis Deo ipsi tri-
buitur, et non inefficacise virtutis proximse.
Ergo in praesenti, quod homo per auxiUum
sufficiens non operetur^ non provenit ex di-
vini concursus defectu, nec potest refundi in
Deum. Superest ergo ut defectus operatiouis
in actu secundo, quando auxilium supponitur
completum in actu primo^ et sufficiens, pro-
venire non possit nisi ex libertate integrse et
proximaj causae activse. Sed hsec libertas non
convenit auxilio de se, sed ratione subjecti, in
quo est ; ergo quod tale auxilium sit inefficax
in actu secundo^ non convenit illi de se, sed ex
subjecto, id est, ex hbera voluntate Hbertatis
humanae, ejusque defectu. Sicut quod habitus
charitatis actu non ehciat amorem, non pro-
venit ab illo secundum se, quia potius ipse,
quantum est de se, inclinat ad actualem amo-
rem : provenit crgo ex Ubertate vohmtatis,
quando aUas supponitur cum aUis requisitis
ad agendum, nam habitibus utimur cum vo-
lumus : ita ergo est in auxiUo sufficienti, quod
se habet ut actus primus in ordine ad con-
sensum.
12. R6spo7idetur ad fundamentum contrarice
seyitenticB. — Ad fundamentum contrarise sen-
teutise, primo negari potest dari auxiUum de
e efficas distinctimi ab actuaU concursu con-
.•E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
comitante; sed quia de hoc in Ubro sequenti
dicturi sumus, ut ab iUa qusestione abstraha-
mus, respondemus, quacumque ratione pona-
tur auxiUum aUquod de se efficax necessarium
ad operandum, ut salvetur auxilium vere suf-
ficiens, Ucet actu non operetur, necessarium
esse ut auxiUum efficax sit in potestate homi-
nis habentis auxiUum sufficiens , vel ( quod
perinde est) necessarium est ut sit in potestate
hominis operari actu cum suo auxiUo suffi-
ciente , ac proinde habere omnia necessaria
ad efficaciam , seu efficientiam taUs auxilii ;
quia si hoc totum non sit in potestate et Uber-
tate ejus, impossibile est quod carentia opera-
tionis homini attribuatur, ratione ejus usus
vel non usus Uberi , ut omnia dicta in hoc et
iu prsecedenti capite aperte convincunt. Unde
ad argumentum^ posito iUo antecedenti de
auxiUo de se efficaci, neganda est consequen-
tia de sufficiente per se inefficaci. Et ad pro-
bationem, quia auxiUum sufficiens hic su-
mitur ut separatum ab efficaci, respondetur
hanc separationem non esse ex natura auxiUi
sufficientis, sed ex Ubertate vokmtatis, cui
datur auxiUum sufficienS;, et ideo non sequi-
tur quod auxiUum sit de se inefficax, sed tan-
tum quod actu sit inefficax. An vero hsec res-
ponsio cohsereat cum auxiUo per se efficaci ac
prsedeterminante , videant iUius auxiUi defen-
sores ; nam si non cohseret , profecto negan-
dum potius est tale auxiUum per se efficax,
quam admittendum auxiUum sufficiens de se
inefficax.
43. Et adprimam confirmationem. — Unde
ad primam confirmationem, respondemus, si
tale fingatur auxiUum efficax necessarium ad
operaudum, quale ibi depingitur, sic plane
destrui verum auxilium sufficiens, et ideo ne-
gamus dari necessitatem taUs auxiUi efficacis,
quod nuUo modo a Ubertate hominis, sed a
Dei tantummodo arbitrio pendeat, etiam sup-
posito sufficienti auxiUo : quomodo autem hoc
debeat inteUigi et probari, in Ubro sequenti
dicemus. Et ideo hic solum dicimus, dato
quod auxilium sufficiens indigeat novo auxi-
Uo efficaci ad actu operandum, iUud prsesto
esse, nec posse deesse ex parte Dei (aUas fin-
geret potius dare auxiUum sufficiens, quam
vere iUud conferret) ; et uihilominus tale auxi-
Uum efficax posse separari a sufficienti, et actu
non dari ex defectu hominis nolentis coopera-
ri cum auxilio sufficiente sibi coUato. Nec hinc
sequitur auxiUum iUud non esse proxime suf-
ficiens, quia, etiam posito taU auxiUo suffi-
ciente, est in potestate vohintatis admiltere
CAP. VI. AN AUXILIUM ALIQUOD V
vel non admittere auxilium efficax, quia libe-
rum est illi operari vel non operaii cum ausi-
lio sufficiente. Heec autem potestas non est li-
bera ad efficiendum aliquid quod sit voluntatis
dispositio ad recipiendum auxilium efficax,
et ideo est proxime sufficiens^ et non remote.
seu mediaute alio actu. Hinctamen recte con-
cluditur auxilium illud , quod ultra auxilium
sufficiens requiritur ad efficaciam ejus, non
posse esse aliud prater concomilantem con-
cursum Dei, qui non fit in nobis actu sine no-
bis, et semper fit in nobis sufficienter excitatis,
si velimus. Nam omne aliud auxilium prseve-
niens, quod a solo Deo fieri debeat, non po-
test esse immediate in potestate nostra libera,
sed ad summum mediante alio actu libero, et
ideo si de tali auxilio efficaci procedit argu-
mentum , negamus illud esse necessarium ,
imo nec possibile, ut latius libro sequenti di-
ce.mus.
44. Respondetur ad secAcndam confirinatio-
nem. — Ad secundam confirmationem, res-
pondeo aliud esse loqui de auxilio sufficiente
sub hac voce concepto, ut existente in liomini-
bus qui illi resistunt, quod potest dici in sensu
composito ; aliud vero esse loqui de illo sccun-
dum se (ut ita dicam) in sensu diviso. Loquen-
do ergo de illo posteriori modo, nego auxilium
sufficiens semper carere efiectu, aut infallibili-
ter manere inefficax, quia (ut libro sequenti
ostendam) idem auxilium sufficiens potest in
uno hdbere eflfectum, et in alio privari effectu,
ex defectu liberi arbitrii. At vero, loquendo
priori modo in sensu composito, verum est
auxilium sufficiens semper esse inefficax : sic
autem negatur consequentia , scilicet de se
esse inefficax, quia non habet ab intrinseco
illum effectum, sed quateuus est in homine
qui ilii resistit, sub quo defectu sic considera-
tur. Unde non cst hoc infalUbile in ipso auxi-
ho secundum se spectato, sed est ex defectu
subjecti, qui defectus jam supponitur, quoad
nos quidem confuse in his quse frequenter
contingunt , quoad Deum vero distincte et
clare, in praescientia ejus, qua prcevidet non
tantum virtutem causarum, et auxiliorum, sed
etiam determinaliones hberas eorum, sive ab-
solute futuras , sive sub quacumque condi-
tione. Neque obstat quod tale auxilium ssepis-
sime et in majori hominum multitudine inve-
niatur inefficax, quia inde non sequitur id lia-
bere exse, sed ex causa hbera cui inest, et suf-
ficit ad totum illum defectum, imo non potest
aliunde provenire, cum in ipso auxilio non sit
libertas nisi ratione subjecti, et hsec sufticit,
ERE SUFFICIEKS SIT EX SE, ETG 291
ut in malis Angelis satis ostensum est, qui
gratiam sufficientissimam habuerunt.
15, Congruitas gratice seu vocationis al ar-
litrio hominis pendet. — Ad alteram partem,
quae ad Deum pertinet, concedimus quidem,
juxta illam sententiam de auxiUo prsevio de
se efficaci , vix posse evitari quin carentia
gratise sufficientis auxilii ex sola Dei volun-
tate proveniat, quod nos inconveniens repu-
tamus , et ideo sententiam illam non ad-
mittimus , hauc vero partem in sequentem
librum disputandam reservamus. Negamus
tamen similem esse rationem de vocatione
congrua, quia , licet vocatio congrua sit ne-
cessaria ad efficaciam auxilii , illa tamen
congruitas in re ipsa non est omnino an-
tecedens, seu praeveniens usum libertatis, sed
est consequens et ab arbitrio pendet. Et ideo
quod vocatio non sit congrua in his qui tan-
tum auxilium sufficiens recipiunt, causa est in
ipsis ; possent enim facere ut vocatio esset con-
grua, si vellent gratise cooperari, prout revera
possent; unde attente considerandum est aliud
esse quod in potestate hominis sit facere, ut
Deus ipsi tribuat vocationem quam preevidet
futuram congruam ; ahud esse quod in potes-
tate hominis sit facere, ut vocatio sufficiens,
quae illi datur, sit congrua. Nam secundum
dicimus esse in potestate hominis, idque suf-
ficit, ac necessarium est ut auxihum sit vere
sufficiens. Primum autem revera non est in
hominis potestate, sed in sola divina disposi-
tione ac Ubertate. Ad argumentum ergo con-
cedimus utramque partem antecedentis, ni-
mirum, cui Deus donat primam vocationem
congruam , sua misericordia et hbera volun-
tate dare, et cui donat quam prsevidet futu-
ram incongruam, etiam pro suo arbitrio illam
dare, et non mehorem ; inde vero non sequi-
tur Deum esse causam inefficacis vocationis ,
quia de se potius vellet talem vocationem esse
congruam , prsevidet tamen non esse talem
futuram ex hbertate hominis, et permittit :
non est tamen Deus causa defectuum quos per-
mittit. Unde tota illa argumentatio procedit
ex aequivocatione illa, quod non distinguit
inter fiberam distributionem vocationis, quam
fatemur esse ex Deo, et causam unde vocatio
habet quod sit incongrua, quoe non est ex
Deo.
16. Deus vocationes congruas directe voluit,
incongruas permisit. — Cur Deus non dehuit
denegare gratiaoi male ea usuris. — Est au-
tem auimadvertendum Deum, cum ex eeter-
nitate voluit quibusdam dare vocationes quas
292
LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIEiSTE ET EFFICACI.
prsevidet futuras esse congTuas, aliis vero quas
preevidet futuras esse inefficaces, aliter vo-
luisse unum quam aliud; nam vocationes
congruas directe voluit et ordinavit; quatenus
vero incongruae sunt, non illas voluit^ nec
procuravit^ sed tantum permisit, quia oculi
ejus mundi sunt, ne videant malum seu de-
fectum, utique volendo^ vel applicando^ sed
tantum permiltendo; nemini autem occasio-
uem preebendo ut in vacuum gratiam reci-
piant, sed relinquendo illam, seu non aufe-
reudo, sed liberum ac contingeutem cursum
causarum permittendo^ quia nec tenetur cau-
sarum ordinem immutare, nec abundantiora
auxilia prsebere quam necessaria sint. Nec
etiam debuit auxilia sufficientia denegare his
quos videbat male illis esse usuros^ quia illa
erant necessaria ad liberum usum voluntatis,
et ut defectus salutis talium hominum non
posset Deo imputari. Itaque illa distributio
auxiliorum in quibusdam ostendit singularem
Dei gratiam et benevolentiam, in aliis vero
justitiam, in utrisque vero mirabilem provi-
dentiam^ quse non excusat eorum hominum
negligentiam^ qui sufficienti auxilio cooperari
contempserunt. Et ideo^ licet verum sit, cui
Deus non donat efficax seu congruum auxi-
lium; libera voluntate non dare^ non inde se-
quitur Deum esse causam cur auxilium sit
ineificax, sed solum sequitur prsevidisse Deum,
ex voluntate hominis futurum fuisse ut non
habeat efi^ectum^ et nihiiominus voluisse illud
dare^ permittendo illum defectum^ et noluisse
alium dare quod praesciebat liabiturum fuisse
eff^ectum, quse sunt inscrutabilia judicia Dei,
quce Augustinus utique scrutari non audet,
sed admirari.
17. Respondeiur ad iestimonia Patmm al-
lata. — Quo sensu dari dicatur graiia minime
idoneis ei capiendce a sancto Augustino. — At-
que hoc uno verbo responsum est ad testi-
monia in contrarium inducta ; in primo enim
loco, ex q. 2 ad Simplician., de hac, distri-
butione vocationum congruse vel incongruee
aperte loquitur, et illam refert in divinam vo-
kmtatem et liberam electionem_, quod verissi-
mum est modo declarato. Et liuic sensui con-
gruunt ceetera quse ibi Augustinus disputat.
Gum autem dicit ad quosdam pervenire voca-
tionem, quee taiis est qua moveri non possent
qui ci capiendae non reperiuntur idouei secun-
dum prcescientiam , dictum est non secundum
intrinsecam iucougruitatem vocationis, nec
secundum intrinsecam impotentiam volunta-
tis ad operandum cum tali vocatioue; nam
revera simpliciter, et (ut aiunt) in sensu divi-
so^ potuissent sic vocati venire;, et vocationi
sese accommodare cum gratia Dei cooperante,
quK illis pra3sto fuisset, si per eos non stetis-
set<, ut satis in cap. 2, 3 et 4 probatum est.
Tamen , quia Deus talem vocationem illis lio-
minibus dare voluit, prsesciens illos non fuisse
consensuros vocationi, ideo dicitur data illis
vocatio, ({ua in sensu composito moveri non
possent, seu, clarius, qua ita possent ut de
facto non essent bene illa potestate usuri. Eo-
demque modo tali vocationi capiendae non
erant idonei secundum prsescientiam, aut se-
cundum futurum usum , non secundum abso-
lutam capacitatem et potestatem, et lianc esse
Augustini mentem, ex dicendis in sequenti
testimonio apertius ostendetur.
18. Bxplicantur alii loci sancti Augustini.
— Eamdem interpretationem liabet alter lo-
cus de Prffidest. Sanct, ; Augustinus enim ibi
non dicit^ Deum non omnes, quos docet, ita do-
cere ut possint venire ad Christum; sed dicit
non omnes ita docere ut veniant^ quod veris-
simum est, etiamsi primum sit falsum abso-
lute, et in sensu diviso loquendo, ut explica-
tum est; dicit prseterea, cum posset Deus om-
nes ita docere ut venirent, id est, efficaciter
seu ^congrue vocare , nolle id facere , idque
unum esse ex occultis mysteriis Dei, in quo et
misericordia in quibusdam et in ahis judicium
ostenditur. Unde cum ait : Quos auteni non
docet, judicio non docet, intelHgendus est: Quos
sic non docet, id est^ ut ita veniant, nam aUo
quidem modo etiam eos docet sufficienter ut
venire possint_, et veniant si velint ; judicium
vero seu mysterium est, quod non ahter eos
docet cum possit ; nec inde sequitur ineffica-
ciam talis doctrinae Dei ex Dei ordinatione
provenire_, sed ex permissione tantum, ut ex-
plicatum est; et simili modo limitandum est
quod dicit, cum, praedicatore insonante_, ali-
qui non credunt, eos foris audire, intus non
audire uec discere, id est, non ita interius au-
dire ut discant; nam quod interius etiam ali-
quo modo audiant, necessario dicendum est
ut auxilium sufficiens recipiant, juxta dicta
in cap. 2.
19. Qiiomodo credcre potuissent qui relicti
sunt, ut ait sanctus Aicgusiitius. — Quando
idem dicit aliquibus non esse datum ut crede-
rent , intellige, secundum divinam prcescien-
tiam. — Tertium denique testimonium eodem
fere modo facile declaratur. Sed imprimis no-
taudus est ille modus loquendi Augustini de
Tyriis et Sidouiis : Relicti swit qui ctiayn cre-
CAP. VII. UTRU3I AUXILICTI SUFFICIENS DETUR INTERDUM, ETC.
293
dere poiuissent. Nam sensus est relictos esse qiii
credidissent, si taliasigna vidissent; hoc enim
affirmavit Christus in verbis proxime sequen-
tibus ; loquitur enim Augustinus per verbum
potuissent, vel intelUgendo potestatem in ac-
tum reducendam , vel intelligendo etiam se-
cundum prsescientiam, qiiee futurum eflfectum
includit, et ita constat hanc esse phrasim Au-
gustini, ut in primo testimonio interpretati
sumus; quam sumpsit ex simili loquendi modo
Christi Domini , cujus verba ibidem allegat ,
qui de Judseis dixit : Propterea non poterant
credere, quia de illis dixit Isaias : Bxcceca cor
populi Tiujus, etc, Joan. 12 ; propterea non po~
terant, quod nolelant, ut ibi ait Chrysostomus^
et Prosper ad objectiones Vincent.^ in 6 ; la-
men, quia Deus illam vokmtatem eorum prsa-
sciebatj ideo in sensu composito non poterant;
et sic etiam non erunt obscura sequentia verba
Augustini : Quoniam ut crederent non erat eis
datum, etiam unde crederent erat negatum ; ait
enim non esse eis datum credere secundum
praedestinationem divinam (nam hsec etiam
est usitata locutio Augustini) ; supponit au-
tem Augustinus efficacia auxiha ad exequenda
media praedestinationis ab electione divina
descendere, seu a proposito, ut loqui etiam
solet Augustinus; et ideo ait, quos Deus non eli'
git ad salutem, vel ad fidem, etiam non dedisse
eis unde crederent; non quia eis negaverit unde
possint credere, nec quia aliquid ex parte sua
negavit, ratione cujus non sunt usi illa po-
testate, nec crediderunt, sed quia negavit illis^
vel dare noluit etiam vocationem qua de facto
crederent , quam ipse non ignorabat, et dare
potuisset ; et eumdem sensum habent ultima
verba, ut facile consideranti patebit.
CAPUT VII.
UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS DETUR INTERDUM
PRjEDESTINATIS, VEL SGLIS REPROBIS.
1. Status qucestionis. — Hceretici negant
dari auxilium sufficiens reprohis. — Prolatur
ex Patrihos et ratione. — Hactenus explicui-
mus quid sit auxilium sufficiens, et quas spi-
rituales vires quseve auxilia includat ; nunc
superest videndum quibus et quomodo detur.
Omnium autem hominum multitudo (idemque
est de Angelis) in duas classes , prsedestinato-
rum et reproborum, distinguitur^ quee partitio
sumitur per diversum ordinem ad consecu-
tionem ultimas beatitudinis , ad quam etiam
hsec auxilia ordinantur, ideoque imprimis,
per comparationem ad illa duo membraj ex-
plicandum a nobis est quibus detur auxilium
sufficiens ; et in prsesenti duo inquiruntur,
unum^ an reprobis detur, aliud, an detur prae-
destinatis, vel sit proprium reproborum, sal-
tem quoad ilhim modum quo dici solet pro-
prium quod alicui soh convenit ; et in priori
quidem puncto , hseretici hujus temporis ne-
gant dari auxilium sufficiens reprobis, sed
tantum electis , et pro eadem sententia re-
fertur Cosmas Phihar., qusest. singulari de
prsedest., cap. 22, et videtur favere Isidorus,
lib. 2 Sentent,, cap. 5, § Spiritualis ; ait
enim spirituale auxilium solis electis dari ;
ratione idem suaderi potest, quia reprobis vel
non datur sufficiens gratia ut ad fidem veram
convertantur, vel saltem non datur ut creden-
tes justificentur, vel denique non datur ut se-
mel justificati usque ad finem in justitia per-
severent ; ergo simpliciter non datur eis auxi-
lium sufficiens ad salutem. Consequentia evi-
dens est, quia sine fide, justitia, et perseve-
rantia in illa, salvari non possunt.
2. Antecedens quoad primam partem pro-
batur, quia credere non possunt nisi trahan-
tur a Deo, dicente Christo Domino : Nemo po-
test venire ad me, nisi Pater meus traxerit
eum. Venire autem est credere, dicente eodem
Domino : Omnis qui audivit a Patre, et didi-
cit , venit ad me , ut ibi et ssepe alias Augusti-
nus exponit; at multi reprobi non trahuntur
a Patre ad Christum per fidem, ut experientia
docet; ergo illi non possunt credere ; ergo non
accipiunt auxilium sufficiens ad credendum,
nam auxilium sufficiens dat posse, ut diximus.
Idemque argumentum de secundo membro
fieri potest, quia sicut non potest quis venire
ad Ghristum per solam fidem, nisi trahatur,
ita nec potest venire per fidem vivam, seu per
vitam fidei, quae est charitas, seu per fidem
quse per dilectionem operatur, nisi etiam tra-
hatur ; nam quod Christus ibidem dixit: Hoc
est opus Dei, ut credatis in ipsum, non minus
de fide viva quam de sola substantia fidei ve-
rum est ; at vero multi credentes non trahun-
tur ut diligaut ; ergo nec ipsi credentes, si re-
probi sint, accipiunt auxilium sufficiens ad
amandum, et consequenter nec ut justitiam
consequantur. Denique tertia pars probatur,
quia nemo potest perseverare sine speciali
perseverantiai dono ; sed hoc non datur repro-
bis : ergo non possunt perseverare ; ergo non
recipiunt auxilium sufficiens ad perseveran-
dum.
3. Contraria sententia est dari proprie re-
294 LIB. IT. DE AUXILIO GRATI
proMs. — Ft prolatur ex sancto Augustino. —
Confirmatur ex D. Paulo. — In contrarium
autem videtur lioc auxilium sufSciens ita esse
proprium reproborum, ut in prGsdestinatis lo-
cum non liabeat, nec illis detur; quia auxi-
lium sufEciens , prout distinguitur ab efiicaci
(sic enim de illo agimus), tale est ut non con-
sequatur salutis effectum : sed proedestinatis
non datur tale auxilium , sed illud quo com-
paratur certissime salutis effectus ; ergo. Mi-
nor patet ex definitione prsedestinationis tra-
dita ab Augustino, lib. de Dono persever.^
cap. \ A : Pr(pdesti7iatio est prcescientia et prcs-
paratio leneficiorum Dei, quihis certissime li-
ierantur quicumque liherantur. Beneficia ergo
et auxilia prsedestinatorum semper sunt efiica-
cia ; ergo illis non dantur auxilia sufficienlia ;
ergo necessario dantur reprobis , alias nullis
darentur; et solis illis, quia omnes non pree-
destinati sunt reprobi. Et confirmatur ex Pau-
lo ad Rom. 8, dicente : Scimus autem quoniam
diligentilus Deum omiiia cooperantur in lo-
Tium, iis qui secundum propositum vocati sunt
Sancti , qui sine dubio simt prGedestinati ;
nam illos elegit Deus ut essent Sancti , et im-
maculati in conspectu ejus , in cJiaritate , ad
Ephes. 1 ; et Augustinus ssepissime exponit.
Ergo, teste Paulo, prgedestinatis omnia coope-
rantur in bonum ; omuia ergo media salutis,
ac subinde omnia auxilia sunt in illis efficacia,
quia sunt illis ad salutem utifia, hoc est enim
cooperari illis in bonum; et rationem insinuat
PaukiS;, quia secundum propositum (utique Dei)
vocati sunt, id est, ex absokito decreto quod
Deus habuit de illorum sanctificatione perpe-
tua, ex quo proposito non oriuntur nisi media
et auxika efficacia; unde sumpsit Augustinus
modum illum loquendi, in iko frequentissi-
mum, de vocatione ex proposito, quam dicit
esse efficacem et propriam electorum, ut in
sequenti kbro videbimus ; ac denique signifi-
catur a Paulo in verbis sequentibus : Nam
quos prcBScltit , et prcedestinavit conformes
fieri imaginis Filii sui ; quos autem prcedesti-
navit, hos et tocatit, utique ex proposito ; et
guos vocavit, hos et justificavit, ac subinde
efficaciter vocavit; quos autem justificavit, hos
et glorificatit, dando scilicet illis efficacia me-
dia ad perseverandum : ergo praedestinatorum
auxika tantum efficacia sunt.
4. Resotutio pendet a duolus qucB in gratia
sufficienti speciari possunt. — Resokitio au-
tem hujus puncti facilis est si duo consideren-
tur : unum est, auxikum sufficiens dici posse
vel in ordine ad sakitem aeternam cousequen-
.^ SUFFICiENTE ET EFFICACI.
dam, vel in ordine ad unum vel akum actum
aut effectum salutis, seu de se utilem ad salu-
tem : priori modo, ut detur auxilium suffi-
ciens, necessarium est ut detur ad ika tria su-
pra posita, scikcet, ad fidem, justitiam seu
opera, et perseverantiam; et ratio ibi facta
probat, quia ksec tria necessaria sunt ad salti-
tem : posteriori autem modo potest aliquod
auxilium esse sufficiens tantum ad creden-
dum, vel tantum ad sperandum, et sic de akis,
ut per se notum est. Aliud considerandum, est,
kcet homines emnes vel sint prsedestinati, vel
reprobi, niliilominus posse utrosque conside-
rari, vel prsecise, quatenus praidestinati vel
reprobi sunt, vel secundum quamdam com-
munem et abstractam rationem, qua subsunt
generak providentise Dei, quse non speciakter
ad prsedestinationem vel reprobationem, sed
ad communem totius universi providentiam
pertinet : nam kcet quis sit reprobus, non
semper operatur ut reprobus ; et e converso,
kcet aliquis sit electus, non semper operatur
nt taks. Unde etiam fieri potest ut muka auxi-
ka gratiae conferantur praedestinatis, non ut
praedestinati sunt, id est, non ex pecukari pro-
posito efficaci salvandi illos, sed ex generali
providentia, qua Deus nemini negat generaka
subsidia, et unumquemque motus suos agere
sinit. De reprobis autem akter loquendum est,
quia iUis non dantur auxilia gratise, ex repro-
batione illorum, quiadamnatio non est ex pri-
maria intentione Dei, sicut glorificatio ; nikilo-
minus tamen dici possunt quasdam auxika dari
reprobis, cum praescientia et permissione dam-
nationis ipsorum, quia praevidentur ikis abu-
suri, et niliilominus eis dantur cum tak per-
niissione. Alia vero auxilia eis dari possunt
cum praescientia akcujus fructus et utilitatis,
quse dici possunt dari ikis non ut reprobi sunt,
sed ut prsedestinati secundum quid, utique ad
fidem, vel temporalem sakitem ; quas quidem
auxilia possunt in reprobis esse suo modo effi-
cacia, ut libro sequenti dicemus, nam ad ma-
teriam de auxilio efficaci id pertinet.
5. Gratia tantmn sufficiens propria repro-
lis, id est, eis solis dattir, non vero prcedesti-
natis. — Prolatur assertio. — Dico ergo pri-
mo : auxilium tantum sufficiens ad salutem
aeternam consequendam proprium est repro-
borum, quoad hoc quod soks ilks datur ; non
assero nunc dari omnibus reprobis , hoc enim
tractandum est speciakter iu sequentibus ; sed
dico dari reprobis, non vero prffidestinatis.
Utraque pars est certa et facilis. Nam de prse-
destinatis eyidenter eam probat ratio, et testi-
CAP. YII. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS DETUR INTERDUM, ETC.
295
monia secundo loco posita, quia non negamus
auxilia data prcedestinatis esse sufEcientiaj sed
negamus esse tantum sufficientia, id est, in-
congrua et carentia eSectu, quia sicut prse-
destinatio non potest carere effectu, ita ne-
que auxilia omnia;, quae ex vi praidestinationis
praeparantur electis^ possunt effectu eeternse
salutis carere. Non possunt ergo tantum esse
sufficientia, saltem in sensu composilo^ nimi-
rum quatenus ex fradestinalione seu proposilo
Dei procedunt. Et inde concluditur altera pars.
Nam auxilium non dicitur sufficiens tantum
in ordiue ad singulos actus liujus vita3, vel
tantum in ordine ad temporalem justitiam,
sed etiam in ordine ad gloriam consequen-
dam, ut probant omnia in superioribus ad-
ducta; ergo tale auxilium aliquibus homini-
bus datur; sed non praedestinatis ; ergo repro-
bis.
6. Instatur , et instantice respondetur. —
Dices: si illi siut reprobi, supervacanee datur
illis auxilium sufficiens ad salutem. Item _, si
Deus dat illis tale auxilium ; ergo dat ut est
tantum sufficiens ; ergo ex instituto quairit
Deus occasiones in quibus det auxilium^ita ut
sit incongruum. Respondeo Deum non dare
boc auxilium reprobis^ ut reprobi sunt, sed
ut £unt ordinati ad vitam aeternam conse-
quendam, et ideo non est supervacaneum in
iliis tale auxilium , sed est maxime necessa-
rium, ut per Deum non stet quominus homo
salvetur, ut vere non stat_, alioquij quomodo
judicahit Deus kunc mundum ? Quia ergo vult
Deus, antecedenter saltem., salvare hos repro-
bos , eis dat auxilia sufficientia ; quia vero
illos non efficaciter preeelegit, dat ilUs auxilia
quse tantum sunt futura sufficientia, non ta-
men intendendo exclusionem efficientiae, sed
permittendo. Nam, cum auxilium hoc ita sit
sufficiens ut de se possit esse etiam efficax,
si homo veht, ut tale datur a Deo ; quod vero
non sit in re futurum efficax, non iutendiinr
a Deo, sed praevidetur et permittitur. Et ita
supposita prsescientia, verum est Deum dare
hoc auxilium reprobo, ut tantum sufficiens
est, ita tamen ut, ex duobus quse in illo ter-
mino exclusivo junguutur, scilicet sufficientia
et carentia effec.tionis, primum sit intentum a
Deo, et secundum permissum. Neque inde se-
quitur Deum captare occasiones incongrui-
tatis, quia non prsecessit intentio, vel propo-
situm damnandi reprobos, priusquam illo-
rum resistentiam , et consequenter ineffica-
ciam auxihi praevideat, ideoque illa inefficacia
non est intenta; prsecessit autem pura non
electio, et inde oritur ut, hcet Deus prsevideat
auxilia non futura esse congrua , nec danda
temporibus opportunis^ id non impediat, sed
toleret ac permittat.
7. Gratia sufficiens datur, etiam pra?desti-
natis, ad particulares effectus. — Prolatur as-
sertio. — Dico secundo : aiixilium tantum suf-
ficiens ad aUquos particulares actus, vel effec-
tus, etiam prEedestinatis datur interdum : hoc
est clarum, et de fide certum. Primo, quia
prcedestinati saepe peccant , et a tentatione
vincuntur , cum tamen auxihum sufficiens
habeant ad tentationem vincendam , alioqui
non peccarent, ut de Adamo, qui praedestina-
tus fuit, dixit Augustinus hb. de Corrept. et
grat., cap. 11 et 12. Secundo, quia saepe vo-
catur a Deo praedestinatus ad opera majoris
perfectionis, quae non facit : recipit ergo tunc
auxiha sufficientia ad taha opera, quae iueffi-
cacia ab eo redduntur per hberum arbitrium.
Tertio, quia ad certitudinem praedestinatiouis
satis est quod tot et tanta auxilia in prsedes-
tinato efficacia sint , quot ad consequendum
gradum gloriae^, ad quem est praeelectus, suf-
ficiunt ; fieri autem potest ut multo plura ha-
beat auxiha, quae si efficacia essent omnia,
meritum prsedestinati cresceret uhra termi -
num glorise, ad quem fuerat destinatus. Ergo
non solum fieri potest, sed etiam , ex hypo-
thesi, necessarium est ut multa auxiha suffi-
cientia in praedestinato sint inefficacia.
8. Cur Btus plura det prcedestinalo auxilia
guam efficacia, etc. — Sed iuterrogari potest
primo, cur Deus conferat praedestinato phira
auxiha quam iha efficacia , quae adaequate
respondent ihi termino gioriae, ad quem ihum
elegerat. Responderi potest primo cum D.
Thoma, quaest. 6 de Verit. , art. 3, nulhim
auxihum praeveniens de se esse efficax , et
ideo Deum phira auxiha providere praedesti-
nato, quam essent simpliciter necessaria : ut
si unum vel ahud reddatur inefficax, aha
tandem sint efficacia, et terminus destinatus
infaUibiliter obtineatur. Sed hic modus non
est ita intelligendus, ac si Deus, in modo suee
providentiae, vel confuse vel ignoranter pro-
cedat , quasi tentando plura media , ut si
unum non successerit, aliud tandem operetur.
Hic enim gubernandi modus imperfectionem
involvit, ideoque nulla ratione in Deo admit-
tendus vel cogitandus est, quia ejus provi-
dentia certissima est in singulis , et prius-
quam decernat dare auxilium, praecoguitum
habet, an futurum sit efficax, uecne, ut pos-
tea videbimus. Intelligendum est ergo Deum
296 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI.-E
ita providere siiis preedestinatis^ ut regiila-
riter per ordinarias causas et media pro om-
nibus destinata illis provideat , eosque suos
motus agere sinat^ non solum necessitatem
eis non inferendo , verum etiam nec copio-
siora auxilia quam generales causse gratise
postulant^ illis tribuendo. Hinc ergo, quasi
morali consecutione necessaria, fit ut multa
auxilia sint in eis inefficacia, quse quidem
inefficacia, cum non sit a Deo intenta^ sed
permissa, uon oportet aliam rationem illius
permissionis queerere, nisi quia non oportet,
propter praedestiuationem , ordinarium cur-
sum causarum et libertatis impedire aut im-
mutare; solum enim id facit Deus cum prse-
destinato, quando praevidet sine specialissima
providentia, vel abundantioribiis auxiliis il-
Inm non esse consecuturum terminum electio-
nis sua3. Quoties autem ordinaria auxilia suffi-
ciunt, et, licetinterdum inefficacia sint futura,
tandem plura, vel quae satis sint futura, sunt
efficacia, per illa omnia Deus prsedestinatum
ordinat ad gloriam, et ita fit ut cuin auxiliis
efficacibus simul aliqua inefficacia recipiat.
9. An auxilia sufficientia sint eff^ectus prce-
destinatio7iis 1 — Talia auxilianon dantur prce-
destinatis, ut sunt inefficacia, sed ut possvAit
esse efficacia, si prcedestinaius telit. — Dein-
de quseri potest an talia auxilia inefficacia
dentur praedestinato, ut prsedestinatus est, vel
sub alia ratione, in qua etiam alia interroga-
tio continetur, videlicct, an baec auxilia suf-
ficientia sint effectus praedestinationis. Ad quae
breviter respondeo^ si consideretur auxilium
sufficieus quoad carentiam efficaciae, per se
loquendo, sub illa ratione non dari praedesti-
nato ut prcedestinatus est, sed potius permitti
in illo, quia ad majorem gloriam non est
electus. Probatur , quia illa inefficacia auxilii
etiam in praedestinato non est a Deo, neque
ex intentione ejus, quia nunquam est aliquid
boni, ideoque tantum est permissa : ergo per
se non conducit ad terminum prsedestina-
tionis consequendum ; ergo auxilium suffi-
ciens sub ea ratione non confertur praedesti-
nato, ut talis est. Si vero consideretur illud au-
xilium quatenus de se promovet ad bonum, et
potest esse efficax si bomo velit^ sic per se
quidem intenditur et datur a Deo : per se au-
tem uon videtur dari ex peculiari intentione
praedestinationis, sed ex generali provideutia
gratise, seu ex voluntate generali et antece-
denti, qua Deus vult bomines salvare et pro-
movere;, si per ipsos non steterit.
iO. Eadem auxilia prosunt ad finc.n prce-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
destinationis. — Nibilominus tamen fieri po-
test ut baec auxilia^ quae in preedestinato sunt
inefficacia ad efi^ectum propter quem proxime
dantur, aba ratione sint utilia , et in re ipsa
aliquid prosint ad finem prsedestinationis con-
sequendum, et sul> earationc possunt esse ef-
fectus praedestinationis,, et dari praedestinato,
quatenus prsedestinatus est , ex intentione di-
vina, quantum ad id boni quod est in auxilio ,
vel ex permissione quantum ad malum vel
defectum qui in resistentia liberi arbitrii in-
venitur ; fieri enim potest ut auxilia, quae fue-
runt tantum sufficientia, quatenus sunt Dei
beneficia postea in memoriam revocata fue-
rint^ ad gratitudinem, vel ad gratiarum ac-
tionem, et ad congruitatem et efficaciam ulti-
mi auxilii, vel quatenus illis repugnatum est
conferant ad dolorem et poenitentiam. Unde
sicut permissio peccati potest esse efifectus
prsedestinationis, ita etiam permissio ineffica-
ciae cujuscumque auxilii , et sicut alia bene-
ficia divina, si eis bene utatur praedestinatus
in ordine ad salutem a^ternam, possunt esse
efiectus praedestinationis , ita etiam auxilia
sufficientia, quatenus raagua Dei beneficia
sunt^ ex praedestinatione esse possunt, et bo-
mini ut prasdestinato conlerri.
11. Respo7idetur argumentis, ac primo ad
primum. — Ad argumenta in principio posita
respondendum superest^ et quidem in verbis
Isidori, gratia spiritualis non siguificat quam-
cumque internam gratiam^ vel sufficientem ,
sed illam quae congrua est, et ad salutem per-
ducit; Ad rationem autem^ quia bic non dis-
tributive^ sed indefinite de reprobis loquimur,
satis esset respondere Cbristianos omnes qui
damnantur^ liabuisse auxilium sufficiens ad
sahitem, quia potuissent agere pcenitentiam
peccatorum, et post illam possent in adepta
justitia perseverare, si velint ; utrumque enim
definit Goncibum Trident. , sess. 6, cap. 41,
13 et {A, et de poenitentia id repetit sess. 14.
Item omnes qui sufficienter audiunt Evange-
lium , sufficiens auxilium ad credendum re-
cipiunt, licet nunquam credant ; qui vero nec
Evangelium audierunt, forte non accipiunt
auxiUum proxime sufficiens ad salutem, vel ad
fideai ; accipiunt autem, saltem remote, et in
praeparatione voluntatis divinae^ seu quantum
est ex parte Dei : quomodo autem boc intel-
ligendum sit postea explicabimus.
12. Quomodo intelligltur qnod Cliristus di-
xit : Nemo venit ad me, nisi Pater meus traxe-
rit eum. — Unde ad locum Joann. 6 respon-
detur, etsi multi reprobi de facto ad fidem non
CAP. VIII. UTBUM AUXILIOI SUFFICIENS DETUR OMNIBUS ADULTIS, ETC.
207..
trahantur, per eos autem stare qnominiis tra-
hantiir, et ideo etiamsi cum efifectu non tra-
hantur^ auxiliura sufSciens recipere saltem
remote, quia Deus paratus est ad trahendos il-
los. Addo etiam multos non trahi cum effectu,
etiamsi proximum auxihum sufficiens ad cre-
dendum accipiant^ quia credere nolunt. Nam
quod Christus dixit : Nemo potest venire ad me,
nisi Pater meus traxerit eum, vel intelligitur
de potestate quae ad effectum reducatur, seu
(quod perinde est) habet sensum compositum,
ac si diceret : Fieri non potest ut ahquis veniat,
nisi tractus a Patre, et nihilominus fieri potest
ut aliquis possit venire et non trahatur, quia
venire non vult ; vel etiam intelligi potest ab-
stracte de tractione sive sufficienti, sive effi-
caci, cum partitione accommoda. Nemo enim
potest simpliciter venire, nisi sufficienter, et
quantum est ex parte Dei, trahatur, et nul-
lus etiam potest cum effectu venire, nisi effi-
caciter a Patre trahatur : qualis autem sit hsec
efficax tractio, in Ubro sequenti videbimus. Et
quod dictum est de tractione ad fidem, de
tractione item ad pcenitentiam vel dilectionem
intelligendnm est. De perseverantia denique
quomodo justi sufficiens auxilium ad perseve-
randum accipiant, licet postea non perseve-
rent, infra tractando de dono perseveranties
in lib. ult. declarandum est.
13. Secundo, ad argumentum secundum. —
Zoc7is D. Pauli Rom. 8 explicatur. — Ad ar-
gumentum secundo loco factum, respondeo
probare quidem, respectu vitee ceteruse conse-
quendee, non dari prsedestiuatis auxihum suf-
ficiens tantum_, sed efficax ; non vero probare
quin ad plures actus particulares dentur prse-
destinatis auxilia sufficientia, quee ab ipsis
inefficacia reddantur. Quia sicut prsedestiuatio
non excludit a prsedestinato omne peccatum
pro toto tempore vitse, sed pro ahquo, et prse-
sertim pro ultimo vitse articulo, ita multo mi-
nus exchidit omnem resistentiam divinorum
auxiliorum sufficientium, ratione cujus suffi-
cientia tantum maneant, et non cfficacia. Ad
confirmationem autem ex loco Pauli Rom. 8,
respondetur sohim probare praedestinatis dari
auxiha efficacia ad sahitem, non tamen pro-
bare omnia auxilia qua illis dautur esse effi-
cacia, quia non omnes efiectus illorum sunt
necessarn ad salutem consequendam, ad quara
prffidestinati sunt ; vel non omnia actuaUa au-
xilia dantur iUis ut praedestinatis, seu ex vi
preadestinationis , sed ex vi generaUs provi-
dentiae gratige, aut ob aUas divinee sapientice
rationes. Vel denique, si dantur eis propter
aUqnam eorum utiUtatem, possunt simul esse
tantum sufficientia in ratione auxiUorum, quia
Ucet non consequantur actus iUos ad quos per
se ordiuantur, et quorum esse possunt princi-
pia et causce, nihilominus esse possunt utilia,
ut occasio et materia alterius bonae operatio-
nis, ut satis expUcatum est.
CAPUT VIII.
UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS DETUR OMNIBUS HO-
MINIBUS ADULTIS, QUANTUMVIS REPROBl SINT.
1. Eatio duMtandi et assertio negans. — Ex
D. Paulo, 2 Tim. 2, Deus vult omnes homines
salvos fieri. — -Sanctus Augustimcs quomodo
illum locum videatur intelligere. — De hoc
puncto disputavi Ub. A de Prcedest., cap. 1 et
3 ; non possumus autem hoc loco iUud om-
nino praetermittere, ne seriem doctrinas inter-
rumpamus, ejusque fundamentura in aUum
locum remittamus : agemus tamen breviter,
addendo potius nonnuUa, quam dicta repe-
tendo. Tractamus solum de adultis, quia in
iUis sokim locum habent actuaUa gratiae auxi-
lia, ut diximus ; obiter tamen, et per quam-
dam aequiparationem, aUquid de infantibus
attingemus. Ratio ergo dubitandi est, quia
Deus non vult salvare omnes homines repro-
bos ; ergo non dat omnibus iUis sufficientia
media vel auxilia quibus salventur. Conse-
quentia patet, quia Deus non dat sufficientia
media, nisi quibus vuU dare finem; semper
enim haec inter se proportionem servant. An-
tecedens vero praecipue probatur ex Augus-
tino, qui muUis in locis tractans verba Pauli 1
Timotli. 2 : Deus, qui tult omnes homines sal-
vos fieri, non vuU inteUigi secundum absolu-
tam et universalem distributionem, sed vel
cum distributione accommoda, id est, vult
salvare omnes qui salvantur, hoc est, nuUus
salvatur nisi quem Deus salvari voluerit ; vel
pro generibus singulorum, non pro singuUs
generum, id est, ex omnibus ordinibus, seu
statibus hominis, vult salvare aliquos, non ta-
men oinnes et singulos omnium ordinum ho-
mines ; ita habet in Enchirid., cap. 103, et
cap. 9, ac Ub. 4 contr. Jul., cap. 8, maxime
significat fieri non posse, ut in illa universi-
tate oninium hominum parvuU omnes com-
prehendantur ; Ub. autem de Praedest. Sauct.,
cap. 7, de soUs praedestinatis distributionem
intelUgit, et ita videtur reprobos omnes exclii-
dere, et idem habet lib. de Corrept. et grat.,
cap. 14, ubi cap. 15 aUnm expositionem ma-
298
LID. IV. DE AUXILIO GRATIiE SUFFICIENTE ET EFFICACI.
gis metaphoricam addit , quam citato loco
tractavi. Et Augustinum imitatur Fulgentius^
lib. de Incarn. et grat,, cap. 31, ubi priorem
espositionem Augustini late proseiiuitur.
2. Instmtice respondetur. — Simt in infan-
tihus s(ppe non occurrit sufficiens medium ad
salutem, ita et in adultis. — Loc^ts Pauli ex
Act. Apostol. et adRom. \ explicatur. — Dices,
hsec dicta esse ab Augustino, intelligendo il-
lum locum de vohmtate Dei absohita et effi-
caci, quam consequentem vocant; mehus au-
tem intehigi de vohmtate antecedente, et sic
Deum velle omnes salvare, etiamsi non sal-
ventur, et ex vi ihius vohmtatis dare omnibus
sufficientia auxiha. Sed contra, nam binc sal-
tem sequitur doctrinam iUam non esse cer-
tam, sicut neque illa expositio de voluntate
antecedenle certa est. Denique, quod magis
urget, ex iha voluntate antecedente sohim se-
quitur dedisse Deum omnibus hominibus suf-
ficientia media ad salutem in causis univer-
sahbus, quas ad nostram salutem providit,
non vero particulari unicuique dare auxihum
sufficiens, quod in preesenti inquirimus et in-
venire desideramus. Explicatur assumptum,
quia universales causas secundas sahitis voca-
mus Christi redemptionem, Sacramentorum
institutionem , preesertim Baptismi in lege
nova, vel aUerius loco ejus in superioribus
temporibus. Item praidicatio fidei per Patriar-
chas, Prophetas, et Apostolos. Hse igitur et si-
miles causae pro omnibus hominibus institutse
sunt, non vero satis sunt ad singulorum sa-
lutem, nisi quatenus singuhs applicari pos-
sunt, quod fit per parlicularia auxilia, uni-
cuique a Deo provisa. Haec autem auxiha non
sunt singuhs provisa, iieque omnibus in par-
ticulari dantur sufficientia; ergo. Haec ul-
tima propositio probatur primo, argumento
parvulorum , quo ssepe utitur Augustinus :
nam videmus multos in eo statu relinqui, in
quo nuhum occurrit medium sufficiens quo
possit iufanti apphcari Baptismus, nec potest
ahcni humanse vohuitati attribui quod non
applicetur, quia saepe propter solam impoten-
tiam omittitur; cur ergo non poterit idem
contingere in aduUis ? Nam multi non audiunt
praedicationem Evangelii, non qnia nolunt,
sed quia non possunt, et ex hac impotentia
sequitur, ut etiam subsequentibus auxiliis suf-
ficientibus careant; et confirmatur, quia Pau-
his, incidens in similes difficuUates de genti-
bus in suis erroribus et ignorantiis relictis,
solum per causas externas et universales res-
pondet, Act. 14 ; ubi cum Deo dixisset : Qwi
in prceteritis generationibus dimisit omnes
gentes ingredi vias suas, quasi tacitse objec-
tioni respondet, dicens : Et quidem non sine
testimonio reUquit semetipsum, lenefaciens de
coslo, dans pluvias et tempora fructifera, im-
plens ciho et la^titia corda nostra. Hoc autem
testimonium, et hsec beneficia naturaUa quo-
modo auxilia sufficientia ad sahUem esse po-
terunt? Unde cap. 17 significat nationes illas
sine sufficienti auxiho fuisse relictas, dicens:
Tempora hujus ignorantice despiciens Deus; et
ad Rom. 1, licet dicat Gentiles fuisse inexcu-
sabiies, utique quoad peccata contra legem
naturas, significat nihilominus ob eam causam
relictos fuisse sine sufficientibus auxiliis, et
traditos fuisse in reprobum sensum.
3. Assertio affirmans et vera prohatur. —
Ex Theologis. — Nihilominus dicendum est
Deum, quantum est ex se, omnibus adultis,
etiam reprobis, dare vel offerre auxilia suffi-
cientia ad salutem. Ita docent communiter
Scholastici : divus Thomas, 3 contra gent.,
capite 159, et quast. 14 de Verit., artic. 11 ,
ad 1 ; Bonavent. 2, d. 28, art. 4, qusest. 3,
ad 1; ubi idem sentit Albert., art. 1, ad 4; et
Alensis, 3 part., qusest. 69, membro 3, art. 1;
et optime Scot. in 1. d. 47. q. unic, ad 1 ;
et ibi Hervaeus, qusest. 2, art. 1; Richard.,
art. 1, qusest. 1; Gabr., quaest. 1, et alii com-
muniter ibidem; Sot., lib. 2 de Nat. et grat.,
cap. 18; Vega, lib. 13 in Trid., cap. 13; Bel-
larm., lib. 2 de Grat. et lib. arb.; late Valent.,
tom. 2, disp. 8, quaest. 3, punct. 4. Prius au-
tem quam assertionem probemus, oportet il-
lam exponere. Dixi enim dare vel offerre, quia
auxilium sufficiens proprie non datur, nisi
quando homo vocatur, excitatur, aut ahquo
simili dono in ipso recepto praevenitur; non
est autem necesse ut omnes omnino homi-
nes hoc modo recipiant in se auxilium pro-
prium gratiee, possunt enim multi illud im-
pedire, ut infra videbimus. Et ideo non dixi
absolute dare omnibus, sed dare, vel offerre,
quia Deus paratus est dare omnibus, et de fac-
to dat si per hominem fortasse non stet ; et
simili modo, licet Deus paratus sit ad dandum
omnibus auxilium proxime sufficiens ad salu-
tem , non tamen omnibus actu dat illud , sed
tantum remotum, et quia illo non bene utun-
tur, non dat proximum, licet de se illud offe-
rat. Et ita deauxilio sufficiente, sive proxime,
sive remote, inteUigenda est assertio, cum iUa
tamen limitatione, Si per eos non stet , vel,
quod perinde est, sub illa disjunctione, quod
omnibus datur, vei offertur.
CAP. VIIT. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS DETUR OMNIBUS ABULTIS, ETC.
299
■4. Prolatur ex sacra Scriptura 1 Tiwioth.,
cap. 2 citat. — Sic ergo explicata, conclusio
probatur ex illo celebri loco I Timoth. 2 : Deus
milt onmes Jwmines salvos fieri. Nam legitima
expositio est ut de omnibus liominibus simpli-
citer et sine limitatione intelligatur, et con-
sequenter non de vokmtate consequentCj et
omnino absohita^ sed de antecedente^ et ali-
quo modo conditionem includente, debet in-
telligi, quia prior voluntas non stat cum dam-
natione reproborum, et posterior sufficit ut
Deus, quantum ex se est, velit omnes salvare,
et ut ex vi talis voluntatis omnibus offerat
sufficientia auxilia ad salutem consequendam.
Atque ita exposuit Damascenus locum illum,
lib. 4 de Fide, cap. 29, in fine; Ambrosius,
lib. 2 de Paradis., cap. 8; Irenoeus, lib. 4,
cap. 22; Augustinus et Prosper, locis infra
citandis, idemque in dicto loco de Prsedestina-
tione late declaravi , et ex contextu et Patri-
bus late ostendi. Ut vero amplius confirmetur,
adverto duobus modis posse intelligi , voluisse
Deum ex seternitate omnes homines salvare :
uno modo, primaria voluntate, quse intelliga-
tur in eo fuisse priusquam humanffi naturas ge-
neralem lapsum praevidisset, et hoc modo faoile
intelligitur habuisse Deum illam voluntatem
erga omnes homines, et ex vi illius omnibus
providisse media ad salutem consequendam
necessaria ; nam omnibus, quantum in se est,
contulit originalem justitiam in primo paren-
te, qui, tanquam totius generis caput, pi'o
omnibus posteris illam accepit, cum auxiliis
sufficientibus ad illam conservandam, si velit ;
ergo, secundum illam voluntatem et provi-
dentiam antecedentem ( ut sic dicam ) lapsum
humanae naturee, omnes salvare Deus voluit,
ct sufficientia media omnibus obtulit, et suo
modo dedit; sicut etiam omnes Angelos sal-
vare voluit, et sine ulla dubitatione omnibus
sufficientissima media et auxilia preebuit, licet
multi male eis usi fuerint, quod certe Deus
non ignoravit , et secreto judicio permisit. Et
ratio omnibus communis est, quia utramque
naturam, Angelicam et humanam , Deus pro-
pter supernaturalem beatitudinem consequen-
dam creavit, et ideo ad ejusdem provideutiam
pertinuit utramque per sufficientia media ad
eum finem dirigere , quse providentia illam
voluntatem salvandi omnes, quantum in se
est, supponit; hic autem sensus nobis non
sufficit, quia loquimur de hominibus, prout
nuDC existunt, et per divinam providentiam
ad seternam salutem, non obstante primi ho-
minis lapsu, ordinautur.
5. Confirmatur, et vox vult Deus expenditur.
— Ita explicavit sanctus Prosper. — Alio ergo
modo intelligenda sunt illa verba Pauli de
omnibus lapsis, et prout nunc ex vitiata radice
nascuntur, qui sensus sine dubio est intentus a
Paulo. Primo, quia necessarius est ut ratio
ejus sit efficax ; obsecraverat enim rogare pro
omnibus hominibus , utique mortalibus et
peccato infectis, prout nunc existi.mt, et ra-
tionem reddens adjungit : Hoc enim lonum
est et acceptum coram Salvatore nostro Deo,
qui omnes homines mlt saltos fieri ; ergo ne-
cesse est ut de eisdcm hominibus hoc intelli-
gat, pro quibus orandum esse dixerat, et ideo
non sine mysterio nomine Salvatoris et verbo
salvandi usus est, ut denotaret, non obstan-
tibus peccatis, orandum esse pro omnibus,
quia omnes Deus salvare vult ; imo etiam ad-
didit : IJt ad agnitionem veritatis venire, quo
indicavit etiam infideles omnes sub ea dis-
tributione comprehendi, quia illos etiam Deus
vult illuminare et salvare. Secundo , hoc
maxime confirmat alia ratio ab eodem Paulo
subjuncta : ZJnus enim Deus, unus et mediator
Dei et hominum, homo Christus Jesus, qui de-
dit redemptionem semetipsum pro omnibus, ac
si diceret : Sicut unus est Deus, qui omnes ho-
mines ad beatitudinem ordinavit, ita est unus
et idem Deus , qui eosdem homines a se per
peccatum aversos, et ab illa felicitate extorres,
salvare voluit, et unum mediatorem illis de-
dit, qui semetipsum in redemptionem pro om-
nibus daret, pro omnibus moriendo; non est
autem Christus mortuus pro innocentibus, sed
pro hominibus lapsis; nam ut idem Paulus
ait 2 Corinth. 5 : Si unus pro omnibus mor-
tims est , ergo omnes mortui sunt , et pro om-
nihis mortuus est Christiis ; ipse enim est (ait
Joan., 1 can., c. 'Hi) propitiatio pro peccatis nos-
tris, non pro nostris autem tantum, sed etiam
pro totius mundi ; ergo sicut omnes homines
lapsos redemit Christus, ita etiam omnes voluit
salvare Deus; nam ex illa voluntate univer-
salem redemptionem omnibus dedit; ergo ex
eadem omnibus, quantum in se est, sufficien-
tia media et auxilia salutis providet et confert.
Nam Ghristi redemptio, sicut pro quibusdam
est effieax , ita pro omnibus est sufficiens ; ac
subinde omnibus meruit sufficientia media, et
pro omuibus Deum placavit, ut, non obstan-
tibus peccatis , eis necessaria salutis subsidia,
quantum in se est, non deneget. Et hunc sen-
sum etiam confirmat verbum de prcesenti vuU,
quia si post lapsum naturse non habuisset Deus
voluntatem salvandi omnes homines, non q11's
300 LIB. lY. DE AUXILIO GR.^Tl
stante illo lapsu, licet antea liabuisset volun-
tatem salvandi omnes liomines , si in statu
justitiee originalis permansissent^ non posset
dici nunc velle salvare omnes^ quia jam, ut
more no.stro loquamur^ illam priorem volun-
tatem mutasset , id est , mutatis rebus ab illa
destitisset ; non autem ita (ait Paulus), sed
non obstante peccato^ nuuc etiam vult omnes
salvare, et adagnitionem veritatis venire; sub
quibus verbis videtur media salutis sufficien-
tia^ tanquam in radice, comprehendisse ; nam
qui vult salutem^ consequenter vult sufficien-
tia salutis auxilia praebere. Atque in hunc fere
modum explicat late locum ilhim Prosper,
hb. de Vocat. gent., cap. 12 , ahas A, ubi ver-
ba PauH tractare incipit, et hanc partem pro-
sequitur hb. 2, cap. 1 , 5, 7 et 8 , ahas 2, 19,
23 et 25 ; et in hoc ultimo loco dicit ex bene-
ficiis Dei monstrari voluntatem quam habei
salvandi homines, utique a posteriori ; dat
enim omnibus sufficientia auxilia, quorum
causa est ipsa vohmtas; et ideo a priori ex vo-
luntate illa Dei assertionem nostram demon-
stramus. Eamdem expositionem habet ad se-
cundam objectionem Vincentiij et ad octavam
Gallorum, ubi etiam ait non esse dicendum
Deum tantum voluisse salvare pragdestinatos,
sed vohiisse salvare omnes ; vohmtatis autem
suaa propositum in sohs praedestinatis imple-
visse.
6. Alter locus sancti Pauli \ Tim., cap. A,
pro eadem re expenditiir, tum ex TheopJiy-
lacto, tum ex sanctis Augustino et Fulgentio.
— Cui consonat illud 1 Timoth. 4 : Speramus
in Deum tivum, qui est sahator hominum om-
nium, maxime fidelium, omnium quidem suffi-
cienter, maxime vero, id est, efficaciter, fide-
Hum, utique in fide viva ambulantium et
perseverantium ; unde Theophylact. ibi : Om-
nes quidem vult salvos fieri, majorem tamen
diligentiam (id est, providentiam) erga fideles
ostendit; nec aha certe videtur fuisse mens
D. Augustini; simphciter enim intehexit Deum
vehe omnes homines lapsos in Adamo salvare
per Christum, ut cap. 18 ostendemus, exHbro
de Spirit. et htter., cap. 33, ubi hac ratione
dicit infideles contra vohmtatem Dei facere,
cum nobmt credere, cum vohintas Dei sit sal-
vandiillos omnes, quantum est ex se; ad ma-
jofem autem abuudantiam , et suje doctrinse
defensionem , voluit in aUis locis exphcare
quomodo verba PauU, etiam de voluntate efB-
caci et consequente intellecta, veram inter-
pretationem habere possent, quamvis revera,
absolute loquendo, necessaria non sit; et ad
JE SUFFICIENTE ET EFFICACI.
eumdem modum exponendus est Fulgentius.
Nam licet in illo cap. 31 nimium iUi exposi-
tioni insistere videatur, tamen cap. 29 mode-
ratius loquitur, ubi significat Pelagianos ita
verba Pauh interpretatos esse, ut sentirent
Deum non aliter vehe salvare electos , quam
reliquos ; unde, ait, hanc Dei vohmtatem sicut
in vasis misericordite , sic et in vasis irse acci-
piendam existimant , et in fine concludit :
Proinde hi qui voluntatem Dei , qua omnes ho-
mines vult salvos fieri, aqualem circa redimen-
dos et damnandos existimant, cum interrogati
fuerint cur velit Deus oonnes homines salvos
fieri, nec tamen omnes salvi faciant, quid re-
spondelunt? Ubi non sohim non negat, sed po-
tius supponere videtur Deum velle omnes ho-
mines salvos facere ; sed addit non sequahter
omnes, nam quosdam vult salvare absoluta et
efficaci vohmtate ; qui etiam suo modo*sunt
omnes, quia in efiectu nuUus salvatur, nisi
quos Deus isto modo vult salvare ; et volunta-
tem Dei ait esse principium omnis gratise ,
quod etiam cura proportione verum est, nam
in electis est principium gratise efficacis, in
aUis sufficientis.
7. Eadem expositio ex aliis Bcripturce locis
confirmatur. — Item ex sancto Irenceo , Ori-
gene et Crregorio. — Et juxta dictam exposi-
tionem etiam veritatem hanc confirmant alia
sacrse Scripturse loca , quibus universaUs re-
demptio Ghristi comprobatur, ut ex iUo Psal.
129 : Apud Dominum misericordia, et copiosa
apud eum redemptio, quem exponens Paulus, 1
Corinth. 15, ait : Sicut in Adamo omnes mo-
riuntur,itaetin Christo omnes viviflcabuntur ;
et apertius 2 Corinth. 5 : Si unus pro omnibus
mortuus, ergo omnes mortui sunt, et pro om-
nihus mortuus est Christus ; Rom. 5 : Non sicut
delictum, ita et do?ium; si enim unius delicto
multi mortui sunt, multo magis gratia Dei, et
donum in gratia tmius hominis lesu Christi
171 plures abundavit ; unde infra conchidit :
Igitur sicut per imius delictum in omnes
homines in condemnationem, sic et per unius
justitiam in omnes homines in justificatio-
nem vitce. At vero per Adee peccatnm om-
nes omuino homines lapsi sunt ; ergo per
Christum omnes suut justificati; saUem quoad
sufficientiam , quantum est ex parte Dei,
omues reconciUati sunt; omnibus ergo parata
sunt propter Christum sufficieutia auxiUa ,
quibus salvari possint ; nam, ut dicitur ad
Coloss. 1 : In ipso complacuit omnem plenitu-
dinem inhabitare, et per eimi reconciliare om-
nia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis
GAP. VIII. UTRUM AUXILIUM SUFFICIENS DETUR OMNIBUS ADULTiS, ETC.
30i
ejiis, sive quce in ccelis, sivequa; in terris sunt ;
iu oap. 2 ad Colossenses, ad omnes loquens
ait : Bt vos cum mortid essetis in delictis, et
prceptitio carnis vestrcv, convivificavit ciim il-
lo, donans vohis omnia delicta, delens q%od ad-
•cers%is nos erat, chirograpMm decreti, affigens
illudcruci; ac tandem adEplies. 1 : Utnotum
faceret noiis Sacramentum voluntatis suce se-
C2mdum heneplacitum ejus, quod proposuit in
eo in dispensatione plenitudinis temporumins-
taurare omnia in Christo ; et infinita similia
iu Scripturis inveniuntur, quibus aperte doce-
mur omnes homines assecutos esse in Ghristo
remissionem peccatorum, et divinam recon-
cihationem. Unde cum non omnes in effectu
iUam obtineant;, necesse est ut saltem suf-
ficienter, et quantum est ex parte Dei illam
consequantur, quod verum esse non potest
nisi omnes aliquo modo auxiha sufficientia
ad salutem reciperent^ quae ratio locupletari
potest ex Ireneeo^ hb. 5^ cap. 17 , et Origen.,
homiL 20 in Numer., et Greg.^ hb. 33 iVIoraL,
cap. 14 ; unde hoc etiam confirmant testi-
monia supra adducta, ad probandum auxihum
sufficiens ; quia omnibus hominibus pereun-
tibus attribuitur quod salvi non fiant : non
posset autem hoc attribui eis, nisi haberent
in manu sua omnia necessaria auxilia , ut
cap. 2 ostendimus : ergohaec dantur omnibus,
et in capitibus sequentibus , ad particulares
hominum status descendendo^ id amplius ex
Scriptura confirmabimus.
8. Prolatur assertio ratione. — Ratio autem
hujus veritatis^ cum totum hoc negotium hu-
manse salutis ex supernaturali gratia pendeat,,
eisdem testimoniis ac principiis revelatis su-
menda est ; habemus enim ex Scriptura Deum
creasse homines propter felicitatem spternam,
ex quo principio aperte sequitur debuisse illis
dare sufficientia auxiha ad illam cousequen-
dam; quse ratio non minus procedit post pec-
catum primi hominis, quam antea, quia etiam
post illum lapsum noluit Deus naturam hu-
manam iha beatitudine privare ; sed m hoc
etiam statu naturee lapsa vohut omnes homi-
nes ad eumdem finem multiplicare^ et in via
ad eamdem beatitudinem constituere, et ab
hac ordinatione et a statu viatoris neminem
excepit ; ergo ratio sapientis providentiae pos-
tulabat ut omnibus sufficientia media provi-
deret. Pneterea hujus providentieeevidens ar-
gumentum sumitur ex Ghristi redemptione;, ut
diximus ; docet enim fides Deum voluisse re-
dimere omnes homines lapsos^ et per Christi
mortem illam redemptionem consummatam
esse; ergo hinc recte colhgimus Ghristum om-
uibus meruisse omnia necessaria auxilia qui-
bus salutem consequi possent ; ergo liiuc inde
optime infertur omnibus dari aliquo modo.
Probatur consequentia^ quia ihud meritum est
efficax, et de rigore justitifH, et ideo, iho sup-
posito, non posset Deus juste debitum prae-
mium illi non conferre.
9. Instantice respondetur. — Dices : hoG ar-
gumento probaretur omnes etiam esse cum
efFectu salvandos, propter Christum. Respon-
detur negando sequelam, quia non hoc meruit
Christus, nec ad hoc obtulit Claristus sua meri-
ta respectu omnium, sed tantum respectu elec-
torum, quibus juxta Patris agnitam voluntatem
auxiha simpliciter efficacia dari voluit, et pro
illis impetrandis merita sua in particulari ob-
tulit. Caeteris vero auxilia sufficientia prome-
ruit^ et ut essent efficacia, si ipsi vellent^ vel
non resisterent. Tandem rationes congruentes
hujus providentise ex multis attributis divinis
desumi possent, nam iraprimis valde consenta-
neum est divince bonitati^ ut nullum a partici-
patione suse gratia ex se repellat.et ut nerainem
deserat, nisi prjus deseratur ab ipso. Deinde est
etiam divinse misericordiee decentissimum, ut
neminem a participatione redemptionis et re-
missione peccati ex parte sua excludat. Prsete-
rea, si respectum ad Ghristum et ejus passionem
consideremus, est illi hoc ex justitia debitum.
Denique est valde consentaneum providentise
generali, et quasi legali, et distributivae justi-
tise, ut a participatione pra^mii generaliter om-
nibuspropositietmedecinae omnibus sufficien-
tis et superabundantis, neminem ex se repel-
lat, sed potius omnibus sufficienter provideat.
10. RespondetuT ad rationem duUtandi. —
Ad primam igitur dubitandi rationem, respon-
sum jam est, assumptum esse falsum ; nam
Deus, quantum est ex se, omnes salvare vult et
cupit : nec Augustinus hoc negat, licet verba
Apostoli interdum aliter interpretetur, ut jam
diximus ; nec ob illam interpretationem Au-
gustini doctrina hgec iu se incerta redditur;
tum quia non nititur solum illis verbis Pauli,
sed etiam aliis firmissirais fidei fundamentis ;
tum etiam quia iicet Augustinus addat alios
sensus, nou intendit hunc excludere , quem
aliis locis tradit, sicut etiam Prosper, raagnus
Augustini discipulus, et acerrimus ejus defeu-
sor, eum iuterpretatus est ; alter a vero diih-
cultas, quse per modum replicas ibi proponi-
tur^ postulat modum hujus sutficientis auxihi,
prsesertim in infidehbus, quem in sequentibus
capitibus fuse tractabimus.
302
LIB. IV. DE AUXiLIO GRATI
CAPUT IX.
AN ET QTJOMODO FIDELIBUS SEMEL JDSTIFIGATIS,
QUI TANDEM NON SALVANTUR, DETUR AUXILIUM
SUFFICIENS AD SALUTEM ^TERNAM.
Ut veritas quara in capite prcecedenti tradi-
dimiis magis comprehendatur, et dilficultates
circa illam occurrentes proponantur et expli-
centur, operae pretium erit ab illa generalitate
hominum ad varios illorum ordines descen-
dere, et quomodo singulis sufficientia auxilia
conferantur exponere. Non tractamus autem
de hominibus electis, seu prsedestinatis, quia
illis non solum sufficiens^ sed etiam efficax
auxilium datur, ut cum eSectu salventur ; et
quamvis interdum auxilia tantum sufficientia
illis conferantur, ut supra dixi, tunc non ad-
juvantur proprie ut prasdestinati, sed secun-
dum providentise rationem, ideoque, quoad
illam partem, eadem est ratio de illis quse de
aliis, qui non salvantur, ac proinde quse de
his dixerimus poterunt ad eos accommodari.
Reliquos autem homines, qui non salvan-
tur, in tres ordines distinguimus ; quidam
enim sunt justi ad tempus, et interdum multo
vitse tempore, et tandem damnantur ; alii sunt
peccatores fidem habentes, qui vel raro, vel
nunquam in setate adulta justificantur; alii
denique sunt infideles, qui uunquam veram
fidem consequuntur , inter quos etiam esse
possunt varii gradus, ut postea videbimus.
1. De quilus justificatis sit hic sermo ? — In
hoc vero capite, solum de justis temporalibus
(ut sic dicam) breviter dicendum est; isti au-
tem si considerentur ut justi sunt, non soium
sufflciens, sed etiam efficax gratise auxilium
recipiunt, ut constat, et ideo de illis sub hac
consideratioue non tractamus : ut autem in
gratia non perseverant, clarum est auxiUum
efficax non recipere, et ideo merito quaaritur
an et quomodo auxilium sufficiens ad salutem
recipiunt : nam seterna salus sine perseveran-
tia obtineri non potest ; his autem non datur
perseverantia ; ergo non datur aliquid ad sa-
lutem seternam consequendam necessarium ;
ergo non datur auxilium sufficiens. Dices :
quamvis perseverantia illis non detur, oflertur,
quantum est ex parte Dei, et ita ad illam acci-
piunt auxilium sufficiens. Sed contra, quia
perseverantioe donum ita est singulare pree-
destinato, ut neque Deus aUis illud dare vo-
hierit, neque aUquis possit illud a Deo mereri
vel impetrare, et quo illud consequatur ali-
M SUFFICIENTE ET EFFICACI.
quid facere ; ergo nec ex parte Dei dattir, nec
in potestate hominis est constitutum , ac
proinde non datur istis ad perseverandum
auiilium sufficiens : quas objectiones fecerunt
olim rontra Augustinum Semipelagiani, con-
tendentes ex illius doctrina sequi, magnam
partem justorum et Sanctorum ideo non sal-
vari, quia nec perseverantiam Iiabent, nec
habere possunt, quoniam illis a Deo denegata
est, quia non sunt per gratiam a massa per-
ditionis discreti, ut ssepius refert Prosper in
objectionibus Gallorum, 3 , 7 et 12, et in ob-
jectionibus Vincent., 7, 8, 9 et 12.
2. Omnes justificati, licet non sint prcedes-
tinati, Jialent gratiam sufficientem ad salu-
tem. — Prolatur assertio ea sacra Scriptura.
— Nihilominus dicendum est omnes justos ,
etiamsi prsedestinati non sint , habere auxi-
lium sufficiens ad salutem seternam conse-
quendam, perseverando utique in justitia us-
que ad mortem, si velint, sicut velle possunt.
Probatur primo ex Scriptura, Proverb. 3 : In
omnihus tiis tuis cogita illum, et ipse diriget
gressus tuos , quse directio maxime ad perse-
verandum necessaria est , et de se sufficiens :
hsec autem promittitur cogitanti Deum assi-
due, et in suis actionibus auxilium ejus postu-
lanti : est ergo hoc in hominis justi potestate ;
non enim Spiritus Sanctus consulit aut prseci-
pit nisi quod possibile est : unde inferius sub-
dit Sapiens : Ne pazeas repentino terrore, et
irruentes tidi potentias impiorum; Dominus
enim erit in latere tuo, et cicstodiet pedem tuum
ne capiaris. Quag promissio nou solum prsedes-
tinatis fit, sed omnibus, et prajsertim justis, et
hoc egregie confirmant verba Sarse, Tobise 3 :
IToc habet pro certo omnis qui te colit, quod,
mta ejus, si in probatlone fuerit, coronaUtur ;
si autem in tribulatione fiierit , liberabitur.
Quod non solum de liberatione a tribulatione
et poena temporali, sed maxime de liberatione
aculpa, aut victoria tentationum, intelligitur,-
non enim coronabitur qui temporalia mala
superat, sed qui tentationes peccatorum vin-
cit ; ergo est in potestate justorum colentium
Deum, hsec victoria : hsec autem est perseve-
rantia ; ergo ipsa etiam est in ipsorum potes-
tate et lihertate, quam sine auxilio sufficiente
habere non possunt.
3.Hanc denique potestatem et auxilium suf-
ficiens quamplures Spiritus Sancti voces osten-
dunt, quibus justi non solum ad perseveran-
dum, sed etiam ad crescendum in gratia usque
ad mortem excitantur: Ecclesiastici 8 : Ne te-
rearis usque ad mortem Justificari ; Apocalyp.
CAP. IX. AN ET QUOMODO FIDELIBUS SEJIEL JUSTIFICATIS, ETC.
303
3 : Qtd jttstus est justificetiir adhic ; et ad
Rom. 6 : Exliibete memlra testra servire jus-
titice in sanctificatione, etc. ; i Corinth. 40 :
Qui se existimat stare, xideat ne cadat ; et ut
ostendat hoc esse in ejus potestate, subjimgit :
Fidelis JDeus, qui non patietur xos tentari su-
'pra id quod potestis , sedfaciet cum tentatione
proventum, ut possitis sustinere. Dat ergo Deus
justificatis sufficiens auxiUum ut nou cadant;
ergo ut perseverent; nam, qui non cadit^ per-
severat ; et ad Ephes. 6 : Induite vos armatu-
ram fidei, ut possitis stare adtersus insidias
diaholi; fidei, iuquam, vivse, nam mortua non
sufficit ad resistendum diabolo perseveranter.
sicut inferius subdit : Propterea accipite ar-
maturam Dei, ut possitis resistere in diemalo,
et in omnibus perfecti stare. Datur ergo justis
auxilium sufficiens ad hoc perficiendum ; qui
autem hoc praistiterit, sine dubio salvabitur ;
et similia Scripturse testimonia passim occur-
runt.
4. Ex Conciliis Arausicano, Trident., etc. —
Secundo, traditur aperte heec veritas a Conci-
liis: Milev., cap. 3, definiente gratiam Dei, in
qua justificamur, non ad solam remissionem
peccatorum valere, quse jam commissa sunt,
sed etiam ad adjutorium;, ut non committantur.
Dat ergo gratia adjutorium sufficiens ad non
peccandum in posterum, et hoc est sufficiens
ad seternam salutem consequendam ; et Arau-
sic, cap. 25, his verbis : Hoc secundum fidem
Catholicam credimus , quod, accepta per Baptis-
mum gratia, omnes baptizati, Christo mxilian-
te et cooperante, omnia quce ad salutem perti-
nent, possunt et debent, si fideliter laborare ve-
lint, adimplere, quibus verbis aperte describit
auxilium sufficiens ; et quod de baptizatis di-
cit, habet eamdem rationem in omnibus jus-
tis, quocumque tempore aut modo justificati
fuerint; quod etiam testatur Concilium Trid.,
sess. 6, cap. 11, ubi prius damnat dicentes,
homini justificato impossibile esse servare prce-
cepta quibus obligatur ; deinde declarat hanc
potestatem : Quia Deus jubendo monet facere
quod possis, et petere quod non possis, et adju-
vat ut possis ; et paulo inferius : Qui sunt filii
Dei, Christum diligunt ; qui autem diligunt
eum, iit ipsemet testatur, servant sermonem
ejus, quod utiqtie cum divino auxilio prcestare
possunt. Qui autem possunt servare mandata,
possimt etiam in gratia perseverare, imo etiam
et proficere, ut paulo post idem Coneilium ad-
jungit ; et eamdem rationem supra traditam
reddit : Quia Deus neminem deserit, nisi prius
deseratur ab ipso; idemque repctit agens de
perseverantia, cap. 17, quem locum etiam su-
pra explicavi : eamdemque doctrinam sub
anathemate definit canon. 18 et 22.
5. Ex patribus, sancto Augicstino, Prospero,
Leo7ie, etc. — Tertio, potest hsec veritas testi-
monio Patrum confirmari. Augustinus enim,
lib. de Nat. et grat., cap. 26, docct, cum Deus
justificat impium, sanare agrotum, et dare vi-
res ut possit perfecte operari, nec deserere il-
him nisi ab i[>so deseratur; etreddit rationem,
quia, licethomo sanetur, si non juvetur, non
poterit servare mandata, seu pietatis opera
exercere, in quo tacite supponit necessarium
esse ut possit, et consequenter ut habeat auxi-
hum sufficiens quo possit; quia nimirum,
juxta aham regulam ejusdem Augustini, hb.
de Corrept. et grat., cap. 11 et 12, si justo
non daretur auxilium quo possit tentationem
vincere et perseverare , non ei imputaretur,
etiamsi cadat vel non perseveret, sed Deo po-
tius esset tribuendum, quod est absurdissi-
mum, ut idem Augustinus docet lib. 2 de
Peccat. merit., cap. 47, et juxta hsec verba
Augustini refellit objectionem, vel potius ca-
himniam Semipelagianorum ; Prosper ad ter-
tiam, septimam et duodecimam objectionem
Gallorum, et septimam, octavam, nonam et
duodecimam Vincentii, eamdem veritatem
confirmat, quod justis non denegantur auxi-
ha sufficientia ad perseverandum ; Fulgent.,
Hb. 1 ad Monim., cap. 28, valde commendat
dictum illud Augustini : Ut homines non ad-
juventur, in ipsis causaest, non in Deo ; et
quod nullius hominis lapsus causa sit in Deum
referenda. Uude cum Augustino sentit per
Deum non stare quominus justus perseveret^
ac proinde justis semper dari auxihum suffi-
ciens ad sahitem. Hinc etiam dixit Leo Papa,
sermone 4 6 de passione : Jugiter admonemur
nt dona gratia? Dei negligenier non habeamus ;
juste nobis instat pnecepto, qui prcecurrit au-
xilio, et benigne incitat ad obedientiam, qui
dticit ad gloriam, quse verba maxime in jus-
tificatis locum habent, et sufficientem gra-
tiam, qua possint ad gloriam per obedientiam
preeceptorum pervenire, evidenter ostendunt,
Idemque confirmant verba Chrysostomi, ho-
mil . 1 6 ad Hebr. : Habemus cooperatorem et ad-
jutorem Deum, tantum velimus, etc. Si vero
dormierimus, et stertentes speremus intrarc in
ccelum, quando poterimics hcereditatem cceles-
tem apprehendere, Est igitur hoc in justorum
potestate, eisque Deus non deest.
6. Probatur assertio rationibus. — Nec
excitantia, nec adjuvantia auxilia desunt jus-
304
LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
tis ex parte Dei. — Ratione tandem declaratur
hsec veritas. Nam imprimis gratia sanctificans^
cum suis donis et virtutibus infusis, de se po-
tens est ad bene operandum, et ad vincenda
peccata : hanc autem gratiam Jiabent omnes
justi ; ergo ex hac parte sufficientiam habent.
Ahunde vero huic gratise debentur auxilia ac-
tualia necessaria ad opera sahitis, et maxime ad
illa quee ad salutem sunt necessaria. Duphoia
enim sunt hsec auxiha, excitantia et adjuvan-
tia, ad quai reducuntur omnia, ut supra visum
est : neutra autem desunt iustis ex parte Dei ;
quod imprimis probatur de auxihis adjuvanti-
bu3, quia justi non indigent novis auxihis, seu
gratiis adjuvautibus in actu primo, quia per
habitum ipsum sufficientissime juvantur; indi-
gent autem auxiho Dei adjuvantis iu actu se-
cundo : hoc autem adjutorium in re ipsa non
exhibetur, nisi quando quis operatur, et ideo
non est necessarium ad auxilium sufficiens,
sed in efficaci inchiditur ahquo modo ; requi-
ritur autem ut pra^paratum et oblatum a Deo,
et hoc modo non potest deesse justis, quia
Deus de se non denegat cooperationem neces-
sariam suis causis secundis , unicuique juxta
modum et capacitatem suam; ergo maxime
iham prsebet gratiam et habitibus infusis, et
homini justo ratione iUorum, ut in sequenti
hbro latius ostendemus; ex hac ergo parte
non deest justis auxihum sufficiens.
7. De auxihis autem excitantibus, ahqui pu-
tant non esse necessaria habentibus jam sanc-
tificantem gratiam et virtutes infusas, juxta
quorum sententiam sine his auxiliis habent
justi sufficiens auxihum. Alii volunt sufficere
alia auxiha excitantia, quse in mentibus fide-
hum insurgere possunt ex objectis externis,
quee Deus per gratiam suam providet, ad fide-
hum mentes excitandas, ut sunt verbum Dei
prsedicatum vel scriptum, exempla sanctorum,
divina beneficia quotidiana, supplicia, item-
que Sacramenta, vel ceremonise Ecclesise, et
simiha, quibus Deus cooperatur^ et interuam
gratiam adjungit ad excitanda corda, prseser-
tim justorum. Nam hic modus videtur de se
sufficiens, si homines justi vehnt strenue ac
diligenter his mediis uti : sed licet hoc sit ve-
rum, addeudum est, in omni occasioue et op-
portunitatc gravis tentationis et pericuh, aut
hcet externa ^media fortasse desint_, ut potest
accidere, Deum tamen nunquam deesse justo,
quin interius ejus mentem sufficienter excitet,
quantum necesso est ad prsesentem occasio-
nem mah, seu lapsussuperandam. Hanc enim
Dei promissiouem habemus ex verbis Pauh :
Fidelis Deus, qui non patietur vos tentari ultra
id (piod potestis ; vel ergo moderabit tentatio-
nem, vel excitabit justum, quautum sufficiat,
ut nemo possit dicere: Per Deum alest, ut Ec-
clesiastici 15, quia, ut dicitur Proverb. 3 : Do-
minus erit in latere tuo ne capiaris. Denique
lioc est valde consentaneum divinae providen-
tiae , quam prsesertim amicis suis promisit.
Adde hoc genus auxilii sufficientis ad servan-
da singula praecepta, non tantum justistribui,
sed etiam peccatoribus, ut iufra videbimus,
alias non peccarent transgrediendo prsece-
ptum.
8. Homo naturaliter oUitus , vel usu rafioni
impeditus, cum occurrit ohligatio prcecepti, nec
peccat, nec Deus tenetur illum excitare ad
advertentiam. — Ut autem hoc generaliter
intelligatur, advertendum est in hujusmodi
opportuuitate, in qua occurrit obligatio prae-
cepti, necessarium imprimis esse ut homo
sciat et advertat, vel naturaliter advertere
possit, se habere tale praeceptum, et hic et
nunc ipsum obligare. Nam si homo omuino
hoc nou cousideret, sed naturaliter oblitus sit,
quamvis omittat^ non peccabit, ut constat, et
ideo necessarium non est ut tunc excitetur,
nec pertinet ad providentiam gratiee suffi-
cientis ut Deus semper moneat ad hujusmodi
considerationem, vel adverteutiam pro illo
lempore, ut experimento constat : et ratio
est, quia tunc cessat periculum culpse, pro-
pter quam vitandam est necessarium illud
auxilium ; similiter necessarium non est ut in
tah occasione, in qua, de vitaudo actu prohi-
bito agitur, homo sit compos sui^ et ratione
utens, nam si adeo perturbetur usus rationis,
ut libertatis etiam usus impediatur, jam pro
tunc non est homo in statu peccandi, vel bene
moraliter operandi, ut constat ; et ideo non
est etiam necessarium ut nova gratia suffi-
ciens pro tunc conferatur, quia cessat ueces-
sitas, ut dcclaratum est. At vero quando
ratio est apta ad deliberandum^ cum neces-
saria advertentia ad prsesentem occasiouem
et obligationem servandi preeceptum, tunc
dicimus nunquam deesse actuale auxilium
necessarium, quia sine illo excusaretur homo
a peccato, etiamsi caderet, vel non servaret
preeceptum : homo autem, prsesertim justus,
sic ratione utens, nunquam excusatur ex eo
capite quod desit iUi Deus, ut probant testi-
monia adducta. Verum est tamen hoc auxi-
lium ad servandum preeceptum, vel non ce-
deudum tentationi, non semper dari immedia-
te sufficiens ad totum effectum, sed mediante
CAP. X. AN ET QUOMODO FIDELIBUS PECCATOIllBUS SEMPER, ETG.
303
oratione, ad quam proxime excitatur homo,
quia vult Deus hominemj hoc modo, et Deum
honorare^ et amplius cooperari ; et ideo dixe-
runt Augustinus et Concilium Tridentiuum :
Julendo monet facere quod possis, et petere
quod non possis, et hoc taudem modo suffi-
ciens auxiUum ad perseverandum confert.
9, Datur actu gratia sufftciens in occasio-
nihus prcesentihus, lyro futuris offertur a Deo.
— Et ita etiam expeditur difficultas, quae hic
oriri potest in homine lapso ex parte concu-
piscentise, et corporis mortalis impedimentis,
quse difficillimam reddunt boni operandi per-
severantiam. Nam etiam ex hac parte non
deest justis auxilium sufficiens, quia haec per-
severantia, non tota simul occurrit, sed succes-
sive, et per singulos actus, et occasiones ser-
vandi praecepta, seu non peccandi ; ergo ut ex
parte Dei detur^ vel offeratur justo hoc auxi-
Hum sufficiens, satis est quod per singulas
etiam occasiones non desit tale auxilium : os-
teusum est autem quomodo detur in singulis ;
ergo simphciter datur vel offertur pro omni-
hus et pro tota perseverantia et salute. Dico
autem datiir, vel offertur, quia in occasioni-
bus jam existentibus et prsesentibus, actu
etiam et iu prsesenti datur : pro futuris au-
tem offertur, quantum est ex parte Dei. Quod
in usu seu praxi, ut ita dicam, sie potest ex-
pHcari. Nam postquam homo justificatus est,
non perdit justitiam, nisi peccando mortahter
contra ahquod prseceptum ; unde quandiu
non occurrit praiceptum affirmativum pro
tunc obhgans, nec morahs occasio peccandi
contra prseceptum negativum, facile potest
justus necessaria ad perseverandum tunc fa-
cere per gratiam quam habet ; cum primum
autem occurit occasio servandi prseceptum, vel
peccandi mortaUter, tunc pro illo definito
tempore, non deest illi auxiHum internum
sufficiens ad bene operandum, ut declaratum
est, et ita tunc illi actu datur auxilium prae-
veniens, seu excitans sufficieus. Aut ergo
homo non utitur beue illo auxiho sufficiente
vel abutitur illo, vel cooperaturilh. In priori
casu, amittit gratiam, et desinit esse justus,
eique imputatur casus et perseverantiae amis-
sio, et non Deo, quia jam habuit auxihum
sufficiens a Deo. Postquam vero jam est in-
justus, privatur quidem propriis justorum
auxihis, qua; sine dubio majora suut ; quo-
modo autem postea recipiat auxilium suffl-
ciens, ad qusestionem capitis sequentis perti-
net. Si autem tahs justus in illa prima occa-
sione bene usus fuerit illo auxiUo divino, of-
VIIl,
fertur ilU auxiiium sufticiens , et forte ube-
rius pro altera occasione proxime succedente,
et illa oblata datur ei auxilium sufficiens ac-
commodatum ilU, et ita consequenter de re-
hquis usque ad finem vita? : unde fit ut,
quandiu per hominem jastum non steterit,
nunquam illi desit auxilium sufficiens ad
conservandam gratiam, et consequenter ad
a^ternam salutem consequendam.
10. Solvitur difftcultas initio proposita. —
Ad difficultatem in principio positam, patet
sohitio ex dietis. Nam aUud est accipere ac-
tualem perseverantiam , aUud accipere potes-
tatem perseverandi, seu, quod idem est, auxi-
Uum sufficiens ad perseverandum. Nam iUud
prius pertinet ad gratiam efficacem propriam
prsedestinatorum, hoc vero posterius pertinet
ad gratiam sufficientem communem omnibus;
et ideo Ucet isti reprobi non accipiant persc-
verantiam, accipiunt nihilominus perseveran-
di potestatem. Et quod non recipiant actum
perseverandi, nou est ex Deo, sed ex ipsis, ne-
que ideo non perseverant quia reprobi sunt,
sed non perseverando fiunt reprobi , ut recte
Prosper docet supra , et Fulgentius fere toto
illo 1. 2 ad Monim. Quomodo autem, hoc non
obstante, perseverantia sit speciale donum, et
in quo consistat, inferius suo loeo tractabitur.
CAPUT X.
AN ET QUOMODO FIDELIBUS PECCATORIBUS SEM-
PER, DUM YIVUNT, GRATIA SUFFIGIENS TRI-
BUATUR , QUA CONVERTI ET JUSTIFICARI POS-
SINT.
1. Fidelihus in peccato existentihus datur
gratia suffi,ciens ad pcenitentiam. — Proha-
tur assertio ex Scriptura. — Ttem ex Conci-
lio Tridentino, atque ex Sanctis Patrihus. —
Regula generalis est, fidelibus in peccato exis-
tentibus non negari auxiUum sufficiens, quo
poenitentiam fructuosam agere possint, et per
eam in gratiam redire. Heec regula satis pro-
bata videtur ex generaU principio in capite 8
demonstrato, proprie vero et in specie sumi-
tur ex omnibus ilUs Scriptura locis, in quibus
peccatores, praesertim Deum agnoscentes etin
eum credentes, ad poenitentiam vocantur, ut
est illud Ezechiel. 33 : Fili Jiominis, dic ad do-
mum Israel ; et infra : Vivo ego, dicit Domi-
mcs Deus, nolo mortem impii, sed ut converta-
tur a via sua, et vivat. Aut ergo iUa voluntas
Dei est absohita, et dat auxilium efficax, aut
est conditionata, seu antecedens, et dat sal-
20
306 LIB.
tem auxilium suffieiens
33 : Patienter agit Deus propter vos, nolens
aliquem perire, sed omnes ad pcenitentiam re-
verti; et illud Pauli Rom. 2 : Ignoras quia be-
nignitas Dei ad pcBnitentiam te adducit ; et
consonat illud Jerem. 3 : Tu fornicata es cum
amatoribus multis, tamen revertere ad me, di-
cit Dominus, et ego suscipiam te. Non euim il-
lam ad reversionem invitaretj nisi paratus es-
set ad eamdem reversionem illam juvare ; si-
miliaque sunt infinita vulgaria loca, ut Za-
char. A : Convertimini ad me ; Ecclesiast. 5 :
A^e iardes converti ad Dominum ; et Psalm. 49 :
Hodie si vocertb ejtis audieritis, quod allegans
et locupletans Paulus ad Hebr, 3^ ait : Videte,
fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor ma-
lum incredtditatis discedendi a Deo vivo .■ sed
adJiortamini vosmeiipsos fer singulos dies , do-
nec Jiodie cognominatur, iit non oldureiur quis
ex volis fallacia peccati, ubi dicens, donec Jio-
die, videtur intelligere quandiu praesens tem-
pus et vita durat, ut Ghrysostomus et alii ex-
ponunt. Veritatem etiam hanc confirmat Con-
cilium Tridentinum in sess, 6 et \A, nam lieet
expresse non utatur signo distributivo, dicens
omnibus peccatoribus dari lioc auxilium , ta-
men cum indefmite et sine limitatione gene-
ralem doctrinam tradat_, eamque confirmet al-
legatis Scripturae locis , sine ulla dubitatione
illam generaliter intelligit. Dicit ergo in sess,
6, cap. 14: Qui al accepta justificationis gra-
tia per peccatum excidermt, onirsus justiflcari
potuerunt ; et can. 29, anathemate clamnat,
qui dixerit eimi qui post Baptismum lapsus est,
non posse psr Dei gratiar/i resu,rgere. Et sess.
14, c. 1 : Quoniatn (inquit) Deus, dives in mi-
sericordia, cognovit flgmentum tiosirum, illis
etiam vitce remedium contulit, qui sese postea
(id est, post justificationem) in peccati ser-
vitutem, et damonis potestatem tradidissent ,
uliciue remedium poenitentise, de quo statim
subdit: Zicet non semper fuerit Sacramentum,
fuisse tamen universis Jiominilus, qui se mor-
tali aliquo peccato inquinassent, quovis tem-
pore ad graiiam et Jusiitiaon assequendam ne-
cessarium; et infra id confirmat verbis Ezech.
18 : Convertimini, et agite pceniientiam, etc,
quoe verba ad omnes peccatores dicta intelli-
gnntur, Patres etiam qui universaliter de om-
nibus lapsis loquuutur, ut capite sequenti vi-
debimus, a fortiori fideles peccatores compre-
hendunt, et spccialiter hoc ex professo probat
Cyprianus in libro de Lapsis. Rationes etiam
cap. 9 allatae ex voluntate Dci salvaudi homi-
nes, ct cx Christi redemptione, et ex Dei mise-
IV. DE AUXILIO GRATI^E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
Unde illud 2 Petr. ricordia et justitia, hanc regulam probant, ut
ex dicendis in duobus punctis sequentibus evi-
dentius constabit.
2. An Deus det gratiam sufficientem omni-
lus peccatorilus . — Ratio duUtandi ex Conci-
lio Tridentino. — Confirmatur ratione. — Duo
enim circa hanc regulam supersunt explican-
da : unum est, quomodo preebeat Deus lioc
auxilium omnibus peccatoribus ; aliud est ,
utrum ab hac regula exceptionem aliquam fa-
cere liceat. In priori puncto ratio dubitandi
est, quia hoc auxilium sufficiens, etiam in his
qui jam credunt, incipit ab excitante gratia,
ut aperte docet Concilium Trident. , sess. 6,
cap. 5, ubi docet exordium justificationis a
vocatione Dei sumi, et cap. 14 declarat hoc
non solum esse verum de tota prima justifica-
tioue, quse incipit ab initio fidei, sed etiam de
justificatione a peccato, post priorem justifica-
tionem atque adeo post comparatam fidem
commisso : Justificari (inquit) poiicerunt cim
excitante Deo. Et can. 3defHiit, etiam poeniten-
tiam liabei i non posse, sine prceveniente Spi-
ritus Sancti inspiratione, quae est gratia ex-
citans, ut supra diximus. Hsec autem gratia ex-
citans non datur semper omnibus peccatori-
bus, etiam fidelibus, id est, non datur omni-
bus diebus, horis et momentis, nec potest assi-
gnari certum tempus in quo detur : quando
ergo, vel quomodo datur liaec gratia suffi-
ciens ? Et declaratur augeturque difficultas,
quia vel hoc auxilium sufficiens datur semper
actu et in se, et hoc est per se incredibile : vel
tantum offertur ex parte Dei, et hoc etiam dici
non potest, quia aliquid expectaretur ex parte
iiominis, ut actu daretur ei tale auxilium,
quod repugnat, quia illud ipsum fieri non po-
test, nisi per gratiam excitantem, juxta doctri-
nam Concilii Arausicani ; ergo neutro modo
datur tale auxilium.
3. Hcec graiia non ita datur, ut semper et
coniimie insit Jwminiper aciualem gratiam ex-
ciiantem. — Prolaiur assertio. — Instaniice
respondetur. — In hoc puncto imprimis dicen-
dum est auxilium nou ita dari, ut continue ac
semper insit homini per actualem gratiam
excitantem ; hoc communiter receptum est,
ut refert et sequitur Bellarminus, lib. 2 de
Grat, et hb. arb. , cap. 6; et Molina , q. 14,
art. 13, in Goncord., disp. 9 et 10 ; videturque
manifestum^ quia gratia excitans consistit in
actibus vitalibus, qui non fiunt sine sensu et
cogitatione ipsorum : nam ad hoc ipsum dan-
tur ut excitent homiuem, ut ex dormiente fa-
ciant vigilantem et attendentem, quod non po-
CAP. X. AN ET QUOMODO FIDELIBUS PECCATORIBUS SEMPER, ETC.
test esse sine aliqua experientia talium ac-
tuum. Ex ipsamet autem experientia, constat
non omni tempore vel omnibus momentis
fieri vel percipi a peccatoribus in seipsis tales
actus ; ergo non recipiunt isto morlo semper et
continuo hanc gratiam sufficientem. Respon-
deri potest ipsos quidem peccatores semper
actu recipere has actiones ; aliis vero rebus
magis attendentes, illas non percipere, neque
sentire. At hoc incredibile est^ tum quia ipsa-
met attentio ad res alias impedit attentionem
ad hos actus gratiae^ qui sine attentione fieri
non possunt ; unde naturahter et sine mira-
culo impossibile est continue exercere hos ac-
tus, et ahis rebus et negotiis humanis atten-
dere ; maxime, quia hsec attentio semper est
vehemens, et cum magna sollicitudine, et ad
res inferiores et sensibiles quse maxime mo-
vent. Tum etiam quia si tales actus tunc dan-
tur, quando percipi non possunt, non poterunt
dici sufiicientes ad convertendum talem ho-
minem; ergo illo modo dati, non possunt dici
gratia sufBciens, imo suut inutiles, quia ho-
minem non ita movent ut atteudere faciant,
et vix ita possunt dari sine miraculo; ergo
superflue fingitur tale miraculum, seu taUs
modus providentiae per continuam et nun-
quam intermissam excitationem, quse nec sta-
tui viatoris debita est, nec modo operandi hu-
mano accommodata ; unde nec etiam justis
tribuitnr; sicut enim dormientes non excitan-
tur actu ad bonum operandum, ita etiam dum
sunt nimium intenti ahis rebus, ut studiis,
vel negotiiSj actuahter non excitantur. Deni-
que hsec continua excitatio non solum non
cognoscitur experimento, verum etiam ilh
repugnat, et alioqui divina revelatione non
habetur; cur ergo fingenda est? Minor patet,
quia nec Ecclesia id docet, nec ex Scriptura
id cohigitur ; quin potius ipsa Scriptura hos
motus non semper dari indicat; dicitur enim
Psal. 49 : Hoclie si vocem ejus audieritis, nolite
oMurare corda vestra. Nam ihe modus loquen-
di sub conditione indicat vocem Domini non
semper insonare, et Apocal. 3 dicit Deus : Ego
sto ad ostium, et pulso, qua metaphora signi-
ficatur Deum semper stare ad januam, non ta-
men semper pulsare, sicut homo prudens fa-
cere solet. Unde {ut supra dicebam) Ecclesia
saepe orat Deum ut nos excitet, et ut peccato-
res vocet ; signum ergo est non semper Deum
id actu facere.
4. Objicitur contra assertionem. — Con/lr-
matur ohjectio ecc sacra Scriptura. — Respon-
sio oppugnatur. — Contra hanc vero assertio-
307
nem objici potest ; nam sequitur peccatorem
non posse in quahbet hora ^et momento vitae
suse poeniteutiam agere, si veht, imo nec velle
posse. Consequens est falsum ; ergo, Sequela
patet, quia sine auxiho excitante peccator non
potest agere poenitentiam : ergo si in quohbet
momento non habet gratiam excitantem, nec
etiam potest in quohbet tempore agere poeni-
tentiam, cum desit ilh principium dans posse,
et sine quo non potest. Nec dici potest quod
habeat ilhid auxihum in potestate sua, quia
tale auxilium debet incipere a Deo, non ab
ipso homine ; Deus autem, ut supponitur, non
dat ihud; neque etiam potest dici quod sit pa-
ratus dare, quia tunc expectaret ab homine ut
ahquid faceret quo obtineret ilhid auxihum :
hoc autem dici non potest, quia homo non
potest moveri, aut se disponere ad hoc auxi-
lium excitans, quia tale meritum debet proce-
dere ab ipso auxiho excitante; ergoquando il-
hid actu non datur, homo est simphciter impo-
tens ad agendum poenitentiam, atque ita, si
non omnibus momentis et temporibus datur,
non potest homo omnibus temporibus agere
poenitentiam. Falsitas autem consequeutis pro-
batur, primo, ex ihis Scripturse locis in quibus
hortamur ad agendum celeriter poenitentiam,
et promittitur remissio iUam agenti, in qua-
cumque hora; nam hujusmodi exhortationes
et promissiones snpponunt potestatem. Sic
Ezechiel. 33 : In quacumque die ; et Eccle-
siast. 5 : Ne tardes converti, etc. Secundo, ex
Conciho Lateranensi, in cap. Firmiter, de
summa Trinitate , dicente homines baptizatos
post lapsum semper posse per poenitentiam re-
parari : si ergo semper possunt , ergo in qua-
hbet hora et momento possunt. Tertio, quia
ahas esset homo in hac vita pro ahquo tem-
pore extra statum salutis, nimirum pro iho in
quo actu non excitatur. Dices non esse extra
salutis statum, quia, hcet tunc non excitetur,
postea excitabitur. Sed contra, ponamus ho-
minem in fme vita;, qui ultimam accepit exci-
tationem, et noluit converti -, ihe enim reh-
quo tempore extra statum salutis manet ,
quandoquidem amphus excitandus non est.
Nec potest negari quin, durante vita homi-
nis jacentis in peccato, ahqua excitatio sit fu-
tura ultima, quia omnes excitationes vitse sunt
finitse, et terminum habent : terminus autem
est ultima excitatio, quee necessario futura est
in ahquo instanti ante primum non esse ho-
minis, inter quge duo instantia mediat tem-
pus : ergo sahem illo tempore erit homo ex-
tra statum salutis, et fieri potest ut sit per ma-
308
LUi. IV. DE AUXILIO GRATL^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
guam moram, qiiia si Deus non semper ex-
citat, potest per plures dies non excitare,
idemque poterit facere cum homine in fnie
vitffi. Denique ob lianc forte difiicultatem ,
Concilium Senon., in decret. Fidei, cap. 15,
videtur expresse dicere contrariam senten-
tiam ; cum enim docuisset auxilium excitans,
seu prseveniens, esse ad operandum salutem
necessarium, ex qua necessitate videbatur se-
qui bominem non habere libertatem ad taHa
opera, quia non semper habet tale auxi-
hum , ad hanc tacitam objectionem exclu-
dendam, adjungit : Hcec tanta gratice neces-
sitas lilertati non repugnat, quia Deus semper
in promftu est, et nec momentum prceterit in
qno 71011 stet ad ostium et pilset ; et ad idem
alkidit Hieronymus, epist. ad Gtesiphontem,
dicens : Non mihi sufficit quod semel donavit,
oiisi semper donaverit.
5. Deus, quantum est ex se, nullo tempore
denegat peccatori gratiam excitantem, sed eam
dat tempore opportuno. — Prolatur prior pars
asseo^tionis. — Antequam his objectionibus
respondeam, addo alteram assertionem, ex
qua facihor erit responsio. Dico ergo Deum,
quantum est ex se, pro nullo tempore dene-
gare peccatori excitationem ad poenitentiam ,
dare autem illam temporibus opportanis. Prio-
rem partem probat objectio prima posita, si
sensus illius partis recte intelUgatur. Aliud est
enim non dare, aliud denegare : aUqua enim
non coufert Deus quee paratus est dare, quando
necessarium, vel opportunum fuerit; ideoque
licet extra illam occasionem non det excita-
tionem, non ideo simpliciter denegat. Dicitur
enim denegare, quando proposito absoluto de-
crevit non dare , quidquid ex parte hominis ,
vel aliarum causarum occurrat. Imo, quau<io
Deus ex se aliquid denegat, etiam occasiones
dandi fugit, vel impedit. In hoc ergo sensu
dicimus pro nuUo tempore hujus vitse dene-
gare Deum peccatori auxiUum excitans ad pce-
uitentiam, esto non semper actu illud inspi-
ret. Hoc probat illa ratio, quod homo, quam-
diu vivit, est in via, et non est obstinatus nec
desperatus; ergo necesse est ut saltem ex parte
Dei illi pateat aditus ad salutem, qui aditus in
sancta excitatione consistit. Et confirmari hoc
potest verbis Sapientis, Ecclesiastici 18 : Nu-
merus dierum hominum tct multum centum an-
ni, quasi gutta aquw maris deputati sunt, et
sicut calculus arence, sic exigui anni in die ejus.
Propter hocpatiens est Deus illis, et effundit su-
pcr eos misericordiam suam; vidit prwsumptio-
nem cordis eorum, quoniam mala est, etcognovit
sulversionem cordis eorum, quoniam nequam est.
Ideo adimplent propitiationem suam in illis,
et ostendit eis viam cequitatis. Per quae verba
ostendit Sapiens totum hujus vitse tempus esse
tempus propitiationis, et Deum paratum esse
ad miserendum, ac proinde nunquam ex se
negare auxihum pcenitentiee, etD. Prosper, ad
objectionem sextam Vincent., in hoc consti-
tuit discrimen inter stdtum damnationis et
vise, et ad 15 ait : Nemini autem Deus correc-
tionis adimit viam, nec quemquam lonipossibi-
litate dispoliat. Eamdemque doctrinam late
confirmat ad excerpta Gonuen., cap. ultim.,
eam ex Augustino sumens lib. de Don. per-
sever., cap. 15 et 22, et eamdem habet Augus-
tinus lib. de Natur. et grat., ubi etiam refert
optima verba sua ex hbr. 3 de Liber. arbitr.,
cap. 18, quse eamdem sententiam continent :
quam etiam Goncilium Senonense, et Hierony-
mus locis citatis intendunt.
6. Prolatur secunda pars assertio7iis, cx
Psalmis. — Altera pars assertionis sequitur
ex prascedenti, a sufficienti partium enumera-
tione. Nam Deus de se paratus est ad dandam
excitantem gratiam, et non semper actu dat;
ergo saltem daturus est temporibus opportu-
nis, juxta illud Psalm : Adjutor in opportunita-
tibus, in tribtdatione. Ut autem explicemus hoec
opportuna tempora, advertendum est quod in
superioribus diximus, Deum dare hanc sufii-
cientem excitationem, vel per externum ver-
bum suse preedicationis, aliave similia objecta,
ut sunt exempla Sanctorum, Dei beneficia, tri-
bulationes, etc, vel mere interius, prioremque
modum esse necessarium et communem, pos-
teriorem vcro magis peculiarem et extraordi-
narium.Unde ad priorem modum excitationis
relicta sunt a Ghristo media, et veluti ordina-
ria organa quibus Deus utitur ad excitandos
peccatores ad poenitentiam. Dicimus enim
Deum de se paratum esse ad excitanda corda
peccatorum per hujusmodi causas, nam, quod
in ipso est, pro omnibus illas instituit, et non
de se impedit quominus talium causarum so-
nus et vox seu actio ad omnes perveniat. Et,
quod capitt est, quoties similis occasio occur-
rit , in qua homo per hujusmodi ordinarias
causas exterius excitetur, Deus actu etiam in-
terius excitat cor; et quantum credibile est,
unum ex temporibus opportunis in quo Deus
tangit cor, et actu pulsat interius, est illud in
quo verbum externai prsedicatiouis, vel aliud
objectum eequivalens exterius incipit excitare
homines. Nam ut supra etiam tetigi, ista ex-
citatio exterior cum sola virlute naturali in-
CAP. X. AN ET QUOMODO FIDELIBUS PECCATORIBUS SEMPER, ETC.
309
tellectus mliil valeret ad opera pietatis, nisi
spiritus gratise interius sese insereret^ et illo
instrumento altiorem excitationem in men-
tem efficeret. Quod ergo tunc Deus non neget
suse gratiseinfluxum, omnino credendum est,
tum quia illud videtur esse tempus maxime
opportunum; tum etiam quia illa externa ex-
citatio est quasi causa secunda, a Deo ordinata
ad illum effectum ; et interna excitatio Dei
sufficiens^ est quasi necessarius concursus, vel
adjutorium requisitum ut illa causa possit ef-
fectum illum consequi ,■ ergo ad ordinariam
providentiam gratise spectat , ut Deus tunc
conferat auxilium ex parte ipsius necessa-
rium.
7. Prolatur ratione assertio. — Cum exci-
tatione exteriori adest ijiterior. — Patet ex
sacra Scriptura, Matth. 41, Joan. 15, D.
Paulo ad Rom. 10. — Prseterea, confirmatur
et declaratur in hunc modum, quia dubium
non estquin Deus ssepissime utaturhocmedio
ad convertendos peccatores per verbum prse-
dicationis, vel per lectionem aliquam sacram,
vel per externum bonum exemplum, aut ob-
jectum incutiens timorem, ut est mors ali-
cujus amici et simiha. Ergo oportuit certam
aliquam legem providentise divinse gratise in
hoc esse statutam, ut omnes qui exterius suf-
ficienter excitantur, inexcusabiles fiant si non
cooperentur. Nam si, exstante exteriori exci-
tatione, nulla esset certitudo de interiori, sed
hoc esset positum in solo Dei arbitrio, non
posset cum certitudine imputari homini, cui
proponitur exterius fides sufficienter, etiamsi
non crederet, quia fortasse non habuit inte-
rius sufficiens auxihum. Denique dici posset
de Pliaraone, verbi gratia, cujus vocatio exte-
rior, ut Augustinus ait, fuit cognitio benefi-
ciorum externorum Dei per Joseph. Contra-
rium autem, ex facto illo colligimus : nam,
60 ipso quod exterius sufficienter vocatus
fuit, docet Scriptura graviter peccasse resis-
tendo vocationi ; ergo dicendum est non de-
fuisse ilU interiorem vocationem sufficientem.
Denique supponimus, ex verbis Christi Do-
mini, Matth. 11 : 8i in Tyro et Sidone fac-
tcB essent virtufes quce factce sunt in vobis,
olim in cilicio et cinere pmnitentiam egissent,
quee reprehensio fundamentum non haberet,
nisi supponeret cum illis virtutibus externis
datam esse sufficientem excitationem inter-
nam, cum qua alii forent convertendi.
8. Conflrmatur ratione. — Idem supponunt
illa verba Christi Joan. 15 : jiS^i opera non fe-
cissem in eis, guce nemo alius fecit, peccatum
non Tiaherent ; nunc atitem excusationem non
Jiabent de peccato suo. Haberent autem si ex-
terna excitatio non esset sufficiens et exte-
riori accommodata. Id etiam optime persua-
dent verba Pauli Roman. decimo, quae ipse
refert ex Deuteronom. 30 : Prope est verhim
in ore tuo, et in corde tuo ; lioc est, terlum
fidei (ait Paulus) quod prcedicamus. Sicut
enim, cum auditur, corde recipi et ore confi-
teri debet, ita, cum praedicatur, non tantum
ad aures corporis, sed etiam ad aures cordis
prsedicari debet, ut sufficienter proponatur,
quod non fit sine interna Dei excitatione suf-
ficiente ; quia vero heec cum preedicatione
externa conjuncta est, ideo Paulus ibidem
hanc satis esse putat ad redarguendos incre-
dulitatis eos qui audientes Evangelium non
obediunt illi, et hoc est quod ait : Sed num-
quid non audierunt, et quidem in omnem ter-
ram exivit somis eorum ? Et ad hoc ipsum alia
Scripturse loca inducit. Idemque alia confir-
mant quse sequenti capite expendemus. Deni-
que si, proposito sufficiente objecto externo
fidei vel pcenitentioe, Deus non daret certa le-
ge auxilium internum sufficiens ; quando non
daret, jam per seipsum, et non per hominem
staret ipsius conversio : hoc autem dici non
potest, ut ostensum est ; ergo pro regula cer-
ta habendum est Deum, in hujusmodi oppor-
tunitate, semper dare excitationem internam
sufficientem exteriori vocationi accommoda-
tam. Quod addo, quia hoec interdum potest
esse immediate ad pcenitentiam, et tunc exci-
tatio interior est immediate sufficiens ad
illam : aliquando vero est vocatio exterior ad
aliquod opus virtutis, ut ad petendam poeni-
tentiam, et tunc auxilium internum proxime
erit sufficiens ad orationem, et remote ad poe-
nitentiam per orationem impetrandam, et sic
de aliis.
9. Ad excitationem' onere internam certa
tempora non possunt designari. — Duo tamen
prohadiliter designari possunt. — Ad excitatio-
nem autem mere internam, non tam facile
possumus certa tempora opportuna designa-
re, pro quibus certa sit divina excitatio inte-
rior ad poenilentiam. Unde maxime videtur
pendere ex arbitrio Dei, qui singulis distri-
buit hsec extraordinaria dona," prout vuItT
Duo tamen probabiliter dicere possumus.
Unum est, tempus aliquod esse pro quo poe-
nitentia est absolute necessaria ad salutem
seternam, ut, si homo fidelis, in peccato exis-
tens, in articulo mortis constituatur, et in tali
tempore credibile valde est, etiamsi desiut
310 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
motiva externa quee ad pcBnitentiam excitent^
Deum statim pulsare cor, nec deesse unquam
homini iu tali opportunitate, quin ita illum
excitet. Ratio est, quia tunc illud auxilium est
valde necessarium ad salutem ; Deus autem
in rebus adeo necessariis non deest, ut ex
testimoniis Scripturse cap. 2 allegatis, in qui-
bus Deus sufEciens auxilium omnibus pro-
mittitj colligitur. Et hoc a fortiori confirma-
bitur ex his quse capite sequenti dicemus. At
vero, extra hunc necessitatis articukim, exci-
tatio actuahs non est ita necessaria ad salu-
tem, et ideo^ si per causas externas et ordi-
narias gratiae non inchoatur, non est cur dica-
mus a Deo magis hoc tempore quam illo dari :
unde cum non semper^ sed ssepe illam tribuat,
dicendum videtur hoc facere pro arbitrio suo.
Credibile autem est in omni opportunitate
bene ac pie operandi, non deesse homini hoc
auxilium. Nam^ ut dixit Hieronymus, epist.
138 ad Cyprian., parum ab initio : Deus ita
condidit hominem liheri arlitrii, ut suam per
singula opera gratiam ei non negaret.
10. Respicit scepe Deus ad hona opera pec-
catoris facta ab ipso per priorem gratiam. —
Possumus denique addere, hcet Deus hanc
gratiam conferat beneplacito suo^ niliilomi-
nus seepe respicere ad bona opera per prio-
rem gratiam facta, ut ad dispositiones pec-
catoris, quia orantem vel facientem eleemo-
synam frequentius Deus excitat ad poeniten-
tiam per internas inspirationes, quam eum
qui talia opera negligit. Nam in hoc sensu
dicitur eleemosyna remittere peccata. Et
idem est de remissione injuriarum^ et de aliis
operibus simihbus. Neque in hoc est pericu-
him Semipelagiani erroris, quia agimus de
homine fideli qui, per fidem beue operando,
potest impetrare ulteriora auxilia. Uude ne-
cesse est ut illudmet opus quo se disponit
ad tale auxihum, vel illud impetrat, sit aH-
quo modo ex fide, juxta dicta superius libro
2, ex quo etiam fit ut ad tale opus praece-
dat alia prior gratia excitans fidem ipsam, et
per fidem voluntatem ad eleemosynam, vel
ahud simile opus faciendum, quod satis est ut
pcr tale opus possit peccalor impetrare exci-
tationem mere internam proxime sufiicien-
tem ad poenitentiam, dandam etiam eo tem-
pore in quo non est simphciter necessaria
ad salutem seternam. Hoc ergo modo potest
talis actuahs gratia obtincri, quamvis sempcr
determinatio temporis et momenti in particu-
lari^ ad talem gratiam pruebendam, per hbe-
ram Dei volunlatem facieuda sit, quia nou est
lE SUFFICIENTE ET EFFICACI.
necesse ut detur statim ac homo bonum opus
facit, nec aliud certum tempus potest ex vi
meriti seu impetrationis hominis designari.
4 1 . Solvuntur ohjectiones factce. — Respon-
sio ad locos sacrce Scripturce. — Ex quibus
facile ad objectiones factas contra priorem
assertionem potest responderi. Cum enim in-
fertur liominem, in eo momento in quo actu
non excitatur ad poenitentiam, non posse con-
verti, distinguendum est de poenitentia pro-
xima et remota. Concedo ergo non posse pro-
xime, quia non habet in se auxilium dans
posse, ut recte ibi probatur. Neque hoc est
inconveniens, sed necessarium, considerata
conditione humanse naturse. Nam homo, cum
dormit, non potest proxime poenitere, neque
etiam cum actu est nimis intentus aliis re-
bus et negotiis ; nihilominus tamen semper
et quolibet tempore hujus vitse potest homo
poenitentiam agere, et cum fructu converti,
saltem potestate remota, quia semper est in
statu viffi, et consequenter est capax obti-
nendi salutem. Heec autem potestas, licet ali-
quibus temporibus vel momentis remota sit,
temporibus opportunis fit proxima, et semper
ex parte Dei est paratum proximum auxilium
modo explicato : et hoc satis cst ut peccator,
quandiu est in via, possit salvari. Unde ad
loca Scripturse respondetur in eis prsecipue
promitti remissionem peccati agenti poeni-
tentiam : supponunt autem potestatem agen-
di poeuitentiam dicto modo. Et ob eamdem
causam, monentur peccatores ne differant poe-
nitentiam, respectu eorum temporum et op-
portunitatum in quibus ad illam vocantur ;
ideo enim dicitur : Hodie si vocem ejus au-
dieritis, etc, et illi reprehenduntur qui vo-
cati resistunt : Vocavi, et renuistis, Proverb.
1. Ad cap. Firmiter responsum est.
12. Respondetur ad Concilium Senonense. —
Ad ultimam, negatur sequela, quia homo non
coustituitur extra statum salutis, quotics actu
non excitatur, quia semper est in statu iu quo
possunt causoe. occurrere, per quas Deus solet
excitare, et semper est capax internarum exci-
tationum Dei. Ad illam vero replicam de ul-
tima excitatione, respoudeo solum inde con-
cludi hominem illum in eo statu fore damnaii-
dum, quia non est acturus poenitentiam, unde
fit ut, ex hypothesi quod illa excitatio erit ulti-
ma, et ilh restiterit, nou possit salvari. Ex quo
ulterius sequitur ut, licet ille peccaverit pecca-
to impoenitentiae, non consentiendo illi uUi-
mae excitationi, nihilominus illa transacta jam
non committit novum impoenitentise pecca-
CAP. X. AN ET QUOMODO FIDELTBUS PECCATORIBUS SEMPER, ETC.
311
tum, quia nec advertit^ nec ita excitatur ut ad-
vertere possit. Ex his vero nou fit illum liomi-
nem etiam pro illo tempore esse extra statum
salutis, quia ex vi status est capax remissionis
peccati, si poenitentiam agat ; quod autem il-
lam iion sit acturus^ est per accidens, et ex ejus
negligentia, vel malitia. Unde simpliciter lo-
quendo etiam posset in eo brevi tempore liomo
ille poenitentiam agere, ex vi generalis provi-
dentise gratiee. Nam licet futurum sit ut ani-
plius non excitetur per generales causas, seu
media gratiae, id est accidentarium et contin-
gens, et non provenit ex reprobatione, seu or-
dinatione divina positiva (ut sic dicam), sed
ex prsescientia et permissione. Preevidit euim
Deus post illam excitationem non fuisse il-
lum hominem excitandum per aliqua ordina-
ria media existentia in Ecclesia, et permisit
sine nova excitatione mori : nohiitque amplius
illum interius excitare, quia satis illi providit
excitando ilhim in illo articulo necessitatis, et
tempore satis morti vicino. Ad ultimum ex
Concilio Seuonense, respondetur Concihum lo-
cutum fuisse eodem modo quo Scriptura quam
allegat : nam Deus semper est ad ostium cor-
dis paratus ad pulsandum, non tamen conti-
nue pulsat, sed temporibus opportunis, idque
satis est ut gratiae necessitas usui libertatis non
repugnet, ut infra dicetur.
d3. An aliqui fideles prupter sua peccata
auxilio sufficienti destituantur . — Aha dubi-
tatio circa propositam generalem regulam est,
utrum ab illa regula exceptio aUqua fiat, vel
admittenda sit, quod est quserere an aliqui ho-
mines, etiam ex fidelibus, propter gravissima
peccata interdum deserantur a Deo pro aUquo
hujus vitse tempore, ita ut sine auxiho suffi-
cienti rehnquantur. De hoc vero puncto dispu-
tavi in quarto tomo Poenit., disp. 8, et fere
nihil occurrit addendum; ibi enim annotavi
duobus modis posse hanc exceptionem intel-
ligi. Primo, ex parte ipsorum criminum, seu
peccatorum, ita ut sint ahqua irremissibilia,
vel multitudo ahqua peccatorum certa, quse,
ex lege Dei, puniantur hac pcena privationis
auxihi in hac vita, et in hoc sensu ostendi esse
certissimum non esse talem exceptionem ad-
mittendam, et nonnulla Scripturse loca subobs-
cura declaravi. Alio modo potest inteUigi ex-
ceptio ex parte personarum, quia potest Deus
aliquos ita punire, et dubium est an interdum
faciat, et sic diximus rem non esse tam certam,
nihilominus veram omnino esse sententiam
quee talem exceptionem non admittit, quam
capite sequeuti confirmabimus, ubi ostende-
mus etiam infideles non reUnqui a Deo in hac
vita, sine sufficiente auxiUo gratise ut converti
posseiit; ergo muUo minus reUnquet fideles,
quantumvis iniquos et peccatores, sine suffi-
ciente auxiUo.
14. Assertio negans 'prolatur . — Dicendum
ergo est nuUam esse admittendam exceptio-
nem a generaU regula posita, quia cum illa
regula et vohmtas Dei tot modis sit nobis in
Scriptura tradita, et per Ecclesiara declarata,
non licet nobis aUquem homiuem ab iUa ex-
cipere, nisi per eamdem Scripturam vel Eccle-
siam seque de exceptione constet, vel ratione
convincatur ; sed nuUo ex his modis taUs ex-
ceptio, ut ex dicendis in capite sequenti pate-
bit, ostendi potest : ergo. Ratione item decla-
ratur, quia auxiUum sufficiens aut est ad non
peccandum iterum, vel ad resurgendum a
peccato commisso : neutro autem modo ne-
gatur peccatori in hac vita auxiUum sulfi-
ciens : ergo. Minor quoad priorem partem,
de peccatis futmis, declaratur in hunc mo-
dum. Quia sermo esse potest de auxilio suf-
ficiente ad vitanda 'singula peccata in particu-
lari, seu servandum prseceptum in omni occa-
sione particulari, in qua ejus obUgatio occur-
rit : vel est sermo de perseverantia longi tem-
poris in observatione prfficeptorum sine lapsu.
Priori modo non destituitur fideUs auxiUo
sulficiente in aUqua certa ac definita occasione
peccandi vel servandi praeceptum obUgans,
quia vel sine iUo auxiUo potest vitari hic et
nunc peccatum, et servari prseceptum, ut con-
tingere potest in peccato contra solam legem
naturalem, non urgente gravi tentatione, et
tunc Ucet negetur auxiUum speciale, non ne-
gatur necessarium, sed abundans, et ideo non
tantum peccatori, sed etiam justo potest in-
terdum non dari, quia tunc auxiUum ( ut ita
dicam ) generale est sufiiciens, et hoc non ne-
gatur. Vel iUud auxiUum gratiaj est simpUci-
ter necessarium propter tentationem urgen-
tem, vel quia prseceptum est supernaturale ;
et tunc si negaretur auxiUum sufiiciens in
certa et determinata occasione , homo non
servans prseceptum non peccaret ; quia sine
sufiicienti auxilio non potest ; qui autem non
facit quod non potest, non peccat; quod ma-
xime verum est, quando absolute non potest
in particulari actu et occasione, ut in Ub. 2
late dictum est. At vero nuUus peccator
excusatur ab observatione proecepti, vel a
culpa in transgressione ejus, propter priora
peccata, neque propter obdurationem suam ;
nec potest vere dicere : Ver Deim alest ;
312 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
ergo iion omnino privatur auxilio suffi-
ciente. Denique talis peccator, cum habeat
ficlem^ potest per illam orare^ et ad hoc suf-
ficienter excitatur ipsamet tentatione et peri-
culo; si autem oret sicut oportet, non de-
negabitur auxilium ; ergo.
15. Si autem sit sermo de auxilio ad non
peccandum diu^ quia ad hoc est necessaria gra-
tia sanctificans^ auxilium sufficiens ad justi-
ficationem erit consequenter, saltem remote^
sufiiciens ad non peccandum postea quovis
tempore^ juxta dicta capite prsecedenti, et il-
lud satis est. Jam ergo probatur nemini fideli
negari auxihum sufficiens ad resurgendum a
peccato, quandiu hic vivit, quia etiam ille
peccat quoties debito tempore non servat poe-
nitentiee prseceptum quo obligatur, nec enim
propter peccata prsecedentia excusatur ; idem-
que de prsecepto amandi Deum super omnia :
si autem taHa prsecepta servet, justificabitur.
Item semper potest orare per fidem quam ha-
bet, et redit argumentum factum. Ab his au-
tem obligationibus nemo excipitur ; ergo nec
a regula habendi auxihum sufiiciens fidehs
aliquis excipiendus est.
46. Instafur contra, ex sancto Paulo, Rom.
2. — InstanticB respondetur. — Dicunt aliijui tali
homini non dari auxilium sufficiens, etiam
pro illo tempore, et nihilominus imputari ei
peccatum quod tunc committit, quia propter
peccata prsecedentia ilH denegatur tale auxi-
hum, juxta illud Pauli ad Rom. 2 : Propter
qiiod tradidit illos Deus in reprolum senswn,
ut faciant ea qucB non conveniunt. Imo addunt
aliqui, etiamsi per totam vitam denegentur
homini talia auxilia, imputari illi omnia se-
quentia peccata, quia propter peccatum ori-
ginale denegantur. Sed hoc nullo modo susti-
neri potest, quia si homo, eo tempore et mo-
mento quo transgreditur prseceptum, non ha-
bet libcrtatem, nec potestatem ad vitandum
actum, erit quasi materialis trangressio, et
non imputabitur ei ad novam culpam, et con-
sequenter nec ad novam pcenam coram Deo,
ut est certa doctrina ; at Paulus dicit de tali
homine quod thesaurizat sibi iram ; ergo de no-
vo committit culpam; ergo non imputatur tan-
tum ratione preecedentis culpae. Accedit quod
effectus secutus ex priori culpa, si nullo modo
fuit preevisus, nec moraliter praevideri potuit,
etiam in priori culpa non imputatur, quia non
est voluntarius : in preesenti autera talis effec-
tus non est praevisus in prsecedenti culpa, et
maxime in originali ; ergo nullo modo impu-
tatur, si in tempore, quo fit delictum, deest
.f; SUFFICIENTE ET EFFICACI.
auxilium quo possit vitari ; ergo necessario fa-
tendum est in illa opportunitate non negari.
£t hsec est expressa sententia Augustini, 1. 3 de
Liber. arbit,, capit. 18, 19 et 22; contra Faus-
tum, cap. 44 et 45 ; contra Julian. cap. 5, et
lib. de Nat. et grat., cap. 67.
17. Alteri insiantice respondetur . — Dices
hsec ad summum procedere de fideli , quando
in fide perseverat : fieri autera posse ut pro-
pter multiplicationem peccatorum ita derelin-
quatur, ut fidera araittat, et ita omni auxilio
sufficienti privetur. Respondeo : vel talis ho-
mo consideratur priusquam amittat fidem, vel
postquam amisit illam ; in hoc posteriori tem-
pore, jam inter infideles numeratur, de qui-
bus capite sequenti dicemus. In priori autem
tempore, nunquam privatur auxilio sufficienti
ad conservandam fidem, quantumvis alia pec-
cata multiplicet fidei non contraria ; quod pa-
tet ratione facta, quia non privotur auxilio ad
vitanda alia peccata in particulari; ergo nec
ad vitandum peccatum contrariura fidei ;
alias , sentiendo contra fidem , vel illam ne-
gando, non peccaret, et consequenter nec fi-
dem amitteret; nam fides semel habita non
amittitur in hac vita sine culpa illi contra-
ria. Ergo fidelis peccator nunquam privatur
auxilio sufficienti ad resurgendum a pecca-
to. Hsec autera intelligenda sunt in auxilio
sufficienti corarauni et ordinario; nam ex-
traordinariis auxiliis soepe privantur pecca-
tores propter peccata sua, ut capite sequenti
dicam. Unde fit ut ssepe moraliter resurgere
non possint propter nimiam difficultatera ex
prava illorura dispositione subortara; quia
commune auxilium, licet iu rigore sufficiat
ad opus , moralera tamen difficultatem non
aufert, quse interdum vocatur irapossibilitas,
vel raoraliter, vel secundura Dei prsescien-
tiara , et quia in illa difficultate et impossibi-
litate seepe derelinquuntur a Deo, ideo dicun-
tur in Scriptura deserti et obdurati , ut in ca-
pite sequenti generalius dicemu^. Queedara
vero Augustini loca difficilia, quia omnibus
statibus peccatorum comraunia esse possunt,
in capite ultirao hujuslibri tractabuntur.
CAPUT XI.
QUOMODO INFIDELIBUS DETUR AUXILIUM SUFFICIENS
AD FIDEM ET SALUTEM.
1 . Su^l) illis omnihis quos Deus salvao^e vo-
luit, infideles comjn-elienduntur. — Prolatur ex
Scriptura. — Item ex sanctis Patribus, Au~
CAP. XI. QUOMODO INFIDELIBUS
giistino, Cfregorio Nadameno, Amirosio, etc. —
Snpponimus generalem regulam, cap, 8 con-
stitutam, etiam in omnibus adultis et infideli-
bus locum habere, quia illi etiam sub illis om-
nibus, quos Deus salvare voluit, sub illisque
omnibus pro quibus Paulus orare obsecrabat,
comprehenduntur. Imo principes et reges, pro
quibus in particulari orationem postulabat, eo
tempore infideles erant; et prseterea Scripiu-
rse locutiones saepe sunt ita universales, ut
omnes comprehendant^ ut Joan. 1 : Ilhminat
omnem Tiominem ; Apocalyps. 3 : Ecce sto ad
ostium, et fidso , si qids, etc; et huc etiam
spectat generalis vocatio Christi, Matth. 11 :
Venite ad me omnes , etc, ; interdum vero lo-
quitur specialiter de impiis et infidelibus, Et
Paulus, Actor. 14, cum dixisset Deum reh-
quisse gentes ingredi vias suas, statim cona-
tur ostendere non fuisse relictas sine suffi-
cienti auxilio. Et hoc etiam supponit ad Ro-
manos 1, cum dixit gentes fuisse inexcusa-
biles. Item Isai. 65 : Expandi manus meas ad
populum non credentem et contradicentem. Et
hoc etiam probat universahtas redemptionis
Christi, juxta iUud 1 Cor, 5: Deus eratin Chri-
sto mundum reconcilians sibi, nam in mundo
etiam infideles comprehenduntur, et ideo ipse
praecepit Apostolis : Euntes in mundum uni-
versum, prcedicate Etangelium omni creaturce,
quia omnibus sine exceptione media sahitis
praeparabat. Et ad eumdem modum loquun-
tur de generali largitione gratise quantum est
ex parte Dei, Patres quos partim in dicto lib, 4
de Proedest,, c, 4, allegavi, partim in superiori-
bus ostendendo dari reprobis auxilium vere
sufficiens; quibusaddi possunt Dionysius, c, 9
de Coelest. Hierarch., dicens radium divini hi-
minisparatum semper esse, et omaibus patere
ad participandum, et ad Ccecitatem erroris ex-
pellendam, Et Nazianzenus, qui, orat, 21 de
Laudib. Athanas., in principio, Deum confert
soli qui mundum illuminat universum ; quam
comparationem eleganter etiam ponderat Am-
brosius, serm, 8 in Psal, 118; et August,, 1, 1
de Gen, contra Mar., cap, 3, et lib. 1 Retract.,
cap. 10; Cyrihus etiam et Chrysostomus in
Joannem ita exponunt verba illa : Illuminat
omnem hominem, etc. Chrysostomus item, ho-
mil. *26 ad Hebr., Deum dicit paratum esse ad
omnes juvandos, et idem habet late Prosper,
fere toto libro 2 de Vocat. gent,, prsesertim
cap, 25, 26 et ult, ; denique rationes supra
factse cap. 8 hoc confirmant.
2. Infidelium ordines tres distingui possunt.
"—Lapsi a fide gratiam sufficientem recepenmt.
OMNIBUS DETUn AUXILIUM, ETC. 3i3
— Item iUi quihis fldes sufficienter est prwdi-
cata, sed surdis. — Hac igitur veritate suppo-
sita, quserimus quomodo hsec sufficiens gra-
tia omnibus infidehbus conferatur. Possumus
autem infideles in tres ordines distinguere;
quidam sunt quibus non sohim praedicata fuit
fides, sed etiam interdum donata ; ab illa ta-
men postea per apostasiam et heeresim cecide-
runt. AUi quibus fides prsedicata sufficienter
est, illam tamen amplecti nohierunt. AUi, qui
vel nihil de evangehca fide audierunt, vel cer-
te nunquam fuit ilhs sufficienter proposita,
De primis facihs est responsio; dicendu.m est
enim hujusmodi homines, antequam fidem
perderent, ita recepisse auxihum sufficiens ad
perseverandum in fide, sicut accipiuut justi
auxihum sufficiens ad perseverandum in gra-
tia, hcet postea illam amittant, Itemque dici-
mus, si tantum fidem mortuam habuerunt, ita
accepisse auxilium sufficiens ad comparandam
vitam ejus, seu charitatem et justitiam, sicut
ahi peccatores, qui semper in fide perseverant,
ilhid accipiunt. Et eadem proportionahs ra-
tio et omnia ibi dicta possunt hic facile appli-
cari, neque in hoc est nova difficultas, Post-
quam autem isti facti sunt infideles , cre-
dendum est non omnino privari auxilio suf-
ficienti, ut recipiscant, juxta proxime dicta
in capite prscedenti , qiiia semper manent
viatores, et resurgere possunt. Quia vero ini-
tium justificationis a fide sumendum est, et
ilU fide carent, auxilium sufficiens eorum in-
cipit a vocatione ad rehnquendum errorem,
et ad veram fidem redeundum. Hanc vero vo-
cationem recipere credendum est temporibus
opportunis (sicuti diximus de vocatione ad
poenitentiam ), quando occurrit aUquid quod
memoriam antiquse fidei et prioris lapsus ex-
citet , vel quando necessita.; confitendi , aut
exercendi fidem, occurrit, vel aUis simiUbus,
praeter aUas occasiones quas Deus^ pro sua
liberaU gratia, ad hujusmodi homines excitan-
dos observat , vel procurat. Addo insuper,
preeter vocationem ad fidem , posse illis dari
auxilia ad aliqua opera bona, ut in sequenti
membro dicam ; est enim quoad Iioc eadem
ratio. De secundo item genere infidelium, qui
non ignorant iuculpabiliter Evangehum, quia
iUis sufficienter propositum est, non est expU-
catu difficile, quaudo et quomodo datur eis
auxilium sufficiens ad salutem. Nam in illis
etiam primum auxilium necessarium est ad
credendum ; hoc autem illis datum est, quan-
do illis fuit proposita fides ; quia, ut diximus,
Deus non negat internam vocationem, quan-
31-4 LIB. IV. DE AUXILIO GRATIvE
do externam concedit; ergo^ sieut exterius
vocati sunt, ita etiam est credendum interius
fuisse sufficieuter excitatos, vel ut possent
immediate velle credere, vel saltera ut ali-
quam diligentiam adhibere possent ad perfec-
tius audiendum, vel considerandum , ut ita
possent paulatim ad voluntatem credendi per-
venire ; nec enim necesse est ut lioc auxilium
sufficiens a principio sit integrum, et comple-
tum respectu deliberati consensus fidei^ vel
poenitentise, vel alterius similis actus, quasi
ultimate intenti ; sed satis est qiiod sit suffi-
ciens ad aliquid agendum, quod si fiat, dabi-
tur ulterius auxilium , et sic consequenter,
douec ad proximum seu integrum pervenia-
tur : unde si primus gratiee impulsus in va-
cuum recipiatur, quia homo deest gratise Dei,
contingere potest ut Deus ulterius in motioni-
bus gratiae non progrediatur.
3. Instatur, et instantice respondetuT. — Di-
ces : quod si homo cui semel preedicata est fides
tunc resistit, et postea iterum non occurrit oc-
casio audiendi fidem, numquid ille homo ma-
net, in reliquo vitee suee tempore,, sufficienti
auxilio gratise destitutus ? Videtur enim id se-
qui ex declaratione facta, quia tali homini non
datur hoc auxilium, nisi per fidei prsedicatio-
nem : hoc autem videtur absurdum, tum quia
ahas auxilium sufficiens multis hominibus so-
lum daretur semel vel iterum in vita, quod
non potest dici auxilium absolute sufficiens ad
salutem ; tum etiam quia alias talis homo, post
illam primam resistentiam^ et ratione illius,
maneret quodam modo extra statum, vel sal-
tem extra possibilitatem salutis. Respondeo :
si in hujusmodi homiue maneat aliqua me-
moria prioris vocationis et prsedicationis fidei,
per illam poterit iterum vel ssepius excitari ;
quia moraliter deesse non possunt occasiones
excitantes memoriam illam, quas credendum
est Deum non proeterire, quin eis ad vocandum
interius hominem utatur; si vero nulla manet
memoria prseteritee vocationis et preedicatio-
nis, vel nihil amplius occurrit quod illam ex-
citet, tunc de tali homine pro illo tempore ita
judicandum est, siciU de aliis qui nihil de re-
bus fidei unquam audierunt, de quibus dicen-
dum superest.
4. Tota difficiiltas est de illis qtiihis fides
non est prcBdicata. — Ratio difficultatis pro-
ponitur , et prolatur ex sacra Scriptura. —
Tota igitur difficultas estde his iufidelibus qui-
bus Gatliolica fides nunquam fiiit prajdicata,
nec de illa quicquam audierunt. Ratio autem
flifficultatis est, quia isti nunquam reccperunt
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
auxilium sufficiens ad credendum ; ergo ne-
que ad salutem. Consequentia clara est, quia
fundamentum salutis est fides : ideoque qui
credere non potest, nec salvari potest ; sed qui
noi: recipit auxilium sufficiens ad fidem, cre-
dere non potest ; ergo nec salvari potest, nec
auxilium sufficiens recipit ad salutem. Ante-
cedens probatur, quia fides ex auditu, teste
Paulo ad Roman. 10, unde subjungit : Quo-
modo credent ei quem noii audierunt ; quomodo
autem audient sine prcedicante ? Et ideo dice-
bat Christus Dominus Luc. 7 : Rogate Domi-
mm messis, ut mittat operarios in onessem
suam ; quia hos operarios statuit Deus fidem
propagare, et homines ad credendum excitare;
et ideo Paulus, ad Roman. l, dicit Evange-
lium esse virtutem Dei in salutem omni
credenti, quia per illud revelatur justitia Dei
ex fide. Ergo quibus non est praedicatum Evan-
gelium non est applicata virtus, neque aperta
via ad credendum ; ergo non recipiunt auxi-
lium sufficiens quo possiut credere. Secundo,
argumentari possumus ex his quae inScriptura
legimus : nam quos Deus vult ad fidem attra-
here, ad illos prsedicatores mittit ; et quibus
negare vult vocationem ad fidem, prsedicatio-
nem etiam externam avertit. Primum osten-
ditur in facto eunuchi, ad quem Deus misit
Philippum, Actor. 8 , et ex facto Cornelii, ad
quem Deus misit Petrum, Actor. 10. Imo etiam
ad Paulum missus est Ananias, Act. 9. Et cum
Deus vellet Maeedonios ad fidem vocare, visio
per noctem Paulo ostensa est, mr Macedo qui-
dam erat stans, et deprecans eum, et dicens :
Transiens in Macedoniam adjuva nos, Ac-
tor. 16, ubi subjungitur de Paulo : Ut autem
'oisum vidit, statim qucesivimiis proficisci in
Macedoniam, certi facti quod vocasset nos Deus
Evangelizare eis. E contrario vero, cum Deus
nollet pro eo tempore Asiam et Bythiniam ad
fidem vocare, Paulus et socii vetiti sunt a Spi-
ritu Sancto loqui verium Dei in Asia, et cum
tentassent ire in BitJiyniam, non permisit eos
Spiritus Sanctus ; ergo signum est eos voca-
ri quibus praedicatur Evangelium, et illos non
vocari quibus non prsedicatur ; ergo hi non
accipiunt auxilium sufficiens ad credendum.
5. Fx sancto Augustino, Prospero, Chrysos-
tomo, D. Ambrosio, D. Tlioma et aliis. —
Tertio, augetur difficultas, quia hinc colligit
Augustinus magnam esse Dei gratiam, quando
prsedicatores fidei et suasores veritatis ad ali-
quem mittit, quia nimirum illa est via ad ini-
tium fidei et justitice; e contrario vero ad oc-
cultum judicium pertinere, quaudo Deus prse-
CAP. XI. QUOMODO INFIDELIBUS
dicatores verbi sui ab aliqua gente avertit, vel
occasionem audiendi verbum Dei negat. Pri-
mum patet ex Augustino^ locis SGppe citatis,
quaest. 2 ad Simplic, et de Spiritu et litt.,
cap. 34^ et de Preedest. Sanct,, cap. 8, et su-
mitur ex bis quse in expositione mystica Psal-
mi 134 dicit, circa illa verba : Educens nuies
db extremis terrce, per nubes intelligens Apos-
tolos, et alios Evangelii praedicatores^ per quos
Deus fulgura in pluviam convertit, id est, ter-
rores et vindictas in pluviam gratise et miseri-
cordiae; et inPsalm. 37: Numquidmortuis fa-
cies mirabila, aut medici suscitabunt, et confi-
tehmtur tiU? Ubi per medicos etiam Pastores
et Doctores EcclesiEe intelligit^ qui , licet non
suscitent spiritualiter mortuos^ applicant ta-
men medicinam, quia per gratiam Dei susci-
tantur. Ac denique, lib. 1 de Peccat. merit.,
cap. 22, ex gratia et proedestinatione Dei di-
cit oriri quod aliquis^ etiamsi rudis ingenio
et pravis moribus sit, occasionem habeat au-
diendi Evangelium, et inde proficiendi ad sa-
lutem. Et ibidem edocet, miraturque quod see-
pe alius melioris ingenii, naturse ac probitatis
morum ibi nascatur, et usque ad mortem vi-
vat, ubi nunquam prsedicationem Evangelii
audiat, quod pertinet ad secundam partem,
quam proposui. Et similia fere babet dicta
qusest. 2 ad Simplicianum, sub finem. Prosper
etiam, lib. 2 de Vocat. gent., cap. 2, et contra
Collator., c. 25, et ad Gallos, c. 3, et epist.
ad Rufin., ad boc judicium Dei refert, quod
Spiritus Sanctus vetuit Paulum ire in Asiam
et Bithyniam ad prtBdicandum Evangelium,
Act. 16 ; et similiter, quod Paulus ait Rom. 1,
ssepe proposuisse ire Romam ad prsedicandum
Evangelium et prohibitum fuisse, a Spiritu
Sancto fuisse prohibitum Chrysostomus, Am-
brosius^ D. Thomas et alii intelligunt; colli-
guntque inde tam verba, quam itinera praidi-
catorum a nutu Dei peudere. Ergo qui divino
judicio hac gratia, seu hoc ostio ad gratiam
privantur, gratiam sufiicieutem ad salutem
non recipiunt.
6. Ratione proiatur. — Quarto, possumus
ratione argumentari, quia infideles qui prsedi-
cationem fidei non habuerunt, habent igno-
rantiam invincibilem fidei, et non peccaut non
credendo : ergo signum est nonhabuisse auxi-
lium sufiiciens ad credendum, ac proinde nec
ad salutem. Probatur consequentia, quia qui,
cum auxilio sufiicienti, non facit quod tenetur,
peccat, quia potest, tenetur, et non facit; at
isti non peccant, etiamsi teneantur, per se lo-
quendo ; ergo signum est per impotentiam ex-
OMNIBUS DETUR AUXILIUM, ETG. 315
cusari : hsec autem impotentia non provenit
nisi ex carentia auxilii sufficientis^ nam in
reliquis potestatem habent; ergo.
7. Infidelihus quihus fides non est frcedicata,
gratia sufficiens ad salutem non denegatur. —
Prolatur assertio ex sacra Scriptura. — Nihi-
lominus dicendum est his infidelibus non nega-
re Deum auxilium sufiiciens ad salutem. Hsec
veritas ex generali regula cap. 8 demonstrata
colligitur, et in locis Scripturai ibi citatis con-
vincitur, piaisertim illis qure generalius lo-
quuntur, et Proverb. 1 : Sapientia foris prce-
clicat, inplateis dat suam vocem. etc. ; Sapient,,
41 et 12, late; optimum vero testimonium
est illud 1 Timotli. 4 : Speramus in Beum vi-
mm, qui est Salvator omnium Tiominum, maxi-
me fidelium ; quod multi exponunt, quia om-
nium est Salvator, saltem quoad corpora, juxta
illud : Qlui solein suum facit oriri super io7ios
et malos, etc; fidelium autem est Salvator,
etiam quoad animos, Sed Iioc non placet, quia
eodem modo dicitur Salvator respectu om-
nium, maxime vero fidelium, quia eos specia-
liusbeneficiis prosequitur, Atque ita intellexit
Paulus Orosius, ut statim referemus ; et Pros-
per, libr. 3 de Vocat. gent., cap, 10, alias 31,
dicens : Quce sententia suMilissimcp irevitatis
et validissimi roboris, si tranquillo considere-
tur intuitu, totam hanc, de qua agimus, con-
troversiam dirimit, quia uimirum Paulus, di-
cendo omnium, et addendo maxime fidelium,
aperte significavit omnes et quoscumque infi-
deles sub illa generalitate comprehendi.
8, Ex sanctis Patrihus. — Hoc ipsum late
docet et seepe repetit idem Prosper, libr. 1 de
Vocat. gent., fere per totum ; expressius vero
capit. 25, ita concludit : Deo autem placuit
hanc ( id est, efiicacem gratiam ) multis tri-
iuere, et illam ( id est, sufiicientem ) nemini
denegare ; quee verba aliqui de gratia tautum
externa, et non de iuteriori auxilio intelligere
voluerunt ; sed iramerito, quia nullum habet
fundamentnm in verbis Prosperi, tum quia
ille loquitur de gratia auxilii sufiicientis : ex-
terna autem vocatio interiori destituta non
est auxilium sufficiens , ut supra ostendi :
tum etiam quia loquitur de gratia cum qua
fiunt inexcusabiles qui non cooperantur ; ad
hoc autem sola vocatio exterior non suffi-
cit, Prseterea Fulgentius, epistol, 7 ad Ve-
nant., totus est in hac veritate demonstranda,
eamque optimis Scripturse testimoniis et ra-
tionibus confirmat ; et licet ex instituto de fi-
delibus peccatoribus loqui videatur, ssepe ad
omnes, tam justos quam peccatores, sermo-
316
LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
nem extendit, et specialiter capit. 8 ait : Sicut
medico nostro mdla est incuraUlis plaga, ita
nec i)i aliquo tulnere, nec in aliquo teinpore cce-
lestis potest deficere medicina; quse verba non
video quomodo possint de sola gratia externa
sine interna intelligi^ nisidicamus omnia esse
ficta, et solum in externa specie apparentia,
quse in tota illa epistola Fulgentius scribit,
quod nefas esset explicari.
9. His accedit Paulus Orosius in Apolog.,
dicens : Deum adjutorium suum non solum in
corpore suo, quod est Ecclesia, cui specialia ch
credentium fidem gratice dona largitur, verum
etiam universis in hoc mundo gentil)us,propter
longanimem suam clementiam sulministrare ;
et postea explicat hujus gratise modum, ut
statim referam. Est etiam illustre testimo-
nium Ambrosii exponentis illud Psalm. H8,
in Octonario 8 : Misericordia Domini plena
est terra ; quibus verbis conjimgit illa Matth.
5 : Qui solem suum oriri facit super lonos et
malos ; et ait : Quomodo misericordia Domini
plena est terra , nisi per passionem Domini
nostri Jesu Christi ? Et infra : Ple?ia est terra
misericordia Domirii, quia omnibus est data
remissio peccatorum, super omnes sol oririju-
let, et quidem hic sol quotidie super omnes
oritur : mi/sticics autem sol Justitice omni-
hcs ortus est, omniius venit, omnilus passus
est, et omnihts resurrexit ; adjungit^ quod ad
rem maximc spectat : Si quis autem non
credit in Christo, generali leneficio ipse se
fraudat ; ut, si quis, clausis fenestris, radios
solis excludat, non ideo sol non est ortus om-
nilus ; et infra : Super omnes pluvia est, et hoc
divinre misericordice deputatur, quia pluit su-
per justos et injustos. Omnes denique Patres
qui dicunt Deum omnes illuminare, et quam-
vis multi Christum non agnoscant, per illos
stare quominus illuminentur^apertissime idem
sentinnt, tam de his infidelibus quibus post
Christum Evangelium pra?dicatum non est,
quam de illis qui ante Christi adventum in
gentihum erroribus vixerunt, quos Patres sii-
pra retulimus, et ibi rationem hujus veritatis
attulimus.
10. Prior modus explicandi quomodo Deus
gratiam suffidentem omnilus et singulis prce-
paravit, quantum est ex se. — Quod in multis
non contingat, non est Dei volentis, sedpermit-
tentis. — Modus autem explicandi hoc auxi-
lium, et respondendi difficultatibus, duplex
esse potest ; unus est Deum prseparasse suffi-
cienter toti universo auxilia gratise, et pro om-
nibus et singulis hominibus, nullum exchi-
dendo, quantum est ex se ; vohiisse tamen ut
haec avixiha ad singulos homines, minislerio
ahorum hominum, pervenirent. Sicut videmus
id fecisse in lege Evangehca, mittendo Aposto-
los in universum mundum ad praedicandum,
et ante Evangehcam in Jege veteri per Moy-
sem, vel ante hunc per Abraham ilh genti suf-
ficientia fidei remediaprovidit, et prius in toto
tempore legis naturce veram fidem a primis
parentibus tradidit, eamque filiis suis commu-
nicari ac sufficienter proponi, et a parentibus
ad filios derivari vohiit, et, mediante fide, cae-
tera etiam sahitis remedia unoquoque tempo-
re opportuna vel necessaria omnibus tradi-
dit, quia pro omnibus indifierenter illa insti-
tuit. Ita ergo ex parte Dei omnibus parata sunt
sufficientia auxilia ; quod vero in multis con-
tingat, ut taha remedia, vel praedicatio fidei
ad illos non perveniat, accidentarium est, et
a Deo non est procuratum, sed praevisum et
permissum, quse quidem permissio nec injusta
est, quia Deus nulh debet majora auxilia. Imo,
ut Augustinus ssepe tradit, cum homines es-
sent in originah peccato, heec censeri potest
jusla iUius poena in his qui illam patiuntur,
licet ahis fuerit ex misericordia Dei remissa.
Neque etiam esset iUa permissio contra vohm-
tatem antecedentem Dei salvandi omnes ho-
mines, quia ex parte Dei parata est salus om-
nibns, et hoc solum ad illam pertinet volun-
tatem. Nec denique est illa permissio contra
debitam et sapientem Dei providentiam, quia
non tenetur Deus mutare, vel agere commu-
nem cursum causarum generahum in uuoquo-
que ordine, ne in iUo aliqua monstra vel de-
fectus sequantur.
11. Unde juxta hunc dicendi modum, non
erit necessarium ut infideh in sylvis educa-
to, vel universis gentilibus quibus vera fides
nunquam per homines prwdicata est, Deus,
vel per se interius, vel per Angelos ahquo ex-
traordinario modo fidem revelet, quocumque
modo vivant, quia ex vi generahs voluntatis
aut providentise, non cogitur Deus miraculoso
modo homines salvare, vel ad fidem excitare,
sed tantum per ordinarias causas, quas si de-
sint, Deus ( ut sic dicam) functus est officio
suo universalis provisoris. Et hunc modum
dicendi videtur sequi Gregorius in 1, d. 46,
quoestion. 4, ad 3, ubi multum inclinat in eam
sententiam, quod istis non dantur auxilia an-
tecedentia sufficientia ad salutem ; illum au-
tem modum generahs sufficientiee tribuit
Scoto et Ochamo.
12. Suadetur prior ille modus. — Possumus
CAP. XI. QUOMODO INFIDELIBUS
autem liunc dicendi modum persuadere pri-
mo ex Paulo, Act. il, ubi de antiquis genti-
bus loquens^ ait : Teinpora hujios ignorantue
despiciens Deus, mmc annuntiat Jiominihus ,
etc; despexisse enim dixit_, quia non peculiari
modo illis providit ; unde capit, 4 4, eamdem
providentiam Dei circa eosdem fideles expli-
candOj per causas tantum generales id facit,
dicens : Qui in prceteritis generationihus di-
onisit omnes gentes ingredi %ias suas. Et qui-
dem non sine testimonio reUqtdt semetipsum
henefaciens de ccelo, dans pluvias, et tempora
fructifera, implens cilo et lietitia corda nostra.
Ubi indicat;, solum per hos exteriores effectus
illas nationes ad sui cognitionem excitasse,
non autem per aliquam revelationem inter-
nam vel extraordinariam illas docuisse ; et in
Epist. ad Rom. in principio, eodem modo de
antiquis gentibus loquitur. lu capite autem
decimo, agens de tempore legis gratiee, in quo
Deus novo quodam modo voluit homines ad
fidem vocare , non ahter hanc gratiam ad
omnes pervenisse declarat, nisi quia omnes
audierunt, utique quantum est ex parte Dei,
quia : In omnem terram exivit sonus eorum,
et in fines orhis terrw verla eorum.
13. Parmlis Deus dedit auxilia sufficientia
gratioi in causis universalihus. — Nec denega-
vit peccatoribus in amentiam prolapsis. — Se-
cundo, item declaratur ex casu parvulorum,
multi enim parvuli damnantur, quia illis ap-
phcari non potuit habituahs fides, seu reme-
dium originahs peccati, sive quia in hicem
nasci non potueruut, sive quia sunt de paren-
tibns gentihbus^ et omnino ignorantibus tale
remedium , sive quia, hcet de fidehbus nati
fuerint, contingit deesse necessaria ad Baptis-
mum, ita ut ante mortem ihis apphcari non
potuerit. Et nibilominus ihos etiam salvare
vohiit Deus, eisque censetur auxiha sufficien-
tia dedisse in causis universahbus gratisB;, vel
in suis parentibus, ut ait Prosper, hbr. 2 de
Vocat. gent., capit. 8, ahas 23; nec oportet ut
per miraculosa vel extraordinaria remedia
Deus ihis provideat ; quid ergo mirum quod
idem contingat in muhis adultis? Ahud non
dissiraile exemplum est in his peccatoribus,
qui in perpetuam amentiam incidunt, in qua
incapaces sunt auxihorum sufficientium, qui-
busjusiificaripossint, queein seipsis recipiant,
et nihilominus ex parte Dei non donegantur
ihis sufficieutia remedia. Nam Deus ex se iha
dare paratus est, et ahud impedimentum acci-
dentarium est, ex generali causarum ordine
proveniens, Deo vidente et permitteute. Ita
OMNIBUS DETUR AUXILIUM, ETC. 317
ergo de caeteris impedimentis vel defectibus
contingentibus in ahis liominibus dici potest.
d-4. Ric modus non repugnat simpliciter di-
vince lonitati, nec injustitiam continet, secun-
dum sanctum Augustinum. — Hic raodus di-
cendi non continet injustitiara , nec ahquid
simphciter repugnans divin» bonitati, ut in
discursu facto satis ostenditur. Estque hoc raa-
xirae verura, si meritura hitraanse naturai per
peccatum originale corruptum consideremus,
ratione cujus indigna est facta omnium auxi-
horum gratite; et ideo, hcet ilhs privaretur,.
nuha est injustitia in Deo^sedjusta pceuaj ut
Augustinus lib. de Dono persever., c. 8, con-
siderat. Nihilorainus tamen, supposita Christi
rederaptione, et vohmtate quara Deus habuit
providendi oranibus hominibus necessaria ad
remediura peccati, et singulis juxta capacita-
tera suara, non satisfacit ille raodus explican-
di auxihura sufficiens adultorum. Primo, quia
aduUi sunt capaces proprise preeparationis et
dispositionis ad participandam Gliristi re-
demptionem, et peccati remissionera obtinen-
dara ; ergo in seipsis debent ahquo modo reci-
pere auxihum sufficiens quo possint disponi,
ahoqui qui uon recipiunt in sc hoc auxiliuraj
non sunt liberi, nec in se potestatera habeut
ad consequendam salutem ; ergo per alios vel
per solas universales causas extrinsecas non
satis illis esset provisum.
15. In adultis Jiic modus explicandi non sa-
tisfacit. — Secundo, quia, licet verura sit po-
tuisse Deura sine injustitia negare absolute
oranibus, vel aliquibus horainibus lapsis, hoc
auxiliura, non esset taraen justura iraputare
carentibus tali auxilio propriam damuatio-
nem, nisi tantum ratione peccati originaIis_,
nam propria non possent illis iraputari, si
non haberent auxilium sufficiens ad vitanda
illa, juxta doctrinam supra traditara ex
Augustino^ de Corrept. et grat., capitibus 11
et 12; imputantur autem, et propter illa dam-
nantur^ut est certura ex Paulo^ad Rora. 1, di-
cente gentes fuisse inexcusabiles, et thesauri-
zasse seipsis irara in die ira3 : ergo necesse est
xit in seipsis et proxirae recipiaut auxilia, ad
non committenda propria peccata personalia.
Ergo, mediante tali auxilio, recipiunt aliquo
modo in se auxilium sufficiens ad salutem :
nam omuis adultus qui habet auxilium suf-
ficiens ad non peccandum, babet etiam ad sa-
lutem consequendam_, quse ratio magis ex se-
quentibus declarabitur.
16. Confirmatur Jiic modus ex sancto Pros-
pero. — Tertio tamen hoc confirmatiu^ ex
318
LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
Patribus^ qui hanc generalem gratiEe com-
muuicationem quoad adultos, non solum in
causis extrinsecis et universalibus , sed etiam
in iuternis auxiliis et inspirationibus consti-
tuunt. Prosper enim, lib. 2 de Vocat. gent.,
cap. 26, alias 9, cum descripsisset externas et
internas gratias, quibus Deus bomines vocat,
subjungit : QacB opiUdatio per innumeros mo-
dos, sive occuUos, site manifestos, om^iilus ad-
hihetur, et quod a multis refutatur, ipsorum
est nequitice ; quod autem a multis suscipitur,
gratice est divince et voluntatis liumance ; et in
eodem sensu, in cap. 4, alias 1 , de reprobis
dixerat : QjUi quidem in comparatione elec-
torum xiclentur aljecti, sed nunquam sunt
manifestis occultisque leneficiis abdicati ; et
cap. 5^ alias 2^ cum dixisset, tam in popu-
lo Dei quam in gentibus, neminem fuisse jus-
tificatum, nisi per spiritum gratiae, subnec-
tit statim : Qluce etsiparcior antea atque occul-
tiorfuit, nullis tamen scecuUs se negavit, virtu-
te una, quantitate diversa, consilio incommu-
taiili, opere multiformi; et apertissime c. 23,
alias 8 : Circa majores (inquit), prceter gene-
ralem gratiam parcius atc[ue occultius omnium
Tiominum corda pulsantem , etc. Eamdem sen-
tentiam indicant Fulgentius, Paulus Orosius
et alii Patres supra allegati, et in eadem fuisse
Augustinum infra ostendemus.
17. Posterior modu,s explicandi sufficientiam
auxiliorum gratice. — Ex sacra Scriptura,
Joan. 1. — Ex sanctis Patribus, Prospero, etc.
— Alter igitur modus explicandi sufEcientiam
hanc, est quem indicant verba illa Joannis \ :
Erat lux vera quce illuminat omnem hominem
venientem in hunc munclum , quae verba (ut
supra dixi) de illuminatione interna et super-
naturali Patres intelligunt, et omnibus homi-
uibus adultis generaliter, quantum est ex par-
te Dei, communicari sentiunt. Juxta quam in-
terpretationem , etiara illis infideUbus quibus
Evangelium , vel fides per homines prsedicata
non est, Deus providet modum quo ilkimi-
nentur et excitentur sufficienter ad fidem , si
per eos non steterit, vel extraordinario modo
providendo ut ad illos praedicatores mittan-
tur, vel ministerio Augelorum eos docendo,
vel per seipsum illos interius iUuminando et
vocando, ut sic etiam in omnibus hominibus
illud Apocalyps. 3 locum habeat : Ecce sto ad
ostium, etpulso; quam sententiam nonobscu-
re indicat Prosper locis citatis, et specialiter
cap. 23, etiam de parvulis ait, ad aliamperti-
nere gratice partem , quce universis semper est
impensa natio7iihis ; et addit : Q,ua iitiqtie si
lene eorum uterentur parentes , etiam ipsi per
eosdem juvarentur. Ergo supponit adultis pa-
rentibus in seipsis datam esse sufficieutem
gratiam , qua bene uti potuissent, et per eam
non solum sakiti proprise, sed etiam infautium
providere. Unde sicut parentibus imputatur
fifiorum desertio, ita multo magis uuicuique
aduko imputandum est quod fidei kimiue ca-
ruerit, et ita Dionysius, cap. 9 de Ccelest. Hie-
rar., dixit : JVon recte imputari gulernatori-
lus Angelis, si gentes alice ad falsorum deorum
cultum devolutce sunt ; sed illis ipsis qui, mo-
tiius propriis, a recto calle quo ad Deum ascen-
dere possent , sua sponte deviarunt. Fuissent
ergo per Angelos instructi, nisi ipsi impedi-
mentum posuissent; unde infra dicit : JDivini
luminis pelagus paratum semper est, et patet
omnibus adfarticipandum; etinfra: Nunquam
pTwfuerunt alicui aliqtd dii, sed unum illud
omnium, ac singulare principium, ad qiiod
sane obsequentes ducebant Angeli prrefecti
singulis gentibus. Eodemque modo Irenseus,
kb. 4, cap. 71 , ait Deum dedisse omuibus k-
berum arbitrium , cui vim non infert ; sed
bona ( inquit ) sententia adest iUi semper, uti-
que ex parte Dei iUuminantis, et inspirantis
illam; koc est enirn quod subjungit : Et pro-
pter hoc consilium quidem bonum dat omnibus;
posuit autem iii hominum potestate , electio-
ne, etc; et idem sentiunt aki Patres supra re-
lati, ubicumque de koc generak gratise com-
municatione loquuntur. ,
48. Probatur ratione. — Ratione potest hoc
breviter ostendi a sufficienti partium enu-.
meratione, quia etiam hos infideles nun-
quam exterius vocatos ad fidem per ministe-
rium hominum, Deus vult salvare, quantum
in ipso est;, non obstante originak peccato ;
imo ab koc ipso peccato vuU iUos eripere
propter Christum ; ergo aUquo modo iUis
contuUt sufficientia media : at uon contuUt
in soUs causis universaUbus, nec sokim per
akos komines, ut ostensum est ; ergo necesse
est ut iUis in seipsis auxiUum koc sufficiens
conferat, vel proxime, vel remote, vel saUem
in eorum potestate iUud constituat, ut, si con-
tingat iUud non recipere, revera per iUos stet,
et non per Deum , nec per solam naturalem
aUquam impotentiam id eveniat : quomodo
autem koc inteUigendum sit, et quaUter diffi-
cukatibus in contrarium occurrentibus sit
satisfaciendum, in sequenti capite expUcabi-
mus.
GAP. XII. DIFFICULTAS CIRCA SUPERIOREM DOCTRINAM, ETC.
319
GAPUT XII.
DIFFICULTAS GIRCA SUPERIOREM DOGTRINAM PRO-
PONITUR^ EJUSQUE OGCASfONE TRAGTARI INCI-
piT AxioMA iLLUD : Facienti quod in se est
Deus non denegat gratiam.
1. Proponitur diffimltas. — Trolatur ex
Concilio Arausicano. — Ft Tridentino. — Ex
dictis in fiiie praecedentis capitis difficultas
nascitnr, quse est una ex potissimis hujus
materiae, et his temporibus valde controver-
sa. Nam videtur ex dictis sequi, Deum ex-
pectare vokmtates hominum ut eos ad fidem
excitet, et consequenter dare illis hanc prio-
rem gratiam excitantem ex bono usu liberi
arbitrii naturali ; hoc autem est incidere in
errorem damnatum Semipelagianorum ; ergo.
Sequela patet, quia Deus nou dat omnibus his
infideUbus hujusmodi excitationem superna-
turalem ad fidem, quia revera multi eorum
sunt qui nec exterius audierunt, nec interius
senserunt motionem ad fidem, nec aliquam
rerum fidei apprehensionem habuerunt, et
nihilominus dicitur Deus paratus esse ad dan-
dum eis hanc excitationem, et per eos stare
quod illara non accipiunt, et hoc modo di-
cuntur accipere a Deo auxilium sufficiens ad
credendum quantum est ex parte Dei ; ergo
aliquid Deus expectat ex parte illorum, ut eis
hanc gratiam conferat ; nam si uihil expecta-
ret, omnibus indifferenter daret : falsitas autem
consequentisprobatur, primo ex Concilio Arau-
sicano, can. 4 : Si quis, ut a feccato fitrge-
mur, wluntates nostras Deum expectare con-
tendit, resistit ipsi Spiritui Sancto, loquitur-
que de expectatione quoad primam gratiam,
qua prseparatur voluntas a Domino, ut sta-
tim declarat, nam ad infusionem snbsequen-
tis gratise, et formalem remissionem peccati,
non est diibium quin Deus expectet voluu-
tates nostras cooperantes vocationi suse, ut
postea dicemus libro sequenti. Secundo, idem
probatur ex Goncilio Tridentino, sess. <6,
cap. 5, dicente initium justificationis sumi a
vocatione Dei, qua nuUis prsecedentibus me-
ritis Deus hominem excitat. Si autem Deus
expectaret hominis voluntatem, jam aliquod
meritum ex parte hominis prsecederet. Ter-
tio, quia initium supernaturaUs sanctifica-
tionis esset ex nobis, non ex Deo, quia prse-
cederet ex parte hominis ahqua ratio totius
justificationis.
2. Error Semipelagianonm. — In hoc puncto
occurrebat imprimis tractandus error Semipe-
lagianorum, dicentium Deum vel semper, vel
saltem interdum, vel in ahquibus liominibus
expectare aUquem bonum usum Hberi arbi-
trii, ut opus gratiee in illis facere incipiat, sive
expectet usum illum, ut meritum perfectum,
vel imperfectum, vel impetratorium, sive ut
ahqualem dispositionem et rationem, propter
quam opus gratise incipiat, nam a taU dispo-
sitione vel ratione non potest aUquaUs ratio
ineriti, Ucet imperfecti, separari : cujus erro-
ris auctores et sensum in lib. i, cap. 45 et 16,
pro viribus, expUcavimus. Girca iUius autem
impugnatiouem, necesse non est multum in
proesenti immorari, tum quia expresse damna-
tus est in GonciUo Arausicano, fere per omnes
canones, et in Tridentino, sess, 6, cap. 5 ;
tum quia, in dicto loco, loca Augustini et
Prosperi, aUorumque Patrum retulimus, qui ex
professo errorem iUum impugnant; tum prse-
terea quia, in libro 2 de Prsedest., cap. 6, ex
professo errorem iUum impugnavimus; tum
denique quia in his quse cum GathoUcis dispu-
tabimus, afferemus omuia quai pro hoc errore
vel contra iUum desiderari possimt.
3. Doctorum Catholicorum sententia affir-
mans Deum dare aliquihus prvmum auxilium
ad fidem excitans, intmtu honi operis natura-
lis, aliis minime. — Omissis ergo Semipela-
gianis, muUi ex GathoUcis Doctoribus, anti-
quis et modernis, docuerunt Deum aUquibus
conferre fidem, vel vocationem, et primum
auxiUum ad iUam excitans, intuitu alicujus
boni operis naturaUs ex viribus naturse facti :
aUis vero non dare tale auxilium, quia nuUo
modo per bona opera naturaUa ad iUud se
disponunt ; quam sententiam olim docuit D.
Thomas 2, d. 27, q. unica, art. 4, ad 4, ubi
sic ait : Etiam ad fidem liabendam aliquis se
prceparare potest per id quod in ratione natu-
rali est ; unde dicitur quod si aliquis, in harha-
o'is natus nationihus, quod in se est facit, Deus
sihi revelahit illud quod est necessarium ad sa-
lutem, vel ins^drando, vel doctorem mittendo,
ubi aperte ante omnem excitationem ad fidem
ponit pree.paratiouem hominis, si faciat quod
in se est per lumen rationis naturaUs, et ita
inteUexit locum iUum D. Thomse Cajetanus 1.
2, qusest. 109, art. 6. Idemque D. Thomas ia
eodem 2, d. 5, quaest. 2, art. 1, expUcat ilUid
axioma, de faciente quod in se est, per vlres
soUus Uberi arbitrii, et apertissime quaest. de
Verit., art. 11, ad 1, ubi sic inquit ; Si aliquis
in sylvis 7iutritus ductum ratlonis naturalis
sequeretur in appetitu boni et fuga mali, certis-
3-20 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
shne est tenendim quod Deus ei, vel per inter-
nam inspirationem revelaret necessaria, vel ad
eum prcedicatorem dirigeret. Et idem fere dicit
in solutione ad 2^ quem locum ad lioc ipsum
allegat Victor., Relect. de perveniente ad
usum rationis, p. 3^ num, 14.
4. Sancti Bonaientiira, Gabriel, et alii an-
iifpii Theologi. — Eamdem sententiam indicat
Bonaventura 3^ d. 25^ art. 1, qusest. 2, ad ult.;
et Gabriel, dict. 2-4, art. 3, dub. l^ in fine;
clarius Durandns, 3, dict. 25, qusest. \, num.9;
latius Alens.;, 2 part., qusest. M2, membr. 8,
casu 2, et 3 part., q. 61, alias 69, membr. 5,
art. 3, ubi quserit an facienti quod in se est
iufallibiliter detur gratia, et respondet aiHr-
mando; in solutione autem ad 6, distinctius
explicat dupliciter posse hominem facere quod
in se est , vel ante fidem, vel post illam ; et
omisso nunc posteriori membro de priori ait :
In quolihet homine per naturam est ratio recta,
et hcec rectitudo est notio honi indita a crea-
tione; et infra : Si ergo secundum istam notio-
nem operetur homo suo ariitrio, recurrendo ad
illum quem scit suum esse principium, et quem
scit esse orandum siH, et petat ai eo lumen
cognitionis fidei et boni, daUtur ei, et sic faciet
quod in se est. Et nibilominus ibidem, in so-
lutione ad 1 et 3, ait gratiam quae sic datur
facienti quod in se est, mere gratis ac liberali-
ter, et nou ex merito dari. Citatur etiam Alti-
siodor., lib. 3 Summse, tract. 2, cap. 1, q. 5;
sed ibi, licet indistiucte approbet illud axio-
ma, non declarat hunc sensum; rationes ta-
men quibus utitur possunt ad illum appUcari,
et in fme qusestionis addit, licet Deus det gra-
tiam facienti quod in se est, nihilominus ssepe
dare illam non facienti quod in se est; quod
non potest esse verum de gratia sanctificante ;
loquitur ergo de gratia auxiliante. AUegatur
etiam Albert., in 2, d. 28, art. 1, ad 4; sed
ibi indistincte loquitur, et magis videtur de
dispositioue ad charitatem obtinendam loqui;
apertius id docet ibi Ricbard., art. 1, qusest. 2,
dicens posse hominem per sua naturaha, cum
sola generaU motione primi moventis, quam
supponit quseUbet actio creaturse, se dispo-
nere remote ad gratiam gratum facientem ,
quia dum suo Ubero arbitrio recte utitur, se
disponit ad gratiam ; necesse est ergo ut proxi-
me se disponat ad aUquam saltem auxiiian-
tem gratiam, quam senteutiam refert et pro-
bat Nicolaus de OrbelUs in 3 , d. 27 ; et muUi
alii ScUolastici antiqui eodem modo locuti
sunt, ponentes dispositionem aliquam ex ua-
turali usu bouo liberi arbitrii, saUem remotam
M SUFFICIENTE ET EFFIC.\CI.
ad gratiam sanctificantem , et consequenter
proximam ad auxiUantem, ut Gabriel, Ocham,
Scotus , Durandus , quos retuli in Ub. 2 de
Prsedest., capite decimo-septimo.
5. Ji^x recentioribus Theologis , Thomistce,
Soto, Medina, etc. — Preeterea, ex recentiori-
bus Theologis, nonnuUi sententiam hanc eo-
dem modo explicatam approbant; ex Tho-
mistis quidem Soto, 4, d. 4, qusest. 2, art. 3,
§ Ad argumentum, ait : Respondetur ol id
Deum gentes condemnasse, quod Deum, quem
naturali lumine cognoverant, non subinde qua-
liter jus naturce jubebat coluerint ; quod si jus
illud natur^ servasse^it, Deus illis altiori fidei
radio affulsisset ut possent salm fieri. SimiUa
habet lib. 2 de Natura et Grat., cap. 12, iu
fine. Consentit Cano, Relect. de Sacrameutis
in genere, part. 2, ad 1 et 2; nec dissentit
Victor.,ubi supra. Medina 1. 2 varie loquitur,
nam in qusest. 88, art. 6, in solutione cujus-
dam secundi argumenti, prius videtur negare
illud axioma : Facienti quodin se est, etc, in-
tellectum de faciente quod in se est per vires
naturse, et nihilominus statim addit : Si infi-
delis qui Evangelii notionem non habet, ut puer
educatus in sylvis , perveniens ad iistim ratio-
nis, bene utatur naturali ratione, Deum illumi-
naturum esse illum, et hanc regulam ponit ut
certam, ex illo principio quod Deus dat omni-
bus sufiicientia media ad salutem ; in qusestio-
ne autem 109, art. 6, dub. 3, ad 2, priusidem
dicit de puero perveniente ad usum rationis,
videlicet infallibiliter illuminari ad fidem, si
quod in se est facit per lumen rationis; et
addit lioc esse revelatum in sanctis Scripturis,
et inferius dicit esse probabile iUud axioma :
Facienti quod in se est, etc, intellectum per
vires uaturse , et postea dicit contrarium esse
probabilius ; quse videntur repugnantia ; nam
si est sermo de gratia habituali et justificante,
non solum est probabilius , sed certum , non
dari infalUbUiter ei qui facit quod in se est,
per vires naturse , neque contrarium est pro-
babile , ut infra suo loco dicetur ; si vero est
sermo de gratia actuali illuminante, quomodo
est revelatum in Scriptura quod puer ille bene
utens ratione illumiuabitur inspiratione fidei,
si illud axioma non est verum et certum iu dic-
to sensu ? Constantius ita intellexit axioma il-
lud ; Viguerius in Instit. Theolog.,c. 10, § 4,
dicens auxilium Dei paratum esse facienti
quod in se est, id est, si cesset a peccato, et
anhelet ad bonum rationis.
6. Eamdem sententiam docetVega, Ub. 13
in Trident., cap. 12, via 3, in fine; et idem
CAP. XII. DIFFICULTAS CIRCA
probat nullum viatorem destitui auxilio suffi-
ciente^ quia nullus viator est qui non possit
bene uti viribus suis; ei autem qui hoc fece-
rit, Deus, qui nemini deest, auxilium sine du-
bio praestabit sufficiens ad obtineudum bona
supernaturalia. Idem late Gorduba, lib. 2 de
Ignorant., quaestion. A, per totam, praesertim
ad quoddam tertium argumentum ; et viden-
dus etiam est qusest. 5, ad 4, ubi ait axioma
illud in eo sensu esse communiter receptum.
Prseterea sententiam illam in dicto sensu in-
tellectam, et piam esse, et ab omni suspicione
Pelagiani erroris alienam, docent Driedo, de
Capt. et redempt. gener. humani, tract. %
cap. 5, part, 2 illius ad 2 et 3 quaest., et libro
de Goncord., d. p,, c. 3, longe a principio; et
Ruard., art. 1, § Doctores ; eisdem pene ver-
bis Molina in Concord., disp. 9 et 10.
7. H(EC sententia verum esse supponit hoc
axioma : Facienti quod in se est, Deus non de-
negat gratiam. — Trihus modis potest intelligi
hoc axioma. — Pri^nus moduSy ex D. Thoma.
— Fundamentum hujus sententiae supponit
axioma illud : Facienti quod in se est, esse ve-
rum in ahquo sensu, et quasi per se notum in
Theologia , et ideo breviter circa illud notare
oportet, tribus modisposse intelligi, juxta tri-
plex gratiae significatum ; potest enim intel-
Hgi de gratia habituali^ vel de actuali conco-
mitante seu adjuvante, vel de actuah praevia
seu excitante. Primo modo inteUectum est
ilhid axioma a D. Thoma d. 2, qusest. 109,
art. C_, et quaest. 112, art. 3 ; et in eo sensu
dicit non esse intehigendum de faciente quod
in se est per solas vires naturae, sed per vires
gratiae auxiliantis, excitantis et adjuvantis, et
sic intellectum esse verum, priori autem mo-
do esse falsum; quae doctrina vera et certa
est, ut infra hbro de Justificat. ostendemus ;
hic autem sensus nihil ad praesentem causam
refert, quia non de habituah gratia, sed de
actuali auxiho tractamus; est autem adver-
tendum D. Thomam in ilhs locis ita princi-
pium illud exposuisse, quia de gratia habi-
tuah tractabat, et de illa objectum fuerat; non
tamen ahos sensus exchidit, nec illos ibi at-
tingit, quia necessarii non erant.
S. /Secundus, ex Alensi. — Secundo modo
intelhgi potest in illa propositione nomine
gratiae, auxiUum gratiae cooperantis cum libe-
ro arbitrio; quem sensum indicavit Alens.,
3 part., quaest. 61, membr. 5, art. 3, ad 5, et
respectu tahs gratiae facerc quod in se est, noii
est praeparari ad talem gratiam, neque ahud
praevium ahquod faeere, quo posito talis gra-
viir.
SUPERIOREM DOCTRINAM, ETC. 321
tia conferatur, quia nihil praevium satis est ut
gratia cooperans actu nobis infundatur, seu in
nobis operetur, quia praeter omuem antece-
dentem dispositionem requirit simuUaneam
cooperationem nostram , ut ex dictis in hbro
praecedenti constat. Debet ergo intehigi de co-
natu, seu cooperatione simultanea ex parte
hominis, ita ut sensus sit : Si per hominem
non steterit, et quantum in se est conari vo-
hierit, non deerit ilh gratia cooperans, ut sicut
oportet operetur. Et hic sensus non potest
etiam esse verus de faciente quod in se est,
per vires solas Hberi arbitrii; tum quia non
potest iUo modo conari ad opus gratiae coope-
rantis, qui non fuerit excitatus per gratiam
praevenientem . sive excitantem; tum etiam
quia iUemet conatus nou potest esse naturahs,
sed obedientiahs, quia debet esse a hbero ar-
bitrio elevato per gratiam, et cum ejus adju-
torio; debet ergo inteUigi de homine vocato
sufficienter, et sensus est, tah homini non de-
futuram gratiam auxihi cooperantis , si iste
simul conari et cooperari voluerit ; et in hoc
sensu axioma iUud exponit Alensis citato loco,
hcet obscure; estque verissimum, quia, ut Au-
gustinus dixit : Deus prceparat voluntatem ad-
juvandam, et adjuvat prceparatam ; ad quod
est de se paratus, si per hominem non stet,
id est, si cooperari vohierit, et hoc sohim, per
iUud axioma sic inteUectum , significatur, est-
que verissimum , ut libro praecedenti dictum
est, etin septimo latius dicetur; non solet au-
tem communiter axioma iUud in dicto sensu
accipi; sed facere quod in se est, sumitur tan-
quam praevium quod, ex parte hominis antece-
dens ad gratiae receptionem, et hoc modo iUud
nunc accipimus. Unde neque hic sensus inser-
vit instituto, quia non de cooperante auxiUo,
quod semper est efficax, sed de sufficiente, et
praeveniente seu excitante tractamus.
9. Tertius ex Crersone et Driedone. — Ter-
tio, inteUigitur iUud principium de gratia ex-
ci;ante,quiaveraegratiai excitantes plures esse
possunt inter se subordinatae, quarum una sit
prior, seu antecedens, et aUa posterior, seu
subsequens. Duobus item modis potest intel-
Ugi aUquem facere quod in se est, ut gratiam
excitantem obtineat ; primo, bene operando
per priorem excitationem, cum iUa et per il-
lam ita faciendo quod in se est, ut uUeriorem
excitantem gratiam obtineat; et hunc sensum
indicat Gerson., 4 p. alphab. 24, litt. M, et
Driedo supra, et satis cst communis. Secundo,
bene operando per viies hberi arbitrii, ratio-
ne naturaU excitatas, ita ut sensus sit, facieu-
24
322 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
tem quod in se est per vires naturee^ ^xcitan-
tem gratiam recipere. In priori sensu admitti
potest illud principium, quia in eo supponitur
gratia, in qua potest fundari aliqua ratio pro-
portionata ad obtinendum ulterius auxilium,
quia semper initium boni operis et totius me-
riti tribuitur gratiae^ et ratione illius etiam
subsequens excitatio est gratia^ tanquam gra-
tia pro gratia, quod non repugnat : oportet
autem in boc sensu etiam aliquam limitatio-
nem adbibere, ut nimirum inter gratias pro-
portio debita servetur, ut infra in cap. 15 et 16
commodius declarabimus. Verumtamen, nec
hic sensus ad rem prsesentem facit. quia prae-
cipua difficultas est de infideli nondum exci-
tato, nec vocato per gratiam^ quia fidei audi-
tum non habuit, et ita uon potest per priorem
supernaturalem gratiam, sed per naturales vi-
res operari;, ut primam excitationem gratiae
supernaturalis obtineat.
dO. Axiomatis sensiis de quo iiitelligi delet.
— Prohatur Mc sensus. — Est ergo ultimus
sensus, ut de prima excitante gratia sit sermo,
ante quam non potest bomo facere aliquid
per vires gratiae, cum illas non habeat ; in-
telligendum ergo erit axioma de faciente quod
in se est per vires naturoe, et in hoc sensu in-
telligunt Doetoresjcitati iUud axioma, cum qui-
bus sentit Gerson., 1 part. alpliab. 21, htt. U,
dum ait ilhim facere quod in se est, quia via
naturahs rationis facit quod novit.Fundamen-
tum eorum fuisse videtur, quia hic etiam sen-
sus est necessarius, ut verum in universum sit
Deum dare omnibus hominibus sufficiens su-
pernaturale auxilium ad salutem, nam multi
sunt homines qui tale auxilium actu et iu se
non recipiuntj cum fidei preedicationem aut
revelationem non habeant ; ergo, ut Deus ali-
quo modo det illis tale auxilium, necessse est
ut illud oflferat homini facienti quod in se est,
per eas vires quas habet, nimirum per ratio-
nem naturalem et libertatem, quia talis homo
alias vires non habet, nec Deus contulit illas,
nec aliam viamad illas obtinendasilli prsebuit.
Confirmatur : ponamus ilium hominem facere
quod in se est per vires quas habet; hoc enim
non repugnat, cum nihil includat superans
polestatem talis liominis : tunc vel Deus dat
gratiamtali homini, et habetur intentum, vel
non dat, et nunc non per hominem, sed per
Deum stat quominus liomo ille salvetur, quod
dici non potest. Item Iiomo ille non potest
juste damnari, quia jam fecit quod potuit, De-
nique valde cousentaneum est bouitati et pro-
videutise Dei, ut bene uteuti viribus acceptis
.€ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
majores prasbeat, ut progredi possit : et ita
hunc universalem sen?um indicat Gerson., 2
p. alphab. 24., litt. M, dicens : Nulli facienti
quod in se est, bene utenti donis Dei jam lialntis,
deest Deus in necessariis adsalutem, sive illa cre-
denda sint, sive operanda sint; et consonat quod
dixit Nazianz., orat. 2 in laudem Basilii ; Deo
gratum. est quodpro viribus efficilur: ergo piis-
sime et sine inconveniente creditur, in omni
statu hominis, viatori facienti quod in se est,
per vires quas habet, Deum non denegare gra-
tiam in eo statu necessariam, quia inde non
sequitur quod homo mereatur gratiam, sed
quod Deus provideat homini necessitatem pa-
tienti. Et hactenus de hac sententia : prius
enim quam de illa judicium proferamus, alio-
rum opiniones tractandse sunt.
GAPUT XIII.
TRAGTATUR ALTERA SENTENTIA PR^GEDENTI CON-
TRARIA, NEGANS DATAM ESSE A DEO LEGEM
DANDI AUXILIUM GRATI^ FAGIENTI QUOD IN
SE EST PER VIRES NATUR^ AD SERVANDAM
LEGEM NATURALEM.
1. Sententia negans dari a Deo auxilium
gratice facienti naturaliter quod in se est. —
Prohatur ex sajicto Augustino. — Quamvis
opinio in priori capite tractata nova non sit,
nec singularis Molinse, nec a doctrina D. Tho-
m8B et gravium Thomistarum aliena, ut ibi-
dem satis ostensum est, nihilominus moder-
ni aliqui Thomistse eam ut Molinae singula-
rem referunt, et in eam vehementer inve-
huntur, asserentes contrariam doctrinam esse
certissimam, omniumque Thomistarum et
aliorum Doctorum, et de mente Augustini, et
D. Thomse, et prsecipue negant esse aliquam
promissionem a Deo factam, seu legem pro-
pter Christum statutam dandi primum gratiaj
superuaturalis auxilium homini facienti quod
in se est absque auxilio. Ad hoc autem pro-
bandum, inducunt Augustinum ssepissime di-
centem, ex duobus hominibus seque afFectis,
Deum unum illumiuare, alium non illumi-
nare, solum quia ita sibi placet, quod maxi-
me solet exemplo parvulorum confirmare, in
quibus uou potest assignari diflerentia, vel ex
parte ipsorum, quia capaces non sunt, nec ex
parteparentum, quia, conantibus et desideran-
tibus parentibus justis et bonis, interdum non
possunt baptizari iufantes , et e converso, licet
parentes siut iniqui et negligentes, Deus pro-
videt alium modum quo infans baptizetur et
salvus fiat; et idem coutingit in adultis, vocat
CAP. XIII. TRACTATUR ALTERA
enim Dgus interdum iniquissimos transgres-
sores legis naturalis et convertit ; et non
vocat moderatos^ et servantes ut possunt le-
gem naturalem. Hsec est doctriua et ponde-
ratio trita apud Augustinum in libris quos
saepe citavimus^ lib. i ad Simplic^ qusest. 2,
prtesertim circa finem epistol. 107, et opli-
me 1 de Peccat. merit. et remiss., cap. 22, et
ssepe alias. Ergo Deus, in danda v^ocatione, vel
auxilio excitante, non servat illam legem de
faciente quod in se est ante auxilium gratise,
nam si eam servaret, semper vocaret potius
observatorem legis naturse quam transgres-
sores, et si nuUum inveniret servantem illam,
vocaret potius minus malum quam nequio-
rem, quia est eadem proportio et ratio ; ergo
signum est nullam esse talem legem, nam si
esset, Deus servaret illam ; tum quia non
polest negare seipsum ; tum quia , respec-
tu Christi, ex justitia obligaretur. Secundo ,
doctrina Augustini est, et certa, nuUum bo-
num, quod sit initium salutis, posse a nobis
fieri per facultatem liberi arbitrii : si autem
esset lex a Deo posita, ut facienti quod in se
est per liberum arbitrium, daretur auxilium
sufficiens, eo ipso bonum aliquod factum ex
natura esset initium salutis ; ergo, secundum
Augustinum, nulla est talis lex a Deo data.
Major traditur ab Augustino lib. de Preedest.
Sanct. per totum, et lib. 1 contra duas Epist.
Pelagian., cap. 8, et qusest. 2 ad Simplic, et
aliis inuumeris ssepe citatis, et, quod caput
est, etiani in Conciliis Arausic et Trident.
definitur. Minor per se nota videtur, quia,
posita illa lege, necesse est ut bene utenti 11-
bero arbitrio naturali, ratione illius boni
usus detur auxillum gratise. Dices non esse
rationem, sed conditionem sine qua non ;
sed contra, quia In hac materia hsec duo non
separantur, quia conditio slne qua non, licet
physice non sit causa per se, sed per accidens,
nec sit propria ratlo effectus, tamen moraiiter
est ratio et causa, prsesertim supposita lege,
et quasi pacto sub tali conditione utique dan-
di auxilium, Si feceris quod in te est. Et Ideo,
sicut respectu totius praedestinationis non po-
test dari ratio ex parte nostra, ita nec con-
ditio sine qua non. Idem autem est de primo
gratise auxilio quod de tota prsedestinatione.
Item alias posset dari ratio ex parte nostra,
cur Deus hunc vocet, et non illum, quia ad
hoc satis est rationem reddere conditionem
necessariam : ut, verbi gratia, quia hic fecit
quoJ in se est, et nou ille : consequens autem
est contra Augustinum, d. qusest. 2 ad Sim-
SENTENTIA PR.^CEDENTI, ETC. 323
plic, et dicta <[ua5st. 6 et 8 ex octoginta tri-
bus, et lib. de Spirit. et litt., cap. 34, et soepis-
sime. Unde Prosper, lib. 1 de Vocat. gent./
cap. 25, alias cap. 9, in fiue : Profimdilas
(inquit) illius qucestionis, quam, secundum
admirationem ApostoU, i^npenelrahilem confi-
temur, per liheri ariitrii vclle et nolle non
solvitur, quia licet insit homini bonum nolle,
tamen nisi donatum non Jiabet lo7ium velle.
2. Opinio affirmans videtur favere Semi-
pelagianis. — G-ratia vera, secundum Augus-
tinum, qu(B. — Tertio, argumentum sumunt
ex sententia Semipelagianorum, quia illi ni-
hil amplius dicebant, nisi quod Deus, cum in
homine aliquid bonse voluntatis inspexerit,
illuminat et confortat illum, etc, ut lib. J ex
Cassiano et aliis visum est, et impugnatnr a
Prospero contra CoUator., cap. 4 et sequen-
tibus. Quid est autem allud, Deum dare gra-
tiam facienti quod in se est, nisi, cum viderit
in illo aliquem bonum usum liberi arbitrii,
auxilium gratise adjungere ? Ergo, sicut re-
probata est ab Augustino, Prospero, Concilio
Arausicano et Trideutino illa sententia Pela-
gianorum, ita non est admittenda illa lex,
ex qua eadem doctrina sequitur. Nec enira
locum habet responsio, quod Semipelagiani
ponebant meritum gratiee de condigno vel
de congruo, nam hoc potlus negabant, ut
supra visum est ; sed, quia affirmabant ex
parte nostra aliquid posse prsecedere, quod
intuens Deus dat gratiam, hoc satis visum
est ad eorum sententiam reprobandam. Imo
non constat eos asseruisse lioc fieri a Deo ex
certa lege statuta; et, quocumque modo id
asseruerint, reprobatur : ergo multo magis
ponendo legem et promissionem sub condl-
tione ; nam talis conditio inducit debitum le-
gale, quod ad justitiam aliquo modo pertinet,
secundum D. Thomam 2.2, quajst. 80, art. 1,
nimirum, quia includit pactum et conven-
tionem, in qua necesse est allquam rationem
justitise, saltem imperfectse, fundari ; ergo si
illa admittatur, ratio gratiae destruetur, quod
est potissimum argumentum Augustini con-
tra Semipelagianos, quia vera gratia debet
esse prior omni merito, ut idem Auguttiuus
IntotaEpist. 105 et 106 prosequitur, et 1. 4
contra Julian., c. 3; lib. de Patient., cap. 20,
et alias ssepe : maxime vero toto lib. de Prte-
destin. Sanct., a cap. 2 et 3; et ex illo Prosper
ad Excerpta Genuens., cap. 3 et 4, ponderans
cum Augustino iliud Psalm. 53 : Pro nihilo
salvos facies illos, quia nou dixit, pro exiguo,
sed pro nih'lo. bieui contra Gollalor,, cap. 6,
324 LIB. IV. DE AUXIUO GRATI^
et lib. i deVocat. geut.^ cap. 18; Fulgentius
de Incarnatione et grat., cap. 18; et P. Dia-
con., caj). 8. Denique ad id confirmandum
sunt optima verba Ambrosii^ lib. 2 in Lucam,
§ penult., ubi, adducens illud Psalm. 126:
A^isi Dominus ctistoditrit civitaiem, etc, cum
dixisset non posse liomines sine Deo aedifi-
care, nec custodire seipsos, adjungit : Audeo
tamen etiam ego dicere quod homo non possit
viam adoriri, nisi Dominum haheat prcevian-
tem.
3. Unde est quartum argumentum, non po-
tuisse hanc legem statuipropter merita Christi,
nec Christum illam mereri potuisse, nam per
talem legem destrueretur ratio gratise; sed
Christus non meruit ut gratia eo modo dare^
tur hominibusj ut jam non esset gratia ; ergo
nec talem legem meruit. Major probata est,
quia licet facere illam legem respectu nostri
fuerit gratia, posita vero lege, illam implere
et dare auxilium facienti quod in se est per
naturam, jam non esset gratia, sed debitum,
ex vi promissionis sub tali conditione operum,
et sic daretur ex operibus, et consequenter
non esset gratia, ut argumentatur Paulus Rom.
11. Ergo per talem legem destruerelur ratio
gratise. Minor autem^ scihcet,, hoc Christum
non meruissCj nec potuisse talem conventio-
nem cum Patre suo facere, probatur ex infini-
tis Scripturae locis^ in quibus dicitur sahis dari
nobis per Christum ex pura misericordia et
gratia, respectu nostri; Rom. 15: Grenies au-
tem super misericordia honorare Deum ; ad
Tit. 3 : Non ex operiius justiiics, quce fecimus
nos, sed secundum suam misericordiam, sal-
zos nos fecit.
4. Quinto, quia alias adjutorium gratise sub-
jungeretur obedientise humanse, essetque gra-
tia non dactor, sed pedissequa liberi arbitrii :
consequeus est erroneum; ergo illa sententia
admitti nou potest ; sequela patet^ quia si Deus
dat gratiam facienti quod in se est, jam pree-
cedit bonus usus liberi arbitrii primam gra-
tiam^ et est ratio ejus : crgo gratia subjungi-
tur obedientise humana;; nihil enim ahud est
subjungi illi^ et esse pedissequam_, nisi sequi
ex iUa^ seu obedientiam humanam, id est, hu-
mauis viribus prsestitam prsecedere, et gra-
tiam subsequi. Secundo^ quia Augustinus sse-
pissime contrarium tanquam certissimum do-
cet, prsesertim Epistol. 107 ad Vitalem_, ubi ad
hoc late expendit verba Psalm. 26 : A Domino
gressus hominis dirigu7itur, et viam ejus volet,
ponderans non dixisse q^da voluit, sed etvolet,
ijuia voluntas sequitiu' ductum gratise, non e
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
converso. Tertio^ propositionem illam in Cas-
siano reprehendit Prosper contra CoUator.,
cap. 4 et sequentibus; unde cap. 39^ definit. 6,
inquit : Sicut Pelagiani putalant liberum ar-
biirium tolli, si a graiia prcevenitur. Denique
Fulgent., hb. de Incarnat. et gratia, cap. 19
et 20^ ait : JSicut in generatione carnali prce-
cedit Dei operaiio omnem hominis geniti volun-
taiem, vel affectum, ei sicut in co7icepiione
Christi, Spiriius Sancti operaiio Virginis ope-
raiionem aniecessit, iia in spirituali hominis
generaiione, non prcecedere voluniaiem hominis,
sed subsequi Spiritus Sancii operationem. Ra-
tione item ostenditur, quia si illud consequens
admittatur, destruitur et e medio toUitur gra-
tia prseveniens, quia ipsa prseveniretur a li-
bero arbitrio facienti quod iu se est. Conse-
quens autem est contra doctrinam certissi-
mam, quam infra trademus ; ergo.
5. Semipelagianorum rejicienda senteniia.
— Sexto, quia aUas Deus expectaret hominis
voluntatem, antequam spiritum gratise infun-
deret, seu primam gratiam inspiraret. Conse-
quens est falsum ; ergo. Sequela patet, quia si
Deus dat gratiam suam homini facienti quod
iu se est per voluntatem suam, necesse est ut
expectet quid homo faciat, priusquam gratia
sua illum prseveniat ; quando euim fit pro-
missio sub conditione, expectatur eventus con-
ditionis, priusquam effectus promissionis con-
feratur. Falsitas autem consequentis patet,
quia repugnat directe definitioni Concilii
Arausicaui, cap. 4. Nec satisfaciet qui dixerit,
licet Deus det primum auxilium gratise fa-
cienti quod iu se est, non tamen expectare ut
id faciat, nam ssepe vocat hominem non fa-
cientem bonum quod in se est, imo facientem
omne malum, juxta illud Isai. 10 : Invenius
sum a non qucereniihus me. Hoc (inquam) uon
satisfacit, quia definitio Concilii universaUs
est, quod Deus neminem expectat, et gratia
in nuUo est pedissequa, nam ratio gratise in
nullo destruitur. Unde etiam Semipelagiaui
dicebant uon semper Deum expectare liberum
arbitrium, sed ssepe, imo et regulariter prse-
venire voluntates, etiam pravas : et uihilomi-
nus, quia in ahquibus coutrarium ordinem
noununquam admittebant, damnati fuerunt.
Ergo multo magis rejicienda est hsec seuten-
tia, quce e contrario docet Deum regulariter
vocare eum qui facit quod in se est^ Ucet ah-
quando id non expectet.
6. His argumentis putant hi auctores satis
excludi, et improbari legem illam et promis-
sionera, seu quasi pactum inter^^Deura et
CAP. XIV. TRACTATUR TERTIA
Christum, dandi primam gratiam supcrnatu-
ralis auxilii proxime sufficientis, omni liomini
facienti quod in se est, et consequenter repro-
bant promissionem illam intellectam de ho-
mine operante sine tali auxilio, et sohim in eo
sensu credunt posse sustineri, quod de ho-
mine faciente quod in se est per prsevium
auxiUum supernaturale expHcatur. Verumta-
men qiiantam vim habeant objectiones factae
contra catholicam sententiam probe intellec-
tam postea videbimus; nunc solum addimus
hos impugantores non respondere ad difficul-
tatem propositam de generali lege dandi au-
xihum sufficiens omnibus hominibus adultis :
nam si illam omnino de medio tollunt,
evertunt axioma certissimum, per Deum non
stare quominus omnes homines salvenUir, et om-
nihus adultis dare auxilium sHf/lciens, quan-
tum in se est ; quod adeo videtur fundatum in
Scriptura, Patribus, Redemptione Christi, et
. misericordia Dei, ut negari non posse videa-
tur ; vel si illam legem non omnino negant,
oportet ut nobis declarent an illa lex fuerit
cum promissione omnino absohita, et nuUam
conditionem includens^ vel cum aliqua hmi-
tatione et conditione fuerit.
7. Nam si primum dicant, coguntur etiam
dicere talem legem et promissionem habere
effectum in omnibus, quod incredibile est ; et
ipsi in suis argumentis contrarium suppo-
nuntj, nimirum Deum sua voluntate multis
non dare taha auxiha, etiamsi sint in omni-
bus naturahbus conditionibus, sive naturali-
busj sive hberis, sequales, et hanc dicunt esse
admirationem Augustini, quse^ secundum Pro-
sperum, ex usu hberi arbitrii solvi non potest;
et exemplo parvulorum id confirmant, pu-
tantque eamdem esse rationem de adultis,
quee omnia sunt contraria ilh legi pro adultis
latae cum absoluta promissione. Si vero lex illa
conditionem includit, cur legem ipsam abso-
hite et sine ulla distinctione impugnant ? Gur
item conditionem iUam nobis non declarant ?
Vel si declarare eam possunt, cur non in eodem
sensu Cathohcos Doctores interpretantur ? De-
nique, admissa illa lege subahqua conditione,
necessarium est ut talis conditio a hbero ar-
bitrio naturah pendeat, quia nec potest esse
necessaria, vel impossibihs_, aUas esset imper-
tinens ; nec potest gratiam supponere, cum ad
primam gratiam dandam requiratur ; quod si
hoc modo conditionem ponant, omnia eorum
argumenta corruunt, ut facile consideranti
patebit, et in discursu sequentium capitum
uos exphcabimus.
OPmiO, QU.-E PARTIM, ETC.
CAPUT XIV.
325
TRACTATUR TERTTA OPINIO, QVJE PARTIM A PR^-
CEDENTIBUS REGEDIT, PARTIM CUM UTRAQUE
CONVENIT.
1 . Se7itentia affirmans servanti legem natu-
ralem infaUibiUter dari auxilium supernatu-
rale. — Inter duas praecedentes opiniones^
tertia vehiti media hoc tempore introduci cce-
pit, quae afiirmat, cum prima, servanti legem
naturalem infaUibiUter dari a Deo auxiUum
supernaturale sufficiens ad fidem et justitiam
supernaturalem, et admittit id fieri ex aliquo
merito boni usus libertatis in observatione le-
gis naturalis ; negant tamen hanc observatio-
nem legis naturalis fieri sine aliqua gratia ordi-
nis naturalis, quam in vocatione congrua na-
turali constitmint, eamque putant sufficere ut
gratia fidei, sive auxilii supernaturalis ad fi-
dem, sit vera gratia, quia;, licet propter ali-
quod meritum detur, hoc procedit ab aliqua
gratia priori, propter Christum data, et ita
est gratia pro gratia. Et propter hoc putat
hsec opinio satis discrepare a sententia Semi-
pelagianorum^ et solvere argumenta prsece-
dentis opinionis in capite superiori posita.
2. Hujus assertionis fundamentum guod. —
Fuudamentum hujus sententiae esse potest,
quia necessarium est fateri Deum dare omni-
bus honiinibus adultis sufficiens auxilium ad
salutem, cum sine fide nemo salvari possit. At
vero hoc auxilium supernaturale ad creden-
dum in re ipsa et actu (ut sic dicam) non
omnibus datur ; non enim ad omnes pervenit
fidei prsedicatio, vel vocatio, ut supponitur
tanquam manifestum : ergo necesse est ut de-
tur saltem in preeparatione voluntatis Dei, seu
quantum est ex parte ipsius : ergo ex parte
eorum quibus non datur in re ipsa, aliquid
desideratur, propter cujus defectum non da-
tur : ergo illud nihil esse potest nisi obser-
vatio legis naturalis, seu bonum aliquod mo-
rale naturalis ordinis ; quid enim aUud aute
gratiam fidei in homine dari vel cogitari po-
test, quod vel per se conferre, vel cujus defec-
tus obstare posbit vocationi fidei? Quidquid
enim aliud cogitetur, sive bonura ingeniura,
sive bona indoles, sive humana potentia, vel
nobilitas, aut aliquid hujusmodi, ad vocatio-
nem fidei, quse animi probitatem et sanctita-
tem respicit, impertinens est, ut optime dis-
currit Augustinus dieta qusest. 2 ad Simpli-
cian., circa finem. Sola ergo observautia legis
32G LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
naturalis desiderari potest in liomine nondum
vocato, ut vocetur ad fidem. Ergo simpliciter
verum est servanti legem naturalem Deum non
denegare superius auxilium ad supernatura-
lem servandam, quse inchoari debet per voca-
tionem ad fidem.
3. Lcx naturalis an et quomodo servari
queat. — Conseguentia prima. — Altera. — At
vero naturalis les servari non potest per vires
liberi arbitrii ; ergo ut illa conditio im-
pleatur^ necessarium est ut aliqua gratia prse-
cedat^ quae juvetad servandam legem natura-
lem : ergo optime potest propter talem ob-
servationem, tanquam propter aliquale meri-
tum, dari vocatio ad fidem sme injuria gratiee,
quia jam gratia praecedit, et ratione prioris
seminis divini totum refertur in auctorem
prioris gratiae^ et sic receditur a reliquiis Pe-
lagii^ et omnia recte conciliantur. Prima pro-
positio subsumpta probatur ab auctoribus hu-
jus opinionis, ex illo principio quod nullum
opus bonum morale potest fieri sine gratia^
saltem congruse cogitationis^ de quo in 1. 2 co-
piosediximus, Simphciter vero probari potest,
quia, saltem ad servandam totam legem natu-
ralem, non sufficiunt vires hberi arbitrii, sed
necessaria est gratia Dei^ ut ibidem ostende-
mus; ut autem homo servet legem naturae
sicut oportet ad obtinendam vocationem ad
fidem , non satis est unum vel ahud bonum
opus legis naturahs facere, sed necesse est to-
tam legem servare, nam qui in uno offendit,
est omnium reus, et unum peccatum mortale
sufficit ad obstruendum ostium supernaturahs
gratise Dei ; ergo necesse est ut ante vocatio-
nem ad fidem supponatur aha gratia, quse,
hcet sit inferioris ordinis, det sufficientiam et
potestatem ad servandam totam legem natu-
ralem ; ahas conditio impossibihs postularetur
ab homine ad recipiendum auxihum proxime
sufficiens ad fidem ; sic enim lex et conditio
esse inutilis. Et ita probata est prima conse-
quentia. Secunda vero inde facile patet, quia
opus factum ex gratia est ahquo modo merito-
rium subsequentis gratise. Potest ergo vocatio
ad fidem cadere sub tale meritum, sine iuju-
ria gratiae, et siue cogitatione Semipelagiani
erroris, qui fidei initium soh hberu arbitrio_,
sine ulla gratia^ tribuebat.
4. Cogitatio congrua antecedens wcationem
ad fidem non liahet rationem gratice. — Ha^c
sententia^ quatenus ait servanti legem natura-
lem dari vocationem supernaturalem ad fi-
dem, cum prima coincidit, et de iUis judicium
feremus in capite sequenti ; quatenus vero
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
difficultati respoudet ex sola gratia prseve-
niente cogitationis congruse naturahs^ et so-
him propter iUum modum loquendi a Semi-
pelagianis se satis discrepare putat, nobis dif-
ficillima visa est semper, ut hb. 2 dixi, nec
nunc ahter de illa sentire possumus. Primo,
quia cogitatio congrua antecedens vocationem
ad fidem non habet rationcm gratiee , nisi ra-
tione congruitatis, quia in rehquis naturahs
est, etiam juxta illam sententiam; neque
etiam in iho genere est anxilium sufficiens,
sed efficax , non enim dicitur congrua , nisi
quando etfectum consequitur; ergo qui cogi-
tationem iham congruam non recipiunt, non
habent unara gratiam praiviam, nec auxilium
sufficiens quo possint legem naturalem ser-
vare , et se disponere ut vocationem ad fidem
recipiant. Ergo ilhs simphciter non datur nec
offertur auxilium sufficiens ad sahitem. Re-
sponderi potest etiam cogitationem honestam
naturalem, quae futura non est congrua;, esse
gratiam et auxihum sufficiens ad legem natu-
ree servandam; sed contra, quiatahs cogitatio
est debita non sohim speciei, sed etiam cuicum-
que individuo, imo et necessaria, ut proxima
hbertas bene vel male operandi compleatur;
ergo non est auxihum gratise^ sed ipsius na-
turee.
5. Dicunt hoc esse verum de minima cogi-
tatione sulficienti , non vero de quacumque
majori minima , nam iha non est debita , et
consequenter est gratia ; sed hoc etiam gratis
excogitatum est ; nam quod sit intensior, vel
nimis intensa cogitatio, uon provenit ex pro-
videntia extraordinaria, regulariter loquendo,
sed ex communi cursu et actione causarum
occurrentium, et interdum ex hbera applica-
tione vohmtatis , supposita prima excitatione
quahcumque ab externo objecto. Sed quidquid
in hoc sit aut eveniat, sumamus hominem qui
sohim habuit minimam cogitationem hones-
tam sufficientem; si enim est possibihs casus,
non est cur in tanta hominum et occasionum
varietate negetur. Nec video unde probari pos-
set ita disposuisse Deum res omnes et causas
universi;, ut ab eis omnes homines aduhi in-
tensius vel efficacius ad cogitationes honestas
moverentur, quam simphciter necessarium sit
et sufficiat ad bonum opus morale. Posito ergo
casu quod ahquis homo tantum excitetur mi-
nima cogitatione ad servandam legem natu-
ralem,jam ille homo nuham habet gratiam
prsevenientem j seu excitantem ordinis natu-
rahs , et consequeutcr nec supernaturahs ; in-
terrogo ergo de iho ;, au possit facere quod iu
CAP. XIV. TRACTATUR TERT
se est, ut Yocetur ad iidem, vel nou possit. Si
non potest, ergo nullo modo liabet auxilium
sufficiens ad salutem; si autem potest, ergo
sine prsevia gratia potest se preepararc ad vo-
cationem, seu inspirationem fidei, et illam
mereri, quod concedi non potest, etiamsi di-
catur nunquam esse talem hominem usurum
tali potestate ; hoc enim est per accidens, non
ex defectu virium, sed qnia ita supponitur a
Deo prcescitum in tali homine^ quod acciden-
tarium est^ et posset oppositum coutingere, ut
statim dicam.
6. Secunda ratio principalis contra illam
sententiam est, quia, ut dixi, cogitatio con-
grua non censetur habere rationem gratiaa
propter vires quas ad operandum preebet^ sed
propter solam congruitatem ; uam alioqui
mere naturalis est , et per ordinarias causas
naturales piovenit; congruitas autem non
consistit in virtute agendi^ sed solum iu hoc
quod secundum Dei praescientiam efFectus iu-
fallibiliter futurus sit ex tali cogitatione; unde
auctores ejusdem sententiae fatentur congrui-
tatem inducere operationis necessitatem con-
sequentem, non antecedentem; ergo cogitatio
congrua non est gratia quse det proprium
auxilium et vires operandi^ licet sit quoddam
beneficium gratuitum , quoad congruitatem ;
ergo, in rigore loquendo, homo meretur pri-
mam supernaturalem gratiam^, seu vocatio-
nem ad fidem , per vires naturales , non per
vires gratite. Consequens autem non videtur
uUo modo concedendum , quia tunc revera
talis vocatio ad fidem esset ex operibus^ et
consequenter non esset gratia, juxta Paulum^
Rom. \\. Prior sequela patet^ quia illud meri-
tum procedit ex cogitatione congrua; sed cogi-
tatio congrua, ut est gratia, non dat vires
operandi ; ergo illud meritum non procedit
ex viribus gratiee; ergo procedit ex viribus
naturse, et in illis fundatur. Posterior illatio
probatur, quia illa dicuntur proprie opera
juxta mentem Pauli, quse fiunt ex viiibus na-
turse, et non ex viribus gratiae; sed tale est
ilhid meritum ; ergo gratia quae datur ex tali
merito, est ex operibus , et consequenter non
est gratia. Nec satis esse potest quod ibi prse-
cedat beneficium quasi extrinsecum Dei prse-
parantis illas naturales vires seu illam cogi-
tationem tempore congruo, quia hoc non tol-
Ht, quin in re ipsa opus fiat propriis naturse
viribus, et ut tale est fundamentum meriti,
quia meritum non fundatur per se et substau-
tialiter (ut sic dicam) in beneficio extrinseco
Dei prseparantis occasiouem opportunam ope-
!A OPINIO, QU.?: PARTIM, ETC. 327
randi, sed in bonitate operis proportionata vi-
ribus quibus efficitur.
7. Evasio. — Ohstatur. — Dicetur fortasse
cogitationem congruam, tametsi uaturalemj
etiam dare vires operandi gratuitas, seu, ut
est gratia, quia non sohim ratione congruitatis
est gratia, sed etiam quia datur major seu
intensior, et in se aptior ad movendam volun-
tatem quam esset necessaria, juxta illam doc-
trinam relatam in praecedenti ratione, quod
omnis cogitatio major minima sufficiente est
gratia. Sed huic evasioni duo maxime obstant,
unum est , quia inde seqvntur illam gratiam,
prout dat vires operandi, non esse necessa-
riam ad posse, sed ad facihus posse mereri
gratiam apud Deum, quod etiam non conce-
detur, quia non minus sapit Pelagianum erro-
rem. Sequela probatur, quia illa cogitatio di-
citur esse gratia dans vires operandi, quia est
major quam sit necessaria; ergo minor est
sufficiens ; ergo minor dat posse ; ergo alte-
ra major non dat posse, sed ta-ntum facilius
posse ratione illius excessus. Item, eo ipso
quod talis excessus, seu tahs intensio major
dicitur esse non necessaria, aperte concludi-
tur sohim esse utilem, ac subiude non dare
posse , sed facilius posse. Ahud est, quia vo-
hmtaiie supponitur cogitationem congruam
semper esse majorem, vel meliorem quam
necessaria sit ; nam, si minor est sufficiens,
contingere etiam potest ut sit congrua, nam
excitatio sufficiens dat simphciter posse ; qui
autem vere et simphciter potest, contingens
est ut interdum operetur; cur ergo non po-
tuit praevidere Deus ahquem consensurum
fuisse cum minori vel minima cogitatione
sufficiente ? Ergo, hoc posito, quod procul du-
bio est coutingens , minor cogitatio erit con
grua ; ergo non est de ratione cogitationis
congruse, ut sit major quam necessaria sitvel
sufficiat ad consensum ; gratis ergo supponi-
tur quod semper sit major.
8. Unde oritur ratio aha meo judicio efficax
ad hominem; nam, juxta discursum factum,
aperte sequitur cogitationem minimam_, suffi-
cientem ad honestum consensum, posse etiam
esse congruam, et id esse mere contingens.
Ponamus ergo ahquando id esse futurum, et
esse preevisum a Deo. Tunc ergo facienti quod
in se est, per talem cogitationem uaturalem,
Deus dabit vocationem fidei ex merito tahs ac-
tiouis: ergo ex operibus, et nuUo modo ex gra-
tia. Probatur haec ultima consequentia, quia
illa cogitatio, non ut honesta, nec ut tahs vel
tanta, est gratia, ut idem auctor coucedit, quia
328
LIB. IV. DE AUXILIO GIUTI^ SUFFIGIENTE ET EFFICACI.
est debita natiirae liberse, nec etiam ut con-
grua, quia illa congruitas est consequens ex
futura cooperatione liberi arbitrii^ et Deus non
poterat impedire illam secundum bonitatem
suam ; nec etiam poterat cogitationem illam
uegare secundum suam naturalem justitiam^
quia est debita tali naturse. Ergo nulla ratio
gratiffi ibi intercedit ; ergo tale meritum esse
potest, et in eo casu esset ex pura natura.
9. Crederejuxta Augustimm, quid. — Tertia
principalis ratio contra illam sententiam est,
quia admittit meritum initii fidei in nobis,
quod nullo modo admittendum videtur, sive
dicatur fundatum in natura, sive in gratia
quadam ordinis naturalis ; sive dicatur esse
meritum de condigno, sive de congruo, sive
perfectum, sive imperfectum ; ergo. Majorvi-
detur plane concedi vel supponi in illa seuten-
tia ; dicit enim eum, qui proxime non est vo-
catus ad fidem, vocari vel interius_, vel etiam
exterius, ex merito observaudi legem natura-
lem cum solu congrua cogitatione. Vocatio
autem proxima ad fidem est initium fidei, ut
ex Concilio Tridentino et Arausicano in libro
secundo late probavi. Nec dici potest quod
cogitatio congrua naturalis ad faciendam elee-
mosynam, vel ad aliquo modo naturali ve-
rum Deum, ut auctorem naturee, colendum,
sit vocatio ad fidem, vel initium fidei, quia
initium fidei est aliquid per se pertinens ac
necessarium ad ipsam fidem : quaelibet autem
alia cogitatio alterius moralis objecti seu ope-
rationis est valde extrinseca, et per accidens
ad fidem. Unde Augustinus, libro de Prse-
destin. Sanctor., capite secundo, ad summum
reducit initium fidei ad cogitationem creden-
dorum: Nam credere (inquit) est cum asser-
tione cogitare , gtcia nullus aut credere aut
velle credere potest, nisi prius cogitet esse cre-
dendum , potest autem cogitare de credendis, et
non credere. Ante illam autem cogitationem
aliud initium fidei non agnoscit, imo etiam
maxime probat initium fidei non posse cadere
sub meritum , quia illa cogitatio non po-
test snb meritum cadere. Unde etiam facile
probatur altera propositio in argumento sub-
sumpta, tale scilicet meritum nou esse ad-
mittendum , quia plane repugnat Augus-
tino, et non consonat Concilio Tridentino^
capite quinto , sessione sexta, dicenti, exor-
dium salutis sumi a vocatione , qua nullis
praexisterotibus meritis excitamur , etc, de
qua gratia subdit, capite septimo : Fidem ex
auditu concipientes, etc, et hoc ipsum multis
testimoniis et rationibus in libro secundo
probavimus, et aliqua in sequenti capite ad-
demus. Propter hsec ergo non videtur per
illum dicendi modum convenienter fieri satis
difiicultati propositse, nec sufficienter vitari
Semipelagianorum doctrina, prajsertim cum
illi non negarent cogitationcm honestam na-
turalem, nec congruitatem ejus, et cum illa
non transcendat rationem naturalis doctrinae^,
magisque dici possit doctrina opportuna quam
gratia congrua^ quse omnia in libro secundo
latius prosecutus sum. Et ideo de hac sententia
in prsesenti heec sufficiunt, quse ad perfectam
enodationem illius axiomatis : Facienti quod
in se est, necessaria visa fuerunt.
CAPUT XV.
PROPOSIT^ DIFFICULTATI SATISFIT , ET AXIOMA
PROPOSITUM [N VERO ET CATHOLICO SENSU EX-
PLIGATUR.
1. Decrevit Deus certa lege dare omnihcs
hominilus lapsis sufficiens auxilium credendi,
et filios Deifieri. — Lex quasi pactum quoddam
inter Deum-Eominem et Patrem JEternvm: —
Visis aliorum opiuionibus, superest ut non-
nullis assertionibus nostram declaremus, et
juxta illam difficultati propositse satisfaciamus.
Primo ergo dicimus negari non posse quin
Deus, certa lege ac voluntate, decreverit dare
omnibus hominibus lapsis, propter Christum,
sufficiens auxilium quo possint credere, ct filii
Dei fieri, et non peccare, sed legem divinam
servare. Hsec assertio satis probatur ex dictis
cap. 15, ubi ostendimus ita fieri, et hoc esse
certum et infallibile, sine personarum distinc-
tione; ergo fundatur in lege Dei, vel firma
voluntate, quantum est ex parte ejus, quia
non potest ahunde habere certitudinem et in-
fallibilitatem. Quod autem hsec lex propter
merita Ghristi statuta sit, manifestum est, quia
totum hoc gratise auxilium sufficiens pertinet
ad gratiam redemptionis; crgo propter Chris-
tum datur, et ideo gratia Dei, gratia Christi
in Scriptura et Conciliis appellatur; ex quibus
hsec assertio et lex non obscure colligitur.
Hinc ergo recte dicitur legem hanc fuisse quasi
pactum quoddam inter Christum Deum-Homi-
nem et iEternum Patrem.
2. Nam Christus, ex preescripto ejusdem
Patris, omnia sua merita obtuht, ab initio In-
carnatfonis suse, pro salute omnium hominum ;
ergo ut omnibus dareutur auxilia sufficientia
ad illam consequendam ; ideo enim est uni-
versalis Redemptor omnium, quoad sufficien-
CAP. XV. PROPOSIT^ DIFFICULTATI SATiSFIT ET AXIOMA, ETG.
329
tiam : ergo Pater, acceptando meritum, pro-
misit Christo dare liominibus tale auxilium.
Quod etiam potest antecedenter explicari : nam
Deus Pater Christo promisit dare omnibus ho-
minibus remissionem peccatorum, et veram
justitiam, quantum in se erat, si ipse pro eis
satisfaceret, et justitiam mereretur. At Chris-
tus et acceptavit conditionem^ et implevit,
et inde firmata est lex dandi omnibus homini-
bus auxiha sufficientia ad salutem^ quse in
adultis debent esse auxilia actualia, et in ipsis
recepta^ vel in eorum manu et potestate aliquo
modo posita, ut supra probatum est; et ideo
ibidem diximus quod licet, considerato huma-
nae naturae lapsu, ante hoc pactum cum Christo
et sine illo potuisset Deus, sine ulla infidehtate
et injustitia^ non dare, nec ofierre hominibus
auxilium sufficiens ad salutem, quia peccatum
naturse erat tota illa poena dignum, et ante
praeordinata et prsevisa merita Ghristi, Deus
nulii tale auxiUum debebat, aut promiserat;
nihilominus, stante merito Christi, et generali
lege cum illo stabilita, non potest Deus ex se
negare alicui adulto tale auxilium aUquo modo
sufficiens, ahas et esset infidelis in suis pro-
missis, et injustus, non quidem respectu pec-
catoris, qui, dum talis est, nuUum habet jus
in se acquisitum (ut sic dicam), sed respectu
Christi, cujus est proprium tale jus, propter
quod semper tale auxilium in principio est
mere gratuitum respectu ejus cui datur, Ucet
respectu Christi prsemium meritorum sit.
3. Lex dandi ownibus hominibus aitxilia
sufficientia ad salutem, haud est absoluta. —
Beus non omnihns infidelibus dat in effectu
vocationem ad fidem. — Dico secundo : hsec lex
dandi omnibus hominibus auxiha sufficientia
ad salutem, quoad auxiha supernaturalia, seu
proximam vocationem ad fidem, per sufficien-
tem ejus propositionem externam vel inter-
nam, actu dandam omnibus et singulis viato-
ribus adultis, non fuit absoluta, includens sci-
licet absohitam promissionem, sed sub aliqua
con litione^ Hsec assertio communiter recepta
est, prsesertim ab auctoribus primse et tertiee
sententise, et aliis quos infra referam. Et^per
experientiam videtur evideiis, quia quod Deus
nori omnibus confert, certe non omnibus ab-
sohite promisit, est enim fidelis et verax, et
seipsum negare non potest : at vero experi-
mento constat Deum non omnibus infidelibus
dare in efi^ectu proxime vocationem ad fidem,
quia ad multos exterua prcedicatio uon perve-
nit, et internse revelationis nullum est iudi-
cium, nec affirmari potest sine fundamento,
quia, teste Paulo, ordinaria lex est, ut homi-
nes per externam prsedicationem ad fidem
vocentur : ideo enim interrogat ad Romanos
40 : Quomodo audient sine prcedicante? Et Ac-
tor. 14, et Roman. I , cum vult ostendere Deum
non omnino deseruisse Gentiles, nec rehquisse
sine ahquo auxiho, non dicit interius se iUis
revelasse, sed per visibilia opera se ilhs ma-
nifestasse, et per generaha beneficia omnes ad
se attraxisse; et eodem modo loqnuntur Patres
statim referendi. Confirmatur, quia multi suut
infideles quibus infidelitas ad culpam non im-
putatur, propter ignorantiam invincibilem, ut
est communis sententia Theologorum cum D.
Thoma 2. 2, quaest. 10, artic. 1 ; ergo illi nec
exterius nec interius sunt vocati sufficienter
ad fidem, quia si vocati essent et non credi-
dissent, jam eorum infidehtas esset culpabihs.
A. Conditio dandi auxilii ex vi promissionis,
qualis sit. — Axioma : Facienti quod in se est,
Deus non denegat gratiam, exponitur. — Ter-
tio, dicendum est hanc conditionem talem
esse, ut non sit efiectus auxihi dandi ex vi
promissionis, sed ahquid ahud quod sine iho
auxiho fieri possit, et nisi fiat, promissio Deum
non obhgat. Hanc assertionem satis declarant
Doctores allegati in prima opinione, et inter
eos apertisssime D. Thomas locis ibi aUegatis.
Dicunt vero ahqui D. Thomam retractasse il-
lam doctrinaml. 2, qusest. 109, artic. 6, ad2,
et qusest. 102, art. 3, ubi axioma ihud : Fa-
cienti quod in se est, Deus non denegat gratiam,
exponit de faciente quod in se est, per auxi-
hum gratise, et per motionem divinam. Sed
imprimis ibi D. Thomas formaliter non re-
tractat priorem doctrinam, sed axioma illud,
apphcatum ad gratiam habitualem, de qua ibi
tractat, dicit intelligendum esse de faciente
quod in se est per auxiUum gratiae, quod est
certissimum, quia ad gratiam habitualem ne-
mo potest se prseparare, nisi per auxilium gra-
tiae. Non docuit tamen ibi D. Thomas axioma
ihud, inteUectum de primo auxiho superna-
turaU gratiae, non posse habere verum sen-
sum, nec etiam negavit eonditionem, in eo
postulatam, esse tunc implendam ante iUnd
primum auxiUum : non enim potest per aUud
supernaturale auxiUum impleri, cum suppo-
natur iUud primum, nec per Ulud ipsum im-
pleri potest, cum debeat supponi impleta, ut
ilhid detur, sicut indicant ipsa yerha: Facienti
quodin se est. Imo, etiam in aUo sensu, de gra-
tia habituali vera est hsec pars assertionis
cum proportione servata, Nam eo modo quo
verum est, facienti quod in se est, dari pri-
330 LIB. IV. DE AUXiLIO GRATl
mam gratiam habitualem, illa conditio non
impletur per ipsam primam gratiam habitua-
tualem^ sed per aliam primam gratiam auxi-
liantem, ut in eisdem locis D. Thomas indi-
cat^ et infra ostendetur.
5. Expenditur locus D. Thomce 1. 2, ^. 89,
art. 6. — Ulterius vero expeudo celebrem lo-
cum D. Thomse 1. 2, qusist. 89, artic. 6, ubl,
de puero proveniente ad usum rationis sine
auditu fidei, dicit : Si seipstmi ordinaverit
ad dehitum finem, per gratiam consequettir
Temissionem originalis peccati. Interrogo igi-
tur an loquatur de ordinatione in finem per
conversionem perfectam et superuaturalem
voluntatis in Deum, ut ultimum linem, vel de
eonversione aliqua honesta et naturali, sive in
bouum rationis et houestum, ut Cajetanus^
Victor.^ Medin., et alii exposuerunt, sive in
Deum expHcite et in peculari cognitum, ut
Capreohis et alii interpretantur. Primum dici
non potest, quia illa conversio ad Deum sup-
ponit fidem^ et in ilio puero nondum supponi-
tur fides, nec vocatio ad fidem, cujus signum
est, quia^ hcet ttmc non convertatur in Deum,
sive in eo peccet^ sive non, manebit infidelis
tantum negative, etiam ex ejusdem D. Tho-
mffi sententia. Si autem secundum dicatur,
interrogo rursus an sensus sit, ex vi illius or-
dinationis ad debitum finem statim et imme-
diate infundi gratiam habitualem et remitti
peccatum sine aha meUori dispositione, vel
statim dari tali puero auxilium supernaturale
et vocationem ad fidem, qua possit se suffi-
cieuter ad gratiam justificantem prseparare.
Primum non potest attribui D. Thomse, con-
tinet enim magnum errorem, quem ipse re-
futat in aliis locis allegatis ejusdem 4.2; ergo
oportet secundum amplecti : ergo, ex senten-
tia D. Thomse, illi puero facienti quod in se
est ante vocalionem ad fidem, datur auxihum
supernaturale actualis gratiae.
6. Quocirca in lioc loco explicando multum
laborant Thomistaj : nam pro certo habent D.
Thomam loqui de aliqua cunversione hominis
ad ultimum fiuem, quae autecedat vocationem
interuam ad fidem : estque evidens ex ipso
discursu D. Thoniffi. Prifimiltit enim, primum
quod tunc, id estin principioususrationis,ho-
mini cogitandum occunit, esse deliberare de
seipso^ ubi non de cogitatione fidei, sed de na-
turali lo^iitur, ut Cajetanus dihgenter inter-
pretatur ; idque conatur ex ipsa naturffi incli
natione et propinquitate ad seipsura dedu-
cere. Nam si de cogitatione fidei D. Thomas
loqueretur, et gratis ac sine uUo fundamento
■E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
id supponeret^ et contra hypothesim procede-
ret ; nam tractabat de puero nec exterius, nec
interius vocato ad fidem. Lo|uitur ergo de
naturali cogitatione, et cousequenter de ordi-
natione ad finem per naturalem actum volun-
tatis : nam conversio supernaturalis volunta-
tis supponit supernaturalem cogitationem in
intellectu, ut idem divus Thomas, de eadem
re tractaus, docuit libro 3 coutra geutes,
capite d45, ration. 5. Hinc ergo difficilis
valde redditur conditionahs propositio, quam
statim divus Thomas subjuugit : Si seipstm
ordinaterit addebitum finem,per gratiam con-
sequeretur remissionem originalis peccati ; qua
difficultate pressi, Thomistee fatentur neces-
sarium esse ut inter illam debitam ordinatio-
nem ad finem et infusionem gratia; habituali?,
intercedat alia conversio ex auxiUo superna-
turali gratise et fidei.
7. Auxilium supernaturale non dari infal-
liMliter hadenti priorem ionam ordinationem,
sed frequenter ac scepius ex divina liheralitate,
statuunt. — Quidam vero illorum dicunt auxi-
Hum hoc supernaturale ad hanc secuudam
conversionem non dari infallibiter habenti
priorem bonam ordinationem, sed pie credi
frequenter ac sffipius dari ex divina liberaU-
tate, et arbitrio. Indicat Bannes 2. 2, q. 20,
artic. 1, dub. 2, ad 4. Sed responsio evacuat
discursum D. Thomse, quia, si puero haben-
ti primam bonam deUberationem naturalem
non semper et infalUbiUter daretur vocatio ad
fidem, possent multi habere illam primam de-
Uberationem naturalem, et sic implere prffi-
ceptum naturale convertendi se ad Deum, et
manere in solo peccato originali, et postea
peccare prius veniaUter quam mortaUter, con-
tra id quod D. Thomas conabatur ostendere.
Et praeterea vel repugnat divinee provisioni
quod multis tunc negetur auxiUum gratiee,
Ucet faciant quod in se est , vel gratis dicitur
quod muUis ct frequentius detur ; non enim
satis est dicere quod pie creditur, si absque
fundamento creditur ; ergo idem est de om-
uibus credendum. Et ita tandem fatetur Me-
dina ibi ; addit vero, quod non statim inspi-
rabitur fides sic facienti quod in ?e est, sed
post aliquod tempus a Deo dispositum, in quo
etiam Deus non permittet hominem illum
prius peccare veniaUter quam mortaliter.
Utrumque autem est vohmtarie dictum, et
preeter intentiouem D. Thomee; si enim tan-
dem recurrendum esset ad illam providen-
tiam Dei, supervacancus fuisset labor red-
dendi rationem , ex iUo praecepto converten-
CAP. XV. PROPOSIT^ DIFFICULTATI SATISFIT ET AXIOMA, ETC.
J3l
di se ad Deum, ut homo non peccet venialiter,
donec de ullimo fine aliquo modo deliberet.
8. Deum infalliMliter inspirare fidem puero
statim ac recte delilerat. — Confirmatur ra-
tione. — Alii ergo taudem fatentur Deum in-
fallibiliter inspirare fidem illi puero statim ac
recte deliberat se ordinando in debitum finem
naturalem ; addunt vero illum non implere
illam conditionem per vires naturae, sed per
auxilium supernaturale gratiiae. Dicunt enim
puerum illum, in eo momento morall quo
pervenit ad usum rationis, simul aut intra
brevissimum spatium , duplicem illustratio-
nem et internam motiouem supernaturalem a
Deo recipere ; unam, qua excitat mentem il-
lius pueri ad cognoscendum Deum naturali
cognitione, et convertendum se ad iilum^afiec-
tu naturali perfecto in suo genere , quoad lioc
ut se et sua in illum finem referat ; quod si
liuic motioni divinee puer consentiat, statim
in eodem momento^ aut paulo post datur ei
alia iuspiratio supernaturalis, qua possit cre-
dere in Deum actu supernaturali fidei infusge.,
et converti in ipsum vero actu charitatis^ cui
inspirationi si obediat^ statim justificatur. Ra-
tio prioris auxilii est^ quia homo tenetur pree-
cepto naturah convertere se in Deum, ut fi-
nem naturalem ; ergo ad providentiam Dei
spectat in eo tempore et occasione dare illi
auxilium sufiiciens ad implendum illud pros-
ceptum^ quia in statu naturee lapsEC, non po-
test homo illud implere per facultatem natu-
rge, et convertendo se in Deum, et proponendo
absolute placere illi in omnibus; ergo dat
Deus tunc illud primum auxilium, Ratio au-
tem alterius partis est^ quia si homo coopere-
tur^ ut debet;, cum illo primo auxilio, jam
facit quod in se est, non per solam faeultatem
naturse, sed per auxilium supernaturale ; ergo
Deus illi non denegat novum auxilium , quo
justificari possit , si velit ; cui sententia vide-
tur favere D. Thomas ad Rom. 13, sect. 10_,
ubi ait eos, qui uon audierunt Evangelium,
excusari posse a peccato infidelitatis per iguo-
rantiam invincibilem, juxta verbum Christi
Joan. \1 : Si non venissem , et locutus eis fuis-
sem, peccatum non lialerent ; et subjungit : Si
qui tamen eorum fecissent quod in se est, Do7ni-
nus eis secundum suam misericordiam provi-
disset , riiiitendo eis prcedicatores fidei, sictit
Petrum Cornelio, Act. 10. et Paulum Mace-
donihus, Act. 16; et coutinuo addit : Sed tamen
hoc ipsum quod aliqui facitmt quod in se est,
convertendo se sciUcet ad Beum, ex Deo esl mo-
ventecorda ipsorwn- ad lonum,jiixta id Threu.
5 : Converte nos , Domine , et convertemur.
9, Verumtamen qui sic exponuut, re ipsa
incidunt in sententiam quam toto conatu re-
probant, verbis paululum mutatis, quae, in
proprietate sumpta, aut vera non sunt, aut
senteutiam non variant, nec distiuguunt. Ex-
plico singula : nam imprimis, juxta illam in-
terpretationem, jam conceditur esse verum
illud axioma : Facienti quod in se est Deus
non denegat gratiam , intellectum de prima
gratia proxime auxiliante ad fidem, id est, de
prima inspiratione fidei infusa;; et cum dicant
infdllibiliter dari hanc gratiam facienti quod
in se est, necesse est ut admittant certam le-
gem et promissionem Dei, quia non potest
esse aliunde consecutio infallibilis. Rursus,
solum requiritur ut homo' faciat quod in se
est, in observatione prsecepti naturalis, per
actum utique moraliter bonum, et mere natu-
ralem qui prsecipi potest, etde facto praecipitur
pro illo instanti usus rationib, ut ipsi suppo-
nunt, de quo nunc non contendimus. Deinde,
consequenter loquendo, fateri cogentur de tali
homine et tali actu omnia quee ipsi contra
Molinam objiciunt, nimirum Deum, ad inspi-
ranlum fidem tali homini, expectare bonum
motum naturalem voluntatis ejus, et conse-
quenter non dare illi gratis inspirationem
fidei, sed merito prioris voluntatis, itemque
ex parte hominis posse dari causam, cur huic
inspiret fidem, et non illi, scilicet, quia hic
conversus fuit in Deum naturali conversione,
et non ille : solamque videntur haic omnia
excusari in illa sententia, quia illa couversio,
licet in se sit naturalis, dicitur fieri per mo-
tionem preeviam superuaturalem.
10. Quod autem hoc non excuset, proba-
tur primo, quia hoc prosvium auxilium nou
est per se requisitum ad actum, nec reddit
illum meliorem quam ex natura sua sit ; so-
lum enim potest illud auxilium necessarium
reputari propter fomitis repugnantiam, et alia
impedimenta naturae lapsae : necessita.'? autem
talis auxilii nihil refert ad meritum illius ac-
tus, vel ut sit dispositio aut praeparatio ad su-
pernaturale auxilium fidei, quod optime de-
claratur in puero perveniente ad usum ratio-
nisin natura iutegra ; nam, si fingamus per-
mansisse homines in statu integrae naturae,
nascerentur infantes sicut modo, et paulatim
crescerent et ad usum rationis pervenirent.
Ille ergo puer per vires naturales sine spe-
ciali auxilio posset, in primo tempore usus
rationis, conveiiere se in Deum, finem na-
turae, et implere le^em naturalem_, tuuc obli-
332 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^
gantem, ut supponitur ; ergo illi sic facienti
quod in se est inspiraretur fides ; ergo in illo
statu poterat homo mereri fidem^ et ita nunc
non esset gratuitum donum Dei. Probatur
consequeutia, quia tunc ille pucr non minus
bene operaretur per vires naturales, quam
nunc dicatur operari per illud auxilium : ergo
si iste meretur aliquo modo vocationem pro-
ximam ad fidem, etiam ille eamdem suis viri-
bus mereretur^ quia^ si actus nou est melior,
parum refert quod per tale auxilium vel sine
illo fiat, vel e contrario si in natura integra
non potest concedi tale meritum per actum
naturalem, et jam nunc non est admittendum
ratione illius auxilii^ quod propter vinceuda
tantum impedimeuta datur : vel denique;, si
in utroque casu admittatur illa propositio :
Fadenti quod in se est, sine merito, vel pro-
pria dispositione ad fidem, evacuantur omnes
objectiones cap. 13 propositse contra commu-
nem doctrinam.
41. Ohjectio. — Retorquetur. — Secundo ob-
jicio, quia sine sufiiciente fundamento asseri-
tur dari auxilium supernaturale ante inspira-
tionem fidei, nam imprimis, quod supponitur
de prsecepto naturali dilectionis Dei super om-
nia, obligante pro illo primo instanti usus ra-
tionis, non solum incertum est, sed etiam
communiter non recipitur etiam ab ipsis Tho-
mistis, qui, licet admittant praeceptum, satis
impleri dicunt deliberando de honesta vita
seu de sequendo bono rationis, et proponendo
secundum rationem vivere , proposito ehcito
viribus naturse eo modo quo potuerit fieri, sive
absohitum sit , sive conditionatum , id est ,
quantum in se fuerit, quod sine speciali auxi-
Ho gratise fieri potest. Unde D. Thomas in 1 . 2,
in corpore , art. 6 , qusest. 89, solum dixit
obhgare tunc naturale preeceptum ordinandi
seipsum ad debitum finem, quod Cajetanus
exponit satis impleri collocando finem suum in
heatitudine imperfecte et inchoative, apprehen-
dendo bonum confuse, prout cetas illa cons2ie-
vit , quia cogitatio quae tunc occurrit primo
non est de Deo, sed deliberandi de seipsu, ut
D. Thomas vohiit, quse cogitatio naturalis est,
etnaturali moilo occxirrit, ut Cajetauus expo-
suit, et propositum vohmtatis de illo objecto
confuso, et cum dicta liraitatione haberi po-
test per naturales vires : unde nullum funda-
mentum relinquitur ad ponendum tunc illud
prsevium auxilium supernaturale, et multo
minus ad asserendum dari infallibihter om-
nibus. Ubi est enimlex velpromissio absoluta
taUs auxihi ? Nam sine illo potest nou peccari
SUFFICIENTE ET EFFICACL
mortahter in illo primo tempore usus rationisj
ut declaratum est, et hoc est satis ad provi-
dentiam Dei.
12. Auxilium quo sensu dicatur supernafu-
rale. — Ulterius vero , esto detur ilhid auxi-
Uum, interrogo quo sensu dicatur supernatu-
rale : nam ex parte objecti quod tunc occur-
rit ad deUberandum de iUo, non est superna-
turale, ut supponitur , quia tale auxiUum est
ante revelationem fidei, et ideo cum tota iUa
cogitatione et omissione debitae conversionis
manet infideUtas negativa, ut auctores iUius
sententise fatentur. Deinde non est auxiUum
iUud supernaturale ex parte actus propter
quem datur, quia iUe etiam actus naturaUs
est, et non indiget aUquo principio superna-
turaU ; ergo solum potest supernaturale vo-
cari, quia est gratuitum, et naturse non debi-
tum, in se tamen naturale quod est, sohimque
per majorem excitationem intellectus, intra
ordinem cognitionis iiaturaUs, vel aUquem si-
milem aflectum dari potest, juxta dicta Ub. 1 .
At vero hoc satis non est ut tale auxiUum
sit principium meriti de congruo, aut dispo-
sitionis ad primam gratiam primi auxiUi su-
pernaturaUs, ut prior discursus ostendit quod
dici non potest, et statim latius dicam. Er-
go ex eo quod tale auxiUum prsecedat ad
faciendum quod in se est, non vitantur in-
commoda objecta contra primam sententiam ;
vel si in iUo casu, sine iUis incommodis et
sine merito illo vel propria dispositione, datur
inspiratio fidei facienti quod in se est, servan-
do legem naturse, eo modo quo potuerit, per
vires rationis, cum communi Dei influentia,
sine uUo fundamento meriti vel dispositionis
proprise, concludimus ergo conditionem, in-
chisam in iUa promissione facienli quod in se
est , implendam esse ab homine sine auxiUo
proprie supernaturaU in suo esse et ordine,
quod tunc nobis satis est, sive juvandus sit
homo per auxiUum ordinis naturaUs, sive
non , quod statim ampUus expendemus.
13. JVon est necesse ut Deus det hoynini pri-
mam auxiliantem gratiam supernaturalem. —
Quarto, addo conditionis complementum non
es?e necessarium ut Deus det homini primam
auxiUantem gratiam supernaturalem. Proba-
tur, quia Deus iuterdum et ssepissime dat il-
lam transgredientibus legem naturalem , et
magnis peccatoribus ; sic enim cujus vult mise-
retur et quem vult indurat, Rom. 3, eodemque
modo dicit per Isaiam, cap. 65 : Inventus sum
a non qucerentUms me, etc. Et hac ratione iUa
conditio, Faoienti quod in se est , non solum
CAP. XV. PROPOSIT^ DIFFICULTATI SATISFIT ET AXIOMA, ETC.
333
non erit meritum, vel dispositio, ut statim di-
cam^ sed uec dici poterit conditio necessaria
ad obtiuendum talem gratiam, seu conditio
sine qua non obtinetur, quandoquidem sine
illa multis et frequentissime datur, ut late
probat Augustinus, lib. 1 contra duas Epistol.
Pelagian., cap. 19, et libro de Gratia et liber.
arbitr., cap. 6, expendens hanc Dei gratiam
iu vocatione Pauli, eamdemque in seipso re-
cognoscit, lib. 4, 5 et 7 Confession., per multa
capita. Ratio vero est, tum quia hoc modo li-
beralitas divinse gratise maxime ostenditur,
quam suis operibus Deus manifestare voluit,
juxta illud Piom. 9 : Ut ostenderet divitias glo-
rice suce in vasa misericordice ; et illud ad
Ephes. 1 : In laudem glorice gratice suce, in qua
gratificavit nos in dilecto filio suo. Tum etiam
quia in hoc maxime omnipotentiam suam
manifestat, quod voUmtatem hominis quan-
lumvis rebellem et aversam, quando vohierit,
et ubi voluerit , potest ad se convertere , ut
Augustinus dixit in Enchirid., cap. 100.
14. Nec etiam necesse ut homo prius hene
utatur sua lilertate. — Ut ergo Deus gratise
suse auxihum alicui conferat, non est necessa-
ria conditio, ut homo ipse prius sua hbertate
bene utatur. Potuit tamen esse conditio illa
necessaria , ut Deus teneatur talem gratiam
dare ex vi legis , seu promissionis (!t pacti
cum Christo transacti , quia non est factum,
nisi sub tali conditione, ut ostensum est ; ergo
sicut, illa non impleta, non obhgat, ita si im-
pleatur , obHgat , uon homini facienti quod
iu se est, sed Christo : et ideo fortasse non
sine causa dictum non est illo axiomate :
Facienti quod in se est, Deus dat gratiam, ne
forte putaretur etiam posse c.onverti, dicendo,
non facienti quod in se est, Deum non dare
gratiam, quod omnino falsum est, sed tantum
dictum est Deum non denegare gratiam fa-
cienti quod in se est,quia justissime potestde-
negare illam non facientiquod debet, et seepis-
sime id facit ; et e converso misericorditer eam
donat facienti quod in se est, et infallibiliter
propter Christum, et respectu ejus etiam juste.
15. Ante fidem homo tion mereri ullo modo
vocationem ad fidem. — Quinto, dicendum est
ante fidem, etiamsi faciat homo quodin se est
observando legem naturae , non mereri ullo
modo, vel de condigno, vel de congruo, voca-
tionem ad fidem, neque se disponere positive
ad recipiendum primum supernaturale auxi-
lium, seu vocationem ad fidem. Ut distincte
probetur assertio, advertendum, ante proxi-
mam vocationem ad fidem, posse hominem
facere quod in se est duobus modis : scilicet,
vel per solas vires hberi arbitrii , vel per ali-
quam proeviam gratiam ordinis naturaUs :
ideoque utroque modo sigillatim probanda
est assertio. Et de primo quidem supponimus,
cum dicitur homo facere quod in se est, per
solas vires liberi arbitrii, non excludi genera-
lem concursum, et providentiam Dei debitam
causis secundis, secuudum communem cur-
sum et legem naturse ; sine hac enim nihil
potest homo operari. Excluditur ergo omne
speciale gratiae auxilium, sive naturaUs or-
dinis sit, sive supernaiuraUs. In quo sensu
efficaciter probatur assertio argumentis factis
in c. 13, quiasententia Massiliensium non aUa
ratione reprobata est, nisi quia ex parte so-
Uus Uberi arbitrii ponebat aUquod meritum
primee gratise. Nec oportet distinguere de me-
rito condigni vel congrui , quia ilU , ut vidi-
mus Ub. 1 , de merito imperfectissimo loque-
bantur, et interdum etiam nomen meriti non
admittebant ; quia vero dicebant gratiam non
UberaUssime dari , sed per modum retributio-
nis, intuitu humani operis , eorum sententia
rejecta est.
16. Verificatur assertio. — Et propterea
non solum sub nomine meriti, sed etiam sub
ratione proprise et moraUs dispositionis iUa
pars assertionis certissima est ; tum quia vix
potest a ratione propriee dispositionis aUqua
ratio meriti separari; tum etiam quia moralis
dispositio est magna ratio inducendi formam
ad quam est dispositio, et quamdam rationem
debiti secum afi^ert, atque ita gratiee rationem
diminuit, aut certe destruit : nam quod per
proprias dispositiones obtinetur per opus pro-
prium comparatur. Unde si opus ipsum uon
sit gratia, seu ex gratia, quod sic comparatur
absolute est ex operibus, et sic toUit rationem
gratise. Nec enim vitatur seutentia Semipela-
giana , dicendo non omnibus dari gratiam
propter similem dispositionem, quia nec ipsi
Massilienses hoc dicebant, ut supra etiam vi-
dimus. Neque permitti potest ut vel in uno
tantum homine ratio gratise destruatur, ut
destrueretur dicendo aUquem salvari, et non
ex gratia, seu (quod idem est) suis operibus
inchoando, salutem suam mcrendo, aut se
disponendo suis viribus ad primam gratiam.
17. Confirmatur. — Potestque haec pars
confirmari ex iUis fidei principiis : Qiiid hahos
quodnon accepisti, 2 Gorinth. 4; Sine menihil
potestis facere, Joan. 15. Heec enim et simiUa
inteUiguntur de operibus conferentibus ad
seternam salutem ; omne autem meritum et
334 LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
moralis dispositio ad gratiam multum ad sa-
lutem confert : ergo non est ex viribus liberi
arbitrii siue Christi gratia. Item ex illo ad
Philipp. 1 : Qui coepii in voMs opits bonum,
ipseperficiet ; non ergo incipit homo suam sa-
kitem operari, sed DeuS;, de quo propterea
etiam dicitur operari in nobis velle, et perfi-
cere pro bona vohmtate , ad Phihpp. 2 ; et
dare sufficientiam prsecogitandi, 1 Corinth. 3.
Si autem homo suis viribus ahquo modo me-
reretur, vel se disponeret ad primum gratiae
supernaturahs auxihum , inchoaret suam sa-
hitem, sicut inchoat generationem ignis, qui
primam dispositionem ad illam inducere inci-
pit ; ergo iu ncgotio sahitis et supernaturahs
justitiee uon potest tribui soh hbero arbitrio.
18. Probatur ratione. — Sed refellitur. —
Propria ratio ex sancto Thoma. — Ratio vero
hujus partis ab ahquibus redditur^ quia homo
nullum bonum morale facere potest sohs h-
beri arbitrii viribus : meritum autem, vel dis-
positio positiva ad gratiam^ non potest esse
nisi actus morahs bonus, ut per se notum est]:
ergo. Heec vero ratio falsum assumit^ ut ex
dictis in hbro 2 coustat. Ratio ergo propria
est, quam attigit D. Thomas, 3 coutra gent.,
c. M^d, ration. -4 : meritum debet esse propor-
tionatum prsemio, seu retributioni ; sed actus,
quos homo per facultatem naturalem pro-
ducit, non habent proportionem cum gratia,
vel auxilio, quod facultatem naturai excedit ;
ergo non possunt illud mereri. Quae ratio
etiam de dispositione fieri potest, quia etiam
dispositio esse debet proportionata formse. II-
lam tamen magis quoad dispositionem decla-
rat idem Doctor sanctus ibidem, ratiou. 2 :
Nani agens instrumentale (inquit) non disponit
adperfectionem inducendam aprind])ali agente,
nisi secundimi quod agit ex virtute principalis
agentis ; sed afiima nostra operatur sub Deo,
sicut agens instrumentale sub principali agente;
ergo non potest anima se prceparare ad susci-
piendum effectum divini auxilii, nisi secun-
dum quod agit ex virtute divina. Prcevenitur
igitur homo divino auxilio ad hene operandum,
magis quam ipse divinum auxilium prceveniat,
quasi merendo illud, vel se pra^parando ad il-
lud. Hsec fere D. Thomas, in quibus adverto
subsumptam illam propositionem , quod ani-
ma nostra operatur suh Deo, sicut agens ins-
trumentale sub principali agonte, cum majori
proprietate verum habere in operibus gratise,
ut in hb. 2 tractavimus, et ideo in hoc seusu
videtur in illo discursu sumenda, ut efiica-
cius ratio conchidat, non posse hominem se
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
prffiparare ad ahquod auxilium gratia3 super-
iiaturalis , nisi tanquam instrumentum Dei
moveatur per ahud prius supernaturale auxi-
hum, et ideo perveniendum esse ad ahquod
primum ad quod homo prseparari non possit.
Ahoqui si de fide sola sub ordinatione causse
secundai ad primam sermo esset, et soh:m
diceretur anima nostra instrumentahter agere
sub Deo, gcnerah et improprio modo quo
causa secunda principaUs dicitur comparari
ad primam sicut instrumentahs , sic tantum
iha ratione conchideretur non posse hominem
se disponere suis viribus ad primum gratiae
auxihum^ sine concursu generali Dei, quod
non satis esset ad probandam assertionem, ut
constat; cum majori ergo proprietate inteUigi
debet, et ita optimus est discursus.
49. Assertio de homine faciente quod in se
est per auxilium gratia ordinis naturalis. —
Probanda superest eadem assertio de homine
faciente quod in se est, per auxilium gratiaa
ordinis naturalis, juxta distinctionem gratiae
excitantis positam in superiori Ubro, cap. 7.
Clarum enim est hominem, de quo loquimur,
non posse facere quod in se est per auxiUum
gratise supernaturaUs ordinis, quia loquimur
de homine priusquam interius vocetur ad fi-
dem, ante quam vocationem nuUum auxilium
superuaturahs ordinis internum homo recipit,
ut per se clarum est, et in superioribus osten-
sum est ; ideoque non potest tunc facere quod
in se est per auxiUum supernaturale, quia
debet supponi cum taU auxiUo, quia causa
efUciens supponitur eflfectui, et tunc neces-
sario habebit tale auxilium sine merito, vel
dispositione propria, quse est assertio quam
probare intendimus. Loquimur ergo in asser-
tione de auxiUo naturaUs ordinis, et prius-
quam auctoritate iUam probemus, possumus
in hunc modum iUam ratione ostendere et
expUcare ; nam duobus modis excogitatum
est hoc auxilium naturale, per quod fiat tale
meritum, vel dispositio. Primo, ut illud auxi-
Uum nihil aliud sit quam naturaUs cogitatio,
quee congrua sit ad bene operandum, etiamsi
per so\as naturales causas et vires naturales
hominis producatur, Deo nihil specialiter
operaute, vel in causis externis tali vel tali
modo applicandis, vel aliquid speciale inte-
rius operando, sed solum habeat illa cogi-
tatio rationem gratiae, quia fuit peculiare Dei
beneficium, per suam generalem providen-
tiam ita disponere causas universi, ut talem
cogitationem in homine excitarent. At vero
contra hunc sensum procedunt omnia quibus.
CAP. XV. PROPOSITiE BIFFICULTATI SATISFIT ET AXIOMA, ETC.
335
cap. iA, in lib. 2, ostendimus, si in liac sola
cogitatione fundetur meritum primoe vocatio-
nis proximae ad fidem, non recedi re ipsa a
sententia Cassiani et Fausti, solum per hoc
quod oogitatio illa gratia nominetur, quia illa
est gratia solo titulo, quia non transcendit
rationem doetrinee, et in eo gradu non spec-
tat ad doctrinam revelantem, sed natural(;m,
atque ita est miuor gratia quam illa quam Pe-
lagius admitt^bat.
20. Modus secundus auxilii grati(B ordinis
naluralis. — Venio ad alium modum quo po-
test conclusio intelligi de proprio auxilio gra-
tise ordinis naturalis, prout addit aliquid ex-
ternee excitationi, ex peculiari effectione et
providentia Dei, quem modum insinuant auc-
tores, qui dicunt puerum venientem ad usum
rationis, si faciat quod in se est, per motionem
antecedentem ad vocationem fidei, statim ia-
lallibiliter illam vocationem obtinere ; nam
licet vocent illam motionem supernaturalem ,
re vera non potest esse ordinis seu entitatis
supernaturalis, cum ante auditum fidei inter-
num et externum antecedat : solum ergo po-
test esse supernaturalis quoad modum lib. 1
superiori, cap. 7, explicatum ; quidquid enim
sit, an alio modo vel titulo illi sic operanti de-
tur initium fidei, quod postea videbimus, dico
non posse id esse per modum meriti aut dispo-
sitionis moralis et proportionatse ; nam ad hoc
dicimus in assertione, non suflficere auxilium
naturalis ordinis ; quod probatur primo ratio-
nibus supra adductis ex D. Thoma, quia actus
moralis ordinis naturalis, etiamsi fiat auxiUo
gratise, semper est improportionatus toti or-
dini supernaturalis gratise; ergo nec moralis
dispositio positiva, nec meritum ejus esse po-
test. Item, quia licet anima nostra moveatur a
Deo per specialem excitationem ordinis natu-
lis, nihilominus ut sic mota non agit instru-
mentaliter sub Deo, ut auctore supernaturalis
gratise ; imo supposita illa excitatione et mo-
rali adjutorio ejus, voluntas naturali modo
operatur actum moralem naturalem ac vere
acquisitum, et per illum efficit liabitum acqui-
situm, ad quem tantum ex vi illius motionis
se disponit; ergo ex vi illius non meretur nec
pra^paratur anima ad recipiendum auxihum
supernaturalis ordinis, douec aliquo auxilio
ejusdem ordinis moveatur, et ita operetur in-
strumentaliter sub Deo, ut per se ac proprie
supernaturahter ac principaliter operante.
21 . Dedaratur. — Prseterea declaratur utra-
que ratio , quia opus morale factum ab aliquo
ex sola gratia naturahs ordinis, de se non est
melius, vel physice, vel moraliter, quam simi-
lis factus ab aUo per ordinarium concursum
causarum, sicut habitus per accidens infusus
non est mehor de se quam acquisitus, nec vi-
sus congenitus quam miraculose rcstitutus :
ut, verbi gratia. fieri potest ut cogitatio de
Deo comparata a philosopho, suo naturali dis-
cursu cum solo generaU concursu Dei, et data
rustico gentiU per speciale auxiUum naturale
Dei, sint sequales, et consequenter quod bonus
aUquis motus voluntatis in utroque excitatus,
vel Ubere factus, sit sequaUs, et in aUis actibus
minus perfectis res clara videtur; hinc ergo fit
argumentum, nam actus, factus ex communi
cursu causarum per vires arbitrii, non est suf-
ficiens ad qualecumque meritum supernatu-
raUs vocationis; ergo nec simiUs actus, factus
cum auxiUo naturalis ordinis, Frobatur conse-
quentia, quia sola relatio, seu emanatio a taU
auxiUo, non reddit actum moraUter meUorem
aut digniorem ; ergo nec magis aptum ad tale
meritum.
22. Tjniversalis ratio. — Unde fit universa-
Us ratio, quia omnes isti actus boni ordinis
naturaUs, absoUite spectati, abstrahendo ab
hoc vel iUo modo quo fieri possunt, tales suut
ut, per se loquendo, possint fieri per solas vi-
res arbitrii ; ergo de se sunt improportionati
ad tale meritum, uisi aUquo modo ad super-
naturalem modum subleventur; ergo, quo-
cumque modo fiant, ita ut in iUo inferiori or-
dine maneant, non sunt uUo modo meritorii
supernaturaUs gratiae. Patet consequentia ,
quia non evadunt meUores, etiamsi per tale
auxiUum fiant; et declaratur optime, quia
homo, in statu naturse integrse, potuit, sine
speciaU auxilio gratiae , habere dilectionem
Dei naturalem , tam perfectam quam nunc
possit homo per hoc auxiUum ordinis natura-
Us, et niliilominus non potuit mereri fidem,
vel initium ejus per iUum amorem, imo nec
Angehis id potuit ; ergo nec homo lapsus id
potest, etiamsi per speciale adjutorium simi-
lem Dei amorem eUciat. Quocirca rationes
omnes quse probant nos non posse per bonum
opus morale, viribus Uberi arbitrii factum,
uUo modo mereri auxiUum gratise supernatu-
raUs, seque procedunt, sive ilUid opus sit fac-
tum ex aUquo auxiUo ordinis naturaUs, sive
cum solo generaU concursu universaUs provi-
dentise, nimirum, quia tale opus respectu su-
pernaturaUs ordinis est quasi nihil, et quia ex
se sohim placet in ordine ad finem vel pree-
mium naturale, etc. Hffic enim et similia aeque
procedunt, sive naturale opus fiat viribus pro-
336 LIB. IV. DE AUXILTO GRATI.E
priis, sive ciim adjutorio Dei ordinis naturalis,
ciim quo opus in se non fit melius, uam tunc
tale adjutorium valde extrinsecum est, et quo-
dam modo plus agere videtur qui cum minori
adjutorio aliqualiter operatur.
23. Probatur assertio. — Prcedicatur fides.
— Ultra bas vero rationes, assertio quocum-
que sensu intellecta, id est, de homine faciente
quod in se est^ sive per vires solas liberi arbi-
trii_, sive per beneficium cogitationis congruse,
sive per specialem excitationem ordinis natu -
ralis, probanda a nobis est ex quodam super-
naturali principio, quod initium fidei non ca-
dit sub meritum, quo maxime Augustinus, et
alii Patres, Massilienses expugnant : ex illo
autem recte conchiditur nullum opus bonum
morale, seu ordinis naturse, quomodocumque
fiat, esse posse moralem dispositionem, aut
aliquale meritum primae vocationis ad fidem,
seu, quod idem est, primi auxihi supernatu-
rahs : primum autem illud in 1. 2^ c. i, bre-
viter tactum est ; nunc autem probandum est
latius, et imprimis docet ilhid divus Thomas
secunda secundse, qusest. 10, art. 4, ad 3, ubi
de Cornelio dicit, cum placuit Deo suis ora-
tionibus et eleemosynis, non fuisse infidelem ;
alioqui , ait , ejus operatio non fidsset Deo
accepta, quia sine fide nemo ei placet ; unde
egregie dixit Ambrosius, iib. 6 in Lucam, § Et
respondens Jesus : Misericordia tunc hahet me-
ritum, si fide preecedente conferatur; et hb. 7
ad illa c. 11 : Verumtamen quod snperest, da-
te eleemosynam : Opera (inquit) sine fide vana
sunt. Praeterea probatur ex Augustino, lib. de
Prgedestin. sanctor., ubi a cap. 2, ad refellen-
dos Semipelagianos revocat initium salutis ad
sanctam cogitationem, et ante illam ostendit
nihil in homine inveniri, quod initium fidei
vel justitise esse possit. Declarat autem illam
esse sanctam cogitationem, quse ad rehgio-
nem utique Cbristianam et pietatem pertinet.
Deiude in cap. 3 retractat quod ahbi dixerat,
initium fidei esse posse ex nobis, quod non
esset simphciter retractandum, sed exphcan-
dum, si homo aliqua ratioue posset vocatio-
nem ad fidem mereri. Item cap. 7, nulla opera
posse esse meritum, vel impetrationem fidei,
quia ut opera habeant vim ahquam merendi
vel impetrandi, debent ex fide procedere,
juxta illud ad Ephes. 2 : Gratia estis salvati
per fidem, et lioc non ex voUs, donum enim Dei
est, ne quis glorietur. Fides ergo praecedit, ait
Augustinus, ut per illa caetera impetrentur,
ideoque non probat vulgarem loquendi mo-
dum : nie ad fidem tractus est, vel credere
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
meruit, quia vir probus erat; sed potius ut bo-
nus fuerit, ad fidem vocatus est ; et ideo de Cor-
nelio ait jam fuisse fidelem, cum per opera sua
impetravit adveutum Petri, a quo in Christi
fide ulterius instrueretur, Actor. 10; et idem
habet epistol. 57, quaest. 2, de quo late dixi
Hb. 2, cap. 4. Prseterea, cap. 15 ejusdem hbri
de Praedestin., in hoc ajquiparat initium gra-
tise per vocationem ad fidem cum Incarnatio-
ne, quod, sicut in bumanitate assumpta nihil
potuit prsecedero, quo ahquo modo mereretur
unionem, ita in homine nihil potest praecedere
quo fidem mereatur.
2-4. Comparatur justificatio creationi. —
Eamdem doctrinam habet Augustinus aliis
innumeris locis, nam hb. de Grat. et hber.
arbitr., capite septimo : Opera(m(\ml) sunt ex
fide, non ex operibus fides. Opera utique quae
sint ahcujus meriti, et per se conferant ad ve-
ram justitiam et salutem aeternam ; et ideo h-
bro quarto contra Julian., capite tertio, ante
fidem ait nullum esse verae virtutis opus, non
quia bonum esse non potest morah modo, sed
quia non confert ad salutem, sed est quasi
nihil iu negotio salutis ; et ob eamdem cau-
sam, dicto hb. de Grat. et liber. arbitr., cap. 7,
comparat justificationem creationi ; quia sicut
creatio est ex nihilo, ita justificatio ex nuUo
merito esse potest, nec ex operibus quae sint
ahquid in ordine ad Christianam justitiam,
quae a fide inchoatur. Unde epist. 105 : Si di-
xerhmis (inquit) ajite fidemprcecessisse meritum
gratice, quid meriti habeat homo anie fidem, ut
acciperet fidem ? Simihterque dicit, in epistola
centesima sexta, fidem non esse tribuendam
praecedentibus meritis, aut impetrationi, quia
omnia liaec radicantur in fide ; et hac ratione,
iu eisdem locis notat vitam aeternam ita esse
mercedem meritorum, ut sit etiam gratia,
quia est gratia pro gratia, ut ait etiam hbro de
Corrept. et grat.,capite 13, et Joann. primo,
quia meritum ejus fundatur in priori gratia ;
fidem autem ita esse gratiam, ut non posset
merces appellari, quia uon potest supponere
meritum lundatum in gratia, et omne ahud
fundatum in operibus non potest esse meri-
tum uhum gratiae aut fidei, et multa simiha
habet Augustinus dicta quaestione secunda ad
Simphcian.; et Psalm. 144 : Justilia tua exul-
tahunt ; et ahbi seepe contra Semipelagianos
disputaus.
25. Hanc Augustini doctriuam imitatus ost
Prosper contra CoHator., capite vigesimo-se-
cundo, ubi, tractans locum Apostoh Roman.
2 : Gentes qucB legem non hahent, natwraliter
CAP. XV. PnOPOSIT/E BIFFiCtLT
ea quce legis stmt faciunt, quae contra gratiae
necessitatem et libertatem allegabat Cassia-
nus^ respondet^ si locus ille de gentibus per
fidem justificatis intelligatur , niliil favere
Cassiano, quia gratis et sine ullo merito re-
conciliati sunt : NiMl enim ioni operis, inquit_,
eco mortuis, nihil justitice procedit ex impiis,
id est^ nuUum opus meritorium gratise vel
justitise^ ex impiis, qui et fide carent^ et
spiritum vitse nondnm accipere incceperunt^
esse potest, Deinde vero^ admisso alio sensu^
quod Paulus loquatur de gentibus fide caren-
tibus, et aliquid boni naturalis operantibus,
ait non potuisse illos ex illis operibus justifi-
cari, quia nullus est bonse voluntatis motus^
utique justificationem impetrans, nisi quem
creavit difi^usae per Spiritum Sanctum cbarita-
tis aflectus; et addit probationem, quia sine
fide impossibile est placere DeO;, referens bsec
verba^, non solum ad personam;, verum etiam
ad singulos ejus actus^ quia non possunt Deo
placere in ordine ad salutem et veram justi-
tiam, nisi a fide oriantur, Unde capite vige-
simo-nono ait , si bonum prae.cedens fidem
possit illam mereri^ sequi sic animam cedificari
in templum Dei, ut non accipiat ftmdamentum;
quod non incipit, nisi quando fides in corde au-
dientis generatur : intelligit autem sequi, non
accipi fidem tanquam donum gratiae collatum,
quod summum censet inconveniens, Et simi-
liter, capite trigesimo-septimo, et trigesimo-
nono, probat ex professo vocationem ad fidem
non posse sub cujuscumque prsecedentis boni
operis meritum cadere; idem liabet in respon-
sione ad Gallos^ capite octavo, Fulgentius^ de
Incarnat, et grat.^ capite vigesimo-sexto, us-
que ad 20, probat omne meritum gratiae in
fide radicari, et ante illam esse non posse :
favet denique Concilium Arausicanum;, canon.
25, dicens Deum nuiiis praecedentibus meritis
fidem inspirare, quod etiam habet Concilium
Trident., cap. 5 et 6.
26, Respondent vero aliqui bos Patres ideo
initium gratiae ad fidei cognitionem revocasse,
eamque pro fundamento nostrae justificationis
posuisse, quia et frequentius coutingit ut ante
fidem non prsecedant opera bona facta ex alia
priori gratia, et ita rarum est et quasi acciden-
tarium inclioari gratiam ante fidem ; vel quia
initium fidei est per se ac necessario funda-
mentum justitise; quod autem aliud funda-
mentum internum prsecedat, licet etiam sit
possibile, est contingens. Et utrumque confir-
mant, quia alias omnia bona opera quse al)
infidelibus fiunt, etiamsi in suo genere inter-
YIII.
Ml SATISFIT ET AXIOMA, ETC. 337
dum sint illustria, et difficillima, fieri possint
sine gratia Cliristi, quod non videtur admit-
tendum. Et similiter in homine fideli, victoria
gravis tentationis, aut insigne bonum opus
morale, vel fieret sive gratia Christi, vel nun-
quam fieret, nec esset meritorium, nisi fieret
ex motivo fidei.
27. Verumtamen neutra ex dictis expositio-
nibus est admittenda ; nam iila prior, ut Patres
loquantur de his quse frequentius accidunt, et
quse rara sunt non considerent, non recte iu
prsesenti accommodatur, tum quia alias uon
satis Pelagianos confutarent, nec certo et in-
fallibili principio contra illos uterentur, nimi-
rum fidei initium non cadere sub humanum
meritum ; nam quod id frequentissime contin-
gat, Semipelagiani non negabant, ut hb. 2
dictum est, et Prosper refert cap. 37 contra
Collator. , ubi illum late impugnat , quia in
quibusdam ponebat vocationem fidei sine me-
rito, in aliis ex merito. Unde Augustinus, nec
in Cornelio, nec in latrone, vel uUo alio, vult
id admittere; nou ergo ponunt illud princi-
pium ut contingens in pluribus, sed ut per se
ac simpliciter necessarium. Et ideo nou so-
lum negant actum, sed potestatem ; dicunt
enim non posse hominem mereri fidem, quia
ipsa fides est qu83 hanc confert potestatem;
item lioc declarant exempUs alisolutam im-
possibilitatem contrarii eventus indicautibus,
ut est exemplum hypostaticae unionis , ita
enim est gratia, ut non possit ante illam me-
ritum in natura assumpta antecedere, et exem-
plum creationis, ita enim est el nihilo, ut
nunquam possit aliter conting"re. Denique
quod prsecedant bona opera ante fidem, non
potest dici rarum, quia vix inveniuntur in-
fideles in quibus aliqua bona opera non inve-
niuntur, ut lib. 2 dictum est, cum Cluysos-
tomo, homil. 67 ad Paulum, et aliis.
28. Et ob eamdem vel majorem rationem
alia responsio admittenda non est, nimirum,
ita fidem esse fuudamentnm justitiae, ut ali-
quando possit aliud antecederc fundamentum ;
tum quia etiam datur liinc occasio Semipela-
gianis dicendi, licet frequentius justitia funde-
tur primum iu fide, in aliquibus sumere ini-
tium a bonis operibus humanis. Dices illos lo-
cutos esse de bonis operibus viribus naturae
factis, non per aliquam priorem gratiam ordi-
nis naturalis, ut isti Tiieologi loquuntur. Sed
contra in lioc est : quia si per gratiam lianc
solum intelligatur cogitatio honesta naturahs
et congrua, etiam ipsi illam non negabant; si
vero aliud majus auxihum inteliigatur, im-
338 LIB. IV. DE ATJXILIO GRATL-E
primis non est de fide dari tale auxilinm; er-
go illo titulo non poterit sententia Semipela-
gianorum ut erronea damnari; deinde, quod
caput est, Paulus^ ad Roman. 2, sub operibus
legis concludit omnia qu8e non sunt ex fide, et
absolute dicit: Ex operihus legis non justifica-
litur ovinis caro coram illo ; et postea subjun-
git : Justiiia autem Dei per fidem Jesu Christi
in omnes, et super omnes qui credunt in eum ;
nec inter opera legis et fidei medium agnoscit,
et coucludit : Justificati gratis per gratiam
ipsius, utique per gratiam fidei, de qua infra
subdit : Arhitramur etiim justificari ho7nines
per fidem sine operihus legis ; et ad Ephes, 2 :
Qratia estis salvati per fidem, et hoc non ex
iDolis, Dei enim donum est, et non ex operihus,
utique sine fide^, vel ante fidem, vel non exfide
factis.
29. Quae loca expouens Concilium Triden-
tinum, sess, 6^, cap. 8;, ait : Ut per fidem ideo
jiistificari dicamur, quia fides est humance sa-
lutis initium , fundamentum et radix omnis
justificationis , ubi distributio omnis ponde-
randa est ; includit enim omnem alium mo-
dum justificationis, et omnem aliam radicem :
item loquens de hac eadem justificatione, quse
a fide incboatur, ait : Nihil eorum quce prcece-
dunt illam, sive fides (utique naturalis, quam
ponebant Pelagiaui), sive opera, qualiacumque
utique sint, justificationis gratiam promere-
tur : in nullo ergo homine possunt praecedere
opera quse sint exordium illius justificationis^
quse fundatur in fide : quapropter regula po-
sita ab eodem Concilio, cap, 5 et 6^ de exor-
dio justificationis a vocatione fidei non regu-
lariter^, sed infaUibiUter accipienda est^ alias
nihil certi de exordio et fundamento justifica-
tionis haberemus ; non ergo vocatio ad fidem
tantum ponitur ut necessaria ad justificatio-
nem, sed etiam ut exordium necessarium et
unicum, et certe ipsum nomen exordii vel fuu-
damenti exckidit necessario omne ahud prius
exordium vel fundamentum : nam fuudamenti
non datur fundamentum, et ad hoc significan-
dum additum est nomen exordii, initii et ra-
dicis, ut significetur non posse dari aUam
priorem radicem. Denique addit ConciUum:
Nullis eorum existentihus meritis, utique ante
vocationem fidei ; quis enim contra verba tam
absohita et uuiversaUa audeat dicere in aUqui-
bus hominibuS;, vel etiam in aUquo homine,
vocationem ad fidem esse ex aUquo vel quaU-
cumque merito.
30. Nulla vera gratia qucenon detur propter
Christum. — Ad incommoda autem quee infe-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
rebantur , respondemus aUud esse loqui de
gratia in genere^ aUud de gratia quse possit
esse principium merendi aUquo modo super-
naturale auxiUum, ante fidem : ergo et ante
proximam vocationem fidei fatemur propter
Christum dari , quia nuUa vera est gratia Dei
qu£e non propter Christum detur , ut in prin-
cipio hujus materiee dixi ; negamus vero ante
vocationem fidei antecedere gratiam , quae
possit esse exordium vel fundamentum super-
naturaUs justitice, Ucet ad aUds bonos efiactus
deservire possit , et hoc probant testimonia
adducta, et ratione statim declarabitur : unde
ad primum incommodum de infideUbus, res-
pondemus fortasse nunquam in eis esse victo-
rias gravium tentationum integras, et sine
uUa peccati labe, nec difiiciUa opera bona sine
aUquo defectu culpse ; si vero aUquando simt,
non fiunt sine aUquo gratiae auxiUo propter
Christum dato, et nihilominus in ordine ad
fidem promerendum nihil sunt. Ad aUud vero
de fideUbus simiUter dicimus, si taUa opera
fiant ex solo auxiUo naturaUs ordinis, et nuUo
modo ex fide, non mereri supernaturale prse-
mium apud Deum , ut infra tractando de me-
rito ostendemus.
31, Opera quce prcBcedunt fidem, quid. —
AUter vero quis subterfugere posset allata
testimonia, dicendo taUa opera bona, quae
ante fidem interdum fiunt, non fieri sine aU-
qua vocatione bona, et iUam tunc dici posse
vocationem ad fidem, saltem remotam, eam-
que a ConciUis et Patribus sub vocatione fidei
includi , et ita verum esse ante iUam nuUa
prajcedere merita ; nihilominus tamen ex iUa
vocatione remota posse procedere aUquod
opus, quod sit meritum proximse vocationis ad
fidem, ac proinde excitationem ad bonum opus
faciendum ante revelationem fidei, esse voca-
tionem quamdam ad fidem, quia ad illam or-
dinatur, et hoc satis esse ad aUquale meri-
tum proximioris vocationis ad fidem, etiamsi
actus fidei nondum praecesserit, Potest hoc
subterfugium duorum Patrum testimoniis co-
lorari : unum est Augustini Ub. 83, queest, 68,
dicentis : Numquid ergo latehat Pharaonem
quantum honi consecutce fuerint terrce illce per
adventiom Joseph ? Jllius ergo rei gestce cogni-
tio, vocatio ejus fuit, ut populum Jsrael mise-
ricordialiter tractans, non esset ingratus. Quod
auton huic vocationi ohtemperare noluit, sed
exercuit cr^idelitatem in eis quihus humanitas et
misericordia dehehatur, meruit pcenam ut inchi-
raretur illi cor, etc. Gerte cognitio iUa quam
habuit Pharao de adventu Joseph in terram
CAP. XV. PROPOSIT^ DIFFICULT
^gypti^ et de benefidis per eiim illi genti
collatis, uon fuit revelatio fidei, nec per eam
excitabatur Pliarao immediate ad credendum;
et tamen Augustinus inde dicit incoepisse vo-
cationem Pharaonis^ qua si usus bene esset,
ulterius illuminaretur ; sicut e contrario, illa
male utendo, obdurari meruit. Aliud testimo-
uium est D. Gregorii;, homil. 9 in Ezech. in illa
verba : Mitto ergo te ad filios Israel, ubi sic in-
quit '.'Nec fides sine operibus, nec opera adjuvant
si7ie fide, nisi fortassefro fidepercipienda fiant.
Ergo, secundum Gregorium, opera quse pree-
cedunt fidem, quatenus pro fide percipienda
fuint, possunt juvare ad merendam proximam
fidei vocationem. Et in ejus sententise confir-
matiouem addit : Sicut Cornelius aute, pro io-
nis operibus, meruit audiri, quam fidelis exis-
teret ; qua ex re colligitur, quia bona opera pro
fide percipienda facielat, quod ex Act. 10 la-
tius deducit.
32. Respo7isio auctoris. — Respondeo duo-
bus modis posse intelligi aliquem operari pro
fide obtinenda, uno modo ex iutentione Dei
sohim, quia nimirum Deus excitat homiuem
ad bene moraliter operandum^ ut probet il-
him, an bene respondeat illi priori vocationi,
et animo dandi illi altiorem^ si illa bene uta-
tur, sin minus dimittendi illum; alio modo
potest iutelligi ex intentioue ipsius hominis
bene operantis et peteutis, ut a Deo illumine-
tur in fide. De priori modo posset intelligi lo-
cus Augustini, et preemisso illo seusu duo di-
cenda sunt : uuum est, illam priorem excitatio-
uem non posse dici vocationem ad fidem, sed
ad misericordiam, gratitudiuem^ justitiam, vel
aliam similem virtutem moralem, de his enim
virtutibus aperte loquitur Augustinus. Quaudo
autem in aliis locis dicit vocationem ad fidem
prsecedere omnia opera pietatis, et mere gratis
dari. aperte de illa loquitur quam describit
Concilium Tridentinum in illo c. 5, cum dicit,
justificationis exorditm sumendum esse a voca-
tione, qua Deus tangit cor per Spiritus Sancti
illuminationem, nt gratia adjutus libere possit
movere se adjustitiam coram Deo, et addit c. 7:
Disponuntur ad ipsamjustitiam, dum excitati
divina gratia, et adjuti, fidem ex auditu conci-
pientes tihere moventur in Deum. Vocatio ergo
de qua loquitur Concilium, est ex auditu fidei,
et ab illa inchoatur fundamentum justitise, et
omnium dispositionum ad illam : et de eadem
vocatione dicit autecedere omnia merita. Non
possunt ergo hoc testimouium et similia eludi,
ea interpretando de vocatione ad bonum opus
morale, vel ad aliquam cognitionem uatura-
.VTI SATISFIT ET AXIOMA, ETC. 339
lem;, quam Deus potest dare ante revelatio-
nem, vel prsedicationem fidei, quia nec illa
potest dici fundamentum iustitise, nec re vera
est vocatio ad fidem, cum illam uon proponat
ullo modo, ut supponimus. Neque intentio Dei
extriuseca mutat uaturam et rationem talis
vocationis, ueque enim habet quod sit talis vel
talis vocatio, ex fiue extrinseco vocantis, sed
ex objecto ad quod vocat.
33. Exactior responsio pro D. Augustino.
— Quocirca, persisteudo in eodem sensu ver-
borum Augustini, addendum, posita illa voca-
tione Pharaouis, per solum naturalem bonum
usum ejus ante primam vocatiouem ad fidem
non potuisse mereri fidem vel initium ejus,
sed ad summum potuisse non ponere obicem
fidei, seu inspirationi ejus, ut geueraliter sta-
tim dicemus ; quia inteutio Dei extrinseca non
addit illis operibus dignitatem, vel proportio-
nem cum tali prsemio. Uude non est cm* finga-
mus Deum hoc iuteudisse, aut ad hunc fiuem
dedisse Pharaoui vocationem illam, ut bene
illa utendo mereretur vocationem ad fidem,
quia nec Augustinus hoc dicit, nec habet fuu-
damentum in Scriptura vel ratione : imo re-
puguat Deum intendere aliquid gratiae suse
contrarium. Item non oportet fiugere ita fuisse
unam vocationem ad aliam ordinatam, ut si
Pharao bene uteretur prima, illi esset pro-
missa proxima vocatio ad fidem, quia hsec
etiam promissio ficta est, et sine fundamento,
et prseter ordiuationem divinse gratiae. Igitur
nulla ibi particularis intentio Dei cogitanda
est, preeter illam geueralem, quam ex se ha-
buit propter Christum dandi omnibus adultis
vocationem ad fidem, si per eos non staret.
Ante quam vocationem saepe dat aliam bonam
inspirationem moralem : reservat autem vo-
cationem ad fidera pro tempore quod sibi pla-
cet, juxta asternam dispositionem suse sapien-
tise, et voluntatem consilii sui : et ita se gessit
cum Pharaone, quem fortasse postea non vo-
cavit ad fidem, quia invenit obduratum, vel
prave dispositum per abusum prioris disposi-
tionis, quod impedimeutum si uon haberet,
vocaretur a Deo, uon propter aliquod meri-
tum, vel dispositiouem, sed propter suam pro-
missiouem, ut mox etiam generaliter dicemus.
S-i. Advertendum circa dicta a Gregorio. —
De posteriori modo operandi pro fide obti-
nenda ex propria intentioue ipsius operantis,
videtur loqui Gregorius, in quo loco oportet
advertere illum supponere in operante aii-
quam fidei uotitiam; quomodo enim potest
quis per sua opera iutendere fidem obtiiiere.
340 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI.^
nisi jam cognitionem fidei liabeat : nam in-
teutio est actus voluntatis, quae cognitionem
supponit. Haec igitur cognitio, quae ante illam
intentionem supponi debet^ duplex esse potest,
scilicet, cujusdam opinionis fideive bumanse,
vel ex auditu alicujus praedicatoris , vel ex
fama aut conversatione cum fidelibus com-
paratse, vel esse potest fides vera vel super-
naturalis, imperfecta tamen et confusa. Prior
modus etiam contingere potuit in Pharaone,
et mihi verisimile videtur de illo modo potius
locutum esse Augustinum in loco superius
tractato. Nam Pbarao ita expertus fuerat be-
neficia terroe suse per Josephum coUata, ut
simul aliquam Dei notitiam ab eo acceperit,
quia Joseph et verbis suis et factis illam sem-
per insinuabat. Nam Genes. M, in primo aditu
ad Pharaonem, cum hic dixerat vidisse somnia
quse nullus ediscere poterat, respondet Joseph:
Absqueme Veus respondeMtprospera Pharao7ii.
Et paulo post ipse Pharao confessus est Joseph
fuisse spiritii Dei plenum, et postea illa cogni-
tio durare potuit, et crescere per familiarem
et diuturnam conversationem cum populo He-
brseorum, et per Moysem confirmata est signis
et prodigiis, et nunc etiam simili modo Judaei,
qui inter fideles versantur, et Saraceni, qui
notitiam aliquam vel famam Christianse Reli-
gionis habent, etiamsi non credaut illam esse
veram, saltem possunt dubitare, et desiderare
illuminari, et propter hunc finem aliquod fa-
cere petendo, et bonum ahquod operando. Ac
denique ille qui incipit au-hre praidicationem
fidei, quamdiu deUberat et nondum credit,
potest saltem generaUter aUquid facere pro-
pter veram fidem, qusecumque illa sit, obti-
nendam.
35. Et de his omnibus dici quidem potest
habere aUquam vocationem ad fidem, nondum
tamen internam et sulficientem proxime, sed
externara et remotam, quia jam habent ali-
quem auditum fidei, cujus signum est, quia
iUa esse potest satis, ut qui illam omnino ne-
gligit, peccatum infidelitatis committatj atque
imputari ei incipiat, quod fide careat, ut recte
dixit Molina in Goncordia, disputat. W, ad
quaest. 14, et in materia de fide latius dicetur.
Illa autem qualiscumque vocatio, Ucet in eu-
titate sua superuaturalis non sit, nihilominus
vera gratia est, (juia est lionesta cogitatio de
re supernaturaU liomiui non debita, et ideo
quidquid ex iUa fit, non fit sine aliqno auxilio
gratia?, et praeterea intentio iUa aUquid fa-
ciendi propter fidem vcram obtinendam, non
fit sine inspiratioue divina non debita, etiamsi
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
noudum supernaturalis ordinis sit, ut prsece-
denti libro, cap. 1, dixi; ideoque mirum nou
est quod iUe bonus usus taUs vocationis ali-
quid conferat ad obtiuendum a Deo ulteriorem
vocationem proximam fidei, et qui dixerit ibi
iuterveuire aliquam rationem, vel umbram
merili impetratorii, vel dispositionis remotae,
non poterit Semipelagianismi argui, quia, Ucet
ibi operetur arbitrium naturaU virtute, quoad
substantiam operis, non tamen id facit sine
prseveniente gratia et inspiratione ad ordinem
gratiae pertineute, ac subinde aUquo modo
superuaturaU.
36. Auctoris mens. — Nihilominus tamen
mihi verius videtur iUas actioues Uberas ho-
miuis deservire quidem tanquam materiales
dispositiones, seu quasi viam qua ordinarie
teuditur ad sufiicientem fidei propositionem,
in qua Deus incipere solet dare proximam
excitationem superuaturalem suQicieutem ad
voluntatem credeudi, ut libro prsecedenti,
cap. 8, late declaratum est; nou tameu suffi-
cere ad rationem alicujus meriti, vel moralis
dispositionis. Ralio est, quia omnes iUse ac-
tioues sunt valde improportionatas ad meri-
tum supernaturaUs prsemii, quia omnino sunt
uaturaUs ordiuis, et ex parte operantis, cum
nondum fidem habeat, uou possuut ordiuari
ad finem supernaturalem, ut talis est, sed ad
summum sub aliqua ratioue confusa et gene-
raU, quaUs est coguitio veritatis, vel fidei
verse, ac Religio, vel quid simile. Ergo neque
sunt aptse ad meritum superuaturaUs prsemii,
qualis est superuaturalis vocatio, nec etiam
sunt tales dispositiones morales, quibus ex
natura rei supernaturalis excitatio tanquam
propria forma debeatur, quamvis ex divina
ordiuatione gratuita nemiui cooperauti^ ut
potest et debet, ilU externae vocationi interua
et supernaturalis negetur. Et ita etiam re-
spectu liarum actionum, quamvis ex aliqua
gratia ad supernaturalem provideutiam perti-
uente procedant, verum est principium supra
positum , ante fidem infusam nullum esse
proprium et supernaturale meritum.
37. Moclus operandi ex fide propter fidem,
guis. — In posteriori autem modo operandi,
propter obtiuendam fidem expressam, et dis-
tinctam plurium mysteriorum, ex fide super-
naturali jam concepta, licet confusa et imper-
fecta, iutercedere potest aliquod meritum ul-
terioris vocatiouis ad fidem, imo possibile est
tale meritum esse de condigno, si operans sit
justus, sicut esse potest per priorem fidem,
licet confiisam, per charitatem operautem :
CAP. XV. PROPOSlTvf: DIFFIGULTATl SATISFIT ET AXIOMA, ETC.
341
erit autem de congruo, etiamsi in peccato sit,
si re vera ex spiritu fidei infusee petat fidci in-
crementum, vel propter illud operetur. Addo
etiam^ licet talis homo non petat nec intendat
explicite perfectionem fidei, quia fortasse nihil
de illa cogitavit, vel audivit^ satis esse quod
ex desiderio salutis suee, vel colendi Deum ut
debet^ operetur, ut impetret, et aliquo modo
mereatur illam fidei perfectionem, quse nunc
communi lege necessaria est ad sahitem, quia
iha opera habent sufiicientem proportionem
cum tali prsemio; et secundum ordinem divi-
nae providentise, illud est tali homini, et pro
tali statu maxime necessarium. Et hoc satis
probat exemphim CorneUi, et similis est de
Lydia purpuraria, de qua non sine mysterio
dicitur Actor. 46: Quceclam mulier, nomine
Lydia, colens Detm ; nam in ultimo verbo si-
gnificatur jam habuisse fidem, et secundum
illam religiose, et fortasse etiam juste coluisse
Deum , ideoque meruisse amphus doceri a
Paulo, imo etiam vocationem congruam ad illi
credendum accepisse, ut illa verba indicant,
cujus Dominus aperuit cor. De hoc ergo modo
operandi ex fide propter fidem locutus est
Gregorius in loco allegato; cum enim dicit
opera non juvare sine fide, nisi propter fidem
percipiendam fiant^ non intelligit tunc illa
opera juvare sine omni fide, sed sine aliqua,
pro qua obtinenda fiunt : et cum de Cornelio
dicit pro bonis operibus meruisse audire ante-
quam fidelis esset, intelligit antequam Chris-
tianus et baptizatus esset.
38. Non fidei initium, sed perfectio necessa-
ria est. — Quae expositio violenta aut vohm-
taria videri posset, nisi ex ipso Gregorio sum-
pta esset, qui in homil. 19 ejusdem operis,
tractans illa verba : Septem vero graduum erat
ascensus, et vestilulum ante eayji, per vestibu-
lum fidem allegorice interpretatur, quia prius
ad fidem venimus, ut postmodum per spiritua-
lium donorum gradus coelestis vitce aditum in-
tremus ; non enim, ait, per virtufes venitur ad
fidem , sed per fidem pertingitur ad virtutem ;
et statim id probat in GorneliOj de'quo ait
habuisse fidem antequam Petrum audiret :
Si enim (ait) Deum vere et ante Baptismum
non crediderat, quid orahat "? vel quomodo liunc
omnipotens Deus audierat, si non ab ipso se in
bonis perfici petebat. Notetur yrevhxxm. perfici,
quia non fidei initium, sed perfectioncm pete-
batj quam fuisse expressam cognitionem Chri-
sti Dei hominis, postea Gregorius declarat, et
iterum repetit : Nec enim poterat bona agere
(utique meritoria), nisi antea credidisset. Scri-
ptum namque est : Sine fide impossibile est
placere Deo ; fidem ergo habuit, cujus opera et
eleemosynce placere potuerunt ; bona aiitem ope -
ratione meruit ut Deum perfecte cognosceret, et
incarnationis ejus mysterium credidit, quatenus
ad Baptismi sacrame?itum perveniret ; per fi-
dem ergo venit ad opera, sed per opera est soli-
datus in fide. Et ita, ex sententia Gregorii,
principium positum, quod ante fidem nuUum
sit verum meritum, comprobatur; quomodo-
cumque ergo homo ante fidem faciat quod iu
se est, proximam vocationem supernaturalem
ad fidem mereri non potest.
39. Conditio sub qua Deus promisit omnibus
aduliis auxilium sufficiens ad salutem, quo-
modo intelligenda sit. — Exponitur axioma :
Facienti quod in se est Deus non denegat gra-
tiam. — Ultimo ergo dicendum est conditio-
nem sub qua Deus promisit omnibus adultis
proximum auxilium sufficiens ad salutem, seu
fidem, sohim negative esse inteUigendum, id
est, si homo ex parte sua impedimentum di-
vinee vocationi non posuerit; et eodem modo
exponendum est illud axioma : Facienti quod
in se est Deus non denegat gratiam, intellec-
tum de prima gratia auxiliante, ut facere quod
in se est, tantum sit non ponere obicem gra-
tise, unde si lex naturse servetur, tantum id
serviet ad impedimentum removendum, non
quia iUa operatio sit aliqua ratio obtinendi
gratiam. Hanc assertionem sumo ex D. Tho-
ma, 3 contra gent., c. 159, ubi, proposita difS-
cuUate quomodo sit in hominis potestate sa-
lus, cum ab auxilio gratise pendeat, quod pro-
mereri homo non potest, respondet, licet ho-
mo non possit gratiam mereri, posse illam
impedire, ideoque quando illa caret, iUi impu-
tatur, quia iUam impedivit. Deus enim (inquit),
quantum in se est, paratus est omnihus gra-
tiam dare, ubi evidenter subintelUgit condi-
tionem : Nisi obicem ponant ; unde subjungit :
Sed illi soli gratia privantur, qui in seipsis
gratice impedimentum prcsstant; et simiU modo
in dicta qusest. 14 de Veritat., art. 11, ad 1,
ait : Ad divinam provideniiam pertinet, ut cui-
libet provideat de necessariis ad salutem, dum-
modo ex parte ejus non impediatur ; et in eo ■
dem sensu dixit 2. 2, quaist. 2, art. 5, ad 1,
quibus non datur auxiUum prseparans volun-
tatem ad amandum et credendum, ex justitia
non dari, in poenam prsecedentis peccati ; et
hanc sententiam sa^pe inculcat Henricus, quod-
Ubet. 8, quiBst. 5; et Alens., part. 3, quaest. 61 ,
membro 5, art. 3, cum dixisset Deum daro
gratiam suam facienti quod in se est; et iu
Si^ LIB. IV. DE AUXILIO GMTL^
solutione ad 1 explicasset id non facere Deum
ex liominis merito, sed ex sua mera liberali-
tate et misericordia^ subdit in solutione ad 5 :
Zicet homo non possit se disponere ad gratiam,
nisi Deus illum disponat, posse tamen removere
ill2id quod est impedimentum graiicB, et tunc
intrat Dei gratia. Sic etiam Abulens., Matlh.
21, qusest. 211, dicit Deinn revelare mysteria
fidei necessaria ad salutem, omnibus non po-
nentibus obicem, et eodem modo ait ofFerre
gratiam suam omnibus facientibus quod in se
est.
40. Facienti quod in se est, ut inteUigi pos-
sit. — Sic etiam dixit Cumel. 1. 2, quaest. 112,
art. 3, disput. 5, excitantem gratiam suflticien-
tem esse in potestate nostra, quia Deus paratus
est illam dare ; pendet tamen aliquo modo ex
potestate nostra, quatenus possumus illam im-
pedire, et ita expouit axioma illud : Facienti
quod in se est, id est, non ponenti obicem
Deus non negat gratiam. Denique omnes qui
simul dicunt homini facienti quod in se est
Deum non denegare gratiam, et nihilominus
dare illam mere gratis, et sine ullo merito, ut
sunt Ruardus, Driedo, MoUna et alii, re vera
nihil aliud sentiunt, nisi eatenus conditionem
illam esse necessariam, quatenus confert ut
non ponatur impedimentum gratice; unde
etiam Medina, qui 1. 2, quaest. 19, art. 6, du-
bio 3, § Ad arguriientum. in solutione ad 3,
probabilem existimavit illam sententiam , ad-
dit ibidem, § Respondetur, bona opera mora-
lia, quse facit peccator, conferre ut minorem
repugnantiam habeat ad gratiam justifican-
tem. Sic ergo, facere quod in se est, intelhgi
poterit ad non ponendum obicem gratise.
41. Prseterea est heec sententia et expUcatio
antiquis Patribus conformis : nam imprimis
illa regula Augustini, hb. 2 de Peccat. ment.,
cap. 2, ut Jiomines non juventur gratia Dei, in
ipsis causa est, non in Deo, plane supponit et
Deum esse paratum ad dandam gratiam si
homo non impediat, et hominem posse impe-
dire; et epistol. 105 dicit, quibus nou datur
auxiUum gratise, eos meruisse ut nou detur,
et aha multa iu cap. 17 afferemus. Ambrosius,
circa id ad Rom. 1 : Non auiem arhitror, etc,
sic ait : Proldhilum se dicit usque ad tempus
daics Episiuloi, a Deo scilicet, qui sciens adhuc
imparatos illos, ad alias urhes direxit Aposio-
to^.Declaraturus autem quomodo essentimpa-
rati, dicit paiilo iuferius : Viiiis prohihelantiir
carnalihus ne dignijam esscnt addiscere spiri-
tualia, id est, indigni erant et de se inepti ad
spiritualem doctrinam ; unde quod infra dicit.
SUFFiCIENTE ET EFFIGACI.
eosdem exhortatos esse a Paulo ut digni fie-
rent ad excipiendam doctrinam, a vitiis car-
nahbus abstinendo, negative etiam intelUgen-
dum est, sciUcet, ut, a vitiis abstinendo, im-
pedimenta toUerent. Luculentius hoc docuit
Chrysostomus, homil, 7 in Joann., circa iUa
verba : Illuminat omnem hominem., dicens :
8i illuminat omnem hominem nenientem in
hunc mundum, qiionam pacto tot homines sine
lumine permanerent? Illuminai profecto quan-
tum in ipso est. Si qui autem, mentis oculis
sponte sua conniventihus, ad hujus lucis ra-
dium aciem dirigere noluerint, non ex luminis
natura in tenehris perstiierunt, sed malitia sua,
qucB sponte tanio se dono indignos reddiderunt ;
et infra : Q,ui autem ejus 'munere frui negli-
gunt, hanc suam. ccecitatem sihi ipsis ionputent;
et sic etiam dixit homil. 42 in Genes. : Non
60 quod non possmnus, sed ex eo quod non volu-
mus, ah omnihus honis sumus alieni. Sic etiam
Andr. Csesar., in Apocalyp., suo cap. 19: Qui
hoc (inquit) auxilio destituuntur, ideo desti-
tuuntur, quia una cum ipso manum operi ad-
Mbere non volunt. Videtur autem loqui de his
qui vocationi non cooperantur, et ideo postea
iUa privantur ; sed a fortiori sequitur merito
iUa privari qui antecedenter (ut sic dicam) iUi
ponunt impedimentum. Denique eamdem sen-
tentiam aUter et optime declarat Marcus Here-
mita, in Ubr. de Paradiso, lege et spiritu, sub
titulo de his qui putant se ex operibus justi-
ficari, cap. 23 : Omne, inquit, op^is honum quod
per nosiram naturam operamur, tantum equi-
dem efficit ut e contrario malo aut vitio ahsti-
neamus. Ca^terum extra gratiam sanciificatio-
nis afecii accessionem nohis facere non potest.
Sic ergo facere quod in se est in observanda
lege naturse, non quidem per modum meriti
aut moraUs dispositionis, sed per modum re-
moventis impedimeutum peccati, conducere
potest ad gratiam; ita ergo inteUigenda est iUa
conditio.
42. Concluditur prwdicta interpretatio a
sufficienti pariium emmeraiione. — Denique
a sufficienti partium enumeratione hsec inter-
pretatio seu assertio concluditur ; ostendimus
enim excitantem gratiam, necessariam ad sa-
lutem, generaU lege omnibus esse per Cliris-
tum oblatam, et promissam non absolute, sed
sub aUqua conditione ab ipso homine pen-
dente. Haec autem couditio non est meritum
aUquod, vel dispositio proportionata super-
naturaU gratiae ; ergo tantum esse potest
conditio non ponendi obicem. Patet con-
sequentia, quia nuUa aUa potest cogitari,
CAP. XVI. DIFFICULTATI CAP. 12 PROPOSIT/E SATISFIT.
343
quia, licet interdum bona aliqua actio sit ne-
cessaria, cum illa per se nihil ad gratiam
conducat^ solum potest esse necessaria ut obi-
cem peccati impediat, vel potest esse utilis
ut pravas dispositioneS;, et vitia quse hominem
ad opera gratise ineptiorem reddunt, impe-
diat. Confirmatur, quia si aliquis adultus
omnino caret hac gratia excitante interna^ id
non est primario ex parte Dei, quia ipse
maxime cupit illam omnibus conferre ; ergo
est ex parte hominis : causa autem ex parte
hominis esse non potest, quod iliam non me-
reatur^ vel ad illam se moraliter non prsepa-
ret^ cum id facere non possit ante primum
auxiUum ; ergo sokim esse potest causa, quia
ponit aliquod impedimentum gratise Dei ;
ergo e contrario conditio in dicta lege inchisa
sohim est ut homo non ponat obicem gratise
Dei. Denique hsec conditio est justissima, et
non repugnat dignitati vel liberalitati gratise
Dei ; ergo ita est intelhgenda.
43. Aliorummens circa lianc explanationem.
— Dicunt vero aliqui, licet hsec explicatio in
rigore vera sit, nihilominus de facto et praxi
nunquam Deum dare gratiam facienti quod in
se est dicto modo, quia nulkis est qui non po-
nat impedimentum gratia^, si Deus ahquan-
tukim differat dare illam, et ideo vel non dat
illam, quia uon facit quod in se est, vel si spe-
ciak vult misericordia uti, dat ikam etiam
non facienti quod in se est. Sed hoc divinare
est; nam, cum inscrutabilia sint judicia Dei,
et innumerabiles modi vocandi homines, nou
possumus in hoc akquid certum a£Brmare.
Fortasse enim akquos supernaturaliter vocat
paulo post usum rationis, quo brevi tempore
possunt facere quod in se est per ratiouis
usum, et re ipsa habere cogitationem con-
gruam qua id faciant; akis vero, licet tardiori
mora differat vocationem, fortasse preebet au-
xilium gratiffl ordinis naturaks, ut quod in se
est faciant, et postea vocat illos : ergo kcet
haec fortasse rara sint, non possumus afQr-
mare nunquam fieri, aut Dei potentiam iu
modo et serie communicandi auxilia gratiae
kmitare.
CAPUT XVI.
DIFFIGULTATI CAPITE XII PEOPOSIT^ SATISFIT.
4. Solvitur proposita difficidtas. — Ex
doctrina superioris capitis , facile solvitur dif-
ficukas in initio capitis 12 proposita, in qua
juferebatur, si auxikum supernaturale omni-
bus non datur, sed mukis tantum offertur,
Deum expectare voluntatem homiuis, ut ei
suam gratiam conferat; uegatur enim sequela;
quia expectare voluntatem hominis, est ex-
pectare akquod meritum, vel dispositionem ,
vel prseparationem ejus : haec autem ex parte
nostra prsecedere non potest , ut diximus, et
hoc est quod intendit Goncilium Arausica-
num ; cum enim ait : Si qiiis, ut . a peccato
purgemur, volimtatem nostram Deum expectare
contendit, per voluntatem non ipsam poten-
tiam intekigit, sed actum ejus, sensusque est :
Si quis, ut a peccato purgemur, veUe nostrum
Deum expectare contendit, id est, veke pur-
gari, ut aperte declarant sequentia verba :
Non autem, ut purgari velimus, per Spiritus
Sancti infusionem fieri confitetur ; hoc ergo
est quod Deus non expectat, nec akquam dis-
positionem propriam, vel meritum ex parte
hominis ; quamvis ergo requirat interdum ut
homo sakem impedimentum non apponat ,
non propterea expectat akquam bonam volun-
tatem ejus, quse sit ratio gratiam obtinendi,
ac proinde nec sequitur quod hominis vokm-
tatera expectet, nec quod meritum aliquod ex
parte kominis prsecedat, nec quod initium sa-
kitis sit ex parte hominis, quia non ponere
obicem, nukum meritum vel initium est. Di-
ces expectare Deum ut homo non peccet, nec
obicem ponat, quod etiam videtur absurdum :
ad hoc respondebimus in puncto sequenti.
2. Ohjectio prima ad responsicnem. — Se-
cunda. — Contra dictam vero responsionem
instari potest, quia vel illa conditio non po-
nendi obicem est in potestate hominis sine
gratia preeveniente et excitante, vel ad illam
implendam requiritur gratia ; neutrum potest
convenienter dici ; ergo manet integra eadem
difkcukas. Minor quoad priorem partem pro-
batur, quia alias posset homo ante omnem
gratiam Dei se immunem a peccato servare
per bonum usum naturalem boni liberi arbi-
trii, quod dici non potest, etiamsi de peccatis
mortakbus loquamur , ut ex dictis in kb. 2
suppono. Sequela probatur , quia quodlibet
peccatum mortale est sufficiens impedimen-
tum divinee gratiae ; ergo ut homo non ponat
obicem, oportet ut omniapeccata evitet; ergo
si per solum liberum arbitrium potest nou
ponere obicem, potest omnia peccata mortaka
evitare. Altera vero pars minoris probatur,
quia ad implendam illam conditionem, requi-
ritur prior gratia ; si ika non datur, petitur ab
homine conditio illi impossibkis , et sic vana
est promissio ; si vero datur, hoc est coutra
344
LIB. IV. DE AUXILIO GRATLf: SUFFICIENTE ET EFFICACI.
bypothesim , loquimiir enim de liomine non-
dum Yocato , nec excitato per gratiam ; et
prseterea jam illius gratiee promissio erit om-
nino absoluta, et sine ulla conditione, quod
etiam est contra dicta. Secundo^ objicitur con-
tra dictam responsionem et declarationem ,
quia ex illa sequitur^ si bomo, postquam venit
ad usum rationis , peccatum abquod mortale
committat^ eo ipso fieri iucapacem ilbus pro-
missionis , qua Deus offert gratiam facienti
quod in se est, quod videtur inconveniens,
qiiia alias inutiUs esset illa promissio, quia
nulbis est bomo qui^ perveniens ad usum ra-
tionis , non citissime peccet, nisi preeveniatur
a Deo per gratiam, ut non peccet. Item, quia
abas Deus non esset paratus ad dandam gra-
tiam ei qui semel peccavit, quia nec absobite
eam promisit, nec jam superest conditio quse
ab bomine impleri possit, quod etiam est ab-
surdum^ et contra dicta. Probatur autem pri-
ma sequela, quia quodlibet impedimentum
peccati est sufficiens impedimentum gratiae :
postquam autem bomo semel peccavit, non
potest peccatum a se toUere ; ergo nec impe-
dimentum tobere ; ergo statim fit incapax
promissionis : non dico autem fieri incapacem
gratise^ nam si Deus vebt, poterit iUam dare :
sed infero fieri incapacem promissionis , quia
ex vi iUius non tenetur Deus iUam dare po-
nenti obicem ; quod si dederit, ex sola sua
Hbertate dabit, non ex promissione.
3. Ohjectio tertia. — Tertio objici potest,
quia sequitur, si bomini facienti quod in se
est Deus non daret gratiam, babere talem bo-
minem excusationem apud Deum, etiamsi re-
Uqua necessaria ad salutem non praestet, quia
jamper iUum non stetit, sed per Deum. Gon-
sequens videtur esse contra Augustinum, epis-
tola centesima quinta, post medium, dicen-
tem : Cicm non liherat nisi gratia, nihil jus-
tum invenit in eo quem liherat, non voluntatem,
non operationem , non saltem ipsam exaisatio-
nem, nam si Juec justa est, quisquis ea utitur,
merito , tion gratia liieratur. Ergo nec ta-
Us excusatio , ex sententia Augustini , admit-
tenda est. Et rationem indicat , quia aUas ra-
tione iUius daretur gratia, et ita non esset
mera gratia, sed ex aUquo merito, id est, ex
aUquo titulo justitiai , quia qui propter excu-
sationem exigit aUqind, non ut omnino gra-
tuitum, sed ut debitum aUquo modo, id pos-
tulat. Unde etiam sequitur axioma iUud : Fa-
cienti quod in se est, etc, inteUectum ctiam eo
modo quo nos iUum interpretati sumus , non
omnino a Pelagianismo excusari, quia ex parte
bominis esset aUqua ratio obtinendi gratiam^
saUem quia excusationem liabuit apud Deum,
et ideo gratiam recepit. Quarto, sequitur e
contrario eum qui, peccando in principio usus
rationis , posuit impedimentum gratise fidei,
non babere excusationem suee infideUtatis, at-
que nuUum posse aduUum negative tautum es-
se infidelem, saUem post aUquam moram tem-
poris ab usu rationis. Consequens est falsum, ut
supponimus: ergo. Sequela patet, quia iUe sua
culpa caret notitia fidei ; nam si fecisset quod
in se est, ut tenebatur, recepisset revelationem
et excitationem ad fidem ; ergo imputatur iUi
carentia fidei, ac subinde est infideUs culpabi-
Uter, et non tautum negative.
4. Responsim D. Thomce circa hanc difficul-
tatem. — Principalem difftcuUatem insinuat
divus Tbomas, dicto Ubro tertio contra gent.,
cap. \ 60, dum ait : Quod dictum est, in potes-
tate liberi arhitrii esse ne impedlmeiitum gra-
tice prcestet, competere his in quihus natura in-
tegra fuerit, quia si natura sit lapsa, non erit
in potestate ejus, nullum impedimentum gratice
prcesiare. Et ita oritur difficuUas tacta, quia
sic conditio postulata ab bomine lapso impos-
sibiUs videtur. In fine autem capitis respou-
dere videtur primo, id non esse inconveniens,
quia iUa impotentia ei imputatur ad culpam,
quod non esfc inteUigendum proprie et in se
quia iUa impotentia formaliter sit culpa, vel
novam poenam mereatur, id enim nuUo modo
dici potest, cum iUa impotentia nec sit actus
bominis, nec in se Ubera ; dicit ergo imputari
ad culpam in radice, quia bic defectus ex cul-
pa prsecedente in eis reUnquitur, utique ori-
ginaU peccato. H8ec|vero responsio satisface-
ret cjuidem, nisi Deus, quantum est ex se, sal-
vare omnes bomines lapsos, eisque auxiUa ad
delendum originale peccatum sufficientia, et
aduUis actuaUa auxiUa in singuUs recipienda,
quantum est ex se, dare decrevisset. At posita
in Deo bac vobmta te et providentia iUi consen-
tanea, nuUo modo potest iUa responsio satisfa-
cere , quia peccatum originale jam non est
computandum in ea quai impediunt in aduUis
initium excitantis gratise supernaturaUs, quia,
non obstante boc peccato, promissa est homi-
nibus lapsis, propter Cbristum, divina gratia
sufficicns ; ergo in ea promissione non potest
postulari, ut conditio requisita, carentia taUs
culpee, cum promissio supponat iUam culpam,
quae aduUis remitti non potest, nisi prius in eis
impleatur iUa promissio, dando iUis excitan-
tem gratiam : ergo ita facta est ut sit implenda,
non obstante iUo impedimento , si aUud non
CAP. XVI. DIFFICULTATI CAP. 12 PROPOSIT^ SATISFIT.
345
addatur ; ergo necessarium est ut sit iii potes-
tate homiuis lapsi^ cui facta est illa promissio^
non addere aliud impedimentum, alias facta
esset illa promissio sub conditione impossibili,
et ita derisoria et frustranea existeret.
5. Argumentum primum. — Addit ergo di-
vus Tliomas in eodem loco aliam responsio-
nem, nimirum^ licet homo lapsus non habeat
potestatem ad vitandum omnino peccatum,
habere tamen potestatem ad evitandum hoc
vel ahud peccatum : Unde, inquit, quodcum-
que comoniitit, voluntarie committit, et ita non
immerito ei imputatur ad culpam, per quam
nimirum fonat impedimentum gratice. Verum-
tamen respousio non caret difScultate, quia
primo, licet in multis verum sit hominem
lapsum posse vitare hoc vel illud peccatum,
non tamen in omnibus determinatis actibus et
occasionibus id verum est ; nam si occurrat
tempus dihgendi Deum ut auctorem naturse
super omnia, in illo non potest homo implere
naturalem legem sine auxilio gratise, ut su-
pra Hb. 2 dictum est; ergo nec potest facere
quod tenetur, ut non ponat impedimentum
gratise, et hoc argumentum maxime urget,
si verum est teneri hominem venientem ad
usum rationis, statim vel quam primum Deus
illi in mentem venit, ilhim hoc modo dih-
gere ; nam tunc non poterit non statim pone-
re impedimentum, nisi per gratiam prsevenia-
tur ; ergo tunc non erit danda gratia facien-
ti quod in se est , sed potius erit ilU neces-
saria ut faciat quod debet et quod in se est,
cum illa, non vero ante illam.
6. Argumentum secundum. — Secundo, fie-
ri potest simile argumentum de occasione in
qua gravis tentatio occurrat, nam tunc etiam
non potest homo non ponere impedimentum
gratise, nisi per illam preeveniatur; ergo si ab
eo petitur ut ante gratiam non ponat impedi-
mentum gratite, conditio impossibiUs ab eo
postulatur. Estque verisimillimum similem
tentationem regulariter ac fere omnibus ho-
minibus occurrere paulo post rationis usum,
prsesertim iis qui inter infideles, sine ullo usu
verse religionis, educantur, quia ipsa consue-
tudo vel superstitiosi cultus vel imitandi vitia
parentum est sufEciens ad inducendam gra-
vem tentationem statim post rationis usum,
maxime interveniente dsemonis sollicitatione,
qui, cum circa omnes vigilet, queerens quem
devoret, maxime in iis domhiatur qui nondum
aliquam divinee gratise excitationem accipere
incoeperunt : unde verisimile est statim in illo
initio enixe contendere ut cadant, et ponant
gratise impedimentum : ergo, cum resistere
non possunt sine gratia, si ab eis postulatur,
tanquam conditio necessaria ut resistant, ne
ponant gratieeimpedimentum, petitur conditio
impossibihs, nam ut possint resistere, oportet
ut per gratiam praeveniantur.
7. Argumentum tertium. — Tertio, fit ar-
gumentum de ipsa collectione praeceptorum,
et de impotentia servandi omnia, sine peccato,
quia etiamsi homo gentilis, verbi gratia, ser-
vet semel aut iterum prseceptum naturale oc-
currens, non stalim ilhiminatur a Deo, et fieri
potest ut per aliquod longum tempus non illu-
minetur ; at vero homo infidehs non potest
longo tempore totam legem naturalem sine
peccato servare ; ergo si id ab illo petitur ut
conditio necessaria ad primam gratiam obti-
nendam, petitur conditio impossibihs: ergo ut
iis hominibus detur gratia sufiiciens, non satis
est afFerre illis gratiam, si faciant quod in eis
est , sed oportet illos praevenire per gratiam ,
ut possint facere quod in eis est, seu quod de-
bent.
8. Respondetur distinguendo potentiam mo-
ralem etphysicam. — Ad haec responderi potest
per distinctionem potentise morahs et physicge,
et dicendo, licet in praedictis casibus moraliter
non possit homo faeere quod debet, physice
posse facere, ita ut illi imputetur, et censeatur
ponere impedimentum gratiae, juxta quam
responsionem consequenter concedendum erit
his hominibus dari vel offerri auxiUum sufH-
ciens physice, Ucet non moraUter, quia, Ucet
auxilium supernaturale quod Deus paratus est
dare, in se spectatum, sit vel esse posset mora-
Uter sufficiens, imo etiam de se potest esse ef-
ficax, nihilominus modus quo offertur homini
non ponenti obicem est moraliter impossibi-
Us, ut declaratum est, et ita, in efiectu, taUum
hominum sufEcientia poterit dici physica, non
moralis, seu moraUter possibiUs ; nec hoc in-
volvit injustitiam ex parte Dei, quia non tene-
tur lege uUa justitiae copiosiorem gratiam et
faciliorem modum iUam obtinendi conferre,
et quia peccatum originale de se totam iUam
gratiae carentiam vel steriUtatem meretur , et
Deus , ex vi generalis voluntatis salvandi ho-
mines, aut universalis redemptionis ad majo-
rem providentiam aut liberalitatem, obligari
noluit.
9. Quod auctor non prolat. — Sed haec res-
ponsio, licet contentiose possit sustineri, quia
uon involvit errorem, aut aliquid manifeste
contrarium divinae bonitati, nihilominus mihi
non probatur, quia est durissima sententia, et
346 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^
pariim consentanea visceribiis divinee miseri-
cordise^ qnam iu Scripturis sanctis erga pec-
catores et miseros homines lapsos Deus osten-
dit; et etiam contra sufficientiam universalis
redemptionis Christi^ quse, ut perfecta sit, non
tantum physica, sed moralis esse debuit; aUas,
respectu talium hominum, magis illis esset
occasio damnationis majoris quam salutis,
nam cum illa potentia physica talis sit ut nun-
quam consequatur effectum sine gratia, quid
confert ad salutem quod offeratur gratia re-
demptionis sub conditione faciendi id quod
propter impotentiam moralem nunquam fa-
ciendum est, Denique modus ille providentise
non videtur Deo dignus, nam videtur potius
esse simulatio quaedam, vel hominum elusio,
quam provisio sufficiens.
10. Alia responsio. — Aliter ergo responderi
potest distinguendo inter facerequod in se est,
et facere seu implere quod homo tenetur; nam
in omni occasione potest homo gratia desti-
tutus facere quod in se est, per vires natura-
les, quamvis non semper id sit satis ad facien-
dum cum effectu totum ad id quod tenetur,
licet ad ahquam excusationem sufficiat; quse
responsio potest facile accommodari ad pri-
mum casum de dilectione Dei super omnia :
uam licet in rigore homo teneatur per legem
naturalem diligere Deum super omnia actu
perfecto et absoluto, et destitutus gratia id fa-
cere non possit, niliilominus aliquo actu im-
perfecto potest diligere, unde si in hoc genere
faciat tunc quod potest moraUter, etiamsi p(;r-
fecte non dihgat, faciet nihilominus quod in
se est, ut non ponat impedimentum gratias ;
quia, licet non impleat legem integre, facit
quod potest, et, in eo quod non facit, per im-
potentiam excusatur. In secundo autem casu,
aliter hoc expUcandum est, quia iUe qui con-
sentit tentationi contra legem naturalem, non
excusatur a culpa propter solam tentationem,
nec facit quod in se est, nisi resistat, etiamsi
soU suse libertati reUnquatur, ut in Ubro 2 vi-
sum est ; quia libertas, si sit perfecta, includit
poteutiam moralem non faciendi, et ita in iUo
casu, et physice et moraliter potest homo fa-
cere quod in se est, ita ut non ponat impedi-
mentum ; unde si tentatio eo pervenit ut tol-
lat potentiam moralem, tunc habet locum res-
ponsio, quod si homo faciat quod moraiiter
potest, et propter impoteutiam moralem vin-
catur, niliUominus non ponet impedimentum
gratise, quia excnsatur a gravi culpa, Ucet
cum effectu non impleat legem.
1 1 . At vero, licet hoc sustineri possit res-
SUFFICIErTTE ET EFFICACI.
pectu singulorum instantium temporis pro quo
durat tentatio, non tamen respeclu totius ten-
tationis absolute, nam Ucet totam illam non
possit homo moraUter et in effectu vincere, ni-
hilominus non excusatur a culpa in quocum-
que momento peccet, quia cum impotentia
moraU respectu totius temporis, stat potentia
moraUs respectu singulorum instantium, et
ita optime stant illa duo simul, videUcet, ut ho-
mo non excusetur a culpa, et nihUominus mo-
raliter non possit facere quod in se est, id est,
quod necessarium est ut non ponat impedi-
mentum gratiee, et ita revolvimur in priorem
responsionem ; eademque difficuUas relinq.ui-
tur in tertio casu : nam extra casum tentatio-
nis gravis, potest homo moraUter non peccare
in singulis, Ucet simpUciter non posset vitare
omnino peccatum, nec ad hoc facere quantum
in se est sine auxilio gratise.
12. Quapropter, persistendo in eadem re-
sponsione^, dici potest : Esto verum sit in aUis
casibus non excusari hominem a peccato vio-
lando legem naturalem, nihilominus si faciat
quod in se est aUquo modo, et ex pura inUr-
mitate cadat, nilUlominus quoad hoc excusa-
tur, ut non propterea censeatur ponere impe-
dimentum excitanti gratise, seu vocationi di-
vinse, quia conditio in rigore postulata non est
ut non omnino peccet, sed ut non sit omnino
negligens, et quasi coutemptor legis naturalis,
imo potius humanam aUquam diligentiam ad
se continendum adhibeat ; pie enim credi po-
test Dcum non deserturum eum qui saUem
hoc modo se gessit, Ucet interdum cadat, quia
est casus ex infirmitate , vel ignorantia quam
miseratur Deus, juxta illud Pauli : Misericor-
diam consecutus sum, quia ignorans feci ; qui
modus dicendi est probabilis, non tamen mihi
omnino satisfacit, quia non satis declarat con-
venientem et sufficientem providentiam Dei er-
ga hos homines, non solum ut salvari possint,
sed etiam ut possint simpliciter et moraliter
non peccare ,• item quia non potest negari
quin omnepeccatum mortale de se sit dignum
carentia omnis gratise, etiam excitationis ; un-
de, licet Deus det illam hominibus sic peccan-
tibus ex sua liberalitate, sicut dat etiam in-
terdum illam induratis et conteraptoribus et
pessimis hominibus , nihilorainus non possu-
mus asserere esse infallibilem regulam, quod
his qui sic peccant dabit Deus gratiam , si ne-
gligentiores non sint.
13. Multo enim melius videntur expediri
prsedictee difficultates per distinctiouem dnpli-
cis gratise supra traditam \ una est enim ordi-
CAP. XVI. DIFFICULTATI CAP. 12 PP.OPOSITiE SATiSFIT.
3i7
nis naturalis^ altera superuaturaliSj es quibus
prior potest in suo genere esse sufficiens ad
implendum quodlibet prajceptum legis natu-
ralis , et ad vitandum quodlibet peccatum^
etiam urgente gravi tentatione, ut ex dictis
in libro 2 constat ; non autem est talis gratia
proxime sufEciens ad implenda supernatura-
lia prsecepta, vel actus per se infusos elicien-
dos^ sed remote dici potest sufficieus, quia
bene utenti illa non negatur altera superna-
turalis, quee ad dictos eflfectus necessaria est et
proxime sufficit.
14. InstanticB occurritur primo. — Qua doc-
trina, quse vera et communis est, facile ad
primam instantiam respondetur , occurrente
priDecepto naturali diligendi Deum finem na-
turse super omnia^ et tempore pro quo obligat^
ad providentiam gratise Dei, quam propter
Cbristum pro lapsis hominibus statuit^ perti-
nere, ut prseveniat hominem per sufficiens
auxihum gratise naturahs ordinis quo possit
homo ilhid pra3ceptum implere, si velit^ et ad
illam gratiam dandam non postulatur condi-
tio ut homo faciat quod in se est^ sed ex hbe-
raUtate et misericordia Dei datur, quia neces-
sitas hominis id requirit , et Deus voluit per
Christnm omnium misereri , providendo in
articulis necessitatis juxta uniuscujusque oc-
casionis exigentiam saltem sufficienter; quod
si per tale auxihum homo non impleat prae-
ceptum, jam non facit quod in se estj si vero
adimpleat, non propterea meretur supernatu-
rale auxihum, dabitur autem gratis propter
Christum.
15. Occurritur secundo. — Ad secundam in-
stantiam , simihter dicitur in omni articulo
gravis tentationis contra legem naturalem non
defuturum Deum^ dando simile auxihum ejus-
dem ordinis sufficiens ad non consentiendum
tentationi , et servandum prseceptum , sive
Deus immediate conferat tale auxilium per
seipsum, sive per Angehim custodem^ sive per
aha media speciahs providentise suee, vel po-
sitive excitantia mentem hominis speciali mo-
do^ et prseter communem ordinem causarum;
sive privative, arcendo daemouem, ne tam
graviter tentet ; hoc autem solum pertinet ad
eamdem providentiam Dei , et eo modo fun-
dandum et expiicandum est quo in prsecedenti
puncto id fecimus. k^ tertiam instantiam, eo-
dem modo responderi potest Deum^ per auxi-
ha specialia gratise ejusdem ordinis naturalis,
praevenire hominem ratione utentem , ita ut
moraliter possit totam illam legem naturalem
implere^ et omniuo peccatum vitare pro ali-
quo tempore , in quo, si cum iUis auxiliis fa-
ciat quod in se est, illuminabit eum.
\ 6. Expeditur difficultas, et quceritur quo -
modo Deus det gratiam facienti quod in se est
per auxilium inferioris gratice. — Ut autem
hsec difficuUas clarius expediatur, quseri po-
test quomodo sit intelhgendum^ Deum dare
gratiam hanc facienti quod in se est per auxi-
hum inferioris gratiee , an sciUeet statim det
iUam in eodem momento, aut post aliquam
moram, vel quanta iUa sit; nam, juxta quan-
titatera morse, facile inteUigetur an possit ho-
mo in tota iUa sine peccato conservari ante-
quam iUuminetur per vocationem ad fidem.
Quidam sentiunt in eodem puncto, vel saUem
immediate postquam homo fecit quod in se
est intra ordinem naturse, actu recipere su-
pernaturalem illam illuminationem ; ita sen-
tiunt muUi Thomistee, habentque fundamen-
tum in D. Thoma 1. 2, qusest, 89, art. 6, ubi
ait, si homo in sylvis educatus, et perveniens
ad usum rationis, faciat quod in se est, ut con-
vertatur in Deum , eo modo quo tunc potest,
statim fore justificandum, quod non potest
inteUigi ex vi conversionis et dispositiouis
naturaUs ; ergo debet inteUigi , quia statim
recipit ille vocati-onem fidei, cui si cooperari
veUt, statim justificatur, Quod si hoc verum
est, cessat difficuUas posita, quia, ut homo fa-
ciat quod in se est , ita ut primam supernatu-
ralem excilationem gratiae recipiat, non est
necessarium facere quod in se est perseveran-
ter, vel constanter pro ahquo tempore, sed
tantum in prima occasione, quae post usum
rationis moraUter oflfertur ; id autem facere
potest homo non tantum per auxihum super-
naturale, id est, ordinis supernaturahs (ut qui-
dam indicant), sed etiam per auxUium pecu-
liare gratias ordinis naturalis, ut declaratum
est, quia datur solum ad actum naturalem, et
ad vincendam naturalem difficultatem ; imo,
extra occasionem amandi Deum supra omnia,
vel vincendi gravem tentationem , ordiuaria
naturalis cogitatio honesta cum perfecto usu
rationis potest esse ad id sufficiens, quia so-
lum requiritur ut homo faciat quod in se est^
ad evitandum impedimeutum peccati ; hoc
autem pro brevi tempore fieri potest sine spe-
ciali auxilio gratiee, etiam naturalis ordinis,
ut jam etiani explicatum est.
17. In quo gratia liabitualis et actualis dif^
ferant. — Verumtamen non video quo funda^^
mento affirmetur eum, qui in uno actu et mo-s
mento convertitur in Deum, vel in bonum ra-
tionis, eo modo quo tenetur, vel quo potest
348 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI.f:
per auxilium, sive naturse, sive gratias, prse-
cedens ad fidem et fidei vocationem, statim
vel in ieodem momento pliysico, vel morali,
seu immediate post^ infallibiliter illuminari a
Deo supernaturaliter^ praisertim quando non
exstat periculum morti.s^ seu extremas necessi-
tatis articulus. Hoc euim nec revelatnm est in
particulari, nec ex necessitate sequitur ex uni-
versali redemptione Ghristi, nec ex generali
voluutate , qua Deus vult omnes homines sal-
vos fieri, quia heec possunt impleri in quolibet
tempore hujus vitae , dum mors non instat.
Jtem illud quod homo operatur, quando facit
quod in se est, non est ultima dispositio ad
gratiam excitantem , imo nec dispositio est,
sed tautum removens impedimentum ; unde
ergo habet necessariam connexionem cum tali
gratia, cum de extrinseca promissione, cum
illa restrictione et prsecisione facta non con-
stet ? Unde in hoc est magna et notanda difi^e-
rentia inter gratiam habitualem et actualem,
et in sensu iUius axiomatis de una vel de alia
intellecti. Nam gratia habituaUs requirit cer-
tam ' dispositionem ultimam , cum qua habet
infalUbilem connexionem , et ideo facienti
quod in se est per auxiUum supernaturale
praeveniens, infaUibiUter datur gratia statim
ac homo se disponit. At vero gratia prima
excitans, nec requirit prseviam dispositionem,
nec habere iUam potest, sed ad summum ca-
rentia obicis, cum qua sola non habet infaUi-
bilem connexionem inductio formae, seu taUs
gratiae ; unde ergo affirmari potest , facienti
quod in se est ante talem gratiam, dari statim
supernaturale auxiUum gratise ?
d8. Dicunt aUqui a posteriori id coUigi, ne
possit homo, perveniens ad u.sum rationis in
peccato originaU , peccare prius veniaUter
quam mortaUter, quod reputatur inconve-
niens. Sed hoc fundamentum et remotum val-
de et incertissimum est, quia vel id nuUum est
inconveniens, in pueris enim baptizatis per-
venientibus ad usum rationis credimus id in-
terdum accidere, nec e-st major impotentia in
uon baptizatis , et prseterea etiam in iUa sen-
tentia id vitari non potest , quia non potest
dari tam magna illuminatio et accelerata jus-
tifioatio ut uou possit homo aUquantuUim di-
strahi , et prius vcniaUter peccare, quam per
iUam justificantem gratiam justificetur. Si
enira jam quis implevit praeceptum naturale
faciendo quod in se est per prius auxiUum
anlequam iUuminaretur per vocationem ad
fidem, non teuetur statim, aut vocatur cre-
dere, sed potest deUberare et recogitare, nec
SUFFiCIENTE ET EFFIGACI.
tenetur hoc facere cum tanta temporis celeri-
tate, ut non possit interim comedere aut lo-
qui ; poterit ergo peccare veniaUter priusquam
incipiat credere, vel etiamsi credat, non te-
netur statim diUgere Deum sMper omnia di-
lectione charitatis, ut justificetur; non enim
hoc affirmativum pra;ceptum obUgat cum tan-
to rigore, ac subinde potest mora aUqua inter-
cedere, in qua homo veniaUter peccet, prius-
quam 'ab originaU peccato justificetur. Non
est enim iUud soUdum fundamentum; nec ul-
lum video quo possit incunctanter afiirmari,
facienti quod in se est in uno actu et occa-
sione, infaUibiUter statim Deum dare auxiUum
supernaturale sufiiciens.
19. Assertum auctoris. — Dico ergo de hoc
tempore et modo quo Deus dat unicuique ho-
minum auxiUum supernaturale proxime suf-
ficiens, nihil posse a nobis definite afiirmari,
sed hoc Deum suse Uberae dispositioni reservas-
se ; nam cum iUa praeveniens gratia non fun-
detur in merito, vel dispositione hominis, non
potest, ex ipsius actione, certa regula sumi
circa tempus in quo datur haec gratia. Et ve-
risimiUus est non omnibus etiam facientibus
quod in se est statim dari, ne videatur ex de-
bito et propter hominis actum dari. Unde, si-
cut ad ostensionem gratiae Dei, Deus interdum
dat hanc gratiam magnis peccatoribus, et non
dat minoribus, ita etiam muUos fortasse, prius-
quam faciant quod in ipsis est, prsevenit per
hanc eamdem gratiam supernaturaUs ordinis,
dando iUis ne peccent; aUos fortasse movet
prius per auxiUum ordinis naturaUs, et statim
ac faciunt quod in se est, iUos iUuminat ; aliis
etiam idem facientibus circa observationem
legis naturalis, differt vocationem supernatu-
ralem pro tempore a se disposito, non quia ex-
pectet eorum meritum, veldispositionem, sed
quia pro suo arbitrio non vuU dare, nisi in
articulo majoris necessitatis, vel congruitatis
in ordine ad aUos fines providentiae suae. Et
haec differentia in parvuUs ipsis cernitur ; nam
quibusdam providet Deus extraordinario mo-
do ut baptizentur, aUis non ita, Ucet fortasse
in vita et diUgentia parentum, vel non sit dis-
crimen, vel etiam interdum meUores vel mi-
nus maU sint, quorum fiUus perire permitti-
tur, quam ejus cui Baptismo speciaUter provi-
detur. Et de aduUis gentiUbus legimus quos-
dam servasse Deum usque ad senectutem, et
tandem pecuUari modo providisse modum quo
fidem audirent, quam antea nec exterius nec
interius perceperant ; alios vero ante vocasse,
aUos nunquam, quae varietas non potest in
CAP XVI. DIFFICULTATI CAP. 12 PROPOSIT^ SATISFIT.
349
eorum facta referri^ ciim vel eadem vel pejora
iii liis ssepe inveniantur, qui citius vocantur :
solum ergo dicere possumus Deum neminem
deserere, nisi prius deseratur ab ipso ; non ta-
men dicere possumus Deum statim accedere
(ut sicdicam). vel infundere vocationem super-
naturalem adulto^ eo ipso quod aliquo tempore
noii deserit Deum^ seu non peccat mortaliter,
vel aliquod naturale prseceptum tunc occur-
rens observat : verisimile autem est Deum
non adeo differre gratiam suam, ut in ea mora
non possit homo per auxilia ordinis naturalis,
quse tunc recipit, moraliter sine peccato per-
severare. Hoc enim jam attingit necessitatis
articulum, et moraliter sequitur ex promis-
sione illa qua Deus paratus est dare omnibus
auxilium sufficiens, saltem opportuno tem-
pore, ut supra cap. 15 explicatum est.
20. Corollarium. — Ex quibus colliget lec-
tor, ex tribus ordinibus excitationum quas su-
periori libro, c. 10. distinximus, mere natu-
ralem, gratuitam ordinis naturalis, et gratui-
tam ordinis supernaturalis, aliquam eorum ne-
cessariam esse ut homo faciat quod in se est ne
gratiam impediat, non tamen quamhbet suf-
ficere. Primum declaratur, quia homo nonfa-
cit quod in se est, nihil boni agendo, nam U-
cet per se solum necesse sit cavere impedi-
mentum peccati, illud tamen morahter non
cavetur, sine ahqua bona actione, tum pro-
pter prsecepta affirmativa ssepe occurrentia,
tum propter negativa, quee, propter pericula et
occasiones vitse prgesentis, sine positivis acti-
bus voluntatis non servantur ; et ideo non dic-
tum est : JVon poiienti obicem, sed dictum est :
Facienti quod in se est, quia ahquid boni agere
oportet : hoc autem non fit sine excitatione
cogitationis honestse^ ut ex dictis in superiori-
bus constat ; ergo aliqua excitatio necessaria
est ad faciendum quod in se est. Altera vero
pars declaratur : nam cogitatio mere naturahs
non sufficit absohite, non quia talis cogitatio
non possit esse satis ut homo possit ahquid
boni facere, inio etiam ut congrue et cum ef-
fectu illud faciat, sed quia non statim ac liomo
facit ahquid boni, censetur facere quod in se
est , nam ahquando oportebit facere opus ar-
duum et difficile, vel phira bona per aliquod
tempus, quod non potest morahter impleri per
solam naturalem cogitationem. Est enim mo-
raliter necessaria major, et specialior excita-
tio et prseventio Dei, quse non est per se de-
bita naturse, sed gratiam continet veram, et
quse nunc per Christura datur, hcet sit ordi-
nis naturahs. Hsec autem non sufficit ut sit
principium meriti altioris excitationis super-
naturalis, sed sohim ut sit auxihum ad non
ponendum illi obicem. Tertia vero excitatio
supernaturalis, si sit prima, est etiam gratuito
data in eodem ordine, et potest esse princi-
piura non solura non ponendi impedimentum
sequentibus excitationibus, sed etiam merendi
ihas saltera de congruo, vel eas impetrandi,
et se ad illas raorahter disponendi, faciendo
nimirura quod in se est per tales excitationes,
et per subsequentes, tandera usque ad gratiam
habitualem perveniatur.
21. Solvuntur reliqua argumenta in prin-
cipio Jmjus capitis posiia. — Argumentum se-
cundum. — Duhiimi. — Solvitur. — Denique
ex liis facile erit rehqua argumenta in prin-
cipio hujus capitis proposita dissolvere. Ad se-
cundum, imprimis dicimus ante excitationem
supernaturahs ordinis supponi in homine ex-
citationem, qua possit ita facere quod in se
est intra ordinem legis naturahs, ut non po-
nat irapediraentum superiori gratise, ideoque
non esse inutilem illara proraissionem sub ea
conditione, etiamsi rarissime impleatur illa
conditio propter liominum negligentiam, vel
infirmitatem, quia non promisit Deus omni-
bus, vel phiribus cogitationem congruam, vel
gratiam efficacem, qua faciunt cum efFuctu
quod in se est, sed tantum sufficientem;, et
hoec nuUi deest ahquo ex raodis exphcatis.
Petitur autera in iha objectione, quid diceu-
dura sit de horaine qui jara semel non fecit
quod in se est , sed peccavit, et per hoc po-
suit impedimentura gratia^. Ad quod breviter
dicendura est, si rigor justitise attendatur,
horainem sic peccantem, quantum in se ost,
perpetuum impedimentum gratise posuisse,
eaque privari oranino meruisse novo deme-
rito, et distincto ab eo quod per peccatum
originale contraxerat, quod totum de se ma-
nifestum est , considerata mahtia mortahs
peccati , de quo loquimur. Nihilorainus ta-
men, attento ordine divinse providentiai et
gratiai, dicendum est, quamdiu talis peccator
in hac vita vivit, etiamsi gentihs vel infidehs
sit, Deura esse paratum ad vocandum, et per
gratiam praevenientem ihuminandum illum,
si eo modo quo potest per auxilium quod actu
recipit, etiamsi ordinis supernaturalis non sit^
cesset impedimentura apponere, faciendo quod
in se est ad observandam legem naturalem.
Et hoc ex parte convincit illa secunda objec-
tio, quia isti peccatores non sunt extra sta-
tum salutis; ergo habent sufficiens auxilium
ad illam consequendam; sed multi sunt qui
350 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
illum non habent actu in se recepLum, quia
Deus non omnes peccatores ita prsevenit, ut
testatur divus Thomas, 3 contra gent., cap.
261, et maxime videtur verum de prseven-
tioue per auxilium ordinis supernaturalis ;
ergo necesse est ut saltem det hoc auxilium,
offerendo illud quantum in se est, si per ho-
mines non steterit, seu, quod idem est, si de-
sistant actuale impedimentum gratias appo-
nere. Unde, ut talis conditio impleatur, non
est necessarium ut homo a se expellat macu-
lam peccati, quam contraxit, ut recte nota-
vit Alens., 3 part., queest. 61, art. 3, ad 5,
quia hoc est impossibile sine prsevia fide, et
aliis auxiliis snpernaturalis gratise. Quia, licet
talis macula de se impediat, Deus, pro sua
misericordia et propter Christum, ea non obs-
tante, paratus est succurrere homini, si remo-
teat (ait Alens.) actum smm voluntariim, ei
dissensum ad bonum, et consensum ad malum,
nam post lioc removet illud quod est prohi-
bens gratiam, id est , cessat ponere impedi-
mentum, quod satis est ut Deus pulset per
gratiam, occasionem et tempus sua voluntate
libere disponendo , ut in fine preecedentis
puncti explicatum est.
• 22. Argumcntumtertium de excusatione pec-
catoris facientis quod in se est. — Ad tertium,
de excusatione peccatoris facientis quod in se
est, si ei non daretur auxihum, respondetur im-
primis casum non esse admittendum, secun-
dum ordinariam Dei providentiam, quia Deus
non deserit iustum, nisi deserentem ipsum, ut
seepe dictum est ; illa vero permissa hypothesi,
dicendum est in eo casu excusari quidem ho-
minem a novo peccato, si non faciat id quod
sine gratia facere non potest, non tamen ex-
cusari vel a culpa originaU, in qua permanet,
nec ab ahis peccatis quae contra legem natu-
ralem commiserit ; quia hcet homini deuege-
tur auxilium supernaturale ad actus superio-
ris ordinis, semper habet arbitrii hbertatem,
et sufficientem rationis usum ad non peccan-
dum contra legem naturalem, quod satis est
ut ei imputetur quselibet transgressio natura-
]is legis, etiamsi ei non daretur auxilium, vel
ad praecedentis peccati remissionem obtinen-
dam, vel ad fidem consequendam, vel ad cons-
tanter persevcrandum iu legis naturahs obser-
vatione. Nam ut transgressio naturalis legis in
rigore et sine legitima excusatione imputetur
ad culpam, satis est ut, quohbet determinato
tempore et actu, habeat homo sufficientem
coguitionem et rationis advertentiam, cum
naturali Ubertate ad non peccandum, etiamsi
.-E SUFFICIENTE ET EFFiCACI.
major gratia illi nou daretur; prsesertim quan-
do propter antecedens peccatum indignus fac-
tus est gratise.
23. Atque hunc in modum intelligenda sunt
verba Augustini ibi allegata, nam is qui a Deo
gratiam non recipit, nunquam potest eorum
peccatorum, quse commiserit, excusationem
apud Deum preetendere. Item in hoc statu na-
turse lapsse, quamvis homini gratia negaretur,
non posset excusari, aut conqueri, vel quod ei
fieret injustitia, vel quod absque sufficienti
causa gratia privaretur, etiamsi faceret quan-
tum posset per suum arbitrium ; quia nihil po-
test facere de se conferens ad saUitem, et ideo
taHs excusatio ahquo modo minueret in ne-
gotio redemptionis rationem gratiee et liber-
tatis, cum qua nunc datur, quia vel suppone-
ret in homine non prsecedere cidpam quai ho-
minem reddat gratise indignum, vel certe sup-
poneret, non obstante tah culpa, posse homi-
nem ahquid suis viribus facere, quo gratiam
promereatur, aut ejus indignitatem a se repel-
lat. Nihilominus tamen verum est, si homini
facienti quod in se est, omnino negaretur au-
xihum necessarium ad remissionem peccati
obtinendam, vel ad facienda opera necessaria
ad salutem, habiturum fuisse excusatiouem
quoad novamculpam committendam iii his
quse sine taU auxilio facere non posset ; nec
enim tahs excusatio repugnat gratise, quia
non est taUs ut ex parte hominis exchidat jus-
tam causam et indignitatem carentise gratiae,
sed solum excludat novam culpam in omis-
sione sequeutium actuum, qui sine taU gratia
fieri non possunt. Nam ut hsec ad novam cul-
pam imputentur, non satis est quod gratiae
carentia ex priori culpa, quse voUmtaria fuit,
processerit, quia effectus, subsequens ad cul-
pam, non imputatur ad novam culpam, nisi
fuerit prcevisus, vel potuerit, vel debuerit prse-
videri, et per neghgentiam non fuerit prsevi-
sus : non oportet autem ut iUa subsequeutia
mala ita fuerint prsevisa, et quamvis fuissent,
prior culpa inde fuisset aucta, postea vero
nou committeretur nova culpa, quia nova vo-
luntas libera non intercedit.
24. Expeditur ultima objectio de culpa infi-
delitatis. — Unde ad quartam et uUimam ob-
jectiouem de culpa infideUtatis, vel infideU-
tate negativa, respondemus negando seque-
lam. Nam, Ucet is, qui ad usum rationis per-
venit, non faciat quod in se est, sed peccet
contra legem naturse, et ob eam rem a Deo
non iUuminetur, poterit uilnlominus a nova
culpa infidelitatis excusari, quamdiu de fidei
CAP. XYII. OBJECTIONIBUS IN
doctrina nullam notitiam fuerit consecutus,
quod est esse infidelem negative. Quia licet in
re ipsa posuerit impedimentum gratise, ipse
omnino et invincibiliter ignorare potuit quod
illa culpa, quam contra legem uaturalem com-
mittebat., futura esset impedimentum gratiee ;
quia hffic nunquam in cognitione ejus ascen-
dit, et ita nocumentum illud, quod ex illo pec-
cato in eum redundavit, non fuit prsevisum,
ac proinde nec voluntarium, nec culpabile,
ideoque ignorantia fidei semper manet invin-
cibilis, ac negativa tantum. Unde considerate
advertendum est, aliud esse simpliciter impu-
tari hujusmodi infideli, quod careat auditu fi-
dei, aliud vero esse hoc imputari ad specialem
culpam infidelitatis. Nam hoc posterius non
est in universum verum, ut declaravi : iUud
autem prius simpliciter verum est^ quia vere
et in re ipsa infidehs suis peccatis ponit impe-
dimentum gratise, et ita voluntate sua facit id
quod est impedimentum, licet rationem impe-
dimenti in taU vohmtate et actione ipse non
agnoscat, quse ignorantia satis est ut a speciali
culpa infideUtatis excusetur, non tamen obstat
quominus impedimentum ipsum sit vohmta-
rium ; sicut potest quis, cum accedit ad Sacra-
mentum, non recipere effectum, quia ponit
obicem gratiae, et nihilominus non peccare
denuo, quia invincibilitcr ignorat, vel non ad-
vertit obicem ; et simiKa exempla obvia esse
possunt.
CAPUT XVII.
OBJECTIONIBUS IN CAPITE 13 PROPOSITIS SATISFIT.
Ex his quse hactenus diximus, satis explica-
tus manet sensus in quo prima sententia c. 12
relata iutelligenda sit, ut admitti po?sit, et ali-
quorum Scholasticorum verba, quibus libero
arbitrio plus quam oporteat in dispositionibus
ad gratiam tribui videtur, vel pie interpre-
tanda si fieri potuerit, vel si expositio locum
habere non potuerit, rejicienda esse, ut ite-
rum, tractando de justificatione et de disposi-
tionibus ad illam, necessario dicendum erit.
Unde si argumenta secundse opinionis cap. 13
relatee, tantum eo tenderent, ut ante auxi-
lium supernaturalis gratiee nullum ejus meri'
tum, vel ratio motiva^ ex parte liberi arbitrii
admittatur, ad illa respondere non oporteret,
quia nobis contraria non essent. Quia vero
auctores illius opinionis, vel phis intendunt,
vel omnia involvunt, et simpliciter negant le-
gem illam dandi gratiam homini facieuti quod
GAP. 13 PROPOSITIS SATISFIT. 351
in se est, ideo necessarium ducimus illius opi-
nionis argumentis, quatenus doctrinae nostrae
obviare possunt, satisfacere.
1. Ao' giimentum primtm circa vocationem
Dei. — Multi vocantur eo modo quo aptim est
eos venire, ex mente Augustini. — Primum su-
mebatur ex frequenti adaiiratione Augustini,
quod in causa sequaU Deus quosdam vocet, et
non aUos , vel etiam in insequaU iniquiorem
potius vocet quam miuus malum, cujus provi-
dentise divina^ nuUam rationem putat dari
posse ex parte hominum, sed tantum ex Dei
Ubera vokmtate, quod non ita esset si Deus
statuisset semper dare gratiam facienti quod
in se est. Sed imprimis respondemus hauc
doctrinam Augustini non repugnare cum iUa
lege, et principio in eo sensu inteUecto, quem
nos expUcuimus ; utrumque enim conjunxit
D. Thomas, Ub. 3 contra gentes, cap. 159 et
161 ; nam in hoc ultimo tradit hanc doctrinam
Augustini, dicens interdum Deum, ex abun-
dantia bonitatis su83, eos qui gratise suee im-
pedimentum preestant gratia sua preevenire ;
non tamen omnes similes ita prsevenire, ut
gratiam et misericordiam suam liberalem os-
tendat, nec hujus discriminis esse aUam ratio-
nem inquirendam, prseter simpUcem Dei vo-
kmtatem ; et nihilominus, in cap. 459, docet
quoties homo Dei gratia nou prcevenitur, ipsi
imputari, quse etiam est doctrina Augustini,
ut supra aUegavi, et ex iUa sequitur aperte
Deum dare suam prsevenientem gratiam Iio-
mini facienti quod in se est, in sensu a nobis
expUeato. Igitur, ex mente Augustini et Tho-
mae, iUa doctrina huic axiomati non repugnat.
Dicemus enim imprimis doctrinam Augustini
in illo argumento aUegatam, frequentissime
ab eo tradi de gratia efficaci, non de gratia
sufficiente absolute sumpta, ut prout nunc de
illa tractamus. Hoc patet ex iisdem locis Au-
gustini. Nam in dicta qusest. 2 ad SimpUcian.,
a medio fere usque ad finem, in hoc ponit mys-
terium gratise, quod multi vocantur eo modo
quo aptum erat eis ut venirent : Ad alios au-
tem, ait, vocatio quidem pervenif, sed quia talis
fuit qua onoveri non possent, ut eam cnpere apti
essent , vocati quidem dici potiterunt, sed non
electi. In utrisque ergo ponit vocationem, di-
versitatem autem in hoc constituit, quod uni
datur vocatio congrua, alteri tantum suffi-
ciens, cujus rationem, prseter divmam vokm-
tatem, ignorare se dicit. Et de eadem incequa-
litate vocationum loquitur Ub. de Spirit. et
litter., cap. 34, cum ait : Jatn si ad illam pro-
funditatem scrutandam qxdsquam nos coarctet,
352 LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
cur illi ita suadetiir, ut persuadeatur , illi au-
tem non ita, duo sola occurrunt interim quce
respondere mihi placet : 0 altitudo divitiarum,
et numquid iniquitas apud Deuml Cui respon-
sio ista displicet, quwrat doctiores. Supponit
ergo Angustmus in illa qnaestione omnes sua-
deri^ quod pertinet ad snfficientem gratiam ;
quosdam vero persnaderi, quod ad efficacem
gratiam spectat, quse illis qui non persuaden-
tur^ nou datur : et in hoc ponit admlrationis
causam. Denique eumdem sensum indicavit
Augustinus in illa celebri sententia : Cur hunc
trahat, illum non trahat, noli judicare, si non
vis errare. Nam trahere, apud Augustinum;,
gratiam efficacem significat, et in eodem sensu
tractat eamdem queestionem epist. 407, a me-
dio.
2. Trahendi verlumpro gratia efficaci apud
Augustinum. — Secundo , si velimus senten-
tiam illam et doctrinam Augustini ad sufficien-
tem gratiam extendere , in lioc etiam maxime
cernitur, quia sive facientibus quod in se est,
sive non facientibus, non sequalis datur, sed
quibusdam major, aliis minor , pro arbitrio
Dei, sive facta hominum sequaUa sint , sive
inEequaUa. In hoc sensu loquitur Augustinus
Ub. 1 de Peccat. merit., cap. 22, ubi proponit
duos homines , alterum ab ineunte pueritia
modestum, moderatum, etc, ahum, flagitiis
et facinoribus coopertum, et nihilominus ma-
jor gratia isti quam iUi datur : JVon dico (in-
quit) ut iste credat, ille non credat (quod perti-
net ad insequalitatem in gratia efficaci), sedut
iste audiat quod credat, ille non audiat, quod
spectat ad insequalitatem in sufficienti gratia,
Ad utramque vero gratiam, tam efficacem
quam sufficientem, pertinet quod idem Au-
gustinus, Ub, 2 de Peccat. merit., c. 5, dixit :
Cur autem illtmi adjuvet, illuon non adjuvet ,
adjuvct illuni tantum, illum atctem non tantum,
istum illo, illum isto modo, penes ipsum est,
et cequitatis tam secretce ratio, et excellentia
potestatis. Cum Iiac autem mere voluntaria
distributione gratise, tam efficacis quam suf-
ficientis, stat optime certa lex, ut facienti
quod in se est Deus non deneget gratiam ;
quia per hanc legem, ut diximuS;^ non obh-
gatur Deus uUi dare gratiam, nisi facienti
quod in se est, nec dare aequalem omnibus
facientibus quod in ipsis est, nec dare tan-
tam vel tantam gratiam facienti quod in se
est ; idco nec dare statim, nec citius quam
non lacienti quoil in se est, nec etiam tar-
dius, quam aUeri phis facienti ; sed sohim
definivit Deus non negare aUquo modo suf-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
ficientem facienti quod in se est, quee lex non
toUit omnem aUam Dei Ubertatem.
3. Negatur opus aliquod, factum ex solo li-
hero arhitrio, esse initium. fidei vel salutis. —
Ad secundum argumentum, negamus ex iUo
principio, ut a nobis explicatum est, sequi
opus aliquod factum ex solo Ubero arbitrio
esse initium fidei, vel sahitis, quia Ucet ante
primam gratiam possit aUquis facere aUquid
boni naturaUs, ratione cujus dicatur facere
quod in se est, illud bonum opus non est ini-
tium sahitis, quia nec est meritum, nec dis-
positio ad auxiUum supernaturale , sed est
tantum removens novi peccati obicem, quod
posset gratiam impedire : et ideo nuUo modo
est ratio propter quam datur gratia, sed ex
mera Dei misericordia datur, praesertim cum
in homine supponatur originale peccatum, ra-
tione cujus est tah gratia indignus, sicut etiam
per Sacramentum datur gratia homini tantum
attrito, non ex uUo merito, nec dispositione
ex se sufficiente, ut infra videbimus, sed mere
gratis, et nihilominus infaUibiUtcr, ex lege a
Deo statuta propter Cliristum datur.
4. Instantice primw occurritur. — Alteri in-
stantice respondetur. — Ad primam autem
instantiam, quae in eodem argumento fit, quia
facere quod in se est non potest esse conditio
requisita ad gratiam, quin sit ratio propter
quam datur, respondetur imprimis illam non
esse conditionem sine qua non datur gratia,
quia multis datur non facientibus quod in se
est, sed solum est conditio sine qua Deus non
tenetur ex vi illius legis, vel universalis re-
demptionis Christi, gratiam conferre, ut su-
pra notavi ; et ideo, cum Deus dat gratiam fa-
cienti quod in se est , non dat intuitu operis
ejus, sed intuitu Christi et misericordise suee ,
qua statuit beneficium illud omnibus non po-
nentibus obicem conferre. Ex quo etiam alia
ratio sumitur , quia bonum opus sic factum
non influit positive (ut sic dicam) in gratiam,
sed in Iianc negationem resolvitur, quod obi-
cem non ponit : sola autem carentia obicis non
est propria ratio gratiam obtinendi: Et ita
non Iiabet locum altera instantia ibi facta ; fa-
temur enim, sicut in prsedestinatione non da-
tur ratio ejus , nec conditio sine qua non, ita
uec in collatione primse graiise. Non potest
autem fieri comparatio in conditione requisita
ad obligatiouem promissionis, quia Deus non
promisit prsedestinationem sub aliqua con-
ditione, sicut promisit omnibus sufficientem
gratiam. Quodsi fiat comparatio inter praipa-
rationem totius gratia? , quoe datur praidesti-
CAP. XVII. OBJECTIONIBUS IN
natis, cum prseparatione primge gratia? sufii-
cientis, prout ad omnes homines extenditur,
respondetur in lioc tantum servari similitu-
dinem, quod neutra voluntas seu prseparatio
liabet causam ex parte liominum, sed ex sola
misericordia Dei ; diversam vero rationem in
hoc inveniriquod preeparatio gratiae preedes-
tinations est absohita, et per decretum efficax,
altera vero universahs praeparatio auxihi est
couditionata per voluntatem tantum ineffica-
cem^ seu antecedentem, quantum est ex parte
Dei;, vel si per hominem non steterit ; ideoque
ad primam gratiam prsedestinationis nulla
ratio vel conditio expectatur, quae non sit ab
ipsa prsedestinatione. Ad primam autem gra-
tiam sufficientem quae non praedestinatis da-
tur, potest requiri conditio non ponendi obi-
cem, quia potuit Deus decernere non aUter
eam dare aliquibus, pro sua libertate.
5. Prcedestinationis gratla ex sola Dei vo-
luntate prceparata quihus detiir. — Prcedesti-
natio quid. — Unde cum dicitur eamdem esse
rationem de primo gratiae auxiho quae de tota
praedestinatione, respondetar id esse verum de
primo gratise auxiiio quod ex propria praedes-
tinatione procedit, non vero de primo gratiae
auxilio, quod ex generaU vohmtate salvandi
omnes homines confertur. Cujus ratio est,
quia gratia propria praedestinationis est gratia
efficax, quae non est promissa omni facienti
quod in se est, sed ex sola Dei voluntate prae-
parata est quibus datur, ut hbro sequenti vi-
debimus, et ideo vel in eis non praerequiritur
ut faciant quod in se cst per auxiha ordinis
naturalis, vel illa etiam dantur congrua et
efficacia ex vi praedestinationis, et ita respeetu
totius praedestinationis non habet locum illa
conditio, quia ihamet auxiUa ex vi electionis
et praedestinationis praeparantur , quia prae-
destinatio non solum est radix beneficiorum
gralioe supernaturalis ordiuis, sed etiam gra-
tiae ordinis naturalis, imo etiam naturalium
beneficiorum, quae ad supernaturalem finem
cum efi"ectu conducunt, ut in prima parte os-
tensum est : unde etiam fit ut, licet omnes
praedestinati facturi sint quod in se est, et
quod oportet ad salutem, nihilominus non
ideo praedestinati sunt quia facturi sunt, sed
praedestinantur ut id faciant. Aliud vero est de
prima gratia tantum sufficiente, quae datur
non praedestinato, nam illa non est absolute
piaeparata omnibus hominibus, sed generatim
tantum sub conditione, dummodo non ponant
obicem, et muiti nou impleut conditionem, et
ideo tah gratia perpetuo carent. Ahi vero,
vm.
CAP. 13 PROPOSITIS SATISFIT. 353
implentes conditionem, illam recipiunt, non
tamen efficacem , sed tantum sufficientem ,
quia non ex prasdestinatione recipiunt, nec
aUter erat promissa, et niliilominus in eo quod
aUquid boni faciunt, dum id quod est in se
faciunt, aliquod beneficium congruae cogita-
tionis, vel gratiae ordinis naturalis omnino
gratis, et sine iUa praevia conditione acci-
piunt, quod tamen non ex propria praedesti-
natione, sed ex generaU providentia, vel na-
turse, vel gratias dimanat.
6. Et ita etiam procedit quod in eodem ar-
gumento additur de vocatione, quod nuUa ejus
ratio vel conditio praevia postulatur ex parte ho-
minis; estenim id verum, maxime de vocatio-
ne efficaci, de qua loquitur Augustinus in locis
ibi allegatis, ut ex dictis in primo argumento
constat. Et eodem modo loquitur Prosper, agit
enim de bona voluntate pia et conferente ad
salutem, De vocatione autem sufficiente su-
pernaturali, quae generaliter omnibus affertui-,
verum est multis non offerri, nisi sub ea con-
ditione, et ideo non dari quia impedimentunl
ponunt, inide si isti conferantur cum aliis non
ponentibus obicem, quibus talis vocatio datur,
Ucet utrique praedestinati non sint, aliqua ra-
tio reddi potest illius comparationis, cur ilUs
non dotur sicut istis, scilicet quia illi posue-
runt impedimentum : absoluta vero ratio cur
istis detur , non potest dari nisi ex parte Dei
et Christi, quia sola carentia obicis non est ra-
tio obtinendi gratiam, ut dixi ; praeterquam
quod etiam illud quod isti faciunt, ut non po-
nant obicem, est ex peculiari beneficio Dei prae-
parantis illis vel cogitationem congruam natu-
ralem, si tam facile sit opus ut illa sufficiat,
vel gratiam aliquam specialem naturalis ordinis
efficacem etiam, seu congruam ad illum proxi-
mum actum. Unde hoc ipsum, facere quod in
se est, quatenus est a Deo voluntarie praepara-
tum, nullam habet propriam rationem, vel
conditionem ex parte liominis ; etiamsi non
ex propria praedestinatione conferatur, sed ex
universali providentianaturae, vel gratiae, quia
modus etiam et ordo talis provideatiae omnino
gratis est a Deo institutus et ordinatus, sine
ulla causa vel conditione absolute praevia ex
parte hominis, et ideo omne particulare bo-
num, inde proveniens ad homines, est ex pura
Dei misericordia, licet non sit propria gratia,
nisi ad providentiam supernaturalem perti-
neat, ut supra dictum est.
7. Argumentum tertium. — Adtertium, res-
pondemus ex dictis facile patere posse senten-
tiam a nobis explicatam longissime a Semipe-
23
354 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
lagianis distare'; illi enim dicebant homiucm
posse, suo arbitrio, aliquo modo se prajparare
suis viribns ad gratiam, et ita aliquale meri-
tum in operibus uatnroe pouebant respectu
gratia3 et vocationis supernaturalis, et conse-
quenter cogebautur dicere infusionem primce
gratise non esse liberalem donationem, sed ali-
quam retributionem , quse omnia constant ex
dictis in lib. 1, et supponuntur aperte in tes-
timoniis ibi allegatis^ quse superflue contra ca-
tbolicam sententiam alleganlur. Nam auctores
ejus nulhmi omnino meritum ante primam
gratiam ponunt; nec rationem in operibus
naturoe admittunt, quse movere possit Deum
ad dandam gratiam, per modum dispositionis,
vel congruae petitionis, vel aliquid simile. Nec
ctiam ponunt illam legem per modum pacti
conditionati inter Deum et nos, sed per mo-
dum liberalis misericordite jam decretffi et sta-
tutse a Deo ; quod si in illa aliquod pactum in-
tervenerit, est respectu Christi Domini tan-
tum, et rcspectu ilUus etiam potest esse vera
justitia in tali donatione , non quatenus fit
peccatori, sed quatenus fit Christo^ et est re-
tributio meritorum ejuS;, non recipientis.
8. Promissio gratice ad quem finem posita.
— Biffert Deus gratiam suam in quantum
vult, fro suo arbitrio. — Addo insuper tantum
abesse ut hic modus oflFerendi gratiam omni-
bus facientibus quod in se est, diminuat ratio-
nem gratiee seu gratuitee donationis, ut potius
limitet et angustet (ut sic dicam) Hberahtatem
Dei, in hac universaU gratiaj largitione. Nam
certe liberahus ageret Deus cum hominibus,
si propter Cliristum absolute et sine uUa con-
ditione decrevisset omnes in particulari suffi-
cienter et proxime vocare ad fidem, etiamsi ex
parte ipsorum hominum peccata praecederent_,
et multiphcarentur, quia hoc modo ad plures
taUs gratia perveniret. Nunc autem, quia ef-
fectus ita ostendunt non ita decrevisse, et cir-
ca aliquos ita se gessisse, quia illos vocat,
etiamsi nihil fecerint boni^ sed potius multa
peccata commiscrint , aUos vero propter pec-
cata nou ita vocare , recte inteUigimus circa
priores UberaUorem extitisse Deum, et hauc
esse unani ex profunditatibus providentiae
ejus, quam Augustinus scepe miratur. Ergo
signum est quod promissio gratise sub iUa U-
mitatione faciendi quod in se est;, ad eum fi-
ncm tantum posita, ut homo non ponat impe-
dimcnlum gratia:;, non minuit rationem gra-
tise in ratione doni gratuiti, sed facit ut tale
douum gratuitum nou tam efiuse communi-
cetur. Ideoque, quando Deus diflfert per aU-
.^ SUFinCIENTE ET EFFICACI.
quod tempus hoc donum, non expectat ipsum
homiuem ut aliquid faciat quo gratiam pro-
mcreatur, ut Semipelagiani putabant, sed po-
tius homo expectat Deum , ut sui misereatur,
quia Deus, suo arbitrio, et ad ostensionem
gratise suse, diflTert gratiam suam quando et
quantum vuU, et nihilominus ab homine exi-
git ut interim impedimentum non ponat ,
quod rigoris potius est, Ucet justi, quam U-
beraUtatis.
9. Argumentum quarttcm. — Quartum ar-
gumentum non indiget nova sohitione; cum
enim ostensum sit non esse contra rationem
gratise, ut certa lege ofl[eratur omni facienti
quod in se est , ad non ponendum obicem ei-
dem graliae , manifestum est legem vel pro-
missionem factam dicto modo propter merita
Christi, non repugnare cum gratia Cliristi,
imo esse maxime meritis et muneribus ejus
consentaneara. Nam cum ipse sit universaUs
Redemptor quoad suflTicientiam, debuit omni-
bus mereri et obtinere sufficieiitia auxilia
gratise ad sahitem, et remissionem peccato-
rum obtinendam ; sed non obtinuit ut omni-
bus aduUis actu darentur taUa auxilia, cum
hoc nou fiat; ergo obtinuit saUem ut darentur
omnibus non ponentibus obicem, et conse-
quenter ut omnibus oflferrentur, sub ea saUem
conditione : Si facerent quod in se est, ne tac-
tum ejusdcm gratiee impedirent, Nec dubitari
potest quiu totum hoc potuerit cadere sub me-
rita Christi : nam potius iUa de se sufficien-
tia erant ad obtinendum ut omuibus, etiam
iniquissimis et rebellibus, daretur talis gratia :
de facto autem, propter rationes divinse pro-
videntise occultas, noUiit merita sua ad hoc
absoUite obtinendum ordinare, sed cum illa
tautum Umitatione, ut satis declaratum est.
Neque ex hac lege, iu dicto sensu lata, sequi-
tur, homini facienti quod in se est, deberi ex
vi taUs legis, ut jam satis declaratum est, quia
sohun respectu Christi includit lex illa debi-
tum justitio3, respectu vero hominis peccatoris,
ex sola misericordia, certa lege decreta pro-
pter Christum, datur.
iO. Ad qiiintum argmmitum negatur gra-
tiam seqid obedientiam liumanam. — Ad quin-
tum HCgatur sequela, nimirum, gratiam esse
pedissequam liberi arbitrii, seu obedientiae
Immauai, quia Ucet possit aUqua bona opera-
tio naturaUs antecedere, non solum nalura,
sed etiam tempore, infusionem primaj gratiae
excitantis , nihilominus illud bouum opus uon
est meritum, uec ratio obtineudi talem gra-
tiam, sed sohim deservit ad non ponendum
CAP. XVIII. QUID AUGUSTmUS SENSERIT DE SUFFICIENTl AUXILIO, ETG.
illi obicem. Hoc autem non satis est ut dicatur
gratia subsequi ex naturali bono usu liberi ar-
bitrii, nec ut gratia dicatur esse pedissequa
obedientice humanee ; nara baic verba signifi-
cant consecutionem causalem, id est, ut gratia
sequatur ex obedientia humana, ut ex ratione
et merito_, vel ahquali causa ejus, quod verum
esse non potest, nec sequitur ex dicta sententia ;
sed solum sequitur quod , secundum ordinem
temporis, ante impulsum supernaturalis gra-
tice preecedere possit ahquis bonus motus na-
turee , et quod liic motus possit esse necessa-
rius ad non ponendum obicem gratiae, quae
jnsto judicio Dei pro aliquo tempore interdum
difFertur , et quando postea datur ei qui obi-
cem non posuit, ex pura misericordia datur ,
non quia sequatur vel debeatur propter opus
ejus. Testimonia autem in illo argumento al-
legata , de operatione pia et meritoria aliquo
modo apud Deum supernaturalium donorum
intelliguntur, ut hb. 2 late diximus, et de iUis
verum est, nec ordine naturee seu cansaUtatis
posse preecedere gratiam, sed subsequi, quia
non sunt causa primse gratiae, sed effectus ;
et consequenter etiam verum est nec ordine
temporis posse tale opus primam gratiam an-
tecedere, cum cansa debeat prius existere quam
eiTeclus. Uude ad ultimam rationem ibi posi-
tam , facile etiam respondetur ex dicta senten-
tia non tolli necessitatem gratise preevenientis,
nam hsec semper necessaria est ad opera pie-
tatis, et meritoria apud Deum, etiamsi aliquod
bonum opus naturale possit sine illa et ante
illam preecedere. Quia tale opus nec toUit ne-
cessitatem prsevenientis auxiiii , ut veram ra-
tionem gratise in eo impediat, nec denique
tale auxUium dicitur prseveniens, quia ante
iUud nuUum bonum opus prsecedere possit, sed
quia nuUum opus pietatis, seu quod possit esse
meritorium, vel ratio taUs auxilii, illud potest
antecedere : quod autem prcecedat opus juvans
solum ad non ponendum obicem taU auxilio,
uec necessitatem ejus toUit, nec aUunde repu-
gnantiam, vel aUud inconveniens inducit.
11. Ad sextum argumentum, quod. Deus ex-
pectet voluntatem hominis , responsum est in
prcBcedenti capite. — Ad sextum, in quo infere-
batur Deum expectare voluntatem hominis,
jam late responsum est in capite praecedente,
negando sequelam, quia potius homo expectat
voluntatem Dei, quam Deus expectet volunta-
.temhominis; nam per legem illam non ne-
gandi gratiam facienti quod in se est, non
obUgatur Deus (ut dixi) ad non daiidam gra-
tiam, si velit, homini nondum facienti cjuod
in se ost, vel etiam facienti contra id quod
facere potest et debet ; sed solum non obliga-
tur dare suam gratiam excitantem ponenti
obicem, Ucet saepe id faciat, et ideo revera
non expectat voUmtatem hominis. Quod si
interdum differt conferre talem gratiam, non
est quia expectet voUintatem hominis, sed
quia non tenetur dare iUam quam citissime
potest, et pro suo arbitrio disponit tempora in
quibus daturus est illam ; interim tamen, dum
iUam non confert, non vuit ex parte hominis
impedimentum, quod magis pertinet ad rigo-
rem et gratioe restrictionem, quam ampliatio-
nem, ut declaravi; ideoque, licet Deus aliqui-
bus differat gratiam conferre, ettandem illam
eis conferat, si non ponant obicem, faciendo
quod in se est, non ideo in eis ratio gratiae
destruitur, quia nunquam datur ex operibus
eorum, ut putabant Cassianus et alii JNlassi-
lienses, sed dat ex universaU misericordia sua,
qua vult omnes homines salvos fieri. lUa ergo
argumenta impugnant recte iUam propositio-
nem inteUectam in sensu Semipelagianorum,
qui erit proprie sensus causaUs^ scilicet, quia
homo facit per Uberum arbitrium quod in se
est, id est, aliquid boni, ideo Deus illum su-
pernaturaliter vocat, seu dat iUi primam au-
xiliantem gratiam supernaturalem ; non vero
impugnant illam inteUectam in sensu pure
conditionali , iu quo conditio nuUam ratio-
nem meriti vel causse includit, sed solam
obicis gratiae negationem, ut satis declaratum
est.
GAPUT XVIII.
QUID AUGUSTINUS SENSERIT DE SUPFICIENTI AUXI-
LIO, AN OMNIBUS ADULTIS DETUR.
Quamvis in superioribus capitibus defnii-
tum sit Deum, ex parte sua, dare omnibus ho-
minibus adultis auxilium actuale sufficiens
ad salutem, et interdum doctrina Augustini
id confirmaverimus ; quia vero ejus auctori-
tas, in hac prsecipue materia, magna est, et
aliqui contendunt longe aliter illum sensisse,
necessarium visum est hoc punctum separa-
tim tractare, mentemque Augustini diligenter
inquirere, ut veritas, quam ostendimus, nou
solum auctoiitate ejus non obscuretur, verum
potius confirmetur.
1 . Punctum difficultalis primum ,de reprobis.
— Primum ergo Augustinus videtur interdum
docere, post lapsum Adse, iiegare Deum omni
bus reprobis auxiUum suffieiens. Primum t-es -
timonium sit lib. 1 de Corrept. et grat., c. \\ ,
356 LIB. IV. DE AlXiLlO GRATl
ubi, distiuguens duplex auxilium, unum quo
homo possit salvari si velit, id est sufficiens,
aliud quo non solum possit , sed etiam velit,
id est efficax , subjungit illud prius datum
esse primo hommi in statu inuocentias, et An-
gelis , etiam maUs , in sua creatione ; alias
(inquit) quoniam non talis nahira facta erat,
ut sine divino? adjutorio posset manere, si vel-
let , non utigue sua culpa cecidissent. Adjuto-
riim guippe defuisset, sine quo manere nonpos-
sent ; et adjungit : Nunc autem quihus deest
tale adjutorium , jam poena peccati est. In qui-
bus verbis aperte docere videtur nunc, propter
peccatum originale, ahquibus non dari adju-
torium quo possint salvari, si vehnt, id est suf-
ficiens. Qui autem illi sint, expUcat, dicens :
Qiiilms autem daiur, secundim gratiam datur,
non secundmn delitum, et tanto amplius datur
per Jesum Christim Dominum nostrum, qui-
lus id dare Deo placuit, ut non solum adsit si-
ne quo permanere non possumus, etiamsi veli-
mus , verum etiam tantum ac tale sit ut veli-
mus, in quibus aperte declarare videtur solis
praedestinatis hominibus dari gratiam, qua
possint salvari , et veliut ; aliis vero neutram
dari : Nam quibus datur ( inquit ) gratia qua
pos&int , si velint, datur etiam ut velint; ergo
e contrario quibus non datur ut veHnt, nec
etiam datur gratia qua possint, si vehnt.
2. Secunda difficultas. — Secundo, sumitur
argumcntum ex variis locis Augustini, in qui-
bus significat eos , qui non convertuntur vel
salvautur, ideo non salvari, quia non ita vo-
cantur, ut respondere et salvari possint : at si
talis fuit eorum vocatio, profecto non est suf-
ficiens, quia ut sit sufficiens, oportet ut saltem
det posse, Ita vero loquitur qusest. 1 ad Sim-
plicianum : Ad alios (ait) vocatio quidem per-
venit; sed quia talis fuit, qua moveri non pos-
sent, vocati quidem dici potuerunt, sed non
electi. Simili modo, lib. de Prsedest. Sanctor.,
cap. 6, ait : Multi audierunt verlum veritatis ;
sed alii credunt, alii contradicunt; volunt ergo
isti credere, nolunt autem illi, quis hoc ignoret?
sed cum aliis prcn^iretur voluntas a Domino,
discernendum est utique quid proveniat de mi-
sericordia, quid de judicio. Ubi videtur in
Dtium causam non credendi reducere, nimi-
rum, quia illis non praeparatur vouintas a Do-
mino : quibus autem non prseparatur volun-
tas, profecto auxilium suflQciens non datur,
nam vohmtas non pra^^paratur nisi per auxi-
lium praeveniens et excitans, habens paratum
auxihum adjuvans ex parte Dei ; totura au-
tem hoc iuchidit auxilium sulficiens ; ergo his.
.£ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
quorum vohmtas non praparatur, nec auxi-
lium sufficieus datur. Unde cap. 8 ait, qui non
veniunt ad Patrem, non doceri ab illo : Nam
si audissent, ait, et didicissent, venirent. Unde
simih modo subjungit inferius : Quos docet,
misericordia docet ; quos autem non docet, ju-
dicio non docet. At qui non docetur, profecto
non recipit auxilium sufficiens ut discat et
credat, nam siue doctrina nemo potest disce-
re ; et similia ssepe repetit in iho capite, et aha
multa habet in libro de Dono persev., ubi in
c. 8 notanda sunt illa verba : Non itaque in
hominum, sed Dei est potestate, ut habeani ho-
mines potesiatem filios Dei fieri ; ab ipso quippe
accipiunt eam, qui dat cordi humano cogiiatio-
nes pias , per quas habeat fidem quce per dilec-
tionem operetur. Nam in his verbis significat
potestatem fihos Dei fieri, non omnibus dari,
sed tantum electis ; per auxihum autem suffi-
ciens, ex sententia Augustini , datur ; ergo,
etiam auxihum sufficiens sohim electis datur.
Et hoc confirmat cap. 14, inter aha dicens,
de his qui non credunt : Sed quoniam ut
crederent non erat eis datum, etiam unde crede-
rent est negatum', et infra : Si a perditionis
massa fion sunt gratics prcedestinatione discreti,
nec ipsa eis adhibentur, vel dicta, vel facia per
quce possent credere, si audirent uiique talia,
vel viderent. Non dantur ergo ihis auxihum
quo possint credere. Hoc autem est auxihum
sufficiens ; ergo non eis datur.
3. Difficultas tertia. — Tertio, augetur ea-
dem difficultas ex his et ahis locis, in quibus
sentit non posse sufficientem reddi rationem ex
parte liominum, cur ex phiribus audientibus
Evangehum hic ita suadetur ut persuadeatur,
et ihe ita suadetur ut resistat, ut, prseter cita-
ta loca, videre hcet hbro de Spirit. et htter.,
cap. 34, et dicta quaest. 12 ad Simphcian., et
epist. 107 ad Vitalem, et sub nomine Augus-
tini, hbro de Prsedest. etgrat., cap. 15, et ahis
saepe aUegatis locis , ubi seraper recurrit ad
occuha Deijudicia, et ad verba Pauh : 0 alti-
tudo divitiarum ! et : Numquid iniquitas est
apud Dewm ? At vero si utrique homini au-
dienti Evangehum daretur auxihum sufficiens,
in promptu esset ratio cur iste crederet, ille
non crederet, nimirum, quia, cum uterque
possit credere, iste non vult, et ihe vult; ergo
cum Augustinus sentit hanc difFerentiam esse
diviuae voluntati tribuendam, plane etiam sen-
tit uni ihorum per Dei vohmtatem dari auxi-
hum sufficiens ad credendum, et uon aUori,
pro Dei voluntate; unde, hbro 2 de Peccat.
merit., cap. 17, eamdem proponens quffistiO'
CAP. XVIII. QUID AUGUSTINUS SENSERIT DE SUFFICIENTI AUXILIO, ETC.
nem, cur iste velit^ ille non velit, non sistit in
libero arbitrio, sed recurrit ad auxilium pra3-
venienS;, quo vel aperitur gucd latelat, vel sua-
ve flt quod non delectabat. Sentit ergo ei qui
non cre'dit deesse , vel illuminationem , vel
suavitatem, qua moveri possit ad credendum,
nam si nibil tale illi defuisset, non posset inde
reddi ratio cur non credat, sicut alius. Maxi-
me autem videtur urgere quod lib. de Dono
persevcr,, cap. 9, dicit: Ex duobus jam gran-
dilus cetate impiis, cur iste ita vocetur ut vo-
cantem sequatur, ille autem aut non vocelur,
aut non ita vocetur, inscrutaiilia sunt judicia
Dei. Sunt ergo aliqui nunquam vocati ; ergo
illi non recipiunt auxilium sufficiens.
4. Difficultas quarta. — Quarto,sunt alia
testimonia in quibus, saltem de aliquibus ho-
minibus valde malis , videtur docere privari
omnino suflBcienti auxilio; de obduratis et ex-
csecatis generatim, tract. 53 in Joan., et spe-
cialiter de Pharaone, lib. Propositionum ex
epist. ad Rom., p. 61 , ubi de Pharaone ait, ita
fuisse a Dco desertum, vt jam ei non imputa-
retur quod nunc non oMemperavit, quandoqui-
dem oldurata cervice oUemperare non poterat.
Sed illi tantum dicit non imputari, qtcia talem
se prcehuit, cui cor obduraretur ; ergo, saltem
postquam se talem proebuit, privatus fuit suf-
ficienti auxilio^ nam si adhuc illud haberet,
adhuc illi imputaretur quod non obediret.
5. Difficultas quinta. — Quinto, potest hoc
confirmari ex illa celebri sententia Augustini :
Deus neminem deserit, nisi prius deseratur ah
ipso, supra tractata cap. 2, ex qua argumen-
tamur hoc modo : nam in illa saltem suppo-
nitur Deum deserere eum, qui se deserit; hauc
enim vim habet particula nisi, quse excipit
a regula quam supponit ; illa autem desertio
non est uisi denegatio auxihi; aut ergo id di-
citur propter auxilium eflBcax, vel propter
suflQciens. Primum dici non potest, quia ahas
esset falsa prior pars, nimirum Deum nemi-
nem deserare nisi deseratur ab ipso , quia,
quoad auxihum efl&cax, ssepe Deus deserit
jnstos, priusquam deserant ipsum ; et dese-
ruit Adam priusquam peccaret, et deseruit
Angelos, qui ceciderunt ; et quoad hanc ne-
gationem efl&cacis auxilii generaliter dictum
est : Deics quem vult indurat. Ratio autem est,
quia homo non deserit Deum nisi peccando;
quando autem primo peccat, jam caret auxi-
Uo eflQcaci : ergo non negatur illi, quia dese-
ruit prius Deum, nondum enim illum dese-
ruerat. Ergo oportet axioma illud intelhgi
de auxilio suflQciente ; ergo saltem illos, qui
357
Deum semel vel seepius deserunt, ipsos dese-
rit, negando illis auxilium suflQciens ; non est
enim aUud deserere quam negare auxilium,
unde Concihum Trident., sess. 6, c. 13, inde
probat non deesse justis auxiUum sufficiens
ad servanda prsecepta et perseveraudum, quia
Deus non deserit iUos.
6. Difflcultas sexta. — Sexto, possunt hic
etiam induci iUa loca Augustini, in quibus ,
exponendo sententiam Pauli : Deus vult om-
nes homines salvos fleri, non vuU intelligi de
omnibus omnino hominibus, quia Deus non
vuU etiam ex parte sua omnes homines sal-
vare : unde videtur expresse affirmare in dicta
epist. 107, aliquos nou ideo destitui auxilio
salutis, quia nolunt illud habere, sed quia
Deus non vult illos salvare; et in quibusdam
locis .videtur aperte id dicere de parvulis, et
in aliis inde sumit argumentum ad adultos,
utlib. 4 contra Julian., cap. 8, ubi iufert tan-
quam absurdum, quia alias Deus vellet sal-
vare omnes adultos, iuter quos multi sunt
sceleratissimi , et non vellet salvare omnes
parvulos, qui quoad propria peccata inno-
centes sunt.
7. Augustini vera sentenfia. — Probatur
primo. — His non obstantibus, dicendum est
Augustinum nec sensisse, nec sentire potuisse
omnes reprobos carere auxilio sufficiente ad
salutem, imo e contrario docuisse omnes ho-
mines habere auxilium sufficiens ad salutem,
vel ad fidem, vel ad servandum unumquod-
que prseceptum, vel cavendum peccatum, in
quacumque occasione occurrente. Probo pri-
mo in hunc modum, quia Augustinus, multis
in locis, docet dedisse Deum potestatem om-
nibus hominibus ut filii Dei fiant; sed hsec
potestas non datur nisi per gratiam pra3ve-
nientem et sufficientem, ex ejusdem doctrina ;
ergo sentit omnibus dari vel oflferri auxilium
sufficiens. Consequentia evidens est. Major
probatur, primo ex lib. 1 de Retract., c. 10,
ubi, recognoscens locum 1. 1 de Genes. contra
Manich., c. 3, iu quo dixerat: Ilhid autem lu-
onen (utique divinum) non irrationalium ani-
malium oculos pascit , sed pura corda eorum
qui Deum- credunt, et ab amore \visibilium et
temporalium se ad ejus implenda prcecepta con-
vertunt, quod omnes homines possunt, si velint,
adjungit : Non existiment novi hceretici Pela-
giani secundum eos esse dictum ; verum est enim
omnino omnes homines hoc posse, si velint, sed
prceparatur voluntas a Domino, et tantum au-
getur munere charitatis ut possint ; et simiUa
sseperepetit eodem Ub.,c. 22, recognoscens aUa
353
LIB. lY. DE AUXILIO GRATL^E SUFFICIENTE ET EFFICAGI.
verba quae in libro 18 coutra Adimaut. &Ia-
nich., cap. 26, posuerat : Nisi quisquarii vo-
luntaiem mutaverit, honum operari non potest,
quod in nostra potestate esse positum alio loco
Dominns docet, uU ail: Facitearlorem bonam,
et fructum ejus Tjonum, aut facite arJjorem ma-
lam, et fructim. ejus onalum , adjuugit : Qaod
non est contra gratiam Dei, quamprcedicanms.
In potestate quippe hominis est mutare in me-
lius voluntatem, sed ea potestas nulla est, nisi
a Deo detur, de quo dictum est : Dedit eis po-
testatem filios Dei fleri ; cum enim Jioc sit in
potestate, quod cum volumtcs facimus , nihil
tam in potestate, quam ipsa voluntas est ; sed
prceparatur voluntas a Domi7io.
8. Objectio. — Retorquetiir . — Dicet aliquis
in prsedictis locis solum ailirmare Augusti-
num, neminem habere illam potestatem, nisi
cui Deus illam dat ; nunquam tamen aperte
dicere Deum dare omnibus illam'; imo, cum
dicat Deum dare illam potestatem praeparan-
do voluntatem, significat non dare illam nisi
per gratiam efficacem : nam de liac sola inter-
pretatur ubique illa verba : Prwparatur volun-
tas a Domino. Respondetur in priori loco satis
expresse dixisse Augustiuum, quod omnes ho-
miues possunt, si velint ; quod postea non re-
tractat, sed potius confirmat, dicens: Verum
est, etc. Idem sentit in posteriori loco, cum
indefmite dicit : Qiwd in nostra potestate esse
positim, alio loco Dominos docet ; nam verba
Domini quae inducit, ad omnes homines sine
dubio diriguntur. Unde potius ex his locis
coUigendum est de mente Augustini illa ver-
ba: Prwparatur voluntas a Domino, non li-
mitari ad vocationem congruam, sed utrique
cum proportione accommodari : nam interdum
voluntas ita prseparatur, ut infallibiter velit^
et tunc preeparatio fit per gratiam congruam;
interdum solum praeparatur ut possit facere^
si velit, et tunc praeparatur per gratiam suffi-
cientem, et lianc prseparationem dicit dari
omnibus hominibus, ut habeant potestatem
filios Dei fieri; id est, ut possint credere, et
ab amore visibilium ad implenda divina prse-
cepta se convertere.
9. Et hoc manifeste confirmat 1. 3 de Lib.
arb., c. 49, ubi hominibus peccantibus, et se ex-
cusautibus quod concupiscentiam et ignoran-
tiam viucere non possint, respondet: Recte for-
tasse quererentur si erroris et libidinis nnllus
tictor existeret; cum vero ubique sit prassens, qui
m^dtis modis per creaturam sibi Domi7io servien-
tem aversum vocet, etc, non tibi imputatur ad
culpam, quod invitus ig^ioras, sed quod negligis
qucBrere qum ignoras, neqiie illud quod vuhie-
rata membra non colligis, sed quod volentem
sanare contemnis; qui locus est valde notan-
dus, nam in eo de omnibus hominibus lapsis
indifierenter loquitur , de quibus subjungit :
Ntdli etiim homini allatum est scire utiliter
qiuerere quod inutiliter ignorat, et humiliter
confitendam esse imbeciUitatem, ut qucerenti et
confitenti ille subveniat qui nec errat cum suh-
venit, nec lahorat. In quo discursu aperte
satis confirmat omnia quse dicta sunt de pro-
gressu vocationis divinae , nam incipit ab
externa vocatione, qua homo saltem potest
adhibere diligentiam ad quserendum quod
ignorat , et interdum incipit a vocatione or-
dinis naturalis , quam dum peccator con-
temnit , altiori vocationi obstaculum ponit.
Quod totum nos docuit Augustinus in prse-
dictis verbis ; unde etiam confirmat doctri-
nam supra datam, de homine faciente quod
in se est, nec minoris auctoritatis putandus
est hic Augustini locus, eo quod ante Pela-
gium fuerit couscriptus, tum quia in eisdem
verbis non omisit Augustinus explicare neces-
sitatem gratise , quam etiam ante exortum
Pelagii non iguorabat, ut facile constabit ver-
ba quee citavimus consideranti. Tum quia in
libro de Natur. et grat., cap. 69, eadem verba
recognoscens, Augustinus ait : Ita exhortatus
sum quantum potui ad recte vivendum, et gra-
tia^n Dei non evacuavi.
10. Probatur secundo ex Aicgustino. —
Secundum principale argumentum sumitur
ex aliis Augustini locis, in quibus Augustinus
docet non stare per Deum quominus homo
salvetur, et servet prseceptum, si velit, quam-
vis sine auxilio Dei hoc facere non possit^ quia
auxilium Dei prsesto est; ergo supponit ex
parte Dei nemini deesse auxilium sufficiens,
tum ad observanda prsecepta, tum consequen-
ter ad salutem. Consequentia claraest; assum-
ptum vero sumitur ex Augustino, tract. 1 in
Joann., circa finem, dicente Deum esse lumen
liominum'omnibus expositum, multos vero il-
lam lucem videre non posse, quia peccatis suis
aggravantur. Clarius lib. 2 de Peccat. me-
rit., cap. 17, ubi sic ait : Ut itmotescat quod
latebat, et suave fiat quodnon delectabat, gratia
Dei est, quce hominum adjuvat voluntates ; qua
ut 7ion adjuventur, in ipsis itidem causa est,
non in Deo, sive damnandi prcedestinati sint
propter itiiquitatem supe^-bicp, sive contra ipsam
suam superbiam judicandi, et erudiendi, si filii
sint misericordice ; ubi tam de reprobis quam
de prEedestiuatis, confirmat non deesse illig
CAP. XVIII. QUID AUGUSTINUS SENSERIT DE SUFFIGIENTI AUXILIO.ETC.
359
adjutorium divinae gratise ex parte Dei, iicet
in iis habeat eflfectum, et non in illis.
11. Affirmatur de reproho Esau. — Deinde
in particulari de uno reprobo Esau id affirmat,
dicta qusest. 2 ad Simplician., dicens : Noluit
ergo Esail, et non cucurrit, sed si venisset et
cucurrisset , Dei adjutorio pervenisset , qici
etiam velle et currere vocando prcestaret, nisi
vocatione contempta reprohus fieret. Manifeste
ergo supponit illum habuisse auxilium suffi-
ciens, quo posset venire si vellet ; si enim non
haberet potestatem, non posset de illo vere
dici : Si voluisset, cucurrisset, nec posset dici
vocationem contempsisse, nisi illam amplecti
in potestate ejus fuisset. Idem ergo de cseteris
reprobis Augustinus intellexit, nec enim de
uno major ratio est quam de coeteris; nam
licet non omnibus «qualis vocatio detur, nulli
niliilominus deest aliquis sufficiens vocationis
modus, propter quod dictum est : Multi sunt
vocati , pauci vero electi, ut eadem quaistione
prius Augustinus ponderabat. Item quod isti
vocati qui resistunt, ita vocentur, ut eis impu-
tetur non venire, ac subinde habere auxilium
sufficiens quo possent venire, si vellent, evi-
denter docet idem Augustinus, libro octo-
ginta trium Quaestionum, quaest. 68, dicens :
Itaque nec illi deient sili tribuere quod vene-
runt, quia vocati venerunt, nec illi qui nolue-
runt venire, deient alteri tribuere, sed iantum
sibi, quoniam ut venirent vocati, erat in libera
voluntate. Certe non esset in libera voluntate,
si non esset in potestate ; unde infra dicit ; Qui
vocatus non ve?iit, sicui non hahuit meritum
prcpmii ut vocaretur , sic incJioat meritum
supplicii, cum vocaius venire neglexerit ; ergo
habuit veniendi sufficiens auxilium.
42. Prohatur tertio ex Augustino. — Tertio,
probari hoc potest ex locis Augustini, in qui-
bus docet Deum non pracipere nobis impossi-
bilia, quia cum preecepto ofFert auxilium, uti-
que sufficiens, quia alias non daret potesta-
tem, nec faceret observationem praecepti pos-
sibilem; sic Psal. 56, in principio, ait : Neque
imperaret hoc Beus ut faceremus , si impossi-
iile judicaret ut ab homine fieret ; sed conside-
rans infirmitaiem iiiam deficis suh prcecepto ?
confortare in exemplo ; sed etiayyi exemplum ad
te est multum? adest ille qui prcebuit exemplum,
ut prceheat et auxilium ; et libro de Natur. et
grat., cap. 33 : Non Deus {a.it) impossibilia
juhet, sed juhendo admonet facere quod possis,
et petere quod non possis, et adjuvat utpossis ;
et cap. 69 : Eo ipso quo firmissime creditur
Deum justum et bonum i^npossiiilia non po-
tuisse prcecipere, tunc admonemur et in faci-
libus quid agamus, et difficiliius quid peta-
mus. Et lib. de Grat. et liber. arbitr,, cap. 15 :
Quare (iuquit) jubet si ipse daiurus est ? quare
dat si homo faclurus esi? nisi quia dat quod
jtiiei, cum adjuvai, ui faciai, cui juiei.
13. Proiaiur quarto. — Quarto probatur ex
illis locis, in quibus Augustinus docet Deum
velle omnes homines salvos fieri, intelligendo
distributionem illam absolute et simpliciter,
ac sine ulla limitatione. Quamvis enim aliqui-
bus in locis aliter exposuerit illam distributio-
nem, quia de voluntate beneplaciti, absoluta
et efficaci locum exponebat ; tamen in aliis
admittit in Deo aliquam voluntatem salutis
respectu omnium hominum. Prsecipuus lo-
cus quoad hanc partem est lib. de Spirit, et
litter., cap. 33, ubi quserens, cum gratia sit
donum Dei ad salutem necessarium, cur non
omnibus illam " donet , cum ipse velit omnes
salvos fieri, ita respondet : Yidt Deus omnes
homifies salvos fieri, ei in agniiionem veriiatis
venire, non sic tamen ut eis adimat liherum
ariitrium, quo vel bene vel male utentes jusiis-
simejudicentur. Quod cum sit, infideles contra
voluntaiem Dei faciunt, cum ejus Evangelio
non creduni, et ceetera quae prosequitur, osfen-
dens', licet Deus velit salvare omnes, eos con-
demnari qui contemnunt ejus gratiam, seu
vocatiouem, de qua in cap. 34 declarat, quo-
modo a Deo fiat, quia : In omnibus (ait) mise-
ricordia ejus prcevenit eos, conseniire autem,
vel dissentire, proprice est voluntatis. Idem si-
gnificat in Psalm. -45 : De^is in medio ejus non
commovehitur . Denique hanc fuisse Augustini
sententiam satis persuadent Prosperi, Fulgen-
tii et Pauli Orosii testimonia, quibus supra
doctrinam ipsam confirmavimus : illi enim ab
Augustini mente nunquam in hac materia
discreparunt. An vero ab hac regula sit aliqua
exceptio admittenda, juxta doctrinam Augus-
tini, respondendo ad testimonia in contrarium
adducta dicemus.
14. Respondeiur tesiim9fiiis in conirarium
adductis. — Priraum testimonium objectum
erat ex libro de Corrept. et grat., cap. 11,
quod re vera obscurum valde est, quia non
facile potest explicari de quo adjutorio Augus-
tinus loquatur. Primo enim ait habuisse An-
gelos et Adam adjutorium quo possent per-
manere, si vellent ; secundo, dicit tale fuisse
illud adjutorium, ut si illo caruissent, licet in
bono non perseverassent, non posset eis ad
culpam imputari, quia non talis naturae facti
sunt, ut sine Dei adjutorio perseverarc in
360 LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
bono possent. Tertio, addit homines, qui in
natura lapsa illo carent adjutorio^ nimirum
quo possint perseverare, si velint, in poenam
peccati illo carere. Quarto, sentire videtur
(licet id uon declaret) homines nunc, licet illo
adjutorio careant, peccare, cum in bono non
perseverant ; qui enim verisimile est, potuisse
Augustinum in contrarium cogitare ? Ahqui
ergo intoUigunt Augustinum loqui non de
auxilio necessario ad vitanda singula peccata,
sed ad perseverandum semper, vel diu sine
peccato ; et quia hoc adjutorium nunc inclu-
dit gratiam habitualem, putant loqui Augus-
tiuum de adjutorio gratise habitualis, utique
prout includit auxilia illi debita, et peculia-
rem Dei protectionem quam justificatis Deus
tixhibet,
15. Hcec autem expositio, Hcet ex parte sa-
tis consentanea discursui Augustini, non ta-
men videtur sufiiciens ad omnium dictorum
ejus veritatem tuendam; nam falsum erit se-
cundum dictum, nimirum, si Angeli et Adam
non habuissent gratiam habitualem, non
fuisse ilhs ad culpam imputandum, si in bo-
no in quo creati sunt non perseverent. Nam
Angelus creatus in sua pura natura posset
perseverare, et non perseverare in bono natu-
ralij seu morali, et non perseverando graviter
peccaret. Idemque longe certissimum est de
primo homine creato iu natura integra sine
donis gratise, . tam habitualis, quam actualis,
vel etiam sine ullo ordine ad supernaturalem
beatitudinem, ut libro 2 ostensum est. Ergo
absolute falsum est, sine adjutoiio habituahs
gratise, non potuisse hominem vel Angekim
perseverare, si vellet, et non fuisse illi impu-
tandum ad culpam, si non perseveraret. Quod
si quis dicat loqui Augustinum de perseve-
rautia in observatione praeceptorum, etiam
supernaturalium, et in ordine ad beatitudi-
nem supernaturalem, contra hoc est, quia si
homo vel Angelus crearetur sine gratia habi-
tuali cum prseceptis et obligatione tendendi
in superuaturalem finem, posset per auxilia
actuaUa perseverare, si vellet ; ergo absque
adjutorio gratise habituahs, per primum au-
xihum supernaturale, haberet auxiUum, sal-
tem remote ac in radice sufBciens ad perseve-
randum si vellet, et ita tunc solum ei non
imputaretur ad culpam non peiseverare, quan-
do omni modo, et proxime, et remote, illi
jiegaretur auxiUum actuale sufficieus ad per-
severandum ; ergo necesse est Augustinum
iuteUigi de adjutorio siifliciente quocumque
niodo : ergo consequenter, cum negat dari
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
aUquibus hominibus lapsis tale adjutorium in
pffiuam peccati, non solum loquitur de gratia
liabituaU, sed absolute de auxiUo sufEciente
quocumque modo. Nam etiam homo lapsus, si
recipiat, vel paratum habeat prlmum auxi-
Uum sufficiens ad suam conversionem, inde
in virtute et radice recipit auxiUum sufEciens
ad totam salutem, et subinde ad perseveran-
dum, quia si bene utatur primo auxiUo, pote-
rit jnstificari, et liabere gratiam habitualem,
et cum iUa auxiUum sufiiciens ad perseveran-
dnm in iUa ; hoc enim omnibus justis datur
aUquo modo, ut supra ostensum est. Unde
D. Thomas 2. 2, queest. 2, art. 5, ad 1, de
auxiUo praeveniente et actuaU hunc locum
Augustini inteUigit, et simpUciter ac siue
expositione iUum sequiturj sentireque videtur
propter peccatura originale negari aUquibus
hoc auxiUum, non sokim ut est necessarium
ad perseverandum, sed etiam ut est necessa-
rium ad credendum, amandum, etc, nisi aUo
modo exponatur.
16. Advertendum primum. — Advertendum
secundum. — Ut ergo mentem Augustini intel-
Ugamus, imprimis prse ocuUs habere oportet
distinctionem supra traditam, de dupUci modo
recipiendi auxiUum sufficiens ad aUquem eflfec-
tum, sciUcet, vel proxime, vel remote, quge
membra satisjam declarata sunt. Deinde ad-
verto aliud esse non dare alicui aliquod auxi-
lium, aliud omnino denegare. Primum dicitso-
lam negationem actualis donationis, quse potest
esse propter indispositionem subjecti ; secun-
dum addit decretum minquam dandi,quidquid
homo ex se faciat. Et sic Deus non dat gratiam
suam sanctificantem homini peccatori et in-
disposito, non tamen negat illam in dicto
sensu rigoroso. Denique intelligi potest locus
Augustini, vel de auxilio ad perseverandum
in justitia, vel de auxilio ad quodcumque pec-
catum vitandum, vel quemcumque actum
pietatis exequendum. Et quia Augustinus de
perseverantia prgecipue loqui videtur, iUum
sensum nunc prosequimur ; de altero dicemus
in solutione ad quartum.
17. S^ipponitur discrimen inter Jwminem
in statu naturm integrce et lapsce. — Ulte-
rius ergo supponendum est, ex sententia Au-
gustini, discrimen inter hominem in statu na-
turae integrffi et lapsse, quod in natura integra
idem auxilium, proxime sufficiens ad servan-
da singula praecepta, et vitanda singuia pec-
cata, erat etiam sufficiens ad servanda omnia
prsecepta, et vitanda omnia peccata, quovis
tempore; subinde fieri poterat ut cum solo
CAP. X^lll. QUID AUGUSTINUS SENSEP.IT DE SUFFICIENTI AUXILIO, ETC.
illo adjutorio , quo homo in illo statu pos-
set perseverare, si vellet_, etiam vellet, et actu
perseveraret. Hoc est enim quod ibi ait Au-
gustinus : Tunc ergo clederat liomini Deus
bonam Tohmtatem, in illa quippe eum fecerat
qui fecerat rectum ; dederat et adjutorium, sine
quo in ea non posset perseverare, si vellet ; ut
autem vellet, in ejus relinquit arbitrio. Et ad-
dit inferius : Quia noluit permanere, profecto
ejus ciilpa est, cujus meritum fuisset, si perma-
nere voluisset sicut fecerunt Angeli sancti, qtii,
cadentibus aliis per liberum arbitrium , per
idem liberum arbitrium steterunt ipsi. Hsec au-
tem comparatio inter Angelos non est ita ac-
cipiendaj ut putemus, sicut Angeli mali ceci-
derunt per liberum arbitrium sine adjutorio
Dei, ita bonos permansisse per liberum arbi-
trium sine adjutorio gratiee; hic enim sensus
est valde absurdus, et contra eumdem Augus-
tinum aliis iu locis. Intelligit ergo per illud
idem auxilium, quo receperunt perseverare,
si vellent, actu perseverasse, et voluisse perse-
verare, per liberam voluntatem, eodem utique
auxilio, et non majori adjutam, et idem dicit
facere Adamum potuisse, si vellet.
18. De natura lapsa quid. — At vero in na-
tura lapsa sensisse videtur Augustinus auxi-
lium quod tantum dat homini posse perseve-
rare_, si vellet, non esse tale ut cum illo tan-
tum de facto perseveret et velit, sed indigere
hominem in hoc statu speciali aliqua protec-
tione Dei, ut actu velit et perseveret, et quam-
vis hsec ipsa protectio sit in potestate hominis,
si velit facere quod in se est per priora auxi-
lia, et ideo remote habeat auxilium sufficiens
ad perseverandumj nihilominus proxime non
habet illud, nisi quando recipit auxilium, quo
non tantum possit si velit, sed etiam velit et
perseveret. Et hanc infirmitatem dicit esse poe-
nam peccati, quia nascitur ex difficultate bene
operandi orta ex lapsu naturse, ratione cujus
non potest in hoc statu ordinariis et sufficien-
tibus gratiae auxiliis perseveranter diu facere
quod in se est, nisi aliquod aliud adjutorium
accipiat : nec etiam potest per solum auxi-
lium, moraliter sufficiens ad singula peccata
vitanda, diu perseverare sine peccato, nisi
specialius a Deo protegatur ac dirigatur. Et hoc
est in quo Augustinus discrimen constituit,
adjugens : Nunc autem quibus deest tale auxi-
litm , pmna peccati est ; quibus autem datur,
secundum gratiam datur, non secundum dehi-
tum, tantoque amplius datur per Jesum Chris-
tum Dominum nostrtm, quibus id dare Deo
placuit, ut non solum adsil sine quo permanere
non possumus, etiamsi velimus, verum ianimn
ac tale sit ut velimus. Hsec ergo est sententia
Augustiui quam nunc non expendimus, nec
probamus ; infra enim tractando de dono per-
severantiae, tractanda est , sed illam supponi-
muSj ut sensus Augustini, quantum ad rem
prsesentem facit, intelligatur.
49. An Adam receperit auxilium proxime
sufficiens ad perseverandum si vellet. — De
hominibus lapsis quid. — Dico ergo sensum Au-
gustini esse Adamum recepisse auxilium pro-
xime sufficiens ad perseverandum, si vellet,
et ita sufficiens, ut pro sua libertate, et velle
et perseverare cum effectu potuisset , quod
est Viirissimum, siveillud adjutorium gratiam
habitualem includeret, sive non, quod nunc
non refert. De hoc ergo eodem auxilio ita pro-
xime sufficiente negat Augustinus dari homi-
nibus lapsis, qui cum effcctu non perseveraut,
idque in pcenam primi peccati ; quare ratione
illius carent justitia originali, et integritate
naturse, et inde fit ut auxilium sufficiens, quod
modo recipiunt, non sit tale ac tautum quale
et quantum fuit in Adam, propter fomitem et
alia impedimenta bene operandi, ut explicavi.
Non dicit tamen Augustinus hujusmodi ho-
mines, in prffisenti statu, nullum auxiliumsuf-
ficiens recipere ad perseverandum, nam re-
cipiunt saltem remote sufficiens, quod suo
modo est vere sufficiens ; in eis tamen, pro-
pter conditionem hujus status, tale est ut non
sit proxime, sed remote sufficiens, et ut nun-
quam consequalur effectum : ita ergo suo mo-
do in prsesenti juxta preecedentem Augustini
doctrinam ; et haic responsio sufficere posset
praesenti queestioni, quia non atfirmamus om-
nes recipere auxilium sufficiens proximum,
aut perfectum, sed aliquod, qualecumque illud
sit, nam in illo est magna varietas, ut capite
sequenti dicturi sumus.
20. Si homo vel Angelus careret perseveran-
tice dono, an ei imputaretur ad culpam non per-
r/ianere. — Et hinc facile intelligitur veritas
illius conditionalis propositionis Augustini,
quod si Angelus vel Adam caruisset adjutorio
quo posset permanere, si vellet, non ei impu-
taretur ad culpam non permanere. Est enim
hoc verum, quia in Angelo vel homine inte-
gro non distiuguuntur hsec duo, potestas ad
vitanda singula peccata, vel servauda singula
prsecepta, et potestas faciendi hsec omuia col-
lective et perseveranter, ac longo tempore;
ideoque si illi deesset adjutorium quo posset
permanere si vellet, oporteret ut illi deesset
etiam ad servauda singnla prfficei>ta , vel ad
362 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI.E
evitandum pcccatum in particulari;, et in tali
vel tali singulari occasione; inde autem optime
sequitur talem lapsum, ex defectu potestatis,
non potuisse illi ad culpam imputari : quod
non ita esset in homiue lapso, (]uia in illo
coujungunturilla duo, habere adjutorium quo
possit singula peccata vitare^ si velit , et non
posse diu perseverare in vitandis omnibus
longo tempore sine majori auxilio, ideoque,
licet homo lapsus careat adjutorio sufficiente
ad perseverandum, nihilominus ilH imputan-
tur singuh lapsus, quia in singuhs habet suf-
ficiens adjutorium, ut singula vitare possit,
si veht ; unde nunquam dixit Augustinus ho-
minem lapsum, in poenam originalis peccati
privari adjutorio, quo possit singula peccata
vitare, si veht, sed quo possit perseverare,
utique proxime et morahter, ita ut sine ma-
jori gratia possit iUa potestas habere effectum
perseverandi, etiamsi in singuhs ita sufficiat ;
hoc enim necessarium est ut peccatum impu-
tetur, ut Augustinus eodem loco supponit, et
in ahis passim, ut hb. 3 de hb. Arbitr., cap. 18
et 19; hb. 1 de Peccat. merit. et remiss., cap.
35, et libr. 22 contra Faust. cap. 78. Certis-
simum autem est homines lapsos, carentes
perseverantise dono, in suis singuhs transgres-
sionibus vere peccare, ut etiam ex seutentia
Augustini ostendimus.
2 1 . RespondetuT secundo argumento, de awxi-
lio efficaci, seu congrua vocatione. — Ad secun-
dum argumentum muho facihor est responsio,
nam in prioribus locis loquitur Augustinus de
auxiho efficaci, seu vocatione congrua, dicit-
que muhos ahos, qui vocati sunt, et non electi,
carere congrua vocatione, quia, cum non es-
sent electi, Deus noluit iham praeparare : cum
hoc autem stat ut habeant vocationem suffi-
cientem, ut per se constat; et tahs vocatio re-
vera dat posse, nec homo ideo ihi resistit quia
non potest consentire, sed quia non vult, ut
expresse dicit Augustinus, 1. 2 de Peccat. me-
rit., cap. 17, et de Prsedest. Sauct., cap. 6.
Quod ergo Augustiuus, in primo testimonio
ad Simphcianum dicit, talem esse horum voca-
tionem, qica moveri non possent, non iutehigi-
tur ex vi vocationis, sed ex prsescientia Dei,
unde facit sensum compositum, nam absohite
possent, si vellent, cum tah vocatione moveri,
sed quia Deus praescivit ihisnon futuram cou-
gruam fuisse vocationem, ideo in preescientia
Dei et in sensu composito tahs fuit, ut cum illa
moveri non possent ; sicut, Joann. 12, de Ju-
deeis dicitur : Propterea non poterant credere;
ubi Augustinus, tract. 53 : Ideo (ait) non po-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
terant, quia hoc PropJieta pr^edixerat ; ideo au-
tem prcedixit, quiaDeus hoc futurum esseprce-
scivit : qiiare autem non poterant si a me quce-
ratur, cito respondeo : Quia noleiant , malam
quifpe eorum voluntatem prwvidet Deus, et non
Prophetam prcenuntiavit ille cui futura ahs-
condi 11071 possunt. Hunc ergo modum lo-
quendi imitatur Augustinus in dicta qusest. 2
ad Simphcian. , et ssepe ahas , cum vocatio-
nem non congruam dicit esse talem, ut per
eam moveri non possint, utique cum effectu,
quia Deus prsescivit ita futurum.
22. Et simih modo, cum in cap. 6 de Prae-
dist. Sanct., ait quibusdam non praeparari
voluntatem a Domino, subinteUigendum est
congrue, et sicut preenovit eos indigere, ut
cum effectu convertantur. Et similiter in cap.
8, cum dicit qui non veniunt non doceri a
Patre, et subintehigendum est congrue^ et
prout scivit eis fore aptum ut discant. Et in
hoc ponit semper occuUum Dei mysterium
quod quosdam sic docet, vocat, aut prseparat,
sicut novit eis congruere, aHos autem mini-
me. Et in hoc eodem sensu dicit, de Dono per-
sever., cap. 14, non electis ad fidem negari
unde credant, utique quia non datur auxi-
Hum efficax quo credant actu ; cum vero ad-
dit, eis non adhiberi dicta vel facta quibus
possent credere, inteUigendum est de potes-
tate quse reducatur in actum, seu de potes-
tate etiam in sensu composito cum divina
praescientia, juxta priorem expositionem. De-
nique quod in cap. 8 ejusdem hbri ait, potes-
tatem fihos Dei fieri a Deo esse, in universum
certissimum est ; tamen haec eadem potestas
in sufficientem et efficacem distinguenda est,
et priorem dat Deus omnibus, posteriorem
autem dat quibus vuU, et hoc est in ejus po-
testate et voluntate, quod ibi Augustinus af-
firmat ; videtur enim loqui de potestate, quae
effectum faciendi fihos Dei simul^consequatur,
et tribuat.
23. Respondetur ad tertium. — Et juxta haec
facihs est responsio ad tertium ; in iUa enim
saepe repetita ab Augustino admiratione et in-
solubih qusestione , cur Deus hunc trahat ,
et non iUum; cur iste ita suadetiu" ut per-
suadeatur, et non aUus ; cur iste ita docea-
tur ut discat, et non ahus, duo sunt distin-
guenda : unum est executio et effectus, seu
discretio, prout in re ipsa evenit ; ahud est
prsparatio vocationis, uni' cougruae, non ut
possit tantum, sed etiam velit, et aUeri nou
ita congruae, licet sufficiens, ut possit, si ve-
ht. lUud enim prius rationem habet ex parte
CAP. XVIII. QUID AUGUSTINUS SENS
hominis , nimirum liberum arbitrium , quo
unus gratise cooperatur^ alius autem coope-
rari non vult ; et hoc non negat Augustinus^
uec in hoc ponit admirationem, imo saepe la-
lem proponens quaestioncm, prius respoudet :
Cito dico, qvAa voliint, ei qiiia nolunt, ut in
dicto libr. 2 de Peccat. merit., c. 17; de PrEe-
dest. Sanct., cap. 6 ; de Spirit. et Litter.,
cap. 34 ; tract. 53 in Joann., et dicto cap. 15
de Prcedest. et grat. In secundo autem ponit
admirationem, ut ex eisdem locis constat, et
merito , quia cum divina praedestinatio et
preeparatio talis vel talis vocationis antecedat
voluntatem humanam, non potest ex parte
hominis reddi ratio cur magis pro hoc tem-
pore quam pro illo, in hac occasione quam
illa, huic praeparetur vocationi, et non alteri,
sed tantum est in voluntatem Dei referen-
dum, ut in libro sequenti latius dicemus.
Quapropter in hac admiratione non indicat
Augustinus uni dari auxilium sufSciens, et
non alteri, sed uni dari congruum;, et non
alteri, quod longe diversum est. Unde in hb.
2 de Peccat. merit.j cap. il, cum dixisset
homines nolle facere quod justum est, quia
vel illud ignorant, et non innotescit;, vel quia
non fit suave per gratiam, statim subjungit :
Qua quod non adjuvantitr, in ipsis caicsa est,
non in Deo, in quibus verbis aperte supponit
auxilium sufficiens, possuiitque tam ad proxi-
mum, quam ad remotum applicari, aliter au-
tem et aliter, nam multis per gratiam suf-
ficientem innotescit, fitque suave quod jus-
tum est ; nihilominus non ita juvantur per
gratiam ut faciant, quia ipsi noUmt cooperari,
et tunc licet illis satis inuotescat quod est jus-
tum, non tamen congrue, vel licet fiat suave,
adhuc tamen pro sua indispositione eis appa-
ret difBcile : possent tamen si vellent, cum solo
illo auxilio praeveniente justum operari , si vel-
lent; nam auxilium cooperans ilhs est para-
tum. Aliis autem saepe nondum innotuit quod
latebat, tamen per eos stat ut non reveletur,
et ideo auxilium saltem remotum accipiunt,
licet proximam vocationem aliqui non acci-
piant, de qua in ultimo loco citato Augustinus
locutus est.
24. Respondetur ad quartum. — Circa quar-
tum argumentum, multi tribuunt Augustino
quod senserit eos, qui in Scriptura obcsecati et
indurati dicuntur, ita deseri, ut sufficienti
auxilio ad sakitem, vel ad non peccandum
priventur, quia dicere solet Deum excsecare et
obdurare peccatorem, eum deserendo, et non
adjuvando, ut habet in tract. 53 in Joann. Sed
ERIT DE SUFFICIENTl AUXILIO, ETC. 363
immerito hoc ei generaliter tribuitur; nam
eodem tractatu de Jndseis inquit, dictim esse :
JVon poterant credere, non ex defectu potestatis,
sed ex prcescientia; et infra dixit : Ut nemo
audcat lilerum arhitrium sic defendere, ut no-
Us orationem qxia diximus : Ne nos inferas in
tentationem, conetur auferre; rursus ne qtds-
quam. neget voluntatis arlitriim, et audeat ex-
cusare peccatum, quod ultimum verbum pro
praesenti puncto valde considerandum est.
Nam si isti obdurati carerent auxilio sufficienti
ad evitanda singula peccata, excusandi essent
a peccato, quia non possent vitare ilkid, et
nemo peccat in eo quod vitare non potest,
juxta doctrinam ejusdem Aiigustini iu locis
proxime antea citatis. At haec excusatio ab-
surda et omnino cavenda eidem Augustino
visa est, et merito, nam Christus de eisdem
Judaeis excaecatis et obduratis dixit Joan. 15,
excusationem non habere de peccato suo ; et
Paulus, Rom. 1, dicit Gentiles fuisse inexcusa-
biles et morte dignos, etiamsi de eisdem dixe-
rit esse datos in reprobum sensum : et cap. 2,
de homine obdurato dixit : Tu autem secun-
dum duritiam tuam, et impoenitens cor, thesau-
rizas tihi iram, etc. ; ergo necesse est fateri
hos non caruisse aliquo modo sufficientis au-
xilii. Unde in eodem loco Augustinus, post
verba citata, subjungit : Audiamus Dominim,
et prcecipientem, et opitulantem, et juhentem
quid facere deheamus, et adjuvantem ut implere
possimiis. Intellexit ergo Augustinus hanc po-
testatem etiam obduratis non omnino negari.
Idem sumitur ex eodem Augustino lib. 5 in
Julian,, c. 3, ubi de eisdem excfficatis Judaeis
ait : Ita ccBcitas fuit Judceis grande increduli-
tatis malum , et grandis causa peccati ut occi-
derent Christum.
25. Regula ergo generalis de his induratis,
etiam secundum Augustinum, est Deum non
denegare iUis auxilium sufficiens; quae etiam
est communior doctrina, ut supra dixi, et op-
time confirmant Origenes, 3 Periarch., cap. 1 ;
Chrysostomus, hom. 67 in Joan., et ahi Pa-
tres, ut aUbi latuis dixi. Major vero difficultas
est in altera parte objectionis, de speciali ex-
ceptione Pharaonis, quia illum a peccato ex-
cusat Auguslinus citato loco. Nihilominus, re
ipsa spectata, certnm videtur non posse excu-
sari, quia non carebat sufficienti motivo ad co-
gnoscendum praeceptum, et libertate ad obe-
diendum, alias cur toties illi ex parte Dei, et
sub gravissimis comminationibus, prajcipere-
tur, ut populum Dei dimitteret, et, quod am-
plius est, ipse suis verbis fatetur peccatum
364 LIB. IV. DE AUXILIO GRATLE
suum^ Exod. 9 dicens : Peccavi eiicm nimc;
Dominus justus , ego autem et popuhis oneus
iriipii ; et Scriptura id confirmat paulo infe-
rius, dicens : Videns autem Pharao quod ces-
sassct pluvia, et grando , et tonitrua, aiixit
peccatum, et ingravatum est cor ejus, et indu-
ratum nimis , quse verba etiam ostendunt
Pharaonem tunc libere operatum esse, et cum
potestate non faciendi. Unde in cap. 10 dixit
ad illum per Moysen Dominus : Usquequo non
vis subjici mihi ? dimitte popuJum meum, etc.
Sin autem resistis, etno7i vis, etc, quas omnia
aperte includunt sufficientem vocationem ex
parte Dei, et potestatem ex parte Pliaraonis
ad obediendum. Unde in eodem capite, ipse
iterum fatetur : Peccavi in Dominum Deum
testrmn, et in vos. Non est ergo dubium quin
Pharao, in illa obduratione, gravissime pec-
caverit, et haec est commuuis Patrum senten-
tia^ quam late et bene expendit Origenes su-
pra^ et Chrysostomus^ homil. 16 in ad Rom.,
ubi ait, Pharaonem vocari a Paulo vas irce,
quia erat homo iram Dei accendens, per suam
duritiam, quia Dei lenitatem ingentem nac-
tus, melior nequaquam evadeiat, sed incorre-
■ptus manelat; et infra ; Neque Deus quidquarn
omisit eorum quce ad illius correctionem , emen-
dationemque facerent, nec ille quidquam omisit
eorum quce ipsum perderent, omnique venia
privarent; et in expositione Psalm. 118, circa
verba illa^ Increpasti superios, inter eos qui
adversus Deum sese extulerunt^ primum ponit
Pharaonem_, de quo ait : Insolenlia affectus,
in tnari Ruhro interiit; et simihter de illo
sentit Hieronymus, epist. 48 ad Sabiniam^ et
in epist. 110 ad Hedibiam, qua^.st. 10.
26. Denique, ut alios omittam, etiam ipse
Augustiuus aUis in locis evidenter hoc docuit,
nam qusest. 67 ssepe allegata ex hbro octo-
ginla trium Quasstionum , dicit habuisse Pha-
raonem vocationem , cui obtemperare nohut ;
non dicit: Noiipoluit, sed : Noluit, utique cum
velle posset, quod per malitiam fecisse osten-
dit adjungens : Sed exercuit crudelitatem in
eis quihus humanitas et misericordia dehehatur;
et serm. 88 de tempore, ex professo explicat
obdurationem Pharaonis, et in principio re"
fert aliquos dicere iutra se : Cur iniquitas illi
Pharaoni imputatur , cum Dominus cor illius
indurasse referatur ? Ipse vero , ut defendat
merito illi imputari, ait indurationem illam
non Dei poteutiam, sed patientiam induxisse.
Deniqucait : Quoties eicm Dei plaga percussit,
afflictus pcenituit. At uhi ei remissio illa in-
dulgentiam dedit, iterum se in superbiam ela-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
tus erexit; et infra : Nemo cum Paganis aut
Manichceis justitiam Dei reprehendere aut cul-
pare prcesumat, sed certissime credat quodPha-
raonem non Dei violenlia , sed propria iniqui-
tas, et indomahilis superlia contra Dei prce-
cepta toties fecerit ohdurari; et infra ait quod
Pharao per decem plagas compulsus est fa-
cere, per primam potuisse facere : Tunc (in-
quit) id est, post dimissum Hebra^orum po-
pulum, posnitet Pharao quod vivat, et evasis-
se eum tanta ejus scelera non sustinebant, ut
qui in tantis pJagis nullam emendaverat cul-
pam. Et qusest. 18 in Exod., dicit: Ut tale cor
haberet Pharao, quoi patientia Dei non mo-
veretur ad pietatem, sed potius ad impietatem,
vitii proprii fuit. Nec intelligit fuisse tantum
vitii quod tunc committebat, quando suo vi-
tio tam maligne jussionibus Dei resistebat, ut
ibidem subjungit; quod vero ibidem ait Pha-
raonem dici induratum, quia inflexibiliter re-
sistebat, non flexibiliter consentielat, non si-
gnificat inflexibiliter, id est, necessario, sed
pertinaciter et contumaciter : vel potest etiam
facere sensum compositum in ordiue ad prse-
scientiam Dei, qui prsesciebat tam prave fuisse
affectum Pharaonem, ut non esset flectendus
omnibus illis signis, et nihilominus illa fieri
voluit , qui eum obdurandum prsesciebat, et
permittebat. Et qusest. 24 ait non tantum si-
gna, a suis incantatoribus facta^ fuisse occa-
sionem Pharaoni obdurationis suse, sed etiam
patientiam Dei, qua illi interdum parcebat;
ubi expendo verbum parcebat, nam aperte
supponit culpam in resistentia Pharaonis ,
quam statim vocat perseverantiam in malo, et
adducit illud Roman. 2 : Ignoras quia patien-
tia Dei ad pa^nitentiam te adducit ; tu autem
secundum, duritiam tuam , et impcenitens cor
thesaurizas tibi iram in die irce, intelligens
lioc ipsum accidisse Pharaoni, ac subinde pec-
casse ; non enim thesaurizatur ira in die irae,
nisi aggravando et multiplicando peccata ; et
qugest. 29 ponderat illa verba Exod. 8 : Ingra-
vavit Pharao cor suum, quibus significari vult
voluntate sua libera id fecisse, quia hcpc est,
inquit^ radix vitiorum. Quid ergo dicendum
ad verba illa propositionis 62 in epist. ad Ro-
man. ? Imprimis dici potest Augustinum aliis
iu locis retractasse illam sententiam. At ob-
stat, quia lib. 1 Retract., cap. 23, quaedam
alia ex illo libro corrigit, et hoc tacet, unde
virtute confirmat. Imo, eamdem propositio-
nera 62 recognoscens, approbat quod dixerat,
obdurationem esse poenam prsecedentium pec-
catorum. Refert tamen ibi se dixisse per ob-
CAP. XVIII. QUID AUGUSTINUS SENSEftlT DE SUFFICIENTI AUXILIO, ETG.
365
durationem relinquere Deum hominem, ut
male operetur ; quomodo autem , aut quan-
tum illum derelinquat, et an obduratus male
operetur, ita ut eiimputetur^ necne, ibi non
explicat- sed nihilominus dicendum est, quid-
quid sit de sensn illius loci, aha quffi plura
sunt , et magis elaborata, prseferenda esse,
prffisertim^, quia ubrum illum super ad Ro-
manos scripsit, initio suse conversionis, ante-
quam esset Episcopus, et non magna diligen-
tia, sed prout fratribus interrogantibus res-
ponclcndo occurrebat_, ut ipse dicit dicto cap.
23 hbri 1 Retract. ; quod autem ibi verbum
illud non emendavit;, potuit casu et per inad-
vertentiam accidere. Addo vero , si omnia
verba Augustini pensentur, ahquam forte
posse admitti non impossibiiem interpreta-
tionem s cum enim dixisset obduratum esse
cor Pharaonis, eamque obdurationem fuisse
ex judicio Dei retribuentis increduhtati ejus
debitam pcenam^ subjungit : Non ergo hoc illi
vjiputatur, quod tunc non oUemperat, quando-
quidem obdurato cordeohtem^wrare non poterat,
sed quia dignmi se prceiuit cui cor ohdurare-
tur priori infidelitate. Ex his ergo verbis col-
hgo iUam impotentiam obtemperandi, de qua
locutus est Augustinus, non fuisse absolutam,
nec ex denegatione auxihi divini^ sed fuisse
compositam, et ex suppositione infidehtatis et
increduhtatis. Dum enim Pharao in sua in-
creduhtate persistebat , non poterat obedire
Deo, praecipienti dimittere populum suum, ut
sibi sacrificaret. Quomodo enim obediret ei
in quem non credebat ? Quia ergo erat in sua
iucreduhtate obduratus , et obfirmatus, iUa
dispositione supposita^ non poterat obedire.
Non erat autem ita destitutus auxiho ad cre-
dendum si vehetj, quin infidehtas ei ad pecca-
tum imputaretur, quia re vera sufiicienter vo-
cabatur , saltem ut posset attendere et consi-
derare magnitudinem siguorum, et non po-
nere obicem majoribus auxiliis internis Dei.
Et ideo infidehtas iha sine dubio culpabhis in
eo fuit; tamen iha supposita, necessitate qua-
dam, sahem morah, sequebatur inobedientia
circa prseceptum dimittendi popuhim, et ideo
dixit Augustiuus non potuisse obedire cum es-
set obduratus priori infidehtate.
'il.Objectio. — Solvitur. — Diceshocnonsatis
fuisse, ut iha inobedientia^ Pharaoni non im-
putaretur ad novam culpam, quia snppositio
iha hbera erat^ et hbere durabat^ potuisset-
que iham Pharao tohere, si voluisset : tahs
autem suppositio non excusat a uova culpa ac-
tum pravum subsequentem , etiamsi necessa-
rio ex iha sequatur : ut hcet ex prava inten-
tione finis necessario sequatur acceptatio uni-
ci medii, etiam prava, non excusatur a nova
culpa tahs electio , vel acceptatio, quia sem-
per est in potestate hominis talem iutentio-
nem tohere. Respondetur hoc non esse cer-
tum, sed sub coutroversia ; ahqui enim pu-
tant in subsequenti actu non esse novam
culpam, sed totam ponendam esse in ipsa in-
tentione, et in perseverantia in illa, et po-
tuit Augustinus in illo sensu loqui, quse alia
quaestio non est pertinens ad punctum de
sufficientia auxihi, quia^ non obstante iUa
impotentia, et iho genere excusationis, pote-
rat Pharao habere sufficiens auxihum, saltem
remote, ad credendum, et consequenter ad
obediendum. Deinde dici potest, cum Augus-
tinus ait non imputari quod ei tunc non ob-
temperaritj non ideo dixisse, quia non fuerit
dignus speciah poena propter hlam inobedieu-
tiam, cujus contrarium ahis locis docet, sed
quia attendendo ad radicem, et causam infe-
rentem quamdam necessitatem non obtempe-
randi, illa erat tota ratio tahs culpee, et ra-
tione ilhus rehqua imputabantur.
28. Respondetur argumento quinto , quod
Leus neyninem deserit, nisi prius deseratur ah
ijpso. — Quinta objectio sumebatur ex iho
axiomate : Deus neminem deserit, nisi prius
deseratur ah ipso, de quo supra^ cap. 2, dic-
tum est intehigendum esse, non solum de de-
sertione quoad habitualem gratiam, sed etiam
quoad actuale auxihum. Et imprimis ex iho-
met principio accepimus hominem, priusquam
deserat Deum , habere ab ipso auxihum sufE-
ciens, ut possit ipsum non deserere, quia si
prius homo careret auxiho sufiicienti, eo ipso
esset desertus, nec vere dici posset deserere
Deum, cum in ejus potestate non esset ad
ihum converti, vel ihi obtemperare ; deserere
enim dicit hberum recessum ab eo : non est
autem hber recessus, ubi potestas accedendi
deest : hffic autem potestas est per auxilium
sufticiens ; ergo necesse est ut liomo, prius-
quam deserat, tale habeat auxilium. Unde
iha propositio , quatenus formaliter uegativa
est, regulam continet infahibilem quod Deus,
quoad auxihum sufliciens, non deserit eos
qui ipsum uon deserunt, quia hoc est quod
formaliter in illa pronuntiatur, et ideo ad ve-
ritatem ejus est necessarium, et quia dua3
negationes virtute afiirmant, ibi etiam conti-
netur alfirmatio, quod Deus de se omnibus
prsebet auxilium sufiiciens. At vero aha afiir-
matio quse ibi etiam videtur virtute iuclusa.
366
LID. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
nimirum Deum deserere hominem;, qui prius
ipsum deserit, iutellecta de actuali desertiouej
non est ita universaliter infallibilis iu omui
genere desertionis ; aliter enim vera est in
desertione per ablationem gratise habitualis,
ahter in desertioue per negationem actualis
auxilii. Nam in priori desertione, infallibihs
regula est, Deum deserere, per ablationem
gratice habitualis , eum, qui per mortale pec-
catum ipsum deserit, quia peccatum mortale
oppouitur tali gratise, et ideo lege certa statu-
tum est, ut qui deserit Deum peccando morta-
nter, deseratur ab ipso, amittendo charitatem,
ac filiatiouem divinam ; et cum proportione,
qui deserit Deum per infideUtatem, seu hsere-
sim, deseritur per ablationem habitus fidei, et
in spe similiter, servata proportione ; sed^ ut
dixi, non est hic sensus intentus in illa pro-
positione, sed de actualibus auxiUis.
29. Distinguittcr propositio de desertione
quoad auxilium concomitans et prceveniens. —
De auxilio concomitante, quid. — Ulterius ergo
distiugui potest illa propositio , de desertione
quoad auxilium concomitans, vel prseveniens,
et de utroque intellecta est a Patribus, estque
verissima, nam utrumque auxilium Deus de
se homini offert : ideoque, si actu non dat, in
homine est causa , ut dixit Augustiuus 2 de
Peccat. mcrit., cap. 17; et Trideutin., sess. 6,
cap. 3. Primo ergo intelhgi potest illud prin-
cipium ad concomitans , sive sit per modum
gratiae actualis speciahter adjuvantis , sive
per modum concursus. Nam, ut supra docui,
de hoc etiam auxiho verum est Deum de se
paratum esse ad tribuendum iUud. Unde fit
ut nemini actu uegetur, nisi per ipso stet, ac
proinde neminem, quoad hoc auxihum, dese-
rere Deum, nisi quia ipse deseruerit Deum.
Duobus autem modis intelhgi potest Deum
non dare hoc auxilium. Primo, quia nec actu
dat, nec paratus est illuddare. Secundo, quia,
licet Deus de se veht dare , nihilominus actu
non dat. Prior modus, absolute loquendo, non
habet locum, ut dixi, quia Deus de se paratus
est ad juvandum omnes; si tamen contingat
hominem carere auxiho prasveniente et exci-
tante necessario ad operandum, Deus pro tunc
non est dispositus ad concurrendum cum iho,
quia ille non habet potentiam proximam ad
operandum , et Deus non offert suum actuale
auxilium, nisi supposita potentia sufficienle
ad opcrandum , ut in omnibus etiam causis
secundis manifestum est, Tunc vero homo ca-
ret taU auxiUo praevenienti, et quoad iUud de-
seritur, quia ipse deseruit Deum, ut statim di-
cemus; et ita, de primoadultimum, etiam ca-
ret concomitante auxiUo, et quoad iUud deseri-
tur, quiaprius ipse deseruitDeum aliqua cul-
pa, propter quam prsevenientc caret, ac priva-
tus est. Posterior autem modus habet locum in
homine jam praevento per auxilium sufficiens,
qui est proxime potens ad operandum, si ve-
lit ; quoties autem actu non operatur, Deus
iUi non prsebet actu adjuvantem, seu coope-
rantem gratiam, aut concursum. Radix autem
et causa hujus negationis etiam est ex parte
hominis, nam cum Deus de se sit dispositus
ad juvaudum, ideo non actu juvat, quia per
hominem stat, unde (juoad hoc etiam est infal-
hbiUs regula, Deum deserere hominem, non
confereudo iUi talem concursum actualem,
quia homo quodammodo deserit ipsum non
cooperando gratiee ejus. Heec vero desertio
per se non extenditur ad futuras operationes,
vel tempora, sed tantum est pro eo tempore et
momento, in quo homo non operatur ; nam,
hcet tunc homo non consentiat, Deus paratus
manet ad juvandum iUum postea, si consen-
tire veUt, et ideo iUa non est propria desertio,
sed mera negatio praesentis auxilii ; et ita exi-
stimo intelUgenda esse verba Prosperi ad ob-
ject. Vincent., in 15 : Nemini Deus correctio-
nis adimit viam, nec ioni possibiUtate despo-
liat, quia qui se a Deo averiit, ipse et velle quod
ionum est, et posse sihi susiulit, quod verbum
vel in sensu composito inteUigendum est,
quia,'dum vult male operari, non potest con-
verti , vel cum hac Umitatione , quantum est
de sc ; nam ex parte Dei nunquam aufertur
possibUitas, ut idem Prosper dixerat.
30. DifficuUas. — Enodatur. — Dices : in
hoc concursu vel adjutorio actuaU, vel coope-
rante, simul cooperantur Deus et homo, ut
prsecedeuti libro dictum est ; ergo etiam ne-
gatio influxus simul est ab utroque : ergo non
magis potest tribui homini, quod Deus ilU ne-
gat concursum, quiaipse deserit Deum, suam
negando cooperationem , quam e contrario,
quia ex neutra parte est prioritas. Et confir-
matur, quia aUas, quando homo operatur as-
sentiendo gratise excitanti, dici etiam posset
Deum juvare hominem, et cooperari cum iUo,
quia ipse suum influxum tribuit, quia opposi-
torum eadem est ratio : consequens autem
non potest admitti, aUas adjuvans gratia esset
pedissequa liberi arbitrii, et influxus Dci esset
posterior natura, quam influxus causse secun-
dce, quod est impossibile, ut suprn visum est.
Respondetur ad priorem partem negando con-
sequentiam, quia, Ucet in ipso actuaU influxu
\
CAP. XVIII. QUID AUGUSTINUS SENSI
cooperante Deus et homo simul influant, et
tempore et natura, nihilominus Dens ante-
cedeuter ofFert suum adjutorium, et ex parte
sutfi voluntalis ita cst paratus et dispositus ad
concurrendum et juvandum, ut sohim expec-
tct cooperationem hominis ad actuahter in-
fluendnm, et ideo negatio actuahs influxus
non iUi, sed homini merito trihuitur : nam
Deus ex se vult concurrere et adjuvare, non
tamen absolute, sed sub conditione, si per ho-
minem non steterit, quse conditio non im-
pletur, et quod non impleatur/ homo causa
est, non Deus. Unde hcet inter illas negatio-
nes non sit propria causahtaS;, et consequen-
ter nec propria prioritas naturse, proprie ta-
men esse potest una ratio alterius : ideo enim
Deus non influit actu, quia ex parte hominis
non completur necessaria conditio. Et quia
quod in tempore Deus non facit, vult etiam
non facere^ ideo ab eeterno habuit voluntatem
absohitam nou juvandi eum<, qui non se ad-
juvat, et hoc est deserere illum quoad hoc au-
xihum. Haec autem posterior voluntas est
consequens ad prffiscientiam futurse resisten-
tiae vcl neghgentiBe ex parte hominis, et ideo
non est contraria priori voluntati antecedenti,
nec est sine causa seu ratione ex parte homi-
nis. Unde non est eadem ratio de carentia ac-
tionis quse de actione ipsa, nam ad non in-
fluendum, homo sufficit, et ita potest esse
proxima ratio, ob quam Deus non influit, et
potest inter illas negationes intelhgi ahqua
prioritas saltem rationis cum fnndamento in
re, quae in prsesenti sufficit. Secus vero est in
positiva actione, iu qua et causa secunda a
prima, et hberum arbitrium a gratia essentia-
hter pendet, et nuho modo est causa ihius, et
ita nec est prior tempore, uec natura, nec in-
tehigi potest in ahquo signo operatio homiuis
sine concursu Dei;, hcet neque hic prsecedat
cooperationem hominis, sed sunt omnino si-
mul. Et ita ad confirmationem negatur seque-
la, quia non est eadem ratio in negatione ac-
tionis, quse in ipsa actione, ut declaratum est,
quia negatio est imperfectio, actio vero per-
fectio, etideo non aque pendent a Deo, sedbo-
num ex iutegra causa, malum ex quocumque
defectu ; sic ergo in auxiho comitante axioma
iUud verificari potest, etiamsi Deus de se uun-
quam homiui deneget auxihum sufficiens.
31. Auxilium prwveniens quid et quotuplex
sit. — Ohjectio. — Solvitur. — Veniu ad auxi-
hum proeveniens , de quo potissime Augusti-
nus loquitur : hoc autem auxilium (ut supra
dixi) non est nisi excitans , quod potest esse
:illT EE SUFFICIENTI AUXILIO, ETC. 367
vel congruum, seu efficax, vel incongruum, et
tantum sufficiens. De quo priori non possumus
hic exacte dicere, quia noudum quid ilhid sit,
vel quomodo detur, declaravimus, etideo pos-
sumus punctum hoc in hbrum sequentem re-
mittere. Qnaatum vero ad solvendam objec-
tiouem, dicimus imprimis dictam sententiam':
Deus neminem deserit, nisi prius deseratur ab
ipso , non habere locum generahter in voca-
tione congrua, seu gratia prseverjente efficaci,
quia saepe Deus non dat iflam , hcet ex parte
hominis culpa non prajcesserit, ut quintum
argumentum , ad quod respondemus , et in-
ductio de Angehs et Adamo probant. Idemque
est in omui prima vocatione , quee omne pec-
catum antecedit, et nihllominus est inefficax.
Dicunt vero ahqui , saltem in homine lapso,
semper illam posse carentiam originah culpse
attribui. Verumtamen etiam id dici non po-
test, quia homines lapsi non possunt seraper
dici carere hoc auxiho efficaci, ;propter pec-
catum originale , nam ssepe post ihud remis-
sum , imo post longum tempus justitiee et
sanctitatis, cadit homo in peccatum mortale ,
et non recipit auxihum efficax ad vitandum
ihud : ergo non est necessarium ut prsecedat
desertio Dei ex parte justi, \\i non detur ei
hoc donum. Et ratio est, quia nemini est de-
bitum ex justitia propter opera priora; et ma-
gis a priori ratio est, quia Deus satis providet
homini per auxihum ex parte sua efficax, et
ab ipso homine fit inefficax, ut supra dictum
est. Deinde dicimus negativam propositionem
virtute inchisam in iUo dogmate, intehectara
de actuah desertione Dei quoad hoc auxihum,
non esse necessariam, nec generahter veram,
quia sa^pissime Deus efflcaciter vocat et trahit
homines perditissimos , qui prius ipsum dese-
ruerunt, etiam pertinacissimo et obdurato cor-
de, quia, ut Augustinus dixit, efficax gratia
a nuUo duro corde rejicitur, quia ad hoc da-
tur ut cordis duritia penitus auferatur , nec
cogitur Dcus ad non dandam hanc gratiam de-
sertori^cuicumque, quaudo et quomodo volue-
rit , quia nec ulla lege sese ad hoc obHgavit ,
nec repugnat potentise vel bonitati ejus ; imo
in hoc maxima ostendit gratiam suam , qua
usus est cum Nabuchodonosor, Dan. 5, et non
cum Pharaone, Exod. d4; sed iu simiU fere
causa unum efficaciter vocavit, ahum mini-
me, plane ad ostensionem gratiae suse, ut
Augustinus, hb. de Prcedest. et grat. , capit.
15 et 16, accurate expendit. NihUominus ad-
dimus in sensu (ut ita dicam) potentiaU veram
esse iUam propositionein negativam, quia qui
368 LIB. IV. DE AUXIUO GRATI
Denm offendendo deserit, de se dignus est ut
privetur cogitationc congrua et effieaci : et si-
militer qui ssepius resistit sufficientibus voca-
tionibus Dei, non meretur efficacem accipere.
Et de facto, verisimillimum est Deum ssepe
hoc modo deserere eos qui se deserunt, ut su-
mitur ex Augustino, dicta quaest. 1 ad Simpli-
cian., epist. 106, etaliis plerisque locis. Unde
hoc totum potest in illo dogmate comprehen-
di , crediderimque ab Augustino et Patribus
etiam esse intentum, et hsec videri possuut sa-
tis ad responsionem quinti argumenti, quia
non oportet dogma illud de sufficienti auxiho
intelligere, aut in eo etiam verum esse, cum
de auxiho efficaci, tam concomitante quam
prseveniente, verissime et sufficientissime in-
telligatur, et ex mente sanctorum Patrum ex-
plicetur.
32. Assertio. — Nihilominus tamen, etiam
de auxilio sufficienti intellectum, illud dogma,
quoad affirmationem in illo inclusam, potest
verum sensum habere, si Deus neminem de-
sereutem se omni auxilio sufficienti privet.
Nam, ut supra diximus, auxilium sufficiens
dupliciter datur, scilicet proxime et remote.
Item, auxilium quod remote sufficit, necesse
est, ut ad aliquid aliud proxime sufficiat, quo
mediante, remote dicatur ad aliud sufficere,
unde etiam fit ut in talibus auxiliis perve-
niendum necessario sit ad aliquod primum ,
quod sit proxime sufficiens ad primum me-
dium, seu opus, aut effectum necessarium ad
salutem , quse omnia ex dictis satis constant.
Dico ergo imprimis, quandiu homo in hac vita
ratione utitur, et libere operari potest, etiamsi
millies deseruerit Deum, nunquam ita deseri,
ut non possit a peccando cessare, et quodlibet
peccatum in particulari occurrens moraliter
evitare. Ratio est, quia nec peccatum prsesens
excusationem habet propter prsecedentia, nec
posset imputari , si homo non haberet suffi-
ciens auxilium quo illud possit vitare : ergo in
hac vita nunquam destituitur homo tali auxi-
lio, occurreute occasioue vitandi peccatum,
aut servandi prseceptum. Consequentia clara
est ; utraque autem prsemissa probata est late
supra, tam Scriptura quam doctrina Augusti-
ni, et videri potest Bellarminus, libro secundo
de Grat. et libero arbitr., capite septimo, ubi
addit hoc auxilium iuterdum posse esse imme-
diate sufficiens ad non peccandum, aliquando
vero solum mediate, utique iuterccdeute ora-
tione.
33, Ampliatur. — Sed addo imprimis tunc
neccssarium esse ut detur auxilium immediate
/E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
suffieiens ad orandum : unde ulterius dico il-
lud auxilium , sufficiens ad orandum , esse
etiam immediate sufficiens ad quietandum
peccatum pro eo tempore vel momento quo
fit oratio ; respectu vero temporis futuri, seu
ad perseverandum in victoria importunse aut
continuee tentationis, erit tantum remotum :
per orationem autem infallibiliter impetrabi-
tur auxilium proxime sutficiens pro futuro
tempore, perseverante etiara oratione, si opor-
tuerit. Quoad hoc ergo auxilium necessarium
ad vitanda singula peccata, non procedit illud
principium, quatenus affirmat Deum deserere
eum qui se deserit. Et ratio a priori est, quia,
licet Iiomo, desereudo Deum, ex se mereatur
deseri in futurum, etiam in singulis occasioni-
bus peccandi, nihilominus, quia homini con-
cessit totum hujus vitae tempus, ut in eo possit
salutem consequi, et peccata vitare, ideo ex se
nunquam negat auxilium in singulis momen-
tis sufficiens , ut nunquam peccator dicere
possit : Per Demn ahest, Ecclesiast. 13. Posito
vero hoc auxilio ad non pcccandum, in eo
continetur remote auxilium sufficiens ad to-
tam salutem, quia si homo, cum pra!sentibus
auxiliis, faciat quod in se est ad vitanda nova
peccata , semper recipiet majora auxilia, qui-
bus ad remissionem prajcedentium, et ad per-
severandum in futurum possit disponi, si ve-
lit, juxta superius dicta. Et ita etiam, quoad
hanc partem, non habet locum illa pars affir-
mativa dicti axiomatis. Nihilominus tamen,
quia ssepe homo male utitur illo auxilio ad
non peccandum , ideo privatur uberioribus
auxiliis proxime sufficientibus ad fidem, vel
alia propinquiora opera salutis, ut supra etiam
ostendimus. Et sic verificatur etiam illa pars
affirmaus quoad auxilia sufficientia proxima
ad salutem, vel ad perseverandum sine pecca-
to, vel ad remissionem prsecedentium. Adhi-
benda vero semper est limitatio supra posita,
ut hoc intelligatur quantum est ex merito et
indignitate deserentis Deum, nam, licet ssepe
Deus eo rigore cum peccatoribus utatur, non
vero semper et infallibiliter, nulla euim abso-
luta lex de hoc lata est, sed suse misericordiue
et liberse voluntati hoc Deus reservavit , sicut
in priori puncto diximus. Addi etiam potest,
licet Deus nou deserat hominem abutentem
prioribus auxiliis, quoad auxilia simpliciier
necessaria , deserere autem ssepe quoad ube-
riora, etiam intra latitudiuem sufficientium,
juxta doctrinam Gregorii, libr. 41 Moral.,
cap. 5, et hom. 11 in Ezech.
34. Respondetur sexto et ultimo ad tesiimo-
CAP. XIX. UTRUM AUXILIA SUFFICIENTIA OMNIBUS HOMINIBUS, ETC.
369
nium Angustini circa verba Pauli, Deiis vult
omnes homines salvos fieri. — Ad sextum et
ultimum caput et testimonium Augustini,
respondetur, licet interdum Augustinus expo-
nat illa verba Pauli : Deus mlt omnes Jiomines
salvos fieri, non de omnibus simpliciter^ sed
aliis modis, non ideo id fecisse, quia putaverit
nullo modo velle Deum omnium hominum sa-
hitem^ sed ut indicaret non eodem modo velle
omnes homines salvare^ sed quosdam singu-
lari electione et proposito efficaci velle sal-
vare, et ideo etiam secundum hanc vokiuta-
tem interpretari voluit verba Pauli, et, conse-
quenter ad illam, distributionem omnium ho-
minum explicare. Nihilominus tamen in aliis
locis, prsesertim de Spirit. et htt., c, 33, fate-
tur Deum ex se velle omnes salvare, et ita ex-
ponit verba Pauh, ut supra vidimus. Dum
ergo in ahis locis indicat quosdam non salva-
ri^ quia Deus noluit salvare, imprimis verbum
ilhid noluit, pure negative et de sola negatione
efficacis vohintatis, seu electionis, intelHgen-
dum est, ita ut non sit sensus, ahquos carere
sufficienti auxiho sahitis, quia Dcus de se ab-
sohite vohierit illosnon salvare, sed sensus sit^
quia aliquos non elegil vohintate absohita, ideo
non prseparasse ilhs auxiha sahitis efficacia et
congrua; de his enim iha loca inteUigenda
sunt, cum quo stat, ut omnibus media suffi-
cientia , ex antecedente voluntate salvandi
omnes, prseparaverit.
CAPUT XIX.
UTRUM AUXILIA SUFFICIENTIA OMNIBUS HOMINIBUS
.ffiQUALITER CONFERANTUR EX PARTE DEI, YEL
UNDE EORUM VARIETAS SEU INJIQUALITAS ORIA-
TUR.
1 . QucBsti^mcula de auxilii sufficientis dis-
triiutione, et an ex parte Dei omnibus detur
cequaliter. — Diximus auxihum sufficiens om-
nihus conferri ; superest ut breviter exphce-
mus quomodo distribuatur, id est, an ex parte
Dei omnibus inoequahter detur, et unde contin-
gat, variis modis et insequahbus conferri. Lo-
quimur autem de auxiho sufficiente : nam de
comparatione iUius cum efficaci, et cur qui-
busdam detur auxihum efficax, ahis vero tan-
tum sufficiens, in hbro sequenti dicendum.
Deinde, si de solo eventu, vel de facto agere-
tur, res esset faciUima et extra controversiam,
inter eos, qui Scripturam et fidei principia ad-
mittunt, quia evidentissimum est de facto non
dari omnibus, etiam reprobis, sequalia auxiha
viii.
sufficientia, sed ahis majora, ahis miuora, ut
res ipsse mauifeste ostendunt. Dicit enim Gliri-
stus, Matth. 11 : ^S^i in Tyro et Sidone factce
essent mrtutes quce sunt factce in te, in cilicio
et cinere pcenitentiam egissent. Erat ergo auxi-
hum ihud de se sufficiens, et in Judseis fuit
tantum sufficiens, quia iUi restiterunt, et in
hoc graviter peccarunt, et tamen iUud non est
datum Tyriis nec Sidoniis, nec etiam ahis
gentibus, nec sequale, sed longe minus. Unde
etiam legimus Act. 14 et 17, Deum permisisse
gentes ingredi vias suas, et tempora prioris
ignorantise despexisse, non quia sine auxiho
sufficiente gentes rehquerit, sed quia longe
minora auxiha sufficientia eis tribuerit, quam
Judaeis, juxta id Psalm. 147 : Non fecit tali-
ter omni nationi; et Rom. 3 ; Quid ergo am-
plitis Judceo est ? aut quce utilitas circumcisio-
nis ? multum per omnem modum.
2. Respondetur quod non, et prolatur. — Post
adventum etiam Domini nostri Jesu Christi,
ejus gratia non omnibus gentibus est sequah-
ter appHcata ; ahis enim citius, ahis tardius
praedicatum est Evangehum. Et in Actis Apos-
tolorum legimus, volente Paulo ire ad unam
gentem, prohibitum esse a Spiritu Sancto, et
ad aham esse missum_, Act. 16; nunc etiam
majora gratiae auxiha dantur fidehbas Chris-
tianis, quam ohm darentur gentibus, vel Ju-
dseis, ut ex iUo 1 Timoth. 4 : Qui est Saha-
tor omnium hominum, maxime fidelium, coUi-
git eleganter Prosper, hb. 2 de Vocat. gent.,
cap. 31, aUas 10, dicens : Adjiciendo autem,
maxi^ne fidelium, ostendit esse partem generis
Jiumani, quce merito fidei divinittts inspiratce
ad summam atque ceternam salutem speciali-
lus leneficiis provehatur, in quibus verbis, de
prsedestinatis, ac subinde de efficacibus auxi-
Uis loqui videtur; tamen negari non potest
quin etiam hi, qui ex Christianis non salvan-
tur, speciahbus beneficiis prsemoveantur, Ucet
ad efiectum non perducantur ; recipiunt ergo
iUi majora auxiUa sufficientia quam infideles,
et in rigore verborum PauU, sub iUis adaptan-
tur ; qui uUerius subjungit, cap. 32 : In ipsis
quoque fidelium populis non eadem omniius,
nec paria (utique auxiUa) conferuntur; et hac
ratione, cseteris paribus, Christiani, qui dam-
nantur, ceusentur graviori judicio et condem-
natione digni, quia majoribus auxiliis restite-
runt; et inter Christianos ipsos, majori poena
sunt digni qui, pluribus auxiliis prseventi,
damnati sunt. Itaque de facto ipso, seu de au-
xiliorum sufficientmm, non solum compara-
tione efficacium, sed etiam inter se insequah_
2i
370 LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
tate, nulla est controversia. De radice autem
et causa hujus varietatis quaestio agitatur.
3. Contrarium Semipelagianorum placittm:
Dens, quantum in se est, cequalitcr providet ; ex
parte autem Jiominis provenit, quod alii majo-
ra, alii minora accipiant. — Dixerunt ergo Se-
mipelagiani Deum^ quantum in se est, omni-
bus sequaliter providere, et de se paratum esse
ad dandum omnibus sequalia auxilia sufficien-
tia ; ex parte autem hominum provenire, quod
alii majijra, alii minora recipiant, ut late re-
ferunt Prosper in epistol. ad Augustinum, et
Hilarius in aha epistol. ad eumdem Augusti-
num^ et idem Augustinus epistola 106 et d07,
et hb. de Prsedest. Sanct., cap, 1 et 2; potest-
que sententia hsec ahquo modo fundari in
verbis Sapient. 6 : PusillUm et magnum ipse
fecit, et tequaliter est illi cura de omniius;
quod maxime videtur de supernaturah provi-
dentia intehigendum ; et ratio ibi insinuatur,
quia sicut Deus sequahter est creator omnium,
ita etiam decet bonitatem ejus, ut sit seque
omnium salvator. Item, quia, ut ibidem prse-
mittitur : Non suUrahet personam cujusqiiam
Deus, id est, non est acceptor personarum
Deus, ut etiam Act. 10, et saepe in ahis locis
Scripturse dicitur; esset autem acceptio perso-
narum et irrationabihs discretio, seu electio,
si Deus hominibus, ex parte sua omnino fequa-
hbus, et in originah peccato ceque nascenti-
bus, gratise auxiha insequahter distribueret
sine uha causa vel ratione ex parte ihorum.
4. Favent Dionysius, Cyprianus et alii. —
Reprolatur Massiliensium sententia al Augus-
tino, Prospero et aliis. — Suppositio pro sensu
qucestionis. — Goncluditur proposita qucesiio. —
Secundo, videtur huic sententise muhum fave-
re Dionysius, cap. 9 de Ccelest. Hierarch., ubi
non ex parte Dei, sed ex parte hominum oriri
sentit, quod quidam magis, ahi minus a Deo il-
himinantur: /^^«(inquit) lucis participatio pro
suscipientium meritis varia fit, scilicet, parva
vel magna, ohscura vel lucida, cum tamenradius
ille divinus, unus ac simplex sit, eodemque mo-
do se haieat super omnia semper explicitus. Item
Cyprianus, epist. 59, ahas hb. 3, epist. 8, sic
ait : Fsse apud omnes, sive infantes, sive ma-
jores natu, unam divi?ii muneris cequalitatem,
declarat noUs divincB Scripturce fides ; et in-
fra: Sed illic cequalitas divina et spiritualis
expritnitur, quod pares et cequales sint omnes
homines, quando a Deo semel facti sunt ; et in-
fra : Cum Spiritus Sanctus non de mensura,
scd de pietate atque indulgentia paterna cequa-
lis ornniius prcebeatur ; ncwi Deus, ut perso^
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
naj/i non accipit , sic neque cetatem., cum se
omnibus ad ccelestis regni cotisecutionem cequa-
litate lilrata prceleat patrem ; et epist. 76 ad
Maguum, p. 2, ahashb. A, epist. 7 : Si dies
(inquit) omnihus cequaliter nascitur, et si sol
s^iper omnes pari et cequali luce diffundltur ,
quanto magis Christus sol et dies verus in Ec-
clesia sua lumen ceternce vitcepari cequalitate
largitur. Et infra inducit exemplum manna,
quod ab omnibus aquahter cohigi poterat,
sic enim ait : Spiritualis gratice munus sine
amtorum discretione, seti acceptiotie persona-
rum, super omnem Dei populum cequaliter ef-
fundi. Denique D. Augustinus, in id Psalm.
45 : Deus in medio ejus non commovehitur,
ait : Quid est, Deus in medio ejus ? hoc signi-
ficat, quod ceqmi^s est omnihus Deus , et perso-
nas non accipit : quomodo enim illud, quod in
medio est, paria hahet spatia ad omnes fines,
ita Deus medius esse dicitur cepcaliter omnih^cs
consulens. Nihilominus haec Massihensium sen-
tentia ab Augustino, Prospero et ahis Patri-
bus et Concihis reprobata est, ut in fide erro-
nea ; quia vero in ea muha continentur quse
non seque falsa, vel etiam non omnia falsa
sunt , ergo per partes oportet iha discernere,
et pretiosum a vih, seu veritatem ab errore
separare. Primo ergo supponimus, quod dic-
tum jam est, Deum omnibus hominibus lap-
sis_, nuho excepto, ex parte sua sufficientem
gratiam ofierre, paratumque esse ad dandum
omnibus auxihum supernaturale sufficiens, et
ihuminandum omnes, si ipsi gratiae Dei obi-
cem non posuerint. Hoc late probatum est in
superioribus, et denuo id convincunt testimo-
nia Patrum proxime ahegata ; in hoc ergo uon
errabant Semipelagiani, nec ihis in hoc Au-
gustinus contradixit, ut ex dictis in superio-
ribus constat. Secundo, nihilominus dicen-
dum est rationem varietatis et insequahtatis
hujus sufficientis auxihi in diversis tempori-
bus, locis, seu nationibus, aut personis, non
posse ex parte hominum, seu ex hbero arbi-
trio sufficienter assignari.
5. Traduntur ha; assertiones a Prospero. —
Et confirmantuf . — Has suas assertiones (in-
terponendo aham veluti hujus fundamentum),
tanquam certissimas definitioues, tradit Pros-
per, hb. 2 de Vocat. gent., cap. 30, ahas 10,
dicens : Commendamus ut, cum de gratia pro-
funditate et altitudine disputatur, trihus illis
saluherrimis et veracissimis definitionihus si-
mus intenti, quarum prima profitetur ceternum
et proprium esse divince voluntatis, ut omnes
homines salvos fieri velit, et in agnitionem veri-
CAP. XIX. UTRUM AUXILIA SUFFICIENTIA OMNIBUS HOMINIBUS, ETC.
tatis venire. Alia siinul pr(sdicat omnem ko-
minem, qui salmis fit, qtdque in agnitionem
veritatis venit, Dei auxilio juvari ac regi, ^it-
que in fide quceper dilectio7iem operatur ferma-
neat, custodiri. Tertia vero temperanter et so-
irie protestatur, non omnium voluntatum Dei
comprehendi posse rationem, et multas divino-
rum operum causas ah Jmmana intelligentia
esse suiductas, ut cum in temporibus et natio-
nibus, in familiis, iii parvulis, in nondum na-
tis et genitis, quwdam aut varie, aui insigniter
gesta esse noscuntur, non ambigamus ea ex illis
esse quce justus et misericors Deus in lioc tran-
situro scECulo noluit sciri. Deinde, postquam
cap. 31 primam propositionem modo a nobis
snpra explicato confu-mavit, in 32 confirmat
suam tertiam, et nostram secundam assertio-
nem, tum ex effectibus, quia etiam in fideli-
bus populis ?ion omnihus paria ePsimilia con-
feruntur auxilia , et ante omnia meritorum
pondera, dissimillima divinorum menswa est
munerum, quse varietas non potest nisi in libe-
ram Dei voluutatem referri ; tum ratione, quia
non possumus Jianc diversitatem graduum cau-
sis aptare^ meritorum, cum totius honi meriti
principalis causa sit gratia, de cujus opihus
sumitur, quidquid in singulis probahile repe-
ritiir ?
6. Distinguuntur aliquot modi inceqtialita-
tis graiice sufficientis. — JSemipelagianorum
error. — Ut autem distinctius veritas hsec
declaretur et confirmetur,, possumus non-
nullos hujus insequalitatis et varietatis suffi-
cientis gratise modos distinguere, et in sin-
gulis, quid in solam divinam voluntatem,
quid vero in humanam referri possit, agnos-
cere. Potest autem hsec varietas spectari, vel
inter singulares personas, vel in ipso humano
genere in diversis temporibus, seu setatibus
Ecclesise, vel in diversis mundi partibus et
provinciis, ineodem tempore et statuEcclesise.
Primo ergo inter personas invenitur insequa-
litas, quia ad quosdam divina iUuminatio su-
pernaturalis, et interna vocatio proxima ad fi-
dem nunquam pertingit, nec per auditum, nec
per inspirationem internam ; ad ahos autem
pervenit, et actu confertur. Utrumque mem-
brum per se satis patet, experientiaque com-
probatur, et in superioribus auctoritate confir-
matum est; hujus ergo discriminis ratio, in his
qui tale auxiUum non recipiunt, ex parte il-
lorum reddenda est, tum quia est defectus rei
maxime necessarise ad sakitem, qui non a Deo,
sed ab homine provenit primario ; tum quia
est poena qusedam,, quae supponit in homine
371
culpam ; tum denique quia non est contra
gratiam Dei, sed in favorem ejus, ut osten-
datur de se omnibus communicari. Et hoc
etiam in superioribus late probatum est. In
ahis vero quibus tale auxilium actu confertur,
prima ratio non ex illis, sed ex Deo sumenda
est, et ita in utrisque completur sententia Do-
mini , dicentis : Perditio tua ex te , tantim-
modo in me auxilium tuum, et in lioc impri-
mis errarunt Semipelagiani, qui non minus
causam recipiendi a Deo primum auxilium
gratioe ponebant iu bono usu liberi arbitrii,
quam carentia^ illius in malo usu ; decepti
vero sunt, quia homo per se sufficit ad ponen-
dum obstacuhim auxilio Dei, non tamen ad
promerendum illud. Imo, instatu naturffl lap-
sse, ratione peccati originalis illud demeretur,
quantum est de se, et ideo quando illi datur,
gratis et ex solo Christi merito confertur, quod
iion sohim de primo auxilio efficaci, sed etiam
de sufficiente intelligendum est, ut jam di-
cam.
7. Differunt auxilium sufficiens et efficax.
— Potest enim ulterius hsec iucequalitas in-
ter singulares personas inveniri, etiam in his
qui supernaturale auxilium sufficiens actu re-
cipiunt ; nam quidam per illum tantum reci-
piunt posse, alii recipiunt etiam velle, ut Au-
gustinus frequenter loquitur. Quod discrimen
non est, per se loquendo , inter auxilia suffi-
cientia, de quibus nuuc tractamus, sed est in-
ter auxilium sufficiens et efficax; nam auxi-
lium, quod dat posse, est tantum sufficiens;
aliud autem, dans velle, est efficax. Regulari-
ter autem credibile est, illud, quod est efficax,
etiam in ratione sufficientis esse majus; an ve-
ro semper necessarium sit, postea videbimus.
In his ergo in quibus auxilium est efficax ,
causa prima et principalis est voluntas divina :
quomodo autem id etiam ex libero arbitrio
pendeat, in libro sequenti tractandum est ; de
aliis vero in quibus est tantum sufficiens, duo
distinguenda sunt, unum est, habere tale au-
xilium; aliud est, quod sit tantum sufficiens;
hoc posterius habet rationem ex parte ipsius
hominis nolentis uti taU auxilio , ex parte au-
tem Dei non ha! et propriam causam per se et
positivam, sed tantum permissivam, quia non
vult dare majus vel congruentius auxiliura,
quod pro sua voluntate, sine ulla peculiari
causa ex parte hominis, facere potest ; non fa-
cit autem Deus ut illud auxihum sufficiens,
quod de facto prtestat, sit inefficax, sed hoc
facit homo, ut late in superioribus ostensum
est.
372
LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^ SUFFICIENTE ET EFFICACI.
8. At vero illud prius, scilicet, habere seu
reripere tale auxilium (loquendo de tota serie
auxiliorum sufficientium, illaque ad primum
reducendo), non liabet causam ex parte bomi-
nis, sed sohim ex parte Dei et Cliristi, quia
illud auxihum, etiamsi sit tantum sufficiens,
est vera gratia prima, et ideo nullum meri-
tum vel rationem habere potest ex parte ho-
minis, ut contra Massihenses ssepissime Au-
gustinus argumentatur, urgens ilhid Rom. H:
^S'* autem gratia, non ex operihus, alioqui gra-
tia jam non est gratia. Hoc enim non minus
procedit de auxiho sufficienti quam de effi-
caci, quia auxihum praeveniens est vera gru-
tia, etiamsi ihi resisti possit, et interdum re-
sistatur, ac proinde sit tantum sufficicns, ut
aperte cohigitur ex Conciho Trident. et Seno-
nens.j locis supra citatis. Quapropter, etiamsi
comparatio fiat inter duos, quorum unus nec
proxime vocatus fuit ad fidem, ahus vero vo-
catus fuit, sed non consensit, nihilominus dici
non potest hunc fuisse alteri prselatum in tah
vocatione, propter merita sua, vel propter
ahquam bonitatem in ipso iuventam, magis
quam in aho ; sed ratio tota in Dei vohmta-
tem remittenda est. Nam hcet fieri possit ut
is qui vocatur, sit minus mahis qnam ahus,
et ideo ratio ahqua sumi posse videatur ad
eum modum quo Paulus dixit 1 Tim. 1 : Mi-
sericordiam consecutus sum, quia ignorans feci,
sicque peccatum ex ignorantia dicatur remis-
sibihus esse quam peccatum ex mahtia : nihi-
lominus heec ratio non est proprie motiva, nec
causa tahs gratiEe, sed tantum minus impe-
diens : nec est generahs, nec propria, nam
Deus interdum vocat duriorem, et non eum
qui minus peccavit, et interdum utrumque,
ahquando neutrum ; ergo signum est hsec fa-
cere secundum consilium voluntatis suse, per
ahissimas suse providentiae rationes, quas hu-
mana fragilitas investigare non potest, nec
debet. Unde, si ahquando potius vocat eum
qui ex ignorantia peccavit, quam eum qui ex
mahtia , etiam id facit propter suam bonita-
tcm et gratiam, non propter meritum homi-
num; etpreeterea, quod ille, cui miseretur, mi-
nus antea peccaverit, etiam provenit ex prio-
ribus rationibus providentiae suae , quibus res
ita disposuit, ut ille minora saltem impedi-
menta gratiae apponeret, atque ita non tantum
boua, sed etiam quod mala minora vel pau-
ciora sint, divinse providentiae et voluntati
merito tribuitur, quae omnia, quatenus ad fi-
nem supernaturalem ordinantur, ad divinam
preedestinationem et gratiam ahquo modo
pertiuent, et ita saepe de his effectibus loquitur
Augustinus, ut in superioribus ahegatum est.
9. Varieias i^iter singulares personas qui
midla auxllia sufficientia recipiunt , et per
illa ad salute^n non perveniunt , unde sit. —
Tertio, adhuc inter singulares personas, qui
muha auxilia siifiicientia recipiuut, et peril-
la ad salutem non perveniunt, invenitur in-
finita varietas. Nam quidam recipiunt il-
la auxiha toto tempore vitae , ahi tardius ,
ahi in fine vitae : et quidam phn^a et ma-
jora _, ahi minora et pauciora ; quidam per
iUa nunquam justitiam consequuntur, ahi in-
terdum perveniunt ad iham; quidam brevi
tempore, alii diuturno, hcet tandem non per-
severent. In hac ergo varietate, aliter de primo
auxiho , ahter de subsequentibus dicendum
est. Nam, quoad primum, certum est in utro-
que homine initium tahum auxiliorum. quod
unicuique datur, sive parvum sive magnum
sit, esse ex sola gratia et misericordia Dei, ut
contra Semipelagianos Conciha definiunt, et
jam saepe dictum est ; unde fit varietatem quse
iu primo auxilio invenitur (uam uni datur
majus, alteri minus) non esse ex diversitate
meritorum ipsoium homiuum , sed ex volun-
tate Dei ; nam, si neuter iUorum meretur suam
gratiam , multo minus potest uuus mereri
quod majorem accipiat quam ahus. At vero,
in posterioribus auxihis, potest iUa varietas
oriri ex dispositione recipientium, non natu-
ralem , sed per cooperationem cum primo
auxiho : sic enim potest homo operans per
fidem , ahquo modo sequentia auxUia mereri,
ut saepe dictum est.
10. Deus scppe dat multo majora, sine ulla
dispositione, et cur. — Nihilomiuus tamen hsec
ratio hujus varietatis nec adsequata est, nec
prima. Dico non esse adaequatam, quia non
semper Deus dat sequentia auxiha juxta men-
suram dispositionis, sed saepe majora. Nam hcet
verisimile sit nemini negari auxilium ad quod
per prius auxihum se dispouat, nihilominus
saepe dat multo majora , et sine uUa disposi-
tione, vel non obstante contraria dispositione;
quia sicut iUud prius est aliqualis justitiae, ita
hoc est misericordiae, et ad ostensionem divi-
nae gratiae fit. Dixi etiam non esse iUam pri-
mam causam hujus varietatis, quia in eo qui
melius utitur primo auxiho , ut impetret se-
cundum, iUud primum non solum est sufS.-
ciens, sed etiam efficax, et hoc ipsum prove-
nit ex ahiori et occultiori gratia Dei , et mera
gratuita, atque ita tota causa tandem refundi-
tur in Deum.
CAP. XIX. UTRUM AUXILIA. SUFFICIENTIA OMNIBUS HOMINIBUS, ETC.
373
i i . Ohjectio ex Scriptura. — Retorqiietur . — ■
Coiitra totam autem hanc doctrinam solet ob-
jici verbum Christi Domini, Matth. 25^ ubi,
proponens parabolam talentorum, ait homi-
nem ilkim peregre euntem distribuisse talenta
unicuique^ secundum propriam virtutem, qua-
si per propriam virtutem, propria dispositio
et meritum, et per talenta^ prima gratiae auxi-
Ha et semina significentur. Verumtamen neu-
trum horum est necessariumj, nam multi Pa-
tres per talenta non inteUigunt gratiam sanc-
tificantem, neque auxiha ad illam spectantia,
sed vel gratias gratis datas, ut Anastasius Nys-
senus, q. 84 in sacram Scripturam, vel diversa
Ecclesiee officia et ministeria, ut Chrysosto-
mus, Hom. 51 Imperf., vel munus prsedicaudi
Evaugelium, cum majori vel minori talento,
seu cum pkiribus aut paucioribus donis, tam
naturae quam gratice, coUatum. Unde quod ad-
ditur, secundjim propriam virtutem, non opor-
tet inteUigi secundum proprium meritum, vel
dispositionem, sed secundum propriam capa-
citatem ; nam kcet dona vel ministeria gratia
non debeantur naturae, uiliilominus in distri-
buendis ilks, prsesertim quando ad publica
ministeria ordinantur^ Deus ordinarie ratio-
nem habet naturse et ingenii, seu conditionis
naturaks uniuscnjusque ; hoc enim ad sua-
vem providentiam spectat, et non est contra
rationem gratiae, et ideo frequentius servatur,
kcet interdum, ad ostensionem virtutis susej
instrumentis de se ineptis ad sua opera Deus
utatur.
i 2 . J. liorum facilior solutio . — A ddittir alia
ab auctore. — Aki denique facikus se expediunt
dicentes, non oportere singulas particulas et
verba parabolae accommodare, atque ita illa
interposita fuisse a Christo Domino^ quia ita
solet ab hominibus fieri, non quia Deus, in
suis donis gratice conferendis, semper modum
illum observet. Addo ukimo, quamvis sub
iUis talentis dona gratise sanctificantis com-
prehendamus, et per propriam virtutem dis-
positionem uniuscujusque inteUigamus, non
oportere inteUigi de dispositione ad primum
gratise auxilium, nec de dispositione quse pro-
pria virtute hominis fiat; non enim dicitur
propria virtus, sola iUa quaj propriis viribus
acquisita est, sed etiam iUa quse ex dono Dei
propria recipientis facta sunt ; prius enim
quam homo iUe sua bona traderet servis suis,
voeavit iUos, et fecit illos suos, per quod rec-
te inteUigimus sermonem esse de hominibus
jam vocatis ad Ecclesiam, et per fidem Christi
servis effectis, per quam etiam diversimode
ad dona gratise recipienda disponi potuerunt ;
ita exponit D. Thomas 2. % quaest. 24, art. 3,
ad i.
i3. Consideratur varietas auxilior^m juxta
cetates mundi et status 'Ecclesicc. — Quarto, po-
test haec varietas auxikorum considerari in di-
versis mundi Betatibus, et prsesertim in tribus
statibus Ecclesise, scUicet legis naturaks,
scriptae et evangekcse. In quibus certissimum
est longe diversam fuisse gratiae mensuram ;
nam in tempore legis naturaks, adeo erat rara
fides, et vocatio ad iUam, ut non dubitaverit
Paulus vocare iUa tempora ignorantise, quge
despexit Deus, diraittens omnes gentes ingredi
vias suas, Act. i4 et 17. Earademque gratige
steriUtatem quoa in gentibus fuit, in epist. ad
Rom., late describit Prosper, lib. 2 de Vo-
cat. gent., cap. 23, et iuter aka dicit, tiLnc
fuisse parcius et occultius commwiicatam. At
vero de Judajis jam ostendimus majorem fuis-
se iUis concessam ; tamen in iUa eadem lege
scripta, fuit muUo abundantior gratia pro
tempore legis novee proraissa, Jerem. 31 : Daho
legem meam in nisceribus eorum ; et Ezechiel.
il : Dalu eis cor unum, et spiritum meum ; et
cap. 33 : Suscitaio super eos pastorem ; et cap.
36: Spiritum meim ponam in medio vestri;
Isai. 54 : Ponam universos filios tuos doctos a
Domino ; et cap. 55 : Omnes siiientes, venite
ad aquas, et infinita simika, quse tempore le-
gis novse esse impleta ostendit Christus, Joan.
6, et saepe in Evangeko , et Apostok passim
in Actibus, et in suis epistoks. Certum est au-
tem hanc varietatem non esse ortam ex homi-
nibus : Non enim ex operibusjustitice quce feci-
mus nos, sed secundum misericordiam suam
salvos nos fecit.
14. Duo consideranda in illa varietate. —
Ratio ergo tota iUius varietatis ex divina vo-
luntate pendet. Duo autem possunt in iUa va-
rietate considerari ; unum est coUatio cujus-
cumque gratise, sive majoris, sivi! miuoris, et
hoc semper fit ex kberak misericordia Dei per
Christum; akud est ejus gratia^ varietas, seu
ineequaktas, in qua du.ie sunt partes, scikcet,
steriktas et abundantia gratise. Et kcet utra-
que fuerit ex divina vohmtate, diverso tamen
modo; nam steriktas seu parvitas gratise per-
tinet ad rigorem, et ideo fundamentum habuit
seraper in originali peccato, additis muUis
personakbus, ut Paulus expendit Rom. 2 ; prae-
ter autem rationem suppkcii, fuit etiam medi-
cinaks poena respectu totius generis humaui,
ut suam indigentiam magis agnosceret, et
Christi gratiam et incarnationem magis sesti-
374 LIB. IV. DE AUXILIO GRATL^
maret. Atqiie eisdem rationibus^ ob quas lu-
carnatio Verbi divini tanto tempore dilata est,
minor fuit in proeteritis generationibus gratise
communicatio^ et major csecitatis hominum
permissio. Unde est illud Pauli Rom. 11 : Co7i-
clusit Deus omnia in incrediilitate, ut omnium
misereatur ; et ad Galat. 3 : Conclusit Scrip-
tura omnia sub peccato, ut promissio ex fi-
de Jesu Christi daretiir credeniilus ; quod suc-
cessu temporum factum est, nam post anti-
quiora tempora copiosior gratia Judeeis data
est^ non propter ipsorum meritum^ sed pro-
pter Christum, et in ipsius gloriam, et ex gra-
tuita electione Dei^ ut in epist. ad Rom. late
Pauhis ostendit. Tandem vero, in tempus le-
gis novcBj abundantia gratise reservata est,
propter cjusdem Christi prsesentiam, ut in fine
tractatus de legibus late diximus; atque ita
omnis gratia, ejusque abundantia respectu
communitatis generis humani^ non habet
aham radicem et causam^ prteter voluntatem
Dei et Christi meritum.
15. Consideratio liujus veritatis ultima. —
Ultimo, considerari potest haec varietas suffi-
cientium auxihorum in diversis orbis provin-
ciis et nationibus, quse maxime cernitur tem-
pore legis evangehcce. Nam certum est natio-
nes ihaSj quibus Evangehum preedicatum est^
majora sufficientis gratise auxiha recepisse^
quam eas quce hoc benehcio caruerunt. Vide-
mus autem Evangelium quibusdam esse citius
preedicatum quam ahis^ adeo ut usque ad nos-
tra tempora a vastissimis gentibus fuerit igno-
ratum, et nondum ad omnes pervenerit. Quod
autem non sine speciah et occulta Dei provi-
dentia;, haec et simiha eveniant, ostensum no-
bis est variis exemphs. Nam imprimis Paulus,
Rom. l, dicit se proposuisse ire ad prcedican-
dum Romanis, et prohibitum esse usque tunc,
quod muhi Patres de prohibitione per Spiri-
tum Sanctum intehigunt, Chrysostomus, Gre-
gorius, Ambrosius_, Anselmus et ahi; item
Act. 16, ubi Pauhis et Timotheus prius vetiti
sunt a Spiritu Sancto loqui vcrbum Dei in
Asia; et postea, cum tenlarent ire in Bithy-
niam, non permisit^eos Spiritus Sanctus, et
postea per visionem admonitus est Pauhis
transire in Macedoniam ; et cap. 18, simihter
per visionem pra3cepit ilh Dominus : Loquere,
et ne taceas, etc._, populus enim, mihi est multus
in liac civitate.
16. Hujus autem varietatis et providentise
divinae Semipelagiani conabantur rationem
reddere ex operibus hominum a Deo preevisis :
Nam quibusdam aiebaut prtjedicatum esse quia
SLTFICIENTE ET EFFICACI.
credituri erant, ahis negatum esse^ quia non
erant credituri ; unde quia rationem reddere
non poterant ex operibus ahquando futuris,
iham sumebant ex preescientia operum sub
conditione futurorum, ut referunt Prosper et
Hilarius in epistohs ad Augustinum, et in
suum favorem eumdem Augustinum aUega-
bant, quia in Epistola 49, qusest. 2, de toto
tempore praidicationis evangehcse, dixit vo-
hiisse Christim hominibus apparere, et prcs-
dicare doctrinam suam, guando scieiat, et uH
sciebat esse qiii in eum fuerant credituri. Nec
videtur heec sententia ahena a sensu Patrum,
nam Gregorius, hom. 12 in Ezech., docet in-
terdum Deum prohibere verbum suum ahcubi
prcedicari propter auditorum mahtiam, qui
verbum cum fructu non suscipient, et addu-
cit id Act. 22j ubi Pauhis refert sibi esse a
Domino dictum : Exi velociter ex Jerusalem,
quoniam non recipient testimo7iium tuum de
me. Et homil. 4 in EvangeL, eamdem ratio-
nem reddit ex preescientia Dei, vetuisse nimi-
rum prsedicare tunc Paulum in Asia, ne gra-
vius de contempta praedicatione judicarcntur;
preevidebat ergo Deus ihos, qui tunc in Asia
erant, non fuisse credituros, et ideo Apostolos
et socios ihuc ire uoluit. Eamdem rationem
tradit Chrysostomus, hom. 65 in Matth., et
Beda, verba Grogorii usurpans, Act. 16, et
expresse fficumenius : In Asia (inquit) et Bi-
thynia vetat Spiritus ne terhum disseminent
Apostolum, prcescivit enim hceresim eorum, qui
spioitiom impugnarent, dominaturam illis, qui
iU degerent.
17. Refertur prcedictoe narietatis ratio in
voluntatem Dei. — Nihilominus dicendum est,
simphciter et absolute loquendo, non posse
rationem primariam et proximam adsequatam
hujus varietatis ex hbero arbitrio hominum
sumi, sed esse occuhissimam, et ex diviua
voluntate et preedestinatione pendere. Unde
Augustinus , hb. octoginta trium Qusestio-
num, qusest. 68, circa finem : Hcec (inquit)
vocatio, qu(e sive in singulis hominihus, sive in
populis, sive in genere ipso Jiumano per tem-
porutn opportunitates operatur, et proftmdce
ordinationis est ; et hbro de Dono persever.,
cap. 14, iu divinam praadestinationem id re-
fert, et contra Semipelagianos id convincit ex
iho ftlatth. 11 : Vce tiM, Corozain, etc. ; nam
ibi preedicatum cst Evangehum, et faeta sunt
signa in populis non credituris, et negata sunt
Tyriis et Sidoniis, qui credituri essent, si ta-
ha verba audiissent, et signa conspexissent.
Idemque latissime tradit Prosper in ep. ad Ruf-
CAP. XIX, UTRUM AUXILIA SUFFICIENTIA OMNIBUS HOMINIBUS, ETC.
375
finiim, iibi inter alia ponderat, in initio evan-
gelicse praedicationis , non potuisse ire Apos-
tolos ad prsedicandum _, nisi quo Spiritus Dei
ire voluisset, et quasdam gentes suo tempore
ccepisse gratise Dei esse participes, alias nul-
lum adliuc odorem boni istius attigisse; to-
tumque refert in voluntatem Dei^, cui liumanee
non possunt obsistere voluntates. Nam quod
istis praedicetur Evangelium . non potest eorum
bonis moribus tribui, cum bonos et pios mores
non conferat nisi gratia ; nec, quod illis non
preedicetur^, potest ex pravis eorum moribus
nasci, cum nulli sunt tam feri mores, quos
non facile possit gratia mutare, si velit ; et
libro 2 de Vocat. gent., cap. 9 et sequentibus,
alias cap. 3, eamdem gratite insequalitatem
mirabiliter expendens, concludit : Quce causce
itaque sint Jiarum sul eadem gratia dissimili-
tzidinum, quceve rationes, sanctis Scripturis
non loquentihis , quis loquetur ? et cum in eis
scieniia Pauli ApostoU a disputatione transeat
in stuporem, cujus erit tanta proBstmiptio, qui
Jicec disserendo existimet aperienda , polius
quam silentio miranda ?
48. Con/irmatur ratione. — Declaratur. —
Ratio vero est, quia, ex diversis operibus li-
beri arbitrii bonis , aut pravis , non potest
prima ratio bujus varietatis assignari, et licet
interdum possit aliqua proxiraa inveniri, non
potest esse adeequata, nec prima. Declaratur
bsec ratio, quse est fundamentalis in bac ma-
teria. Nam imprimis, quod Semipelagiani di-
cebant quibusdam esse negatam vel dilatam
praedicationem Evangelii, quia sub conditione
prsevisum est quod, licet prsedicaretur , non
crederent_, quatenus sentiebant illam esse pce-
nam incredulitatis illo modo futurse, valde
errabant, et ssepe arguuntur ab Augustino,
quia Deus non punit peccata quae futura non
sunt, etiamsi essent futura, si hoc vel illud
accideret ; quia hsec simpliciter nihil sunt ;
quod autem nihil est, non dignum poena ,
imo interdum est miseratione dignum, et ita
inter gratise beneficia computatur : Raptus est
ne malitia mutaret inteUectum ejus, Sap. ^, ut
expendunt Augustinus, epist. 107, et Prosper,
hb. de Ingratis, c. 32; unde ex hoc ipso testi-
monio reprobatur sufficienter illa sententia,
quse asserebat Deum punire privatione gratise
suee illa peccata, quoe commissurus quis esset
si viveret, vel si Evangelium ei prsedicaretur,
ut notavit Augustinus epist. 105_, et de Gor-
rept. et grat., cap. 8, et de Prsedest. Sanct.,
cap. 14 ; nihilominus tamen, seclusa ratione
poenae, velmeriti, seepe verum habetillaratio.
quod Deus prohibet ahcui genti aliquo tem-
pore prsedicari Evangehum, quia tunc non
erant credituri ; non tamen in poenam infide-
Htatis quffi fuisset futura, sed potius ex mise-
ricordia, ne contemnendo fidem, majoris poe-
nse rei fierent, ut Gregorius et Beda dixerunt.
Hsec vero ratio, hcet sit ahquando vera, non
est adsequata, quia interdum praidicatur fides
etiam his, qui pejores ea occasione futuri sunt,
quorum in hoc Deus noluit misereri, et ita
tandem in secretum divinse voluntatis revol-
vimur. Similiter seepe prohibetur ahquibus
praedicari, propter eorum peccata, quse im-
pedimentum illatura sunt fidei, et iu poenam,
non infidehtatis quae futura esset, si prsedica-
retur eis Evangehum, sed peccatorum qua? jam
a tali gente commissa cernimtur, nam hcet
Deus posset eorum misereri, et per abimdan-
tem gratiam illorum mentes commutare, justo
et occulto judicio non vult.
19. E contra jttbet Deus alicuM prcedicari
Evangelium, prcevidens quod illic sint multi
credituri. — Proiaiur ex Scriptura. — E con-
trario vero soepe Deus jubet ahcubi prsedicarl
Evangehum, prsevidens ilUc esse multos cre-
dituros, ut aperte dicitur Act 28, ibi : Populus
enim oyiiJii multus est in hac civitate. Tunc ve-
ro nec talis prsedicatio est propter bona meri-
ta in ihis gentibus inventa ante fidem, quia
nuUa taha esse possunt, ut supra late proba-
tum est, et optime ostendit Prosper, dicta
epist. ad Ruffinum, et Augustinus, dicto hb.
de Preedest. Sanct. ; nec etiam propter meri-
tum futurse fidei, quia, ut prssvisa tantum sub
conditione, nullam habet rationem meriti, ut
dictum est ; ut futura autem absohite est efifec-
tus ipsius prsedicationis et auxilii, et ideo non
potest esse meritum ejus ; fides ergo, quse tunc
futura esse prsevidetur, ut efTectus gratise prse-
videtur, et propter illara tanquam propter fi-
nem a Deo intentum tale auxihum confertur.
Et in hoc sensu illa ratio reddi potest ali-
quando ut causa proxima in illo genere talis
beneficii, non tamen potest esse ratio adsequa-
ta, quia soepe Deus prsevidet gentem creditu-
ram, si ei prsedicetur fides, et tamen ad illam
prsedicatores non mittit, sicut in Tyriis et Si-
doniis vidimus. Quapropter nec illa potest esse
ratio prima, sed recurrendum est ad divinam
voluntatem, quae ita voluit gratise suse dona
distribuere, et in hoc sensu approbavit illam
rationem, et explicuit quod contra Porphy-
rium scripserat Augustinus, lib. de Prsedest.
Sanct., cap. 9. Addi etiam potest ex eodem
Augustino, hb. de Douo persev., cap. 9, tunc
376 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI^
maxime eis prsedicari Evangelium qui praevi-
dentur credituri, quando illi sunt prfedesti-
nati, et ad salutem electi : nam propter elec-
tos maxime Deus suam gratiam communicat.
Unde fieri potest ut propter paucos electos
praedicetur Evangelium, ubi plures sunt re-
pugnaturi, et tunc occasione electorum, qui-
bus datur auxilium efEcax, datur reliquis au-
dientibus auxilium sufEciens. Et ad hunc mo-
dum^, ex liac radice, adsequata ratio redditur
hujus mirabilis varietatis providentise divinee,
quantum in hac vita, juxta divinam Scriptu-
ram, conjectare possumus.
20, Respondeiur argtmeniis MassUiensmm.
— Argmienio primo. — Argimento secundo.
— Ad argumenta ergo Massiliensium respon-
deo. Ad primum dicitur, verbailla Sapieutis :
JEqiialiier est illi cura de omnihus, solum si-
gnificare sequalitatem in universalitate, quia
omnium rerum, nulla excepta, habet provi-
dentiam Deus , et in hoc est qusedam eequa-
litas, quia sive sint res magnae, sive minimae,
omnium in particulari et in individuo habet
providentiam. Nihilominus tamen^ quoad ef-
fectus providentise, et modos ejus, est varie-
tas in divina providentia, vel juxta Dei arbi-
triumj vel secundum proportionem et uni-
cuique convenientem rationem, et hoc modo
dixit Paulus 1 Corinth. 9 : Numqioid de hobus
cura est Deo ? non quia nulla sit, sed quia non
tahs qualem habet de hominibus , vel de prse-
dicatoribus evangehcis , de quibus Paulus ibi
tractabat. Deindedicimus sermonem Sapientis
ibi esse de justitia in retribuendis poenis:
dixerat enim quod potentes poienter tormenta
patientur, et ideo adduxit rationem, quod
Deus non accipit persouas^ et quod pusillum
et magnum ipse facit, quia in negotio justitiee
sequitatem servat, atque ita aequaUtatem etiam
servat, utique justitise. At vero in negotio
gratise, non oportet ut servet cequahtatem ,
quia non ut judeXj sed ut Dominus absolutus
illam confert : et ita, licet majorem vel mi-
norem tribuat, non accipit personam , ncc te-
netur, quos aequaUter creavit, sequaliter gra-
tificare, quia sunt beneficia diversorum ordi-
num, quanquam etiam in ipso ordine natura^
plura etiam beneficia quibusdam conferat
quam aliis, solum quia vult, velquia ita voluit
causas universi disponere. Et hoc est quod
Paulus dixit Roman. 9, esse in potestate fi-
guli, ex eadem massa facere unum vas in ho-
norem, et aUud in aUum inferioremusum. Ad
secundum, respondemu'^ testimonia illa Sanc-
torum intelligenda esse juxta priorem mo-
SUFFICIENTE ET EFFICACI.
dum 8equaUtatis,'qua Deus ex se nemini gra-
tiam suam negat , et omnibus illam oflfert
sequaUter, id est, nuUo excepto, seu ffiqualiter,
quantum ad gradum sufficientise ; iu latitudi-
ne autem illius non negant dare iUam copio-
siorem in majori, vel minori, secundum con-
silium voluntatis suee , et dividens singulis
prout vult.
CAPUT XX.
DE GONCORDIA LIBEM ARBITRII CUM NECESSITATE
SUFFICIENTIS AUXILII PR^VENIENTIS.
Hic est veluti scopus totius disputationis hu-
jus libri, et ideo^ licet resolutio puncti, in hoc
titulo propositi, ex discursu totius libri ma-
nifesta sit^ utile nihilominus erit eam breviter
proponere, et totius libri doctrinam veluti in
summam coUigere. Libertas ergo arbitrii duas
includit partes, seu potestates, ut supra dixi,
scilicet potestatem agendi, et potestatem non
agendi, seu oppositum faciendi. Unde duo re-
pugnare videntur usui libertatis, videlicet im-
potentia actum faciendi, et necessitas facien-
di, seu, quod idem est, impotentia suspenden-
di actum, vel faciendi alium repugnantem. In
prsesenti ergo nulla est difficultas de concor-
dia auxilii sufficientis cum libertate arbitrii ex
ea parte qua requirit potestatem non agendi,
quoniam hanc ipsam requirit auxilium suffi-
ciens, quatenus tantum seu preecise est suffi-
ciens; quia illud dicitur auxilium sufficienSj
quod, licet det posse, in re non dat agere, aut
velle , nec per se postulat ut illud det infalli-
biliter, et ideo optime componitur auxilium
sufficiens, non solum cum potestate non agen-
di, sed etiam cum ipsa carentia actionis. Ex
Jioc ergo capite non est in praesenti difficultas,
sed illa pertiuet ad auxilium efiicax, et in li-
bro sequenti tractabitur. Difficultas ergo prce-
sens est de concordia suflicientis auxilii cum
libertate arbitrii, ex ea parte qua potestatem
faciendi requirit.
1 . Disculitur punctum difficultatis circa au-
ccilium sufficiens. — Ad difficultatem ergo ex-
plicandam, oportet ulterius advertere, aliud
esse loqui de efficacitate auxilii suffioientis,
quam de se, seu in actu primo habet;, aliud de
uecessitate talis auxilii. Nam tale auxilium,
ratione suse efficacitatis, tantum abest ut re-
pugnet libertati, ut potius compleat illam, si
alioqui tale auxilium necessarium sit ad ope-
raudum, ut ipsa ratio sulfi^ientis auxilii iuclu-
dit, et uomeu indicat. Dicitur euim auxilium
CAP. XX. DE CONCORDIA LTBERI
sufEciens, quod dat posse : nam si supponat
posse, solum dabit facilius posse^ et ita jam
non erit tantum sufficiens, sed abundans, sicut
habitus acquisitus non est tantum auxilium
sufficiens, sed plus quam sufficiens, et augens
virtutem agendi, alias sufficientem. Auxilium
autem gratise^ quod~prsecise dicitur sufficiens,
non supponit sufficientem potestatem^ sed dat
illam^ et ideo merito dicitur complere liber-
tatem arbitrii, ex ea parte qua libertas potes-
tatem agendi requirit. Unde etiam nulla est
difficultas in concordia talis auxilii, positi in
potentia^ cum ejus libertate. Difficultas ergo
solum esse potest in carentia talis auxilii,
supposita ejus necessitate. Nam si necessarium
est<, siue illo non est potestas agendi ; ergo nec
integra libertas; ssepe autem contingit deesse
tale auxilium, saltem propter hominis impe-
dimentum ; ergo tunc actio et omissio uon est
hbera : in contrarium vero est, quia, non
obstante carentia auxilii^ actio vel omissio
imputatur ad culpam; ergo est libera.
2. Consideratitr aiixilmm swfficieiis in or-
dine ad singulos actus in particnlari. — Tertio,
ad hanc concordiam explicandam, necessa-
rium est hbertatem agendi considerari in or-
dine ad singularem actum, cum determina-
tione omnium circumstantiarum et conditio-
num quse hic et mmc ad agendum requirun-
tur; duobus enim modis possumus loqui de
potestate agendi^ et non agendi ; uno modo,
in confuso respectu ahcujus multitudinis ac-
tionum vel omissionum, quee non simul, sed
successive occurrunt ; ut dicitur homo posse
vel non posse servare omnia pra^cepta, vel vi-
tare omnia peccata cohective longo tempore ;
quse poteutia et impotentia non consideratur
in singulis actibus, nec in aUquo in particu-
lari, sed in toto iUo cumulo ; unde magis est
potestas continuandi, vel perseverandi, quam
simpUciter agendi, vel non agendi. AUo modo
consideratur potestas hsec in ordine ad singu-
larem actum, hic et nunc in taU materia, et
cum taUbus circumstantiis faciendum vel vi-
tanduni. Dicimus ergo libertatem arbitrii esse
hoc posteriori raodo considerandam, quia ac-
tiones sunt singularium, et cum omnibus ad
singularem requisitis exercentur, et ideo sic
actio libera exercetur, et usus Ubertatis in sola
taU actione cernitur et locum habet; respectu
vero objecti confusi, seu muUitudinis actuum
coUective sumptorum, in tantum erit potestas
libera, in quantum in singuUs actibus Ubere
possit exerceri, quia uon exercetiu' Ubertas
immediate circa totam collectionem, sed ra-
ARBITRII CUM NECESSITATE, ETC. 377
tione singulorum, et sigiUatim circa unum-
quemque, unde fieri non potest ut sit Ubertas
ad coUectionem totam, si vel in uno singulari
actu desit ; e contrario vcro aecidere potest ut
detur potestas libera ad singulos, ct nihilomi-
nus qui^d simpUciter non possit totam coUec-
tionem indefectibiUter explere, non physica
impotentia, sed morali, ut in lib. \ expUca-
tum est. In prsesenti ergo auxiUum vere suffi-
ciens considerandum est in ordine ad singulos
actus, in particulari sumptos; nam si tale fue-
rit, hoc satis erit ad iUius cum Ubertate con-
cordiam , etiamsi fortasse, secundum potesta-
tem moralem, iUud non satis sit ut possit
homo simpUciter et moraUter totam aUquam
coUectionem actuum continuata serie efficere,
quia talis impotentia potest esse, ut dixi, cum
arbitrii Ubertate, ac proinde etiam esse potest
cum auxiUo sufficienti ad Uberum usum ; an
vero ex divina providentia taUter detur, necne,
Ub. uU.^tractando de perseverantia, dicemus.
3. Effectus ad quos auxilium sufficiens po-
test esse necessarium. — Effectus frimus. —
Effectus secundus. — Tandum sunt duo effectus
liberi, ad quos necessarium esse potest auxi-
Uum sufficiens : unum est, vitarc aUquod pec-
catum, sive non violando negativum prsecep-
tum, sive implendo prseceptum affirmativum:
aUud est efficere aUquem actum supernatu-
ralem, ut taUs est, sive fiat ex prsecepto, sive
non, et sive ita fiat ut possit omitti siue pec-
cato, vel ad vitandum peccatum necessarium
sit; semper enim ad talem actum efficiendum
est auxilium gratise necessarium. Unde potest
etiam distingui necessitas auxiUi sufficientis
ad hunc vel illum effectum ; nam ad primum
interdum requiritur per se, ut in vitandis pec-
catis contra preecepta supernaturaUa affirma-
tiva, interdum in casu, et quasi per accidens
ob extrinsecam difficuUatem, ut in implendo
praecepto naturali tempore gravis tentationis,
vel ditficultatis. Ad posteriorem autem effec-
tum requiritur per se propter exceUentiam ta-
Us aetus : et ideo ad hunc posteriorem effec-
tum requiritur auxilium per se supernatura-
le : ad primum autem sufficere potest speciale
auxilium gratise, etiamsi naturalis ordiuis sit,
quee omnia ex dictis iu superioribus manifesta
suut.
4. Regula prima. — Conciliatiir lihertas ar^
litrii ad no7i peccandum cum necessitate auxilii
ad cavendum peccatum, ex Bellarmino. — His
ergo positis, duoe regulae sunt constituendse.
Prima est, quoties occasio peccaudi in parti-
culari occurrit, et homo non potest iu taU
378
LIB. IV. DE AUXILIO GRATL
puncto et momento peccatum vitare sine auxi-
lio Dei, illi adest sufficiens auxilium quo pos-
sit non peccare, et hoc modo couciliatur li-
bertas arbitrii ad non peccandum, cum ne-
cessitate auxilii ad cavendum peccatum ; hanc
sumo ex doctissimo Bellarmino, lib. 2 de Grat.
et liber. arbitr., cap. 1, et in superioribus sa-
tis est probata^ quia si homo sua virtute non
potest vitare peccatum , et divina non illi
adest, simphciter non potest, nec per se, nec
per aUum : ergo non erit liber ad vitandum
peccatum ; ergo, ut sit liber pro tah tempore,
vel momcnto, necesse est ut pro eodem illi
adsit auxilium. Confirmatur, nam si nunc
homo faciat quod vitare non potest_, etiamsi
illud de se sit mahim et peccatum materia-
hter, homini non imputabitur ad culpam,
juxta doctrinam Augustini, neminem, scilicet,
peccare in eo quod vitare non potest, hb. 3 de
Liber. arbitr., cap 18 et 19, et lib. 1 de Pec-
cat. merit. et remiss,, cap. 35; ergo signum
est lunc hominem non fuisse habiturum hbe-
rum arbitrium ad vitandum actum, si care-
ret sufficienti auxiho ; non enim ob aham
causam actus non imputaretur ad culpam;
ergo cum e contrario constet actum imputari,
necesse est dicere auxihum non deesse, et ita
fieri concordiam iuter hbertatem et auxilium
necessarium ; et hoc modo iha duo conciliant
Patres communiter : Innocentius, in epistoL
ad Conciha Milevit. et Carthag. ; Cffilestinus,
in epistol. ad Episcop. Gahiae, cap. 5; Leo,
serm. 6 de Passione Domini; Hieronymus,
in Epistol. ad Ctesipliontem ; Augustinus, 2
de Peccat. merit., cap. 17, et hb. 5 contra
Juhan., cap. 5; et Chrysostomus, homih 16 in
ad Hebraeos, et ahi supra citati.
5. Aliorum opi?iio. — Eespondeticr. — Dicunt
vero aliqui hoc fore verum, si talis carentia
auxilii non sit ipsi homini hbera, saltem in
causa ; secus vero esse quando ipse per actum
hberum fuit sibi causa carentiae talis auxilii,
tunc enim simpliciter ihi imputatur peccatum,
et consequenter hbere ihud committit, non
obstante impotentia illa, quia ihamet vohiu-
taria et libera est. Sed lioc inteUigi potest,
vel de culpa quaj jam pracessit, et, postquam
commissa fuit, jam non est in potestate ho-
miuis, quiu fuerit commissa, licet duret sinc
uova culpa ; vel de culpa quai committitur,
quando homo caret sufficienti auxilio. In prio-
ri sensu, falsa est responsio; nam, hcet homo
hbere et culpabiliter inebrietur, nihilominus
dum jam est ebrius, non habet usum hber-
tatis, quia sic dispositus est impotens ad ra-
•E SUFFICIENTE ET EFFICACI.
tione utendum pro eo tempore, et ideo quse
tunc agit, vel non sunt peccata uUo modo, si
invincibiliter non fuerunt prsevisa, vel etiam si
fuerunt peccata in causa, jam tunc non sunt
nova peccata quae imputentur, quidquid sit
de quffistione an possint denominari peccata a
preecedenti culpa, quse sohim est de modo
loquendi, et ad rem prsesentem nihil refert ;
quse est doctrina Augustini, hb. 22 contra
Faustum, cap. 44 et 78 , et sumitur etiam ex
aliis locis supra allegatis, estque trita et com-
munis in Tlieologia. In prffisenti autem sup-
ponimus hominem, in tali occasione peccan-
di, non excusari agendo id quod malum est,
quia, ut recte dixit Augustinus, tract. 53 in
Joan. , gratiaj necessitas uon est ita defen-
denda, ut per eam excusetur peccatum, contra
iUud Eccles. i^: Ne dicas : Per Deum abest.
6. In posteriori autem sensu, vel involvitur
repugnantia , vel nuUa etiam est reponsio ,
quia, si homo dicitur carere hic et nunc, in
tali occasione, sufficienti auxilio ad non pec-
candura, quia actu peccat, vel hoc intelligi-
tur de lioc eodem peccato, ad quod.vitandum
non habet sufficiens auxilium, vel propter
aliud ordine naturas prius. Primum involvit
repugnantiam, tunc quia suppouiturhominem
peccare in eo quod vitare non potest, quia ad
id uon habet auxihum sufficiens ; tum etiam
quia prius est habere et non habere auxilium
sufficiens , quam peccare et non peccare ;
quia, sicut potentia est prior actu, ita ne-
cesse est ut auxihum sufficiens, quod dat
posse, preecedat, vel ad vitandum peccatum,
si homo velit, vel ut possit ei imputari pecca-
tum, si nolit : ergo non potest ipsummet pec-
catum, quod committi dicitm" sine sufficienti
auxilio, esse causa vel ratio carentise tahs au-
xilii. Non deerit fortasse qui respondeat hic
intercedere prius et posterius in diversis ge-
neribus causarum ; nam est peccatum ratio
carentise auxilii, per modum dispositionis, vel
ratione demeriti : carentia autem prajcedit in
gencre causee non impedientis^, quse ad effl-
cientem reducitur.
7. Sed heec doctrina, prseter generalem
difficultatem quam habet , de qua infra in
materia de justificatione, hic apphcata invol-
vit repugnantiam, quia si defectus auxilii suf-
ficientis praicedit in genere causee efficientis,
co ipso destruit rationem culpai et demeriti
in actu subsequente , et ideo impossibile est
ut tahs actus praecedat in ratioue pravse dis-
positionis demeritorioj talis auxihi; loquendo
enim de eodem peccatOj impossibile est ut
CAP. XX. DE CONCORDIA LIBEBI
idem actus materialiter malus^ qui sequitur ex
carentia auxilii^ sit ratio seu causa talis pri-
vationis auxilii ; si vero contingat in eodem
momento prsecedere in bomine aliud pecca-
tum natura prius^ tunc ad illud revocanda
est qusestio ; oportebit enim ut^ ad ilkid prius
peccatum vitandum^ preecedat sufficiens auxi-
bum ; nam^ si non prsecedat^ jam ilbid pecca-
tum non bbere fieret , et consequenter nou
esset peccatum ; 'si autem prsecedat, jam iUud
auxibum, quod est proxime sufficiens ad
prius peccatum vitandum, erit mediate suf-
ficiens ad vitandum subsequens peccatum ;
nam, si bomo bene uteretur priori auxiiio^
vitando prius peccatum, reciperet auxibum
sufiiciens proxime ad vitandum peccatum pos-
terius, et boc satis est ut peccet^ quia sua vo-
luntate caret proximo sufficienti auxibo. Hsec
tamen morabter bumano modo non contin-
gunt in uno eodemque momento, sed in succes-
sione abqua, bcet interdum brevis sit, ut mox
expbcabitur. Ex quo inferunt abqui regulam
positam non esse uecessario intebigendam de
auxibo proximo ad non peccandum, sed suffi-
cere ut sit remotum. Ita simpbciter affirmat
Bebarminus supra. Videtur autem iutebigen-
dum^ si regula non tantum de preesenti tem-
pore et momento in quo peccatum vitandum
est^ sed etiam de abquo futuro tempore, in quo
teutationi resistendum est^ iutelbgatur. Nam
si prsecise loquamur de tempore pro quo vi-
tandum est peccatum , semper auxibum pro-
xime sufficiens adesse oportet^ quia iUud quod
dicitur remotum^ tale esse oportet, ut per illud
statim bomo possit vitare peccatum, quamdiu
per iUud auxibum operatur^ et liabere abud
auxilium si fuerit necessarium ad vitandum
subsequens peccatum in illo puncto vel tem-
pore quo vitare necesse est. Declaratur ex-
emplo^ quia non semper tempore tentationis
statim recipit bomo auxibum quo immediate
tentationem viucat ; sspe enim oportet prius
orare et auxibum impetrare ad resistendum
tentationi, ut docent Pontifices locis citatis^
et Goncibum Trident., cap. ll^ dicens : Deus
juhet facere quod ^iossis , et petere quod non
possis, et adjuvat nt possis, ex Augustino^ bb.
de Nat. et grat,, cap, 34. Ideoque, in Oratione
Dominica, petimus : li^t ne nos inducas in ten-
tationem; et Mattb. 26, dixit Gbristus : Vigi-
late et orate, ne intretis in tentatio7iem. Ut ergo
homo vere sit tunc bber ad non peccandum,
necessarium est ut in eomet tempore bomo ba-
beat actuale auxibum sufficiens ad orandum
sicut oportet, ad obtinendum abud auxibum
ARBITRII CUM NECESSITATE, ETC. 379
quo possit resistere tentationi. Nam si tale
auxilium non liabeat, non erit Inc et nunc
simpbciter bber ad orandum, ut mox dice-
mus, et consequenter nec babebit auxibum
sufficiens prsevium, vel remotum, ad resisten-
dum tentationi.
8. Ex quo etiam sequitur ut illudmet auxi-
bum, sufficiens ad orandum, regulariter sit
etiam proxime sufficiens ad vitandum pecca-
tum pro iUo tempore pro quo quis orat, quia
dum actu quis orat, petendo auxibum contra
tentationem, non peccat, sed pro tunc resistit
tentationi, aboqui non vere et ex corde ora-
ret. Et ideo, bcet, respectu victorise postea de
tentatione obtinendaj^ auxilium iUud orandi
possit dici remotum, respectu resistentiae, qu£B
fit eodem tempore quo oratur, auxibum ad
orandum est etiam proximum ad uon peccan-
dum, dum quis illo bene utitur orando. Et ideo,
si pro tunc orare omittat, eo ipso peccabit,
bcet non tam contra prseceptum orandi, quam
contra [iUud prseceptum, pro quo servando
orare tenebatur, quia ex eodem data fuit ob-
bgatio orandi, quia oratio erat tunc vebiti
medium necessarium ad resistendum tenta-
tioni. Quod si contingeret bominem, propter
orationem prius omissam, in posteriori tem-
pore privari auxilio sine quo jam non posset
resistere tentationi , tunc re vera non impu-
taretur lapsus ad novam culpam, vel culpse
augmentum, sed imputaretur tantum ratione
prioris omissionis ; nam reliqua sequuntur ex
necessitate, et sine nova bbertate , posita iUa
bypotbesi ; iUam tamen non admittimus, nisi
in iUo casUj in quo usus rationis absorbeatur,
et consideratio mab tanta sit, ut non sit jam
in potestate bominis appbcare mentem ad con-
siderandum et resistendum ; nam si bomo sit
compos sui, et inteUectum appbcare ad con-
siderandum valeat, nunquam destituitur au-
xibo sufficiente ad vitanda sabem siugula pec-
cata pro quabbet definita occasioue, ut in re-
gula dictum est.
9. Objectio. — Sed objici tandem potest, ut
regiUa magis explicetur , quia vel est sermo
de auxibo sufficiente ad vitandum peccatum,
vel vincendam tentationem , pro abqua mora
temporis, vel tantum pro singubs momeutis
cujusque temporis. lu priori casu, non videtur
necessaria regula, quia , bcet bomo destitua-
tur sufficienti auxibo necessario ad non pcc-
candum pro abqua mora temporis, resistendo
constanter opportune tentationi, nibilominus
poterit esse simpbciter bber ad non peccan-
dumj quia pro singubs momeutis potest res-
380 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
tituere hanc libertatem, et ita non liabet lo-
cum regula, quod, ad concordiam libertatis
cum necessitate auxilii, sit nccessaria prai-
sentia auxilii. In posteriori autem sensu, re-
gula nec vera, nec necessaria videtur, quia,
licet in singulis momentis liomo destituatur
omni auxilio speciali gratiee, si retinet usum
rationis, est liber ad non pcccandum; ergo
non est necessarium auxilium actu collatum
ad concordiam cum libertate.
dO. Respondetur. — Intellectns regidce. —
Respondemus hic non disputari a nobis quan-
do aut quomodo sit necessarium aliquod spe-
ciale auxilium gratiae ad non peccandum ; de
hoc in primo et secundo libro satis dictum est;
sedj supposita necessitate auxiUi^ explicamus
quomodo couferri debeat, ut cumhbertatesub-
sistat. Dicimus ergo regulam intelhgi de singu-
lis temporibus et momentis pro quibus pecca-
tum vitandum est, nam sic libertas exercetur,
ut declaravi, et in hoc sensu dicimus regulam
esse veram ac necessariam. Primo quidem ac
proprie propter peccata supernaturalibus praj-
ceptis contraria^ qui nec pro singuhs momen-
tis vitari possunt sine speciaH auxilio gratiee,
tempore obligationis prajcepti , vel tempore
gravistentationis^ quoniamnon vitantur etiam
pro singulis instantibus sine voluntate super-
naturah. Secundo , propter peccata contraria
legi naturali, non tamen ita proprie, quia, si
ratio pro singulis instantibus potens sit vigi-
lare ac considerare, in rigore per haec sohim
desiderabitur Hbertas arbitrii ad non peccan-
dum, nihilominus tamen ssepe tempore tenta-
tionis necessaria est aUqua speciaUs gratia, ut
talia peccata in singuHs momentis possent H-
bero et hiunano modo vitari. Ad hoc tamen
sufficiet pro singuHs instantibus protectio ex-
trinseca, per quam non permittitur homo ita
premi tentatione, ut rationis usum perturbet.
Posita autcm hac moderatione, si tentatio sit
intensive gravis et diuturna, necessaria erit
speciaHs excitatio^ saltem ordinis naturaHs_, ut
homo possit absohite talem tentationem vin-
cere, non tamen ut simpHciter maneat Hber,
juxta ea quse in Hbro 2 diximus.
H. Regitla secunda. — Secunda regula sit:
ut homo sit proxime et immediate Hber ad
actum supernaturalem efficiendum^ necessa-
rium est ut sit actu prseventus per auxilium
proxime sufficieus ad talem actum faciendum :
unde concordia inter necessitatem auxilii suf-
ficientis et Hbertatem hominis ad supernatu-
ralem actum faciendum, in lioc posita est,
quod, ubicumque et quoties necessaria est ho-
IS. SUFFICIENTE ET EFFICACI.
mini tam plena et proxima Hbertas, iUi etiam
datur actu auxilium sic sufficieus. Hanc regu-
lam sumo ex ConciHo Senonens., in Decretis
fidei, c. 15, dicente: Nec tamen tanta gratice
necessitas libero prcpjudicat arlitrio, cum illa
soriper sit in promptu, etc. Ratio vero regulse
est supra tacta, quia auxiHum sufficiens dat
posse facere actus supernaturales ; ergo sine
illo auxiHo non est potestas ad faciendum;
ergo nec Hbertas ; ergo, servata proportione,
sine auxiHo proxime sufficiente non est pro-
xima potestas, nec Hbertas ad eumdem eflfec-
tum. Nam in his necesse est proportionem ser-
vari;, quia sine potestate non est Hbertas, nec
sine auxilio sufficienti potestas : unde fit ut
homo non excitatus, nec prseventus actu a
Deo^ in eo statu non sit proxime seu integre
Hber ad actum supernaturalem efficiendum^
quia non est proxime potens : non enim
potest esse major Hbertas quam potestas^ ut
in Prolegomeno primo fuse declaratum est.
Quod autem non sit proxime potens^ patet,
quia non habet formam per quam constituitur
proxime poteus; sicut aqua nondum caHda
non potest dici proxime potens ad calefacien-
dum, jam vero calefacta recte dicitur proxime
sufficiens ; ita ergo est voHmtas nondum exci-
tata, nec prseventa per gratiam.
12. Instantia. — Dices : ergo homo natura
sua, antequam gratiam aHquam recipiat, non
habet Hberum arbitrium ad opera supernatu-
raHa, seu pietatis ; consequens videtur omnino
falsum : ergo non est necessarium auxilium
sufficiens gratige ad Hbertatem arbitrii. Se-
quela clara est, quia si gratia sufficiens est ve-
hiti forma constituens hominem Hberum ad
supernaturaHa opera facienda, certe ante il-
lam formam non habet Hbertatem ad illa ope-
ra. Falsitas autem consequentis probatur^ tum
ex Augustino, Hb. de Spirit. et Htter., cap 33,
dicente voluntatem^ natura sua, esse vim me-
diam ad fidem et infideHtatem; tum etiam
quia Hbertas arbitrii non potest dari per for-
mam extrinsecam, aHas brutum posset per su-
p'ernaturalem aHquam formam Hbertatem ope-
randi accipere ; tum prceterea quia aHas homo
peccando amitteret Hberum arbitriumj quia
gratiam amittit ; imo quoties a Deo non actu
excitatur, careret Hbertate ad actus superna-
turales efficiendos, quod videtur absurdum.
13. Respo7idetur distingiiendo libertatem
omnrno remotam seu remotissimam, partim re-
motatn et proximam, et simpliciter proximam.
— O7nni7io remota, qucv. — Respondeo tripH-
cem Hbertatem in homine posse distingui, in
CAP. XX. DE CONCORDIA LIBERI
ordine ad supernaturalia opera^ scilicet omni-
no remotam seu remotissimam^ partim remo-
tam partim proximam^ et simpliciter proxi-
mam, Omnino remotam et quasi fandamenta-
lem voco illam, quse est in homine ex condi-
tione uaturse suee^ eo ipso quod prdj)ter ratio-
nis usum liabet voluutatem quce sit domina
suorum actuum, et indifferens ad volendum,
vel nolendum;, seu non volendum : nam ra-
tione hujus proprietatis naturahs, est capax
elevationis ad supernaturales actus^ modo
etiam rationali et hbero efiiciendoS;, sicut di-
xit Augustinus, hb. de Prajdest. Sauct., c. 5 :
Posse hahere fideni, siciit posse liahere cliarita-
tem, naturce est Jwminum ; Mbere autem fidem,
gtiemadmodum habere charitatem gratice, est
fidelium. Et hoc etiam ostendunt rationes fac-
tse in prsecedenti objectione, ad probandam
falsitatem cousequentis, quod quidem^ intel-
lectum de hbertate hac radicali et remotissi-
ma^ falsum est_, sed in eo sensu non sequitur
ex regula, ut dicemus. Hffic autem hbertas
naturahs in ordine ad supernaturaha opera
in duobus consistit. Primo, in virtute quasi ge-
nerah intehigendi, amandi et hbere operan-
di ; uam iha vis, ratione sui generis, est in-
choata quaedam potestas activa^, saUem obe-
dientiahs, ad intehigendum, amaudum, et h-
bere operandum supernaturahter. Secundo,
consistit in capacitate etiam obedientah passi-
va recipiendi supernaturales vires, et auxiha
quibus illa vis compleri possit ad hbere ope-
randum in supernaturah ordine. Unde etiam
coustat cur hauc hbertatem remotissimam ap-
peHemus, nimirum^, quia partim consistit in
capacitate passiva, quee est valde remota res-
pectu hberi usus, qui est proprius virtutis ac-
tivae ; partim consistit in vi activa;, quee;, ut
est ad agendum tales actus, est omnino remo-
ta et obedientahs, solumque inchoata et quasi
partiahs, hcet ad agendum semper sit per se
sufiiciens. Unde fit hbertatem quoad hunc in-
fimum gradum^ non pendere ex ahqua gratia
actu cohata, sed tantum ex possibihtate gra-
tise. Et ideo haec hbertas omnium hominum
est;, hcet non omnium sit gratia, sicut Au-
gustinus, dicto cap. 5 de Preedest. Sanct.,
dixit : No7i omniiom est fides, cum posse habere
fidem sit omnium.
44. Libertas remota, quce. — Remotam h-
bertatem ad opera supernaturaha. et quasi
mixtam, appeUo iUam quai, prseter innatam et
radicalem vim rationis et voluntatis, jam est
ahquo modo completa per ahquod supernatu-
rale auxihum in ordine ad ahquem actum su-
ARBITRIl CUM NECESSITATE, ETC. 381
pernaturalem, saUem imperfectum, nondum
tamen in ordine ad actum perfectum, respectu
cujus dicitur illa Ubcrtas remota, quia non-
dum inchidit totam virtutem activam super-
naturalem ad talem actum proxime uecessa-
riam. Est tamen minus remota quam preece-
dens; tum quia jam inchidit aUquam virtu-
tem activam in ordine supernaturaU ; tum
etiam quia, in priori statu remotissimse Uber-
tatis, reUqua necessaria ad usum taUs potesta-
tis solum sunt in capacitate passiva Iiominis,
et ex vi ilUus hbertatis non potest homini im-
putari quod iha habeat vel non habeat, sed
tantum voluntati Dei. At vero, in secundo
statu remotai hbertatis, jam est ahquo modo
in potestate activa hominis comparare^ vel
impetrare id quod ad proximam libertatem si-
bi deest, ideoque potest iUi imputari, si iUud
non Uabuerit, utpote si non bene utatur iUo
priori auxilio jam recepto. Est igitur minus
remota, magisque propria Ubertas : si quis au-
tem attente consideret quee in superioribus
diximus, facile inteUiget hanc Ubertatem, re-
motam respectu aUcujus actus, semper esse
proximam respectu aUerius, qui sit via ad ob-
tinendam majorem vim elficiendi ulteriorem
actum ; quia, donec aliquis actus Uber sit hoc
modo in proxima potestate activa hominis^
semper est in potestate mere receptiva integrae
hbertatis, saUem ex parte, et inde semper est
in statu remotissimae libertatis. Ergo tunc so-
him dici potest habere ahquem actum in sua
potestate libera, saltem remote, quando pro-
xime habet in eadem hbertate ahum actum,
qui sit via ad uUeriorem.
15. Libertas proxiyna, quoe. — Proxima ergo
liljertas simpUciter ad supernaturalem actum
erit, quando homo habuerit in se receptam
vel aliquo modo in manu sua positam totam
gratiam necessariam et sufiicientem ad effi-
ciendum talem actum, si velit. Quod enim ta-
lis status sit proximae libertatisj manifestum
est , quia nihil est amplius quod expectetur ;
et quia tunc jam est potentia complete dispo-
sita, cum omnibus requisitis ad agendum.
Quod vero ad hunc statum tota illa gratia sit
necessaria , ex ipsa definitione potentise li-
berse ostendi potest : talis enim esse debet ut,
positis omnibus requisitis ad agendum, possit
agere vel non agere. Item, quia sine tota illa
gratia nondum voluntas habet simplicitcr
posse operari talem actum; ergo nec habet
proximam ad illum libertatem. Et de hac po-
testatc intelligendum est quod dixit Augusti-
nus, lib. 1 Retract., cap. 22 : Inpotestate ho-
382 LIB. IV. DE AUXILIO GRATI
mmis est miUare m melius mtam, scd illa po-
testas nulla est (utiqiie complete et proxime)^
nisi detiir a Deo , de quo scriptum est : Dedit
els potestatem fillos Dei fieri ; et de eadem li-
bez^tate proxima intelligendum quod idem Au-
tinus alibi dixit : Liherum arUtrium ad aman-
dum Deum peccafi granditate perdidimus, uti-
que quoad proximara potestatem, quse est per
gratiam et auxilium, cujus indigni per pecca-
tum facti sumus, nisi per Cliristum fuisset re-
paratum. Et ideo^ lib. de Grat. Christi. c. 50,
non amissam potestatem , sed infirmam et
inermem factam esse per peccatum natura-
lem possibilitatem , dicit ex sententia Am-
brosii: Bt liccc est (inquit Augustinus) per pec-
catum vitiata natura, cui sola per mediatore^n
Dei et homimmi , et omnipotentem medium di-
vina suivenit gratia.
16. De hac ergo proxima libertate procedit
regula posita, et contra illam sic intellectam
R SDFFIGIENTE £T EFFIGACI.
non procedit objectio, ut facile ex dictis patet;
distinguitur ergo sequela ; nam si intelligatur
de libero arbitrio remotissimo et radicali, ne-
gatur sequela; si de proximo^ conceditur; nec
contra bunc sensum procedunt ratiunes qui-
bus falsitas consequentis probatur ; nam Au-
gustinus, dicto loco de Spirit. et litt., loquitur
de virtute remota et radicali liberi arbitrii, et
hoec eadem uon potest dari per formam ex-
trinsecam : potest autem compleri, et in per-
fecta potestate constitui, et quia bruta omnino
carent bac libertate^ etiam remotissima, ideo
non sunt gratise capacia : per peccatum item
non perditur radicalis bbertas, perdi autem
potest proxima potestas, quatenus perditur
gratia , et posset tolli omne auxilium gratiee ,
si dignitas peccati consideretur ; de facto au-
tem non privatur homo omnibus auxiliis gra-
tiffi propter peccatum , et ideo proximam li-
bertatem ad pie operandum non amittit.
PINIS LIBRI QDARTI.
atjutfitieBMSB^mwtxx
vjMUbW>^^.-i.!i.-m..-ka^^at»-ji^.'..j^.4-^ii,.^esng>
T71
IhJ
m AUXILIO EFFIGAGI GMTLE DEI.
Cap. I. Quotiiplex sit auxilium efficax.
Cap. n. Utrum auxilium efficax sit ad
singulos actus pietatis necessarium,
vel solum ad aliquos, vel aliquam eo-
rum multitudinem.
Cap. IIL Utrum auxilium efficax in
omni siatu et in omnibus personis, sit
ad salutem et ad omnes pietatis actus
necessarium.
Cap. IV. Utrum gratim efficacitas con^
sistat in necessitate quam infert vo-
luntatij ut non libere, sed necessario
consentiat.
Cap. V. Utrum auxilium sit excitans,
seu in aliqua excitatione positum,
prcesertimjuxta mentem Augustini.
Cap. VI. An efficax auxilium consistat
in motione, vel in effectione de se et
natura sua prcedeterminante pkysice
voiuntatem humanam ad unum ac-
ium, et exercitium ejus.
Cap. VII. Utrum auxilium efficax ne-
cessarium ad pie operandum sit posi-
tum in aliqua excitatione per se, et
ex vi suce naturce, ac prcecise entita-
tis, prcedeterminante pliysice volun-
tatem ad consensum.
Cap. VIII. Utrum excitans gratia per
seipsam, et natura sua determinet,
saltem moraliter, voiuntatem, ideoque
talis efficacia auxilii excita^itis ad ac-
tus liberos et sanctos voluntatis neces-
saria sit.
Cap. IX. Proponitur opinio affirmans
efficaciam auxilii prcevii consistere in
physica prcedeterminatione voluntatis
per modum actus ptimi, ae proinde
talem prcedeterminationem ad omnes
et singulos actus pietatis esse neces-
sariam.
Cap. X. Directe ostenditur auxilium ef-
ficax necessarium ad singula super-
naturaiia opera, non posse consistere
in motione vei qualitate prcedetermi-
nante physice in actu primo voiunta-
tem ad consensum.
Cap. XI. Coroiiaria quibus ratio ab in-
commodis distinctius concluditur.
Cap. Xlt. Quibusdam effugiis rationis
factce occurritur.
Cap. XIII. Objectionibus contra discur-
sum factum satisfit.
Cap. XIV. Utrum possibiie sit auxiiium
efficax physice prcedeterminans voiun-
tatem in actu primo, saivo iibero usu
ejusdem voiimiatis in eodem actu se-
cundo, ac subinde an iibertas, quoad
exercitium in actii voiuntatis, simui
possit cum auxiiio physice et in actu
primo prcedeterminante voiuntatem
concordari.
Cap. XV. In humanavoiuntatenonposse
simui esse auxilium ex se ac physice
iiiam prcBdeterminans, cum potestate
resistendi eidem auxiiio.
Cap. XVI. Auxiiium, si ex se sit effi-
384 INDEX CAPITUM
cax ac plujsice proBdeterminans, non
posse a libero usu pendere, sed neces-
sitatem antecedentem indueere.
Cap. XYII. Vis superioris discursus alio
modo manifestatur, et argumenlis sa-
tisfit.
Cap. XYIII. Utrum concursus Dei si-
multaneus ex se prcedeterminet volun-
tatem ad concursum.
Cap. XIX. Uiriim concursus simidta-
neus, iit est a voluntaie Dei, semper
ac necessario liabeat vim prcedetermi-
nandi pliysice voluntatem.
Cap. XX. Utrum auxilium efficax prce-
determinans pliijsice voluntatem, in-
fluendo immediate in actum ejus libe-
rum, possibile sit.
Cap. XXI. Qiiid addat auxilium efficax
auxilio pro2venienii sufficienti , seu
vocatio efficax generali ac sufficienti
vocationi , et an per congruitatem
vocalionis lioc sufficienter explice-
tur.
Cap. XXII. Duabus objectionibuscontra
superiorem doctrinam satisfit.
Cap. XXIII. Satisfit alteri objectioni, et
a variis incommodis doctrina data
vindicatur.
Cap. XXIV. Concluditur vera concordia
libertatis arbitrii cum efficaci auxi-
lio, ejusque necessitate in gratice ope-
ribus.
Cap. XXV. Aliis objectionibus contra
superiorem concordiam ab incommo-
dis desumpiis satisfit.
Cap. XXVI. Doctrina data de auxilio
efficaci et concordia ejus cum libero
arbitrio, verbis Cliristi Mattli. 11 com-
probatur.
Cap. XXVII. Eadem doctrina aliis Scrip-
turce locis ad bonum usum gratice ex-
Iwrtantibus suadetur.
LIBRI QUINTI.
Cap. XXVIIL Alia ScripturcE testimo-
nia contra phijsicam prcBdetermhia-
tione expenduniur.
Cap. XXIX. An loca Scripturce quce
dependentiam liberi arbiirii a volun-
taie et omnipoteiitia divina testantur,
pliijsicam prcedeterminationem osten-
dani.
Cap. XXX. An Scripiura dicat Deum
dare nobis velle propter pliysicam
prcedeierminaiionem.
Cap. XXXI. An soli Deo tribuantur in
Scriptura opera pietatis propter pliy-
sicam prcedeterminationem.
Cap. XXXn. An Deus faciat ut veli-
mus et faciamus per pliysicam prce-
determinalionem, aut efficientiam.
Cap. XXXIII. Ex capiie quinto et ca-
none quarto sessionis 6 Concilii Tri-'
dentini, veritas confirmatur, et quce-
dam evasio refeUitur.
Cap. XXXIV. Aiteri evasioni occur-
ritiir.
Cap. XXXV. Ad fundamenta contrarice
interpretationis respondeiur.
Cap. XXXVI. Ex aliis locis ejusdem
Cojicilii Tindentini eadem veritas con-
firmatur, et aliis objectionibus occur-
ritur.
Cap. XXXVII. Expenduntur canones
quatuor Conciiii Miievitani et Arau-
sicani, et an Deus expeciet liominis
voluntatem exponitur.
Cap. XXXVIII. Expefiduniur canones
quintus et vigesimus-quintus Conciiii
Arausicani, et an initium bonce ope-
rationis sit vei non sit a iibero arbi-
trio deciaratur.
Cap. XXXIX. Quid alia Conciiia vei
Poniifices Summi de gratia efficaci
senserint.
Cap. XL. Ex Pairibus Augustino anti-
INDEX CAPITUM
qiiioribus pliysica prcedelei^minatio
refellitiir , et vocatio congrua com-
probatur.
Cap. XLI. Antiquos Patres niliil pro
plmjsica prcedeterminatione nobis tra-
didisse.
Cap. XLII. Augustinum in vocatione
congrua, sine pliysica prcedetermina-
tione , efficacem prcevenientem gra-
tiam constituisse.
Cap. XLIII. Utrum Augustinus physicce
prcedeterminationi aiiquando faveat.
Cap. XLIV. Quid , post Augustinum,
Patres Latini de Gratia efficaci sen-
serint.
Cap. XLV. Quid divus Tliomas de hac
controversia, seu de auxilio gratice
efficacis senserit.
LIBRI QUINTI. 333
Cap. XLVI. Quid aiii antiqui Schoias-
tici in liac controversia senserint.
Cap. XLVII. Quid moderni Scriptores
de hac controversia senserint.
Cap. XLVIII. Tractatur qucestio appen-
dix, an auxilium sufficiens et efficax
possint esse CBquaiia in duobus lio-
minibus , quorum unus consentit vo-
cationi, et non aiter.
Cap. XLIX. Dubium appendix de con-
cordia gratice efficacis cum gratuita
et efficaci electione ac prcedestinatione
saivcmdorum omnium, et cum divina
providentia ac prcedefinitione actuum
liberorum humance voluntatis.
Cap. L. Appendix de prcedefinitionibus^
cum aiiarum objectionum respon
sione.
LIBEE QUINTUS.
DE AUXILIO EFFIGAGI
GRATIvE DEI.
PU^LUDIUM.
In libri prsecedentis initio^ prEemisimiis par-
titionem actualis auxilii Dei in sufficieus et
efficax, primumque illius divisionis membrum
per totum illum librum prosecuti sumus; nunc
de altero membro dicendum superest ; in eo
enim explicando , proecipue videtur Augusti-
nus in suis libris contra Pelagianos eorumque
reliquias laborasse, et in lioc tempore, exacta
ejus disputatio et cognitio valde necessaria
est ad mediam veritatis viam ita teneudam_,
ut nec ad Pelagianam impietatem_, beneficium
hujus gratiee non agnoscentem^ nec ad extre-
viii.
mam Calvini insaniam, libertatem arbitrii^ spe-
cie recognoscendi'gratiee efficaciam, negantem,
declinemus. Quod quia obscurum et difficilli-
mum est, magna est bis temporibus inter Ca-
tholicos Doctores controversia , quam ea mo-
deratione tractare curabimus, ut sine ulla no-
ta aut censura opinionis alicujus, quid verum,
et definitionibus Gonciliorum et doctrinse Au-
gustini magis consentaneum esse nobis vide-
tur^ simpliciter proponamus : quanquam enim,
ad veritatem quam credimus persuadendam,
ssepe necessarium futurum sit^ quid periculi
9.H
386 LIB. V. DE AUXILIO
declinandi in hunc vel illnm errorem in sen-
tentia contraria esse possit vel appareat , per
urgentes rationes et illationes judicare^ nun-
quam tamen intentionis nostree crat notam
vel infamiam talis erroris alicui opinioni Ca-
tliolieorum Doctorum inurere^ sed solum vim
et efficaciam rationum ostendere, obsequentes
in omnibus Sedis Apostolicai jussionibuS;, qui-
bus, in hac maxime controversia, non tan-
tum a censuris et contumeliis_, verum etiam
ab omni verborum amaritudine et aculeo ab-
stinere^ omnibus commendatum est, et novis-
sime a Sanctissimo Domino Nostro Paulo V.
GAPUT I.
QUOTUPLEX SIT AUXILIUM EFFIGAX.
\ . Ratio nominis. — Quod ad nomen attinet;,
in libro prsecedenti, cap. l, ambiguitatem vo-
cis abstulimus, quia interdum vox ef/icax so-
lam potentialem (ut ita dicam) efficaciam si-
gnificat, quae interdum esse potest in liabitu
vel auxilio potentiffi liberae, etiamsi de facto
efiectum non consequatur^ seu operetur^ in
quo sensu etiam auxilium sufficiens est efficax ;
proprie tamen in preeseuti materia significat
vox illa talem auxilii efficaciam, quae ab ac-
tione seu effectu non separatur, sed infalli-
biliter habet illum conjunctum. Et fortasse hac
ratione aliqui distinxeruut auxilium efficax in
actu primo et in actu secundo ; nam in priori
significatione, efficacitas illa de se in solo actu
primo sufficientem vim activam habeute sal-
vatur, et ideo talis virtus vel auxihum dicitur
efficax in actu primo; in altera vero significa-
tione, actus primus non separatur a secundo,
et ideo dici etiam potest auxilium efficax in
actu secundo : non quia auxilium efficax for-
mahter et per se sit semper actus secundus,
non est enim hoc necessarium, ut videbimus ;
sed quia vel est actus secundus, vel saltem non
est sine actu secundo, seu semper est in actu
secundo, In quo sensu divisio non est cur reji-
ciatur, procedit tamen cx di(;ta vocis ccquivoca-
tione, qua sublata, non est in illo sensu neces-
saria, quia auxilium efficax, absohite dictum et
a sufficiente condistinctum, semper cst in actu
secuudo ; in alio vero sensu, utilis erit, ut mox
dicam ; quod autcm aliquod detur auxilium
efficax talem habens efficacitatem, in dicto
cap. 1 praecedentis libri probatum est, quod
hic repetere non est necessarium. Ut autem
varias et gravissimas difficultates qnoe ia hoc
EFFICACI GRATI/E DEI.
auxilio explicando occurrunt, quid, nimirum,
sit, quo modo detur, et cum libertate arbitrii
in concordiam redigatur, et similes, distinc-
tius tractemus, operse pretium erit alias divi-
siones hujus auxilii in hoc capite preemittere,
quee non parvam lucem afferent, nam occasio-
nem praebebunt ad explicandos terminos , qui-
bus in sequentibus utendum nobis est.
5. Divisio auxilii efficacis in excitans et ad-
jimans. — Aliadivisio in concomiians et frceve-
niens. — Secundo ergo dividitur auxilium ef-
ficax in excitans et adjuvans : non tamen om-
nes hanc divisionem admittunt, putant enim
non dari auxilium excitans, quod intra gra-
dum et latitudinem excitantis efficax sit. Nos
autem contrarium de excitante ostendemus in
cap. 5, et ideo nunc de hac divisione sub his
terminis niliil amplius dicemus ; sub aliis vero
terminis universalioribus facilius recipietur
divisio, nimirum, ut auxilium efficax quod-
dam sit concomitans, et aliud praevenieus;
quam divisionem sub his terminis tradit Le-
desma, tract. de Auxiliis, qusest. 1, in princi-
pio, notabil. ultim., dicitque esse communem
eorum auctorum, qui physicam proedetermi-
nationem defendunt ; et licet in fine promit-
tat in toto illo tractatu explicare an divisio
sit bona, id plane intelligit ex parte membri
posterioris de Auxilio prgeveniente ; sed ex ea
etiam parte nos de divisione non dubitamus,
licet de illo auxilio prseveniente quale sit, in-
ternossit controversia. Quod adeo constanter
asserui lib. 3 de Auxiliis, cap. 3, ut in fine
illius capitis, dixerim auxilium concomitans
non proprie dici efficax, quia non tam est ef-
fectivum quam ipsa efiectio ; sed quidquid sit
de illa rigorosa proprietate, certum est, eo
modo quo illud est auxilium, et semper ac in-
fallibiliter habet effectum conjunctum , esse
auxiliiim efficax, juxta descriptionem auxilii
efficacis iu principio positam, quam etiam di-
ctus auctor supponit. De alio vero membro
auxilii praevii efficacis, id satis probavimus in
dicto cap. 1 praecedentis libri. Inter liaec au-
tem duo auxilia, praeveniens antecedit actio-
nem voluntatis, saltem ordine uaturae et ut
aliquale principium ejus, et proinde est in re
aliquo modo ab ipsa distinctum; concomi-
tans vero , prout a praeveniente distingui-
tur, non est aliquid in re distinctum ab ac-
tione voluntatis, sed in ipsa imbibitur; unde
non est principium ejus, sed est ipse concur-
sus, vel influxus actualis gratiae imbibitus in
ipso. Atque hinc fit ut notior multo sit effica-
cia auxilii concomitantis quam praevenientis.
CAP. I. QUOTUPLEX SIT AUXILIUM EFFICAX.
387
quia concomitans physicc connectitnr cum
actu Yoluntatis, tanquam via cum termino, a
quo est physice inseparabilis, etiam dc abso-
luta Dei potentia, et ideo tale auxilium dicitur
efficax in actu secundo. Auxilium autem prse-
veniens comparatur ad actum voluntatis, tan-
quam causa ad effectum, vel ut principium ad
actionem, cum qua infalJibiliter connectitur :
nam hoc habere debet ut sit efficax^ et ideo
haec efficacitas recte potest vocari in actu pri-
mo, non quia separetur in re a secundo, sed
quia, prout natura et ordine causahtatis ante-
cedit, in ipso actu primo invenitur. Et ideo hoc
auxiUum efficax praeveniens, prcedelerminans
solet a multis appellari, quia efficaciter deter-
minat vokmtatem liberam ad consensum. De
hoc ergo auxiho prsevio efficaci , seu in actu
primo^ est prsecipua controversia : nam, ut
dixi, in altero auxilio concomitante, aliqua
efficacia proportionalis , utique concomitans,
nota est, ut dixi, et facilem habet concordiam
cum libero arbitrio, quia nofl inckidit suppo-
sitionem antecedentem, sed subsequentem :
nihilominus tamen etiam in illo habet pecu-
harem difficukatem, an possit habere ratio-
nem praedeterminantis auxilii, et ideo de du-
pkci prsedeterminatione in actu primo et in
actu secundo, seu per auxihum prseveniens
vel concomitanS;, nobis disputandum erit,
3. Alia in simultaneum et prcecedens seu
prius. — Tertio, dividi potest auxikum efficax
in simukaneum, et prsecedens, seu prius, quee
quidem divisio cum prsecedenti in re conver-
titur, nam auxilium concomilans simuka-
neum est, prseviumvero seu prseveniens auxi-
lium est prius seu preecedens, Per has ergo
posteriores voces insinuantur singulee proprie-
tates utriusque membri prsecedentis divisio-
nis, et ad ikas vocesque ipsas expHcandas ,
hanc divisionem addidimus, In qua primum
advertimus, cum termini iki-, simuUanei vel
prioris, sint relativi, comparari posse, vel ad
terminum^ seu effectum qui per talia auxih'a
fit_, vel ad influxum Uberi arbitrii comparatum
cum auxiUo Dei. Non sunt ergo accipienda iUa
membra per comparationem ad terminum,
vel effectum auxiUi, sed per comparationem
ad influxum Uberi arbitrii. Nam respectu ter-
mini seu effectus , utrumque auxiUum lam
concomitans quam prseveniens est simul tem-
pore, quia iUe eflectus in momento fit, et de
ratione auxiUi efficacis est ut ab iUo nou se-
paretur, sed eum infaUibiUter inducat, ut
supponimus. Utrumque item auxiUum est
prius natura ipso effectu, unum tanquam ac-
tio suo termino, aUud tanqnam causa suo cf-
fectu. Comparantur ergo ad influxum Uberi
arbitrii, unde etiam necesse est ut secundum
naturge ordinem, et non iu duratione sola ,
comparentur. Nam quoad tempus omne auxi-
Uum efficax, ut efficax, est simultempore cum
cooperatione Uberi arbitrii, quia de concomi-
tante id est per se manifestum, cum sit con-
cursus ad ipsummet actum Uberi arbitrii; de
praeveniente autem patet ex ratione proxime
facta, quia auxiUum efficax, eliam praive-
niens, est infaUibUiter conjunctum cum suo
effectu ; sed iUe efiiectus non fit sine coopera-
tione nostra, ut supponimus; ergo sicut iUud
auxiUum est simul tempore cum suo effectu,
ita etiam cum voluntatis influxu ; igitur di-
visio inteUigitur secundum ordinem naturse.
Nam auxilium efficax simultaneum, dicitur il-
Uid quod non est prius natura, et in hoc sensu
loquantur neeesse est Scriptores moderni, qui
jam nobiscum admittunt auxiUum simulta-
neum, et in hoc iUud distinguunt a prsevio,
quod dicunt esse prius. Nam cum hoc secun-
dum non potuerint inteUigere de prioritate
temporis , sed naturas (ut ipsimet declarant,
quia alias destruerent efficaciam taUs auxiUi),
necesse est ut iUud primum intelUgant etiam
de simukate naturse, Ratio autem clara est,
quia auxilium concomitaus et influxus liberi
arbitrii non comparantur inter se tanquam
causa et effectus, nec distinguuntur in re ipsa,
sed tantum ratione , et ideo dictum naturse
ordinem inter se non habent ; auxiUum au-
tem praevium est causa Uberse nostree coope-
rationis, et ideo est prius natura quam iUa.
Unde obiter intelUgitur, comparando inter se
hsec duo auxiUa, comitans et praavium, seu
simultaneum et preecedens , simul tempore
esse, prsevium tamen esse prius natura quam
concomitans. Primum patet, quia auxiUum
praevium est simul temporc cum nostra coo-
peratione, ut probatum est : sed auxilium co-
mitans est etiam simul tempore cum nostra
cooperatione : ergo, de primo ad ultimum,
etiam illa duo auxilia sunt simul tempore in-
ter se. Secundum item probatur, tum quia
praevium auxilium est prius natura quam
nostra cooperatio, ut dictum est; ergo etiam
prius quam auxilium comitaus, Probatur con-
sequentia; tum quia auxilium concomitans
et nostra cooperatio sunt simul natura ; tum
quia auxilium prsevium comparatur ad co-
mitans tanquam principium ad actionem : nam
actualis influxus gratiae manat a principio
gratige tanquam actio ejus ; sed principium
388 LIB. Y. DE AUXILIO
esse prius natiira sua actione, per se patet ;
ergo auxilium prsevium efficax est prius na-
tura comitaute, Ex quo etiam intelligitur htec
duo auxilia non dici efficacia, quia aliquod
eorum, solum et per se spectatum, satis sit ad
inducendum effectum, sed quia uuumquod-
que eorum est efficax in suo ordine, et non
separatur ab efFectu^ quamvis necesse sit
ambo conjungi, quia nec principium agit sine
actu^ neque actio esse potest nisi a principio ;
et ita, ut actus nostrae voluntatis fiat, necesse
est ut ab aliquo principio gratiee efficaci^, et
per actualem ac proinde efficacem influxum
fiat.
4-. Dividitur auxilium efficax ex parte ter-
mini propter quem datur. — Quarto_, potest,
juxta dicta, dividi auxilium efficax ex parte
termini proximi propter quem datur ; nam
quoddam est proxime efficax respectu motuum
excitantio gratiee^ aliud est efficax respectu
propriorum actuum humanorum gratiae co-
operantis. De hoc posteriori membro proprie
intelligitur doctrina de gratia efficaci ab Au-
gustino tradita, et a Tlieologis ventilata, et in
eodem sensu proprio de illo agimus in toto
hoc Ubro ; tamen, quia membrum etiam pri-
mum in bono sensu verum est , ideo breviter
est explicandum. Diximus enim in libro 3 mo-
tus gratise excitantis supernaturales esse, et
fieri effective a nostris potentiis. Hinc ergo
aperte sequitur indigere nostras potentias
auxilio supcrnaturaU gratiee ad illos actus effi-
ciendos, quia nihil supernaturale possunt nos-
trae potentiee facere suis viribus naturahbus
cum solo concursu naturali , quod est per se
notum^ si termini intelhgantur. Et seque pro-
cedit, sive actus libere, sive necessario fiant,
quia supernaturale auxilium non tantum re-
quiritur propter Ubeiiatem;, sed maxime pro-
pter superuaturaUtalem actus. Ergo, licet mo-
tus gratiee excitantis sint necessarii, ad effi-
ciendos illos est nobis necessarium auxiUum
supernaturale ; iUud autem auxilium_, respec-
tu talis motus^ efficax est, quia nunquam sepa-
ratur a taU actu, quod tantum diximus esse
de ratione auxilii efficacis^ supposita geneinca
ratione auxilii. Assumptum probatur, quia vel
talis motus in nobis ixi, vel nou fit : si non fit^
imUum auxilium ad illum efficiendum nobis
datur, quia motus auxilii excitautis ex genere
suo est primum gratioe superuaturaUs donum,
ut libro 3 vidimus. Si vero fit in nobis taUs
motus, a nobis etiam, saltem ex necessitate_,
operantibus fit ; ergo auxiUum^ quod tunc no-
bjs daiur, uou separutur a suo effectu ; imo
EFFICACI GRATI.?: DEI.
hsec efficacitas facilius intelligitur in auxilio
ad hos actus, quia, cum illi non sint Uberij
optime habere possunt causam ita efficacem ,
ut illi resisti non possit quoad tales motus, ac
subinde potest es?e efficax physice, et cum ab-
soluta necessitate, quia non efficax actus liberi,
sed necessarii.
5. Infertur auxilium sufficiens ad unum
esse efficax respectu alterius. — Ex hac doc-
trina, inferunt aliqui, auxiUum sufficiens ad
unum actum supernaturalemj semper esse ef-
ficax respectu alterius. Itatenet Medina 1. 2,
quajst. 109, artic. 10, inuUimis dubitationi-
bus ad 1 ; sequitur Alvarez, disput. 87, num.
12, et tota disput. 80. Ratio in summa est,
quia auxiUum sufficiens est actuale ; sed auxi-
Uum actuale non est in nobis sine actuali ope-
ratione ; ergo semper est efficax ad aUquam
operationem , saltem imperfectam , Ucet re-
spectu aUerius perfectse sit tantum sufficiens.
Gonfirmatur, quia auxilium sufficiens est exci-
tans ; sed excitatio hffic fieri non potest sine
actu vitali : ergo. Verumtamen hjec sententia
dupUciter potest intelligi, primo de gratia ef-
ficaci tantum ad actum necessarium ipsiusmet
gratiae excitantis, et sic procedit ratio facta,
et est res clara. Secundo, inteUigi potest de
aUo effectu, qui et sit actus di.stinctus a motu
gratise excitantis, et sit etiam actus Uber, et
hunc posteriorem seusum iusinuant dicti auc-
tores , tum in exemplo attritionis quod inter
alia ponunt, dicuutque auxiiium, quod ad il-
lam datur , respectu ilUus esse efficax, ad con-
tritionem vero esse sufficiens : attritio autem
actus Uber est, cum sit dispositio de se remota,
et cum Sacramento possit esse proxima ad
gratiam ; tum ex testimonio Isai. 55, in quo
fundantur: Verbum meim, qiiod egredietur de
ore oneo, %on revertetur ad me 'cacimm, sed fa-
ciet qucccumqiie volui. Ex quibus verbis coUigi
voUmt vocationem internam, qua Deus allo-
quitur animam, vacuam non esse, aut sine
fructu, sed semper habere in homine aliquem
effectum , licet uou semper habeat ultimum ,
quem Deus intendit, respectu cujus stepe est
sufficiens, et non efficax. Sentiunt ergo voca-
tionem internam semper habere aliquem effec-
tum ab ipsa distinctum, qui sit aliquis spiri-
tualis fructus, qui non potest esse nisi aliquis
supernaturalis actus liber, quia in hujusmodi
actibus fructus spiritualis consistit , et nullus
videtur esse alius proprius effectus gratiae ex-
citantis.
6. Verumtamen in hoc sensu, necessarium
nou est omncm gratiam sufficientem esse ef-
CAP. I. nUOTUPLEX SIT AUXILIUM EFFICAX.
389
ficacem quoad aliquem actum vel effectum ab
ipsa distinctum. Probatur primo ex Scriptura,
2 Cor. 6 : Exhortamur ne in vacmm gratiam
Bei recipiatis, quge exhortatio supponit posse
gratiam Dei^, ex se sufficientem;, ex parte ho-
minis vacuam reddi : unde 1 Cor. 45, de se
ait idem Apostohis : Gratia ejus in me vacua
non fuit ; et Prov. \, absolute dicitur : Yoca-
vi, et renuistis ; extendi manum meam, et non
fuit qui aspiceret. Despexistis omne consilium
meum, et increpationem meam neglexistis, quse
verba aperte significant posse hominem, a
Deo vocatum interius, omnino excitatiouem
abjicere, ita ut nullum vel minimum effectum
in illo habeat , praater ipsam excitationem ,
quaa a vocatione non distinguitur. Ratio au-
tem est, quia vocatio interior, etiamsi sit pro-
xime sufficiens ad aliquem actum, non impo-
nit necessitatem , nec determinat vokmtatem
ad inum, ut infra videbimus : potest ergo vo-
luntas (ut Concihum Tridentinum docet) pro
innata libertate illam abjicere, utique omnino_,
et in nullo iUi consentiendo, quia eadem ratio
est de toto effectu libero, sive perfecto, sive
imperfecto. Et confirmatur inductione : nam
potest quis interius vocari ad fidem , et nul-
lam vohmtatem credendi hberam, vel perfec-
tam, vel imperfectam, habere, et vocari ad
poenitentiam , et non habere contritionem ,
nec attritionem, et sic de ahis. Neque hoc est
contra efficaciam verbi divini interui (etiamsi
de illo dcmus inteUigi testimonium Isaise ,
quod nunc expendere non est necesse) , quia
Deus ipse vult permittere homini ut sua liber-
tate utatur, eique omnino resistat, si veUt.
7. Fateraur tamen interdum fieri posse, ut
gratia, efficax ad unum actum hberum, dispo-
sitionem ahquo modo ad ahum mehorem, sit
gratia tantum sufficiens ad ilhim mehorem ;
si tamen recte consideretur, non est gratia
sufficiens proxime, sed remote; nam vocatio
ad attritionem, etiamsi sit congrua, et efficax
ad attritionem ipsam, non est proxime suffi-
ciens ad contritionem; sed indiget homo attri-
tus nova vocatione, et excitatione interna per-
fectiori ad contritionem ; tamen, quia per at-
tritionem se dispouit ad illam, eamque ahquo
modo mereri potest seu impetrare, ideo vocatio
congrua ad attritionem dici potest remote suf-
ficiens ad contritionem. Et hinc fieri potest ut
vocatio, quffi postea datur ad contritionem,
non sit congrua, seu efficax, quia hsec non
semper impetratur per attritionem, sed est no-
vum beneficium Dei mere gratuitum, ideoque
optime potest vocatio efficax ad attritionem,
esse tautum remote sufficiens ad contritionem,
idemque est desimihbus. Denique, inter ipsos
etiam motus gratise excitantis , fieri potest ut
unus excitet ahum, ut fortis reprsesentatio pre-
narum inferni excitat timorem indehberatum,
et ilhistratio circa excehentiam gloriae excitat
motum desiderii, etc, et tunc auxihum pro-
xime efficiens primum actum dici potest causa
secundi, non proxima, sed remota, in genere
proprise causai efficientis physice ; tamen eo
modo, quo est causa, semper est efficax, et
non tantum sufficiens, quia cum isti motus
non sint hberi, sed necessarii, nunquam iUud
auxihum est sine utroque effectu, quia actus
secundus ex primo naturaliter consequitur,
absque dehberatione vohmtatis, ut suppo-
nitur.
8. Dividitur auxilium efficax in physice et
moraliter efficax. — Quinto , dividi potest
auxihum efficax in physice et morahter effi-
cax. Duobus autem modis possunt hsec verba
pliysice et moraliter in preesenti accipi et ap-
phcari, scihcet , vel ut significant diversos
modos causandi, quos supra in auxihis gratiae
respectu hberi consensus distinximus ; vel ut
significare possunt connexionem gratise effi-
cacis cum hbero ejus effectu, quse interdum
potest esse morahs, interdum vero physica.
Et utroque modo possunt in prsesenti verba
illa accipi; et juxta ihos duos sensus, haec
partitio in duas potest subdividi; et in hoc
priori quidem sensu hcec quiuta divisio datur,
et potest imprimis apphcari ad habitus gratise.
Nam de ihis docent omnes, absque opinionum
varietate, esse physica principia actuum gra-
tiae : nihilominus tamen omnes etiam fatentur
habitum non esse gratiam efficacem, sed tan-
tum de se sufficientem in suo geuere, quia non
habet semper et infahibihter conjunctum ac-
tum; habitibus enim utimur cum vohimus.
Sohim lumen glorise posset dici gratia effieax,
C[uia efficaciter et inevitabihter inducit visio-
nem, et consequenter etiam habitus charitatis
in patria eamdem efficacitatem inducit. Ve-
rumtamen iha efficacitas non est circa actus
hberos, conservando hbertatem eorum, sed
inducendo necessitatem , et ideo non pertinet
ad efficaciam gratiae, de qua nos tractamus,
sed diei potius debet effieacia gloria^.
9. Nunc vero datur iha divisio de auxihis
actuahbus, de quibus agimus; nam inter Jiffic
ahqua esse possunt quse, hcet morahter tan-
tum causent, efficacia nihilominus sunt, quia
in iUo suo causandi modo infalhbilem habeut
connexionem cum effectu, ct hoc modo (justa
393 LIB. Y. DE AUXILIO
infra dicenda) vocatio congrua , et in uni-
versum auxilium excitans opportunum, est
ausilium eCBcax morale, quia ejus causalitas
soluni est moralis, iit lib. 3 ostensum est ;
auxilium autem adjuvans actuale, seu per
modum influxus, est etiam efiicax, quia nuu-
quam separatur a suo termino, et est physi-
cum, quia suo modo physiceinducit effectumj
quae sunt clara, juxta priucipia auxihi exci-
tantis et arljuvantis a nobis posita. Qui vero
auxiho excitanti tribuunt causahtatem phy-
sicam in consensum, dicere consequenter pos-
sunt ihud esse interdum efficax in dicto sensu^
id est, causando physice^ nou exchidendo mo-
ralem causahtatem, quia, juxta iham senten-
tiam, utraque convenit auxiho excitanti. Et
ita, juxta eamdem sententiam, uon oporlebit
membra hsec distingui semper reahter, sed
tantum formah ratione, seu consideratione ,
eodem(rue modo poterunt etiam gratise ac-
tuahter adjuvanti apphcari. Ahi vero , qui
non ponuut auxihum efficax in motibus gra-
tice excitautis, seu vocantis, neque in ahquo
actu vitah nostro, sed in sola motione prasvia
a Deo indita^ forte non admittent divisionem
hanc in dicto sensu^ quia motionem iham non
morahter, sed physice agentem inducunt, et
sine iha aham propriam efficacem gratiam
non admittunt, qupe praeveniens sit. Nam de
concomitante , ut dixi , non controvertitur ,
preeterquam quod iha, eo modo qno cau-
sat efficaciter , et distinguitur ab excitante
et physice inducit effectum , ut dictum est.
Verumtamen de hac opinione et ejus funda-
mento in discursu hujus hbri tractandum
est.
40. Divisio sexta. — Sexta igitur divisio
addi potest, juxta ahum sensum prsedictorum
verborum. Auxihum enim gratige tunc dicitur
efficax, ut supra dixi, quando habet effectum
liberi consensus infaUibihterconjunctum. Haec
ergo conjunctio duphciter potest esse infahi-
bilis, mmirum physice et morahter. Physi-
cam nunc voco conjunctionem seu infahibi-
lcm consecutionem effectus, quolies adeo ne-
ccssaria est, ut omnino repugnet, et contra-
dictionem imphcet a taii auxiho effectum se-
parari, sive iUa connexio fundetur in pra3via
causalitate physica , sive in morah con-
grua, sive in concomitante auxiho, et sive
illa infahibilis cousecutio sit ex natura rei,
sive ex ahqua suppositioue. Et hi3ec etiam
dici potest efficacia sim[thciter, id est, qure
lumquatn dehcit, ncc dehcere potest. Talem
autem gratiam efficacem esse possibilem^ ex
EFFIGAGI Gr.ATl.E DEi.
dictis in capite primo hbri prsecedeutis , sup-
ponimus ; quahs autem sit, et unde oriatur
iha connexio, in discursu hujus hbri viden-
dum est. Moralem autem connexionem ap-
peUo, quando, ex circumstantiis vel ahis cau-
sis occurrentibus, semper sequitur tahs effec-
tus, quamvis consecutio tahs ac tanta non sit,
ut ex ahquo intrinseco principio repugnet ef-
fectum non sequi. Sic enim tentatio vehe-
mens in natura lapsa et carente speciah Dei
auxiho, potest dici morahter efficax ad tra-
hendum hominem in pravum conseusum;
ergo muho magis potest auxilium gratise esse
morahter efficax ad bonnm couseusumin no-
bis cfficiendum. Unde haec moralis efficacitas,
comparata ad priorem, dici potest minor, et
quodam modo secundum quid ; ideoque in
hoc. geiiere efficaciee morahs possunt esse gra-
dus ad eum modum quo , in victoria gravis
tentationis, vel observatione orauium prasce-
ptorum, supra, hb. 1, id exphcuimus. Nam in-
terdum dici potest auxihum moraliter efficax,
quia ut in phn^imum ac fere semper effectum
inducit, hcet interdum deficiat, sicut dicitur
morale pericuhim, in quo frequenter caditur,
hcet non semper accidat. Ahter vero cngitari
potest auxihum efficax, quod nuuquam om-
luno privatur effectu, hcet possit, quia nuUam
intrinsecam repugnantiam involvit. Non vi-
detur enim dubium quin appeUatio auxihi
eflicacis omnem hanc amphtudinem et varie-
tatem admittat. An vero omnes hi modi au-
xihi efficacis in re ipsa deutur, in discursu hu-
jus hbri tractandum est.
1 1 . UUima divisio. — Septimo, dividi po-
test efficax auxihum in iUud quod de se, et ex
intrinseca ac sola sua virtute, est efficax, et il-
hid quodtantum in praescientia Dei est efficax,
et sub iho respectu coufertur. Solet autem hsec
divisio proprie dari de auxiho efficaci prsevio.
Nam, ut dixi, in auxiho mere comitante non
habet difficidtatem efficacia, quia in illo vir-
tute involvitur cooperatio hberi arbitrii. Un-
de, cum tale auxihum comitaus sit ipsemet
iulhixus actuahs Dei in ipsum opus hberum,
de se et inti^nsece habet ut sit efficax, quia
per se habet ut non separetur a termino ; non
tamen proprie dicitur sola sua virtute esse
efficax, nisi dictio sola non excludat couco-
mitantia, quia tale auxilium sine cooperatione
hberi arbitrii efficax esse nou potest, cum
siuc illo neque esse possit ; uude etiam fit ut
secuudum membrum divisionis huic auxiho,
prout in re ipsa dato, non rcctc accommo-
delur, quia nunquam potest esse efficax in
CAP. II. UTRUM AUaIUUM EFFICAX SIT AD SINGULOS ACTUS, ETC
391
sola prsescientia, cum, eo ipso qiiod datur, nc-
cessario efficax sit. Disi in re ipsa dato, quia,
si ut oblatum tantum consideretur^, de se tan-
tum est sufficiens, et in prsescientia potest es-
se efficax^ ut postea videbimus.
12. Proprie vero datur dicta distinctio de
auxilio prseveniente , quod a solo Deo fit in
nobis sine nobis, quam partitionem nunc prse-
mittimus, non ad probandam vel reproban-
dam illam, hoc enim est fere totum prsesentis
libri opus^ sed ad terminos explicandos qui-
bus necessario usuri sumus. Illud ergo auxi-
lium dicitur de se efficax, quod positum in
voluntate virtute sua facit illam consentire,
determinando utique illam ad consensum, ita
ut intrinsece repugnet naturse talis auxilii
esse in voluntate, et non sequi statim ejusdem
voluntatis consensum, non ratione alicujus
prsescientiae, vel alterius suppositionis, quse
liberum usum voluntatis humanee involvat,
sed ex connaturali modo agendi et movendi
talis auxilii. Et ad explicandum hunc mo-
dum agendi et movendi voluntatem, solet hoc
auxilium vocari preedeterminatio physica ,
quam vocem infra, cap. 6, ex professo decla-
rabimus. Auxilium autem preeveniens efficax
tantum in prsescientia dicitur illud quod, po-
situm in voluntate, non habet vim ita deter-
minandi illam ad unum, ut absolute repugnet,
posita illa motione, non sequi consensum. Fit
autem tale auxilium efficax, quando in re ha-
biturum est effectum, ct Deus id prsescieus ea
intentione dat tale auxilium, ut infallibiliter
talem ejffectum simul conferat. Tunc enim
tale auxilium, et in re ipsa efficax futurum
est , quia non separabitur ab eflectu, et datur
ut efficax, quia sub illa habitudine et inten-
tione tribuitur ; non videtur ergo dubium quin
uterque istorum modorum ad denominatio-
nem et veritatem auxilii efficacissufficiat. An
vero uterque sit possibilis vel sufficiens ad effi-
caciam auxiliorum gratiaj explicandam, vel ad
salvandam ex una parte perfectam Dei provi-
dentiam et prsedestinationem, et ex alia hu-
manam libertatem in operibus gratise, hsec
sunt a nobis in discursu hujus libri decla-
randa.
CAPUT i\.
UTRUM AUXILIUM EFFIGAX SIT AD SINGULOS AGTUS
PIETATIS NEGESSARIUM, YJiL SOLUM AD ALIQU03,
VEL ALIQUAM EORUM MULTITUDINEM.
1 . Qucestio de auxilio efficaci frceteniente. —
Hiec qusestio non habet locum in auxilio efficaci
pure comitante , quia de illo certissimum est
esse necessarium ad singulos actus,quia est ipse
actualis influxus Dei in actum, sine quo impos-
sibile est aliquem actum fieri , et illo posito,
impossibile est non fieri, quia est ipsa via seu
actio ut est a Deo ; unde si actus sit superna-
turalis, necesse est talem influxum esse auxi-
lium efficax gratise : est ergo necessarium ad
singulos actus pietatis. Et de lioc aliqui ex-
ponunt Augustinum, lib. de Corrept. et grat.,
c. 11, cum dicit dari nobis quoddam auxilium
quo voluntati, non tantum datur ut possit, si
velit , sed etiam datur ipsum velle. Sed, licet
hoc vere dicatur de hoc auxilio, non hoc tan-
tum intendit Augustinus, ut libro prsecedenti,
cap. 4, ostendimus. Qusestio ergo est de auxi-
lio efficaci prseveniente, qno Deus facit ut ve-
limus vel faciamu>, juxta modum loquendi
Augustini, lib. de Grat. et liber. arbitr., c, 46
et 47, et ssepe alias, fundatum in Scriptura, ut
ssepe vidimus et dicemus iterum in cap. 4, et
in hoc sensu de auxilio efficaci tractabimus,
ne declarationem hanc ssepius repetere neces-
sarium sit.
2. Respondetur. — Argwmentum, primum. —
Semndum. — Tertium. — Qiiartum. — Dixe-
runt ergo ahqui hoc auxilium efficax non esse
necessarium, nec dari ad singulos actus super-
naturales, sed ad duos tantum effectus, scili-
cet, vel ad diuturnam perseverantiam in gra-
tia, vel ad finalem poenitentiam, quse homi-
nem in statu gratise mori faciat, quam senten-
tiam, ex mente Augustini, defendit modernus
ille, qui controversiam hanc de auxilio efficaci
componere voluit. et in eum finem libellum
scripsit, in quo negat divisionem auxilii in
sufficiens et efficax, ut supra cap. 4, lib. 3,
retuli. Ille enim non videtur negasse possibi-
litatem auxilii efficacis, ^ne omnino Augusti-
num negare videretur. Negavit ergo necessi-
tatem auxilii efficacis ad singulos actiis, illam-
que ad illos duos effectus restrinxit, quia illos
tantum de Augustini mente esse credidit, quod
potest suaderi primo, ex eodem Auguitino,
de Gorrept. et grat., cap. 44 et 45, ubi hanc
differentiam constituit inter liominem lapsum
et Adamum iu statu innocentise, quod huic
datum est auxilium quo posset perseverare, si
vellet, non vero quo perseverarct ; nunc au-
tem datur hominibus lapsis et electis, non so-
lum ut possint, sed etiam ut perseverent, YA
hoc auxilium significat in hoc statu esse maxi-
me necessarium , propter difficultatem bene
operandi in illo contractam ex peccato origi-
nah. Hinc ergo colligi videturhanc necessita-
392
LIB. V. BE AirXILIO EFFICACI GBATL?; DE!.
tem talis auxilii efficacis, propriam et pecu-
liarera esse ad perseverandum , quia in illo
cernitur specialis difficultas quae in singulis
actibus non invenitur. Secundo, inde sequitur
adsequatam rationem ponendi lioc auxilium
esse infirmitatem hominis, et alios defectus
contractos expeccato originali^nam inde oritur
difficultas perseverandi. Tertio argumentatur^
quia, secundum Augustinum, auxilium efficax
solis preedestinatis datur; ergo tantum datur
ad illos effectus qui sunt proprii prcedestina-
torum ; hi autem sunt perseverantia in gratia,
et poenitentia finahs ; ergo ad hos tantum ef-
fectus est necessarium hoc auxihum. Illatio est
evidens. Assumptum autem videtur plane do-
ceri ab Augustino , dicto loco de Corrept. et
grat., cap. 7, usque ad i1; et dicta qusest. 2
ad Simphc, et de Preedestin. Sanctor., cap. 8
et 46; de Dono persev., cap. 8 et 14; libro de
Gratia Christi, cap. 12; et libro 1 contra duas
Epistol. Pelagianor., cap. 9 et 20. His enim lo-
cis ait auxiUum efficax esse ilhid, quod datur
secundum propositum miserentis Dei, et his
dari qui sunt electi et a massa perditionis
discreti, ct similia, quibus significat illud pro-
positum, ex quo datur auxilium efficax , non
esse nisi efficacem electionem ad gloriam, quae
est propria prsedestinatorum, ac proinde auxi-
hum efficax esse proprium illorum. Quarto,
possumus argumentari, quia si auxihum effi-
cax esset ad singulos actus necessarium, tot
multiphcanda essent auxiha efficacia, quot
essent actus supernaturales specie distincti,
quia principia distinguuntur per actus , et
auxihum efficax datur ut principium sui ac-
tus. Consequens autem videtur absurdum;
quid enim necesse est tot mnltiphcare auxiho-
rum species ?
3. Contmrmm ■cerius. — Prolatur primo ex
Angustino. — I^x Scriptura. — Gratia efficax
ad singulos acius necessaria est. — Nihilomi-
nus, contraria sententia tanquam omnino vera
tenenda est, ac dicendum gratiam efficacem
dari et requiri ad omnes et singulos actus su-
pernaturales, qui ab hominibus fiunt. Proba-
tur primo ex sententfa Augustini, qui simul
adducit et interpretatur Scripturas, ex quibus
hsec veritas coUigitnr. Primo igitur Augusti-
nus, loquens in particulari de fidei actu, vel
de actu dilectiouis, aut poenitentise, dicit non
fieri a nobis sine interna et secreta, vel alta et
occiilta xocatione Del , quibus verbis solet ipse
gratiam efficacem significare. Est autem ea-
dem ratio de his et cseteris actibus ; ergo ad
omues et singulos necessaria est. Major consta-
bit facile legenti Epistolas 105, 106 et 107 Au-
gustini, et qusestionem 2 ad Simphcian. ssepe
citatam, et qusestionem 68, in hb. 83 Quses-
tionum. Secundo, quod Christus dixit Joan. 6 :
Nemo potest tenire ad me, nisi Pater meus
traxerit eum, ibi Augustinus interpretatur de
tractu per gratiam efficacem , et tamen ihud
non intehigitur de sola perseverantia , sed
etiam de tractu ad fidem , vel ad poeniten-
tiam : utrumque constat ex eodem Augustino
super eumdem locum , et 5 contra Juhan.,
cap. 5, et de Prsedestin. Sanctor., cap. 8 et 11.
Et idemhabet Fulgentius lib. 1 ad Monimum,
cap. 8 et 14 , ubi eodem modo exponit ihas
locutiones Scripturse: Faciamut faciatis, etc,
EzecliieL 36, ubi non tantum dicitur : Faciam
ut perseveretis , et ad idem facit quod Pauhis
ait : Deum operari in nohis velle. Volumus
enim quoties sancte operamur, et non tantum
cum perseveramus. Tertio, eidem gratise effi-
caci tribuit Augustinus, quod prseparat volun-
tatem hominis ad bene operandum, quse prse-
paratio in siiiguhs actibus est necessaria, jux-
ta ihud : Prwparatur voluntas a Domino, quod
ita exponit Concihum Arausicanum, canon. 4.
Assumptum constat ex Augustino in locis ci-
tatis, et 1 Retract., cap. 23 et 24, et hbro de
Grat. ethber, arbitr., cap. 16 et 20. Et tandem
in idem redit, quod ahis locis ait , Deum per
hanc gratiam ita movere sensum , ut accom-
modet assensum , ut ex iisdem locis constare
potest; et hb. 2 contra duas Epistol. Pelagia-
nor., cap. 9. Quod autem homo accommodet
assensum ad singulos actus, necessarium est;
ergo gratia efficax, juxta mentem Augnstini
in Scriptura fundatam, ad singulos actus ne-
cessaria est. Quod etiam confirmat sententia
iha Augustini posita in Conciho Arausicano,
cap. 20 : Midta sunt in liomine hona, quce non
facit Jiomo ; nullum vero honum facit Jiomo,
quod non prcestet Deus, ut faciat Jiomo; pcr
gratiam enim efficacem hoc prsestat Deus, ut
ex ahis locis ostensum est.
4. Ostenditur ratione. — Secundo, simphci-
ter ostenditur ratione, quia quoties homo ope-
ratur ahquem actum supernaturalem , suppo-
nitur in iho gratia prseveniens data ad iUum
eflfectum , ut constat ex Tridentino , sessione
sexta , canon. tertio et quarto ; sed talis gratia
consequitur efiectum in eo qui operatur ; ergo
est gratia efficax ; ergo repugnat operari quem-
cumque hujusmodi actum in particulari, quin
a gratia eflicaci procedat, quae ratio generah-
ter procedit in singuhs. Sed responderi potest
inde solum probari, esse necessariam gratiam
CAP. II. UTRU?,I AUXILIUM EFFIC
efScacem concomitantem, a qiia velnt extrin-
sece auxilium prseveniens denominatur efS-
cax, quod alii non negabnnt ; sed contra hoc
obstant dicta in capite primo hujus et prsece-
dentis libri^ ubi ostendimus gratiam efhcacem
esse etiam prsevenientem, Et in prsesenti pro-
bari potest , in omni sententia vel modo ex-
plicandi hujusmodi gratiam ; non enim potest
una et eadem ratio reddi in omni opinione.
Qni ergo constituunt efficaciam gratise in prse-
determinatione physiea, requirunt illam pro-
ptor concursum causaj primse cum secunda,
vel propter indifTerentiam vokmtatis, velpro-
pter excellentiam actuum supernaturalium :
omnes autem hae rationes habent locum in
omnibus et singuhs actibus pietatis ; ergo ,
juxta illam sententiam , necessario dicendum
est hnjusmodi gratiam efficacem esse necessa-
riam ad omnes et singulos actus, et ita faten-
tur consequenter auctores ilHus sententise.
5. Instantia. — Respondetur. — At vero, si
gratia efficax in vocatione congrua constitua-
tur, etiam invenietur necessaria ad actus sin-
gulos^ quamvis ex diverso principio et funda-
mento ; prsecipue enim fimdanda est hsec ne-
cessitas in modo operandi Dei, et in magna
perfectione providentise ejus, prsesertim iu his
supernaturalibus^ et quse ad salutem hominum
spectant. Nam imprimis Deus confert singulis
hominibus ad singulos actus auxilia necessa-
ria, vel convenientiaj cum certa prsescientia
futurorum , saltem sub conditione ; ergo _,
quando aUcui dat vocationem cum qua in tem-
pore operatur, jam ipse Deus prceviderat fuisse
cum illa operaturum, si ei daretur : ergo pree-
cognovit talem vocationem lore congruam, et
ut talem illam dare vohiit ; sed hsec ratio in
omnibus et singuhs actibiis invenitur ; ergo et
vocationis efficacis necessitas. Dices sequi Deum
velle dare vocationem incongruam, ut talem.
Respondeo esse magnam difFerentiam, quia in-
congruitas habet rationem mah, et ideo Deus
non vult illam, sed permittit. Congruitas vero
habet rationem boni , quod Deus vult et in-
tendit^ et ideo ipsa gratia congrua, ut efficax
est, datur ex intentione Dei : hoc autem modo
datur ad omnes et singulos actus; ergo. Uude
tandem confirmatur: nam Deus, juxta pro-
babiliorem sententiam, prsedefmit omnes et
singulos actus supernaturales; ergo, ut infal-
libiUtor illa prffidefinitio habeat effectum, ne-
cessaria est gratia efficax ad singulos actus.
6. Concluditur. — Ex his ergo satis constat
gratiam efficacem non dari tantiim ad perse-
verandum , et finalem poenitentiam agendam.
AX SIT AD SINGLTOS ACTUS, ETC. 393
sed etiam ad omnes illos efTectus, qui per ac-
tus supernaturales fiunt, ut confiteri fidem ,
quando oportet, vel implere ahquod superna-
turale praeceptum in quacumque defmita oc-
casione , vel etiam aggredi opus consilii, et
similia ; quia ostensum est ad singulos actus
supernaturales esse necessarium auxihum ef-
fieax; ergo est etiam necessarium ad perfi-
ciendos effectus, qui sine taUbus actibus fieri
non possunt. Imo, quotiescumque actus vel
effectus ordinis naturalis fieri non potestsine
gratia, ut vincere gravem tontationem, vel
amare super omnia Deum auctorem natu-
rae, etc, ut taUs effectus, vel actus in esse
prodeat, necessarium est auxiUum efficaxtaUs
ordinis : nam rationes seque procedunt.
7. Accedit tandem quod sine uUo funda-
mento timuit iUe auctor admittere necessita-
tem auxilii efficacis ad singulos actus, magis
quam ad perseverandum. Quia si, auctoritate
Augustini motus, efficaciam auxiUorum gra-
tise in dono perseverantise recognovit, sen-
tentia Augustini eadem est de singuUs aoti-
bus, ut vidimus. Nec in iUo de Corrept. et
grat. contrarium dixit : nam Ucet de perse-
verantia ibi tractet, aUa non exchidit, imo in-
dlfmite de vincenda tentatione et vitando pec-
cato loquitur. Si autem ille auctor timuit ne
tam ampla gratiee efficacis necessitas Ubertati
repugnaret, et sine causa timuit, ut iiifra vi-
debimus, et inconstanter timuit, nam idem de
perseverantia timerc debuisset ; quia etiam
perseverantia per actiones Uberas fit, nec
auxilium ad perseverandum datur, nisi qua-
tenus ad plures actus liberos successive tri-
buitur. Ac denique finaUs poenitentia per
unum singularem actum interdum completur,
quem Ubere facere necessarium est, ut constat;
ergo immerito taUs discretio^ seu limitatio.
Reliqua vero, quse in fundamentis illius sen-
tentiee attingebantur, sequenti capite expe-
dientur.
CAPUT III.
UTRUM AUXILIUM EFFICAX IN OMNI STATU ET IN
OMNIBUS PERSONIS SIT AD SALUTEM ET AD OMNES
PIETATIS AGTUS NEGESSARIUM.
\ . Buliiim frimum. — In hoc capite bre-
vitcr nonnuUa dubia expUcanda sunt, quas in
fnndamentis prioris opinionis, in prsecedenti
capite impugnatoe, postulantur, Est autem ex-
tra controversiara auxilium effieax, maxime
necessarium esse hominibus lapsis , eisquo
f uisse a Deo praeparatum ab seteruo, et in tem-
394 LIB. V. DE AUXILIO
pore dari, juxta mentem Augustini_, dicto lib.
de Corrept. et grat., cap. dl, et de Dono per-
sev.^ cap. lA, ideoque de hoc puncto non dis-
putamus. Sed primum dubium est, an efEcax
auxilium sit proprium prEedestinatorum^ vel
etiam reprobis detur; quod enim solis praBdes-
tinatis detur, videntur probare testimonia Au-
gustini in principio capitis prsecedentis ad-
ducta; et potest confirmari^ quia auxilium ef-
ficax datur ex absoluta prsedefinitione divina
illius effectus, propter quem datur ; sed Deus
non absolute prsedefinit actus reproborum,
sed tantum prcedestinatorum , juxta illud
Rom. 8 : Qicos prcescivit et prwdestinavit con-
formes fieri imaginis filii sid, etc, ct : Quos
pradestinavit , hos et vocavit, utique vocatione
ex proposito, ut exponit Augustinus, id est,
efficaci ; ergo reprobis non dantur auxilia ef-
ficacia, saltem preevia, sed ad summum con-
comitantia, quee ipsorum liberam cooperatio-
nem intrinsece includunt.
2. Datur auxilium efficax prceviim omni-
lus, sive reproM sint, sive prcedestinati. —
Prohatur ex Scriptura. — Nihilominus dicen-
dum est verum et proprium auxilium efiicax
prsBveniens, quo Deus facit ut homo faciat,
non sokim prajdestinatis, sed etiam reprobis
dari. Probatur ex dictis capite preecedenti ;
nam efficax auxilium non tantum datur ad
perseveraudum in gratia, sed etiam ad conse-
quendam gratiam per propriam et supernatu-
ralem dispositionem ; sed reprobi interdum
ita vocantur, ut cum effectu justificentur, et
credant, diligant, et poeniteant, sicut opor-
tet ; ergo recipiunt auxihum efficax ut ita fa-
ciant, Nam quod tale auxilium non solum fa-
ciat cum illis, sed etiam faciat illos facere,
probatur aperte, qiiia testimonia Scriptur»,
quibus probatur, verbi gratia, dari auxilium
prsevium efficax ad credendum, generaliter
loquuntur de omnibus credentibus, sive re-
probi sint, sive prtedestinati, et sic tle cseteris
actibus. Assumptum patet ex verbis Ghristi :
ISIemo potest venire ad me, nisi Pater meus
traxerit eum, et illis : Omnis qui audivit a Pa-
tre, et didicit, venit ad me, utique per fidem;
illoe enim particuloe, nemo et omnis nullum dis-
crimeu faciunt vel permittunt inter praides-
tinatos et reprobos , quoad necessitalem tra-
hentis gratiai. Et simili modo ponderari pos-
sunt alia testimonia capite prajcedenle alle-
gata, et generaha verba ConciUi Arausicani,
cap. 9 : Quoties iona agimus, Deus in nohis
atque noiiscum, ut operemur, operatur. Cum
euim dicit agirims , non supponit fuisse proe-
EFFICACl GRATI^ DEI.
destinatos, vel se tales reputasse, qui sic lo-
quebantur. Ratio vero est, quia auxilium non
est efficax ex ultimo effectu sahitis a^ternae, ad
quem ordinatur, sed ex proximo propter quem
datur: hic autem effectus in reprobis etiam
invenitur, ut constat; ergo.
3. Neque Augustinus huic veritati contra-
rius esse potuit, cum ubique omnia pietatis
opera tribuat efficacitati gratiee, et Deo in no-
bis operanti, sive ab electis, sive a non electis
fiant. Igitur ubi loquitur de gratia speciali
prasdestinatorum , vel inckidit non tantum
unum vel aliud auxiUum efficax , sed cokec-
tionem, vel seriem talium auxiliorum, quihiis
certissime Uherantur quicumque liherantur, ut
ipse loquitur de Dono persev., cap. 14, vel, per
antonomasiam, efficacem appellat vocationem
electorum, quia ex proposito efficaci seternse
salutis illorum datur ; sic enim hb. de Praedest.
Sanctor., cap. 16, dicit : Vocat Deus prcedes-
tinatos multos filios suos, ut memlra faciat
prcedestinati unici Filii sui, non ea vocatione
qua vocati sunt illi, qui nolusrunt venire ad
nuptias, etc. ; et infra sic exponit Paulum, 1
Corinth. 1, dicentem : Ipsis vocatis Judceis
et gentihus prcedicare se Christum, etc. ; illud
enim verbum, vocatis, intelligit de certa qua-
dam vocatione eorum, qui secundum proposi-
tum vocati sunt, quos prcescivit et prcedestina-
vit conformes fieri imaginis Filii sui, de qua
etiam intelligit illud Rom. 9 .• Non ex operi-
hus, sed ex vocante dictum est ei : Qida onajor
serviet minori. Ex vocante, ait, non quacum-
que vocatione, sed qua vocatione fit credens. In
quo contextu videri potest docere Augustinus^
omnem vocationem, qua aliquis fit credens,
esse propriam prEedestinatorum : sed hoc tam
est absurdum, ut nec cogitari possit in men-
tem Augustini venisse. Loquitur ergo de voca-
tione ad fidem vivam fixam et stahilem, ut iu
fine capitis concludit, ita exponens alia verba
Pauli Rom. 12 : Sine pcenitentia sunt dona et
vocatio Dei; intelligit ergo per antonomasiam
dici vocationem ex proposito, illam quae vir-
tute continet justitiam perseverantem, de qua
recte intelligitur illud Rom. 8 : Quos prcedes-
tinavit, hos et vocavit, et quos vocavit, hos et
justificavit ; quos autem justificavit , illos
etiam glorificavit. Nam hoc uUimum necesse
est intelligi de solis justificatis cum perseve-
rantiafinali; ergo etiam vocatio sumenda est
pro tali vocatione, quee vel virtute, vel coUec-
tive protectionem singularem electorum in-
cludat. Heec ergo sola vocatio vel gratia efficax
est propria pra^destinatorum, et ita exposuit
CAP. III. UTRUM AUXILIUM EFFICAX IN OMNI STATU, ETC.
395
late locum illum Augustinus de Corrept. et
grat., cap, 7.
4. Nihilominus tamen dantur alise vocatio-
nes, vel ad fidem, vel ad pcenitentiam, quse
nec sunt communes omnibus reprobis, nec
solis prsedestinatis dantur : Multi enim, ait
Augustinus dicto lib. de Prsedest. Sanct., c. 6,
audiwit verhtm veritatis, sed alii credunt, alii
9ion credzmt. Volunt ergo isti credere, nolunt
autem illi, quis lioc ignoret ? quis hoc neget ? sed
cum aliis prceparetiir , aliis non prceparetur vo-
luntas a Domino, discernendum est quid veniat
de onisericordia ejns, quid dejudicio. Non igno-
ravit autem AugustinuS;, non omnes illos qui
volunt credere esse preedestinatos^ et tamen
de omnibus illis ait, et preeparari illis volun-
tatem per gratiam, utique efiicacem. Unde in
lib. 2 contra duas Epistol. Pelagianorum,
cap. 9;, universe de omnibus ait : Homo prcB-
parat cor, non tamen sitie adjutorio Dei, qui
tangit cor, et inde concludit ibi illam senten-
tiam in Concilio Arausicano receptam : Multa
Deus facit in Jiomine lona, quce non facit
Jiomo, utique sive prsedestinatus sit, sive re-
probus. Ergo etiam pra^scitus, quando creditj
habet vocationem^ non tantam qua possit cre-
dere, sed qua fiat credens_, licet non eo singu-
lari modo quo preedestinatus; et eadem ratio
est de vocatione ad justitiam seu poeuitentiam^
et similes actus.
5. Prcedestinatio alia perfecta, et simplici-
ier talis, qucs est ad wternam gloriam ; alia vero
secundum quid. — Ratio autem in contrarium
facta falsum assumit, quia probabilius est Deum
prsedefinire omnes actus supernaturales^ etiam
reproborum. Et licet demus non prsedefinire
illos illo singulari modo quo praedefinit actus
preedestinatorum^ utique ex intentione eflicaci
salvandi illos, et ut tales actus istis cum etfectu
prosint ad aiternam saiutem, nihilominus cer-
tum est, ex certa praescientia dare illis talem
vocationem^ qua credant vel ament, saltem ad
tempus; ethoc satis est ut gratiam efScacem
illis gratuito conferat. Unde non displicet dis-
tinctio aliquorum, dicentium aliam esse pree-
destinationem perfectam et simpliciter talem,
quee est ad seternam gloriam, de qua loquitur
Paulus ad Roman. 8, et aliis locis ; aliam vero
esse preedestinationem secundum quid^ scili-
cet ad justitiam, vel ad finem temporalem, et
sic gratiam efiicacem semper dari ex aliqua
preedestinatione istarum, servata proportione.
Hoc enim videtur significasse Augustinns dicto
c. 7 de Corrept. et grat.,in fme, dicens eos qui
ita vocantur, ut interdum credant, vel justi
sint^ licet postea a fide vel conversatione Chri-
stiani hominis sic lapsuri sint, ut tales hujus
vitse finis inveniat, eos (inquam) esse ex illis
de quilus diclimi est : Multi vocati; non in els
de quilus clictum est : Pauci electi. Et tamen
(inquit) quis negat eos electos, cum credunt, et
haptizantur, et secundum Deum vivunt ; quia
nimirum ad aliquid electi jam conspiciun
tur^ licet incertum nobis sit an sint simpli-
citer electi^ ut in eo, ad quod efBcaciter vo-
cati sunt^ perseverent, et ita gratia efScax
semper datur ex aliqua prffidestinatione^ sal-
tem ad gratiam^ vel fidem, aut simile donum,
quod etiam sumi potest ex Augustino, dicta
quffistione secunda ad Simplician.
6. Seciondum duhium. — Secundum dubium
est, an efficax gratise auxilium pertineat so-
luni ad statum naturse lapsse^ vel etiam in
statu innocentise fuerit necessarium. Cui dubio
solum potest occasionem prsebere locus Au-
gustini prfficedenti capite allegatus_, ex lib. de
Corrept. et grat., cap. W, ubi de primo ho-
mine dicit tale adjutorium ei datum esse,
qihod desereret cum vellet, et in quo perseveraret
si vellet, non quo fieret ut vellet. Et subjungit
adjutorium quod hominibus lapsis datur^ in
hoc esse majus et potentius, quod per illud ef-
ficitur ut homo velit. Et infra significat ideo
tantam^ tamque efficacem gratiam, non esse
datam primo homini, quia tunc liberum arbi-
trium ita liierum erat, ut et hene velleposset et
male; nunc autem propter infirmitatem na-
turae lapsse necessarium esse auxilium, quod
hominem velle et benefacere faciat.
7. Assertio. — Probatur. — Sed nihilomi-
nus sine ulla dubitatione dicendum est, etiam
in statu innocentise fuisse necessarium auxi-
lium efficax ad actus supernaturales efilcien-
dos. Probatur, quia necessitas hujus auxilii
non est orta ex lapsu naturse humanai, nec ex
defectu virium ad bene operandum contracta,
sed ex intrinseca perfectione snpernaturalium
actuum, cujus signum est, quia non tantum ad
actus difficiles ob gravem tentationem, nec
solum ad collectionem actuum_, vel perseve-
rantiam, sed simpliciter ad singulos actus est
necessarium hoc auxilium, ut ostendimus ca-
pite praecedenti : supra autem, lib. 2 et 3, os-
tensum est necessitatem gratiaj ad singulos
actus non oriri ex originali peccato, sed ex
perfectione et excellentia talium actuum ; ergo
simpliciter in pra^senti necessitas auxilii effi-
cacis, cum sit ad singuios actus, non est orta
ex peccato originali : ergo fiiit etiam in statu
innocentisej quia in illo voluutas hominis non
396
LIB. Y. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^E DEI.
minus erat de se indetermiuata et peudeus a
Deo, quam modo sit, et Deus non minus prae-
sciebat quee vocatio futura esset homini con-
grua, in illo statu quam in isto. Et ita sentit
aperte Angustinus lib. 8 Genes. ad litter. ,
cap. 12; idemque significat in Enchirid., cap.
106, circa fmem, dicens : Natiira Immana,
etiamsi in illa integritate, in qua condita est,
permaneret, nuUo modo seipsam, creaiore s?iO
non adjuvante, servaret, ubi de adjutorio effi-
caci loquitur; et lib. de Natur. et grat., c. -48,
contra Pelagium, dicit quod, etiam in natura
sana et integra, ut homo non peccaret, fiiis-
set illi necessarium adjutorium Dei, sicut lu-
men est necessarium ocuhs ad videndum.
8. Neque in priori loco contrarium sensit;
nam ibidem de gratia primi hominis ait : Tunc
ergo dederat liomini Deus l)07iam volmtatem,
in illa quippe eum fecerat, qui fecerat fectum,
quibus verbis aperte significat habuisse Ada-
mum gratiam efficacem ad illam bonam vo-
hnitatem, quam ante peccatum habuit. Quia
vero in illa bona vohmtate non perseveravit,
dicit non accepisse gratiam, qua perseveraret,
sed qna posset perseverare, si vellet;namsi
priorem accepisset, perseverasset, ut ibidem
Augustinus subjungit. Unde nunquam dicit
Augnstinus dari potuisse in illo statu perseve-
rantiam sine efficaci auxilio, sed solum dicit
de facto non fuisse datum tale auxilium, quia
effectus ejus datus non est, nunc vero dari
multis, qu£e duo certissima sunt. Insinuat au-
tem Augustinus , in eo loco, in natura lapsa
esse necessarium peculiare donum perseve-
rantise, quod nori ita erat in statu innocentiai
necessarium, propter corruptionem naturfe,
quse non omnino sanatur per gratiam habi-
tualem, ut bene explicat divus Thomas, quses-
tione centesima-nona, articulo nono, in cor-
pore, et articulo decimo, ad 3, et nos latius
infra, tractando de perseverantia, dicemus.
9. Dubium tertium. — Tertium dubium si-
mile prsecedenti esse potest de Angehs, an
ipsis etiam necessarium sit auxilium efficax
gratiae ad bene operandum. Eadem tameu est
ejus resolutio : uam Augustinus supra eodeni
modo de Angelis et de homine integro loqui-
tur, eodemque modo est exponendus. Nam
omnino eadem est ratio, supponendo, ut sa^pe
dictum est, actus justitiae, etiam respectu an-
gelicaj naturee, supernalundes esse, et ideo
indigere gratice auxilio, quod tunc in eis est
efficaX; quando effectum habet, nam tunc
etiam cum illis opcratur, et eos facit bene
operari. Quo modo dixit Augustiuus libro de-
cimo-secundo de Civitat., capite nono, Ange-
los qui perseveraruut fuisse amplius adjutos.
Atque ita de Angelis etiam sensit Fulgentius,
lib. 2 ad Thrasymun., cap. 2_, ubi permanen-
tiam sanctorum Angeloram in bono, tribuit
singulari gratise Dei, qui quos voluit, a casu
pravitatis virtute sua defendit ; et cap. 3 ait,
sicut sola virtus divina potuit hominem repa-
rare, ita solam potuisse Angelum custodire.
Idemque docuit Gregorius, libr. 1 Reg. , cap. 1 ;
et Anselm., lib. 2 de Casu Diabol., cap. 1 et
sequentibus ; et Bernardus, sermon. 22 in Can-
tic; et indicat Basilius, libr. de Spirit. Sanct.,
cap, 46. Et quamvis hi Patres de perseverautia
loquantur, tamen, cum in Angelis perseve-
rantia, sicut et via, uno actu consummetur,
eadem ratio de singulis actibus, quee de tota
perseverantia existit. Est autem ratio supra
tacta, quia vel prsedestinatio, vel pra^scientia,
et prffidefinitio gratiaj congruee, non minus in
Angelis quam in hominibus locum habet, ut
per se omnibus clarum est.
40. Dulium quartum. — Quartum dubium,
quod in ultima ratione superiori capite pro-
posita postulatur, est, an idem auxilium effi-
cax ad omnes actus pietatis sufficiat, vel pro
illorum varietate et distinctione multipli-
cari, et specie distingui necessarium sit : lo-
quor autem de distinctione specifica, quia de
numerica nuUum potest esse dubium, quia
hsec auxilia transeunt cum actibus , quia in
actuali motione consistunt, et ideo cum illis
etiam multiplicantur , saltem numerice. Est
ergo dubium de multiplicatione specifica, quod
etiam claram habet resolutionem in auxilio
efficaci comitante, quia illud in ipsomet actu
intime imbibitur tanquam via seu actio ten-
dens in illum, et ideo necesse est cum actibus
multiplicari, et pro varietate illorum distin-
gui ; nam actio a termino speciem sumit, et
per illum distinguitur. Item hoc auxilium ef-
ficax non distinguitur a concursu Dei circa
tales actus : at divinus concursus multipli-
catur et distinguitur, pro varietate effectuum
talis concursus, ut in lib. 3 dictum est ; ergo
eodem modo philosophandum est de hoc au-
xilio cfficaci, neque in hoc aliqua occurrit dif-
ficultas. At vero, loquendo de auxilio efficaci
preeveniente, oportet distinguere juxta varios
modos explicandi substantiam, causalitatem
et efficaciam luijus auxilii. Qui enim dicuut
esse motiouem a solo Deo factam in nobis, et
per se ac physice efficaciter efficere actum
propter quem datur, consequenter dicunt hsec
auxilia efficacia pro varietate actuum seu ef-
CAP. III. UTP.UM AUXIUUM EFFICAX IN OMNI STATU, ETC.
397
fectuum distingui; quia sunt principia per se
illorum^ et per illos specificantur, et acl mo-
dum habituum distinguuntur, Quod quidem,
posito illo principio, facile sustineri potest,
licet non careat dubitatiouej an eadem species
motionis efficacis sufficiat ad omnes actus
ejusdem habitus^ etiamsi contingat illos specie
distingui, ut sunt amor^ odium, desiderium,
dolor, etc. Sed in hoc non immoror, quia est
parvi momenti, et procedit ex falsa hypothesi,
ut dicemus.
41. Juxta opiniouem vero quse in excita-
tione et causalitate morah efficaci hoc auxi-
Hum ponit, nou est hoc dubium speciale de
auxilio efficaci, sed de sufficiente etiam inter-
rogari potest^ quia in modo inclinandi et mo-
vendi voluntatem conveniunt, sokimque dif-
ferunt, quia unum cum effectu persuadet, et
non aliud, quod sine dubio non provenit ex
specifica diversitate, sed ex hbertate arbitrii,
et ex aliis circumstantiis , ut infra dicemus.
De utroque ergo dicendum est, auxilium suf-
ficiens et efficax interdum posse in sua enti-
late et specie multiplicari ac distinguij ali-
quando vero posse auxilium ejusdem speciei
ad actus specie diversos tribui et esse efficax.
Declaratur exemplis utraque pars ; nam ad ac-
tum eleemosynse interdum inducitur quis timo-
re pcense, interdum desiderio glorise, 'qui duo
motusj dati per modum excitantis gratise, iri
sua entitate sunt specie distincli, [et nihilo-
minus inducunt ad eumdem actum, quem
uterque potest sine aho efficaciter efficere. Et
e contrario motus timoris a Deo immissus, in
una occasione inducit ad poenitentiam, in alia
ad remittendam injuriam, vel quid simile.
Ratio autem utriusque partis est, quia hsec dis-
tinctio et causahtas non est per se, physice
loquendo , sed morahsjf unde non est de in-
trinseca ratione talis motus^ ordo ad talem ef-
fectum^ ut ab iho suam speciem sumat, sed
ex prudentia et moventis potentia ad talem
eflfectum accommodatur^ juxta moralem capa-
citatem recipientis , ideoque potest idem ac-
tus fieri per plures motiones gratise efficacis
specie distinctas, vel simul, vel divisim ope-
rantes, et e contrario possunt actus distincti
per eamdem prasviam gratiam obtineri^ vel
successive et in diversis occasionibus^ vel si-
mul, si actus ipsi habeant inter se talem con-
nexionem , ratione cujus simul fieri possint,
juxta superius dicta in genere de gratia exci-
taute.
42, Ohjectio, — Solvitur, — Dicunt autem
ahqui, quando pkira hujusmodi auxiha ad
eumdem actum dantur^ hcet in entitate phy-
sica specie difierant, in genere moris esse ejus-
dem speciei, quia ad eumdem finem ordinan-
tur, ut ad actum fidei^ vel quid simile, Sed non
video in his motibus propriam unitatem speci-
ficam/etiam moralem ; nam intra genus cau-
sse morahs possunt inveniri modi causandi
eumdem actum specie diversi ; causa enim
consulens, et causa peteus ac rogans, causae
morales sunt specie diversse, et hcet ad eum-
dem effectum concurrant_, distinctionem in
modo causandi conservant, nec possunt dici
esse ejusdem speciei morahs, etiamsi in eum-
dem effectum influant, quia unaquseque suo
modo influit : sicut materia et forma, hcet ad
eumdem effectum concurrant, non propterea
habent ahquam unitatem specificam^ neque
in genere entis, neque in ratione causse : non
oportet ergo in his auxihis^ quando in se dis-
tincta sunt, et diversum modum causandi
moralem habent;, ahquamunitatem specificam
fingere^ propterea quod ad eumdem actum
concurrant. Et ita Prosper, hb. 2 de Vocat.
gent.^ cap. 26;, numerando varios modos qui-
bus Deus ad fidem homines traliit, suadendo
exhortationiius , movetido exemplis, terrendo
pericuUs, incilando miraculis, dando intellec-
tum, inspirando consilium, corque ipsum illu-
mi7iando, et fldei affectionilus imhiendo, nul-
lam eis unitatem specificam tribuit, sed absolu-
te pkira prcesidia seu auxilia divinae gratiae ex-
citantis appehat, quse^ ut supra dicebam^ pos-
sunt dici componere unum adaequatum auxi-
linm sufficiens, vel efficax^, non tamen per
modum unius speciei, sed per modum unius
coheotionis causarum morahum concurren-
tium^ vel necessariarum ad talem effectum;
solum in genere gratia?^ et ut procedunt ex mi-
sericordia^ seu gratuita hberahtate et amore
Dei;, possunt dici habere unitatem moralem
speciflcam in ordine ad Deum moraliter ope-
rantem^ eo scihcet modo quo actus externi^
moraliter diversi, ex intentione finis possunt
habere unitatem moralem in genere virtutis,
seu boni moralis. Sed hsec consideratio extrin-
seca est ad propriam'_causalitatem et rationem
auxiliorum gratise explicandam ; nam, hoc mo-
dO;, omnia beneficia diviuce gratise, ut morah-
ter procedunt a Deo^ possunt dici ejusdem spe-
ciei, quatenus ab eadem hberalitate vel mise-
ricordia Dei procedunt. Hic ergo respectus hic
nou consideratur, sed entitas auxilii, vel mo-
dus causandi, et in his possunt auxilia data ad
eumdem effectum inter se distinctionem ha-
bere, et e converso idem auxilium potest ad
398
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACl GRATI.S DEI.
varios actus, ia diversis temporibus vcl ocoa-
sionibus, hominem movere^ ut explicatum est.
CAPUT IV.
UTRUM GRATI^ EFFICACITAS CONSISTAT IN NECES-
SITATE QUAM INFERT YOLUNTATI, UT NON LI-
BERE SED NECESSARIO CONSENTIAT.
Pujicta prcesentis difficuUatis. — Quse in
prsecedentibus capitulis de auxilio efficaci di-
ximus^ omnia pertinent ad exactam expeditio-
nem qusestionis, an sit tale auxilium ; nam ad
illam spectat^ tam necessitatem quam varie-
tatem talis auxilii declarare, quod liactenus
generatim prsestitimus ; nunc inquirendum
superest quid sit tale auxilium, in quo tria in-
ciuduntur, nimirum^ quaenam motio sit^ quem
modum causandi habeat, et unde quove modo
habeat infallibilem connexionem cum suo ef-
fectu ; quce tria simul, ut occasio tulerit^ trac-
tabuntur, quia non possunt commode dispu-
tatione sejungi. Sohim adverto ex illis tribus
solum tertium posse directe pertinere ad dog-
mata fidei : nam circa duo prima nihil habe-
mus expresse definitum^ ut videbimus, ideo-
que incipimus a tertio puncto, quatenus in eo
cum hsereticis est controversia, ut disputatio-
nem inter CathoUcos expeditam reUnquamus.
1 . Crratice efficacitas unde et quo modo ha-
heat infallibilem connexionem cum suo eff^ectu;
punctum tertiuM. — In puncto ergo proposito,
duo sunt errores inter se in uno principio et
fnndamento consentientes, et in conclusioni-
bus seu illationibus extremedissentientes. Pe-
lagiani enim, et Calvinistai ac Lutherani in
lioc conveniunt, quod efficacitas gratise con-
sistit in quadam necessitate quam Deus infert
vokmtati, illam libere operari non relinquen-
do. Unde Pelagius eo colore gratiam negavit,
ne libertatem negaret^ cui efficaciam et neces-
sitatem gratiae repugnare credidit; et ideo fin-
gebat se impugnare Manichoeos, et similes
hoereticos , negantes liberum arbitrium , cum
gratiam impugnabat, teste Augustino, lib. 2
contra duas epistolas Pelagianorum, a prin-
cipio, et ahis locis. E contrario vero, Luthe-
rus, ut refert Goncilium Senonen., in princi-
pio , uimis anxie fiugens vitare Pelagium ,
factus est Manichaius; et ante Lutherum, prse-
ter Maiiichaeos, Priscilianistas, Simonianos ,
eamdem hoeresim docuerunt, prope tempora
Augustini, hseretici dicti Prcedestinati , ut
rcfert Faustus, lib. 1 de Grat., capile tertio,
septimo et suquentibus ; et Wicleph.,ut refert
Waldeii. in Doctrin. iid. antiq., cap. 53 ; et
postea secuti sunt Calvinum Melanchth., Beza,
et ahi novatores, ut supra lib. 1 retuli ; et late
Stapleton., in Promptuar. CathoL, feri. 6, in
hebdom. 1 Quadrag., n. 4, et in Antidot. ex
Actis ApostoL, cap. 9, ethb. 4 de Justificat.,
cap. i ; Bellarmin., lib. \ de Grat. et liber.
arlsitr., c. 11, et lib. 4, c. 14; lib. 6, c. 9 et
11 ; Ruard., art. 7; RofFens., art. 36, contra
Luther.
2. Lutlierus qu^a lihertatem arhitrii. —
Omisso autem errore Pelagii, quia in superio-
ribus satis jam impugnatus est, et quia illatio,
seu fundamentum ejus explicando concor-
diam gratise cum libertate arbitrii evertitur,
de errore Lutheri et Calvini hoc loco dicen-
dum est. Et ut distinctius intelligatur, revo-
canda est disputatio ad actum elicitum volun-
tatis , quo illa praibet consensum gratise mo-
venti , quem proinde consensum appellabi-
mus, sive sit amor , sive dolor, sive intentio ,
sive electio, sive alii similes, omnes enim fiunt
per consensum voluntatis. Actus autem alia-
rum potentiarum, etiam ipsius fidei, prout
est in intellectu, uon sunt liberi, nisi per de-
nominationem a consensu libero vokmtatis :
in hoc ergo tota disputatio versatur.In hujus-
modi autem consensu tres proprietates neces-
sariae ad actum liberum distinguendae sunt ,
scilicet, active fieri a voluntate, libenter seu
voluntarie fieri, et cum indiflfereutia fieri, id
est, cum potestate non faciendi illum. Luthe-
rus ergo, ut radicitus libertatem everteret,
etiam primam conditionem actus voluntatis
negavit; dixit enim non fieri ab ipsa effective,
sed a solo Deo voluntati immitti, ipsa volun-
tate merft passive se habente. Inducebatque
comparationem figuli et hiti, qua utitur per
Jeremiam Deus : Sicut lutum in manu figuli,
sic vos in manu mea, cap. 18; et per Isaiam,
cap. 45 : Numquid dicet lutum figulo suo : Quid
facis? Ad eamque alhidit Paulus, Roman. 9,
dicens : An non hahet potestatem figulus luti
ex eadem massa facere aliud quidem vas i7i ho-
norem, et aliud in contumeliam ? Unde infere-
bat, sicut lutum non habet ullam activitatem
circa formam quam artifex inducit, ita neque
homo in actibus gratise, quos a Deo recipit.
3. Respondetur. — Opera nostra quce. — Sed
heec sententia, quoad hanc partem, uon solum
haeretica est, sed etiam stultissima, et ab omni
humanosensu aliena. \:ihcereticam ^x^o dam-
nat illam Concihum Tridentinum, sess. 6,
cap. 5, et can. 4, ubi anathematizat dicentes
hominem, in conversioue sua ad Deum, nihil
CAP. IV. UTRUM GRATI^ EFFICACITAS CONSISTAT, ETC.
399
omnino agere^, sed mere passive se habere ;
repiignant enim apertissime Scripturae sanctse
exhortanti homines: Convertimini ad me, etc;
quis enim alium exhortetur ad recipiendum^
quod a mera vohmtate alterius dantis seu
facientis pendet^, nisi aliquid ipsum agere
oporteat ? Est ergo illa provocatio ad agen-
dum, sicut et illa Petri^ epist. 2, cap. l : Sa-
tagile ut per lona opera certam vestram voca-
tionem et electionem. faciatis; opera enim nos-
tra non dicuntur, nisi quae a nobis fmnt. Unde
subdit : Hcec enim facientes, non peccaMtis ali-
quando ; et simiha verba, et consiha^ et prse-
cepta sunt infinita in Scriptura. Ut stuUam
vero rejicit illam sententiam;, quoad iham par-
tem^ etiam ipse Calvinus, dicens : Qnis ita
desipit ut hominis motio7iem a jaciu lapidis ni-
Ml differre autumetJ neqiie vero quidquam si-
mile consequitur ex nostra doctrina : in natura-
les factdtates Jiominis referimus approlare ,
respuere, velle, nolle, etc. Praecipua vero ra-
tionis fundamenta, quibus improbanda est
hoBc pars, ex ahis duabus conditionibus su-
menda sunt^ quia nec vohmtaria operatio,
nec hberias actuahs^ nec liber usus, sine acti-
vitate uha, in sola receptione intehigi possunt,
ut mox dicam.
4. In secunda conditione nuha est contro-
versia cum hsereticis ; nam evidenti experi-
mento percipimus nos hbenter vehe^ cum vo-
himus, et voluntarie facere quod volumus ;
unde neque ipsi hseretici inter se in hoc dis-
sentiunt, ut existimo, quamvis revera Luthe-
rus^ consequenter loquendo et negando activi-
tatem vohmtatis in suis mocibus, non potuerit
vohmtarium admittere , cum de ratione vo-
hmtarii sit ut sit a principio intrinseco cum
cognitioue , ut est quasi primum principium
in doctrina morali, ut constat ex Aristotele^ 3
Ethicor., et D. Tlioma 1. 2, q. 6 ; nam quod
ex me non protUt^ sed ab aho extrinseco agente
immittitur, non potest mihi esse voluntarium
quoad ipsam actionem, vel efifectionem^ hcet
receptio possit esse objective hbera, et tunc
oportet ut per alium actum a volente ehcitum
sit vohta. Quidquid vero sit de imperitia Lu-
tberi, Galvinus, Bucerus et ahi novatores non
sohim admittunt vohmtarium in actibus gra-
tise,, sed etiam eo colore excusare vohmt erro-
rem suum in negando hbertatem. Dicunt enim
hominem hbere operari^ quia hbenter opera-
tur : et in hoc sensu dicunt esse in nobis libe-
rum arbitrium a coactione, non a necessitate,
et ita negant in operibus gratise tertiam con-
ditionem actus hberi, quee est indifferentia
potentise, a qua proxime procedit, ad agendum
et non agendum , vel ad agendum hoc , aut
oppositum ejus. Ethcec fuit sententia Calvini,
hb. 2 Institut., cap. 2, § 6, et ahorum.
5. Nec desunt inter Scholasticos, qui ad h-
bertatem simpliciter sufQcere putant hberta-
tem a coactione quse in actu voluntario inve-
nitur, etiamsi hbertas a necessitate desit ; sic
enim Scotus dixit Filium procedere libere a
Patre^ vel Spiritum Sanctum a Patre et Fiho,
hcet necessario procedant, quia vohmtarie
producuntur ; et de amore Beatorum videntur
eodem modo loqui ; in quam sententiam inch-
nant Castro^, verb. Lilertas ; et Cosmas Phi-
harchus, hb. 2 de Causa Prsedest., cap. 46 ; et
clarius Jacob Naclantus, ad Ephes. \, in di-
gressione, quod prcedestinalio lilertatem non
tollat ; et Michael Baius, in suis assertionibus,
dixit solum violentiam repugnare libertati na-
turali, quia aiebat, quod voluntarie fit, etiamsi
necessario fiat, lilere fieri. Et videtur nonnihil
favere Augustinus, hb. 4 de Grat. Cliristi,
cap. 13, dicens : Prceceptum libere facit, qui
Uhens facit, quee verba in eum fmem inducit,
ut declaret gratiam efhcacem non tohere h-
bertatem, sed augere potius, quia cum magna
suavitate facit libenter operari. Unde tract. 26
in Joann., exponens verba Gliristi : Nenio po-
test venire ad me, nisi Pater meus traxerit eiim,
inde ostendit tractionem libertati non repu-
gnare, quia, si trahitur, voluntate trahitur,
neque solum voluntate, sed etiam vohiptate.
Ac denique in ahis locis ssepe opponit hberta-
tcm coactioni, docetque gratiam Dei non co-
gere hominem, et ideo non tohere hbertatem
ejus.
6. Sed hcet interdum Cathohci iUo modo lo-
quantur, longe a sensa hsereticorum distant.
Illi enim omnino confitentur esse in nostris ac-
tibus hbertatem indifferentise, unde sohim cum
eis de nomine superest qucestio , an peifectum
vohmtarium, sine indifferentia, satis sit ut ac-
tus absohite possit liher appehari. Hseretici ve-
ro simphciter negant indifferentise libertatem,
et ita tota controversia cum eis est in tertia
conditione actus liberi, nimirum ut cum in-
differentia fiat, id est, cum libertate a necessi-
tate. Nam lioc est quod Calvinus, Melanchth.,
Bucer. et ahi maxime negant in voluntate
nostra a Deo mota. Etenim, licet ipsi genera-
hus loquantur, prsecipue vero id contendunt
de operibus gratise, et de omni consensu vo-
hmtatis, quam divina gratia in nobis opera-
tur ; unde, quia moraliter tunc dicitur quis .
agei-e quando seipsum libere movet, ideo in-
400 LIB. V. DE AUXILIO
terdum istl hseretici ita loqmmtur, ut dicant
liomiuem ita moveri per gratiam^ ut ipse non
agat, vel potius non se agat, ad eum modum
quo Aristoteles, lib. 4 Magn. Moral., c. 22,
dixit bruta non se moverej licet physice et vo-
hmtarie se moveant. Sensus itaque hujus er-
roris est, quod sicut bruta necessario naturse
impulsu moventur, cui non possunt resistere,
ita homines necessario moventur impulsu Spi-
ritus Sancti de se efficaci, ut nec possint ilh
resistere, uec ahud facere quam id ad quod
impeUuntur ; et hoc sensu dixit Calvinus, penes
Spiritimi Sanctum esse totam actionis effica-
ciam. Item dixit : Vohmtatem movet gratia,
non ut multis antea swculis traditum et crecli-
tum est, ut postea electionis nostrce sit gratice
obtemperare, aiU refrigerari, sed illam effica-
citer faciendo, Item hinc dixit vohmiatem
nostram non cooperari gratise, neque esse pe-
dissequam gratise, quos loquendi modos etiam
in Augustiuo reprehendit, quia hberum con-
seusum indicant, nam in motibus gratiee exci-
tantis uon dicitur vohmtas nostra cooperari
gratise, etiamsi physice ihos efficiat, quia non
libere, sed necessario iUos effieit -, ita ergo de
quohbet actu supernaturali voluntatis Galvi-
nus censet,
7. Ejus fundamentum. — Fundamentum
Calvini supponit imprimis necessitatem gratiae
efficacis prsevenientis voluntatem in omnibus
suis actibus, preesertim supernaturahbus, eam-
que probat eisdem testimoniis quibus Catho-
lici utuntur, et uos supra muUa adduximus,
quia in hoc generah fundamento non est con-
troversia, Deinde addit Calvinus hanc effica-
ciam gratice prcevenientis hbertatem esse per
veram efficientiam in vohmtatem nostram, ita
ut iUi resistere non possit, quod etiam muUi
Cathohci docent, ideoque, illam sententiam
tractando , hujus partis fundamenta affere-
mus, quia communia sunt. Ex his ergo con-
cludit Calvinus per hanc gratiam imponi ne-
cessitatem voluntati, contrariam libertati. Po-
tuit autem illationem probare Iiis modis, primo,
quia tunc potentia libere operatur, quando_,
positis omnibus preerequisitis ad ageudum, po-
test non agere , vel aliud agere ; sed vohmtas
in operibus gratise nunquam ita operatur :
ergo. Probatur miuor, quia unum ex requi-
sitis ad agendum talem actum est gratia effi-
cax prnemoveus ; sed , illa posita, non potest
non agere ; ergo. Secundo, quia, posita illa
gratia, actus necessario fit a voluntate, et illa
gratia ponitur ante usum liberlatis ; ergo in-
ducit necessitatem simj)hciter, quia est suppo-
EFFiCACI GRATI.E DEI.
sitio antecedens, quse libertatem toUit, teste
Anselmo, lib. de Concord. prasdestinat., etc.
Tertio, qua illa gratia datur per vohmtatem
Dei efficacem, qua vult ut homo cum effectu
omnino infallibiliter operetur ; sed vohintas
Dei necessario infert effectum ; nam vohmtati
ejus quis resistet? ergo. Ex quibus omnibus
constat Calvinum solum posuisse in liis acti-
bus necessitatem ex suppositione, scilicet, sup-
posita motione gratice de se et natura sua effi-
cacis, et in sensu composito respectu illius,
quia cum illa motione impossibile est simul
poni carentiam actus, et e converso, non po-
sita motione, impossibile est poni actum; mo-
tionem autem dari pro libera Dei vohmtate
sola ; et nihilominus ob hanc solam necessita-
tem dixisse gratiam toUere libertatem.
8. Error Calvini evertitur. — Ad hunc er-
rorem confutandum, supponimus imprimis de
ratione liberi arbitrii non esse tantum liber-
tatem a coactione, sed etiam a necessitate j
hoc copiose et erudite probat Bellarminus, lib.
3 et 4 de Lib. arbitr., ideoque in allegandis
testimoniis Patrum non immorabor, sed quae-
dam tantum pr?ecipua et expressiora, ex Scri-
ptura et Augustino indicabo. Primo ergo ex
Scriptura, est locus notissimus Ecclesiastici 15 :
Deus reliquit hominem in manu consilii sui ;
adjecit mandata et prcecepta ; si volueris man-
data servare, conservalunt te. Appostdt tlli ig-
nem et aquam ; ad qiiod volueris porrige ma-
num tuam. Ante hominem vita et m-ers, bonum
et malum ; quod placuerit ei, dahitur illi. In
quo testimonio, quot sunt verba, tot sunt ar-
gumenta dictae veritatis ; nam habere rem in
manu cousilii, nihil aliud est quam habere po-
testatem eligendi hoc vel illud, juxta proprium
arbitrium ; ea enim quse necessitati subsunt,
non cadunt sub consilium. Quis enim dicat
beatum relinqui in manu consilii, ut Deum vi-
deat. Item mandata et praecepta non dantur
de necessariis vel impossibilibus ; item conditio
illa, Si volueris, supponit potestatem non vo-
lendi, et est illa phrasis frequens in Scriptu-
ra. Denique citata verba evidenter includunt
potestatem eligendi inter contraria et opposi-
ta, quse cum necessitate ad unum esse non po-
test. Unde Calvinus et cseteri fatentur hoc tes-
timonium convincere, hominem in statu inno-
centiae habuisse voluntatem a necessitate vo-
lendi liberam, quia de primo homine ibi Sa-
piens loquitur; nihilominus vero aiunt hanc
libertatem, per lapsum humanee naturse fuisse
amissam.
9. Refutatur evasio. — Hauc vero frivolam
CAP. IV. UTRUM GRATI^ EFFICACITAS CONSISTAT, ETC.
•iOI
evasionem refutavimus in Prolegom, i ; est
enim contra omnem rationem , quia libertas
illa naturalis est voluntati, et naturales pro-
prietates non fuerunt per peccatum amissse ;
nunc vero addimus Scripturam eo modo loqui
de hominibus, vel cum liominibus lapsis;
nam de homine lapso loquitur idem Sapiens^
Ecclesiastici 31j cum dicit: Beatns dives qui
inventus est sine macula, et quipost aurum non
ahiitjquis est Mc, et laudalimus eum ; fecit
enim mirahilia in vita sua , etc. Evidenter
enim loquitur de hominibus in hoc statu mor-
tali viventibus, et concupiscentiis ac afTecti-
bus temporahbus obnoxiis : in quo statu dives
majoribus pericuhs et occasionibus peccandi
subditus est; et ideo speciahter beatificat et
laudat divitem, qui aflfectu divitiarum non du-
citur;, et immaculate vivit; per hanc autem
laudem et beatificationem , ostendit esse in
illo libertatem a necessitate, et potestatem vo-
lendi et non volendi, sicut statim expresse sub-
dit : qui poiuit traiisgredi, et non est transgres-
sus, facere mala, et non fecit. Simihter cum ho-
mine lapso loquebatur lex, Numer. 3 : In ar-
hitrio viri erit, slve faciat, sive non faciat ; et
Pauhis 1 Corinth. 7 : Quodvult faciat , etc, et
simiha, quibus non tantum hbertatem a pree-
cepto, sed etiam indifferentem potestatem vo-
lendi et nolendi nubere aperte declarat ; et si-
mihter cap. 9 de se dicit : Non sum liherl et
postea hbertatem hanc declarat , quia potesta-
tem habebat manducandi et bibendi ex bonis
fidehum, et nihilominus subjungit : Sed non
usi sumus Jiac potestate. Igitur erat hber, quia
potestatem habebat utendi et non utendi, et
hffic est potestas indifferentise, quam vocamus
hberlatem a necessitate.
40. Ilcereticorwn alia responsio. — Rejici-
tur primo. — Secundo. — Illatio Augustini. —
Respondent ahter heeretici hominem quidem,
secundum se spectatum_, etiam in natura lapsa
habere hanc potestatem, tamen in usu per di-
vinam motionem necessitari semper, ut altera
potestate definite utatur. Sed hoc multis mo-
dis rejicitur, primo, ad hominem, quia etiam
in statu innocentiee homo regebatur generah
providentia Dei, et indigebat motione ipsius;
et nihilominus non privabatur usu hbertatis,
ut Calvinus, convictus verbis Scripturas, fas-
sus est. Secundo, quia providentia Dei non
destruit naturam, sed juvat iham : nec enim
fieri potest ut homo natura sua hbertatem a
necessitate habeat_, et simul ex natura sua pe-
tat talem providentiam , quse usum hbertatis
auferat ; quod si illam non postulat , verisi-
VIII.
mile non est Deum suo tantum arbitrio talem
providentiae modum ordinasse, cum suaviter
omnia disponat, Sapient. 85 ex quo recte in-
tuht Augustinus, hb. 7 de Civit., cap. 30,
Deum sic administrare omnia qu£B creavit, ut
rebus singuhs suos proprios exercere et agere
motus sinat. Tertio, hoc ipsum convincunt
prcedicta Scripturse loca, quia non de solapo-
testate, quasi remota, sed de usu ipso loquun-
tur ; et ideo ob talem usum , vel reprehen-
dunt vel laudant hominem operantem , quia
cum tah potestate et libertate hoc et non ilhid
operatus est, cum possit utrumque ; loquuntur
ergo Scripturse de homine in hoc statu consti-
tuto, et prout nunc de facto operatur, vel mo-
tus, vel adjutus a Deo cooperante cum iho ;
ergo docent, non obstante divina motione vel
cooperatione, absque necessitate et cum in-
difTerentia potestatis operari. Et ita exposuit
Scriptnra; testimonia Concihum Tridentiimm,
sess. 6, cap. 5, ut statim latius referemus, et
ahis modis hanc veritatem confirmabimus,
11. Lihertas ut coJicereat cum prcpscientia di-
vinas ex eodem Augustino. — Necessitas liher-
tati opponitur. — Sohim , quia in contrarium
Augustinus ahegatur, ex ejus doctrina ad
eamdem veritatem confirmandam pauca sub-
jiciemus, Nam imprimis de Liber. Arbitr.,
prsesertim in 3, a principio , hbertatem ads-
truit quse necessitatem excludat, imde cap. 1
ait : Nulla culpa ostendi potest uhi necessitas
dominatur. Estque attente notandum motum
hberum ssepe ibi ab Augustino voluniarium
appeUari, non tamen ex eo sehim quod sponte
fiat, sed quia tam vohmtarie fit, ut, si homo
veht, iUum cohibeat, et in hoc distingui illum
a motu naturah lapidis, quod in potestate (iu-
quit) non liabet lapis coliihere motum, quo fer-
tur inferius ; animus vero, dum non vult, non
ita movetur ; ei ideo naturalis est lapidi ille
motus, Jiomini iste voluniarius ; et in eodem
sensu dicit in fine : Motus quo Jmc et illuc vo-
lunias convertitur, nisi voluntarius essei, al-
que in nosira positus poiestaie, nec laudandus
esset, neque culpandus. Et hinc cap. 2 urget
difficultatem , quomodo hbertas cum divina
preescientia infalhbih cohasreat, dicens : Quo-'
modo est volunias lihera, uhi tam ineviiahilis
apparei necessitas ? quse difficultas nulla esset,
si hbertas tantum esset a coactione, ut per se
patet. Eodem modo loquitur in hb. de Vera
rehg. , capite decimo-quarto, ubi prius ait
peccatum adeo esse vohintarium, ut, nisi vo-
luntarium sit, non sit peccatum. Et hinc con-
chidit dubitandum non esse habere animum
26
402 LIB- V. DE AUXnjO
liberum arbitrinm. Quale autem sit hoc vo-
luntarium, explicat dicens : Tales enim sctdos
suos meliores esse pcdicavit Deus, si ci servi-
rent libcraliier , quocl nullo modo fieri pos-
set , si non tolwitate , sed necessltate serri-
rent. Semper ergo quasi per antonomasiam
simpUciter voluutarium vocat illud, quod li-
berum est^, eique necessitatem opponit.
12. Et eodem modo loquitur lib. 1 contra
Faust.;et5 de Civit., c. 10 : Multa (inquit)
facinms, quce si nollemus, non utique facere-
mus; quo p-imitus pertinet ipsum velle ; nam si
tolumus, est; si noJumus, non est ; et lib. de
Grat. et Liber. arbitr., c. 3, sic ait : Cui dicitur:
Noli vinci a onalo, arlitrium sine duUo volunta-
tis ejus convincitur ;velle enim- et nolle proprice
voluntatis est ; et plura specialiter de operibus
gratiae statim afieremus. Neque iu aliis locis
est sibi contrarius, licet, ut dixi^ interdum li-
berum vocet vokmtarium, utique perfectum,
etiam quoad determinationem ad unam par-
tem potins quam ad aliam ; et similiter neces-
sitatem aliqnando vocat coactionem, quando
fit contra modum naturalem operandi vohm-
tatis. Speciahter vero loeo iUo^de grat. Christi,
loquitur de hbertate non tantum a necessi-
tate, sed etiani a servih modo operandi, quod
apud Augustinum est frequeus ; dixerat enim
ibi per gratiam fieri, tit non sit terribile , sed
suave mandattm, id est, ut non formidine pce-
nce cogar esse sicb lege, sed libcra cliaritate
delecter esse cum lege. Et sic adjuugit : Prce-
ceptum enim libere facit, qui lihens facit, uti-
que perfecta hbertate, nam qui facit prsece-
ptum, supponitur facere cum hbertate indifFe-
rentise^ quia sine iha non est capax prfficepti ;
quando vero id facit hbenter ex amore, tunc
perfecte hbere^, id est^, ut fihus, et non ut ser-
vus id facit.
43. Conclusio. — Trobatur ex Scriptura. —
Insiatur. — Fxpeditur. — Opera ex necessi-
tate facta, nec laude nec mercede digna. — Hoc
ergo cathohco principio supposito^ concluden-
dum est diviuam gratiam efficacem, idest, per
quam reipsa sancta opera facimus, proprium
modum hberc operandi cum iudifrercntia ne-
cessitatem exchidente non auferre. Hajc as-
sertio est de fide, tradita ohm a Patribus con-
tra Pelagianosj et nostris temporibus specia-
hter definita contra Lutheranos et Calvinistas.
Potest autem probari cx omnibus Scripturee
locis, quibus supra probavimus dari nobis
ssepe gratiam sufficientem in actu primo, quse
ex pura hominis resistentia effectum nou ba-
bet, ut sunt iUa : Fos semper Spiritui Sancio
EFFICACI GRATIiE BEI.
resistilis; vocavi, et renuistis; quoties volui con-
gregare filios tuos et noluisti. Nam in his et si-
mihbus locis ostenditur potestas libera a ne-
cessitate, quandoquidem ex sola sua vohintate
non facit, quod per gratiam potest; diceut
fortasse haec testimonia soham probare gra-
tiam sufficientem non tohere hbertatem, de
gratia vero efficaci nihil probare : nam hi qui
resistunt, non recipiunt efficacem gratiam.
Sed contra urgetur primo, quia si homo cum
gratia sufficienti est vere hber ad operandum
et non operandum, sicut ahquando utitur iUa
potestate ad nou operandum, ita utitur etiam
interdum eadem potestate ad operandum ; er-
go sicut libere resistit, ita libere cooperabiiur
gratige, si veht. Deinde Scriptura hominem sic
vocatum et per sufficientem gratiam excita-
tum monet, ne in vacuum gratiam Dei reci-
piat, et [irsecipit ut convertatur_, et simiha, Eze-
chiel. 36, Jerem. 1 , Joan. 6, ad Philip. 3 ;
ergo supponit esse in potestate ejus hbera
actuahter et efficaciter operari cum gratia,
nam qui operari non poiest. nisi ex necessita-
te ab aho motu?, non est capax prsecepti aut
exhortationis ad actualem operationem. Ter-
tio, homines, etiam quando per gratiam ope-
rantur, laudantur de bono opere, et digni
censentur mercede, tauquam fideles opera-
rii, et cooperatores Dei et coadjutores,Matth.
20, 1 Corinth. 3 ; hsec autem dici non pos-
sunt , nisi de hbere ac morahter operante :
nam opera ex necessitate, nec laude nec mer-
cede sunt digna; ergo non sohim qui resis-
tunt, sed etiam qui operantur ex gratia, hbere
operantur; at in ihis gratia est efficax ; ergo
efficax gratia nou inducit necessitatem cou-
trariam libertati.
14. Fateiur Calvinus. — Credere, et noncre-
dere, arbiirarium. — Secundo, ipsemet Calvinus
fatetur, veritatem hanc muUis autea saecuhs
et traditam et creditam in Ecclesia esse, nimi-
rum gratiam Dei, etiam in his omnibus qui
sancte operantur, uon toUere veram ac mora-
lem electionem a necessitate hberam, sed in
his etiam operibus verum esse iUud : Quipotuit
transgredi et no7i esi iransgressus, faceremala
ei non fecit; hsec euim et simiha siue gratia ef-
ficaci non fiunt, et tamen hbere et cum potcs-
tate non faciendi fiunt, et ita inteUexeruut has
Scripturas antiqui Patres. Et ut ahos nunc
omittamus, id copiose ostendit Augustinus,
hb. de Grat. et hber. arbitr._,muUa congerens
testimonia Scripturarum, cap. 2 et sequenti-
bus. Unde epist. 89, quaest. 2 : Llberum (iu-
quit) arlitrium non tollitur quiajuvaiur, sed
CAP. IV. UTRUM GRATI/E EFFICACITAS CONSISTAT, ETG.
403
ideo juvaUir quia non tollitur ; et 1. 5 de Civit.,
c. 10 : /S^i necessitas (inquit) nostra illa dicenda
est, quce non est innostrapotestate, manifestum
est voluntates nostras quihus recte vel perperam
"oivitur, stib tali necessitate non esse; ergO;, etiam
quaudo voluntas recte operatur, sub tali ne-
cessitate non est, cum tamen recte nou ope-
retur sine efficaci gratia; et lib. de Preedest.
Sanct., c. 5 : Credere (inquit), velnon credere,
in ariifrio est voluntatis nostrce ; ergo etiam
qui credit libere credit, quamvis sine efficaci
gratia non credat ; de qua subdit statim idem
Augustinus : Sed prtsparatur voluntas a Do-
mino; non dixit^ necessitatur, sed prceparatur,
quod longe diversum est; omnia denique Au-
gustiui loca supra adducta ad probandam gra-
tiam adjuvantem voluntatem nostram^ etcum
illa cooperantem in conversione sua, et in
aliis operibus pietatis, ad hanc veritatem con-
firmandam valent , supposito alio principio
ejusdem Augustini, quod nemo juvatur, nisi
qui sponte aliquid conatur, lib. 2 de Peccat.
merit.j cap. 5^ et in idPsalm. ^6 : Adjutor
meus esto, etc. Denique, ubicumque Augusti-
nus docet difficilem esse concordiam gratiee
cum libero arbitrio, simul docet non esse im-
possibilem, et ita esse unum affirmandum, et
aliud uon negandum , ut lib. de Grat. et lib.
arbitr., cap. d et seq., et Epist. 46 et 47.
Prosper etiam^ lib. 2 de Vocat. gent., cap. 28,
expresse docet efficacem gratiam non toliere
mutabilitatem voluntatis ; quia vero ibi spe-
cialiter de dono perseveruntiae loquitur, de
illo dono disputando locum illum tractabi-
mus.
45. Tertio, definita est haec yeritas in Con-
cilio Trident., sess. 6, cap. 5, ubidocens exor-
dium justificationis sumi a vocatione, qua pec-
catores vocantur, ut per excitantem et adju-
vantem gratiam ad suam justificationem dis-
ponantur eidem graticB lihere assentiendo , ex-
ponit statim, ideo libere assentire, quia neque
nihil omnino agat, inspirationem illam reci-
piens, quippe qui illam abjicere potest. Ubi
I aperte declarat non tantum Ubere consentire,
quia voluntate consentit, sed etiam quia sine
uecessitate consentit, cum potestatem abji-
ciendi inspirationem retineat. Et hanc li-
bertatem comprobat, quia cum in Scriptura
nobis dicitur : Convertimini ad me , et ego
convertar ad vos, hbertatis nostrae admone-
mur ; nemo enim illo modo invitatur, nisi qui
in potestate sua habet et converti et non con-
verti. Nec dubitari potest quin Coucilium, in
toto ilio capite, generatim de gratia loquatur.
quce interdum sufficiens, interdum efficax esse
potest, tum quia, nisi gratiam efficacem com-
prelienderet , hfereticorum seutentiae, quam
praecipue refellere intendit, non oppoueretur ;
tum quia non satis doceret conversionem et
dispositionem ad justitiam esse hberam, quia
iha conversio non fit nisi per gratiam effica-
cem; ilhid atitemest contra inteutionem ejus,
et contra verbum ; ait enim per motionem il-
lam gratiae hominem non niUl omnino agere il-
lam inspirationem recipie^is; de illo ergo loqui-
tur qui ahquid agit in sua conversione, jam ha-
bens gratiam efficacem. Sit ergo certissimum,
Concilium agere de tuta motione gratieepnHvia,
quoe non tantum necessaria est ad posse, sed
etiam ad agere libere, ac subinde gratiam effi-
cacem praeviam includere. Et eodem modo
idem definit in can. 4, cujus verba et multa
aha in sequenti capite, et infra contra preede-
terminationem phjsicam, amphus urgebimus.
Gonsentit cum hac definitioue Goucihum Se-
nonen., in Decret. fidei, cap. 15, ubi effica-
cem gratiam dicit non tohere libertatem in
actu, quia non tale est gratice trahentis auxi-
lium, cui resisti non possit ; censet ergo hanc
hbertatem esse a necessitate, et hanc non in-
ducere auxilium efficax, quia potestatem re-
sistendi reliuquit.
16. Et ante Goncihum Tridentinum indica-
vit hanc veritatem Goneilium Arausicanum ,
quatenus in cau. 8, 15 et 25 docet liberum
arbitrium per peccatum primi hominis fuisse
infirnjatum, inchnatum et attenuatum, et ita
laesum, ut sine gratia Dei nihil boni possit
operari. Et ita tantum abest, ut per gratiam
tolH dicat hberum arbitrium, ut potius repa-
rari dicat ; imo, quatenus amissum fuit per
peccatum, dicit per ihum reddi, qui potuit
ihud dare. Dicitur aiitem amissum, ut supra
exposui, quantum ad potestatem sancte ope-
randi, nam quia haec potestas per gratiam
datur, ideo per eamdem dicitur hbertas arbi-
trii reddi ; ergo non tolht gratia hbertatem ,
sed restituit illam, juxta verbum Ghristi
Joan. 8, c|nod idem Concihum ahegat : Si
filius vos lileraverit, vere liberi eritis; et hanc
hbertatem idem Goncihum docuit can. 23,
dicens : Qimido homines ita faciunt quod vo-
lunt, ut divince serviant voluntati , quamvis
volentes agant quod agunt, illius tamen vo-
luntas est, a quo prceparatur et juhetur quod
volunt. Et can. 25, propter eamdem hberta-
tem dicit : Baptizatos per Christi gratiam ,
Chrisio auxiliante et cooperante, posse quce ad
salutem pertinent, si fideliter laborare voluc"
404 LIB. Y. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEL
ritit, adimplere. Sunt etiam valde notanda mii et supplicii; quid enim magis injustum^
Terba Concilii Toletani IV , cap, 65 : Sicut
homo, propria arhitrii vohcntate serpenti oie-
diens, periit, sic {vocante se gratia Dei) propria
mentis conversione guisque salvatur. Ubi est
expendenda comparatio : tanta enim libertate
dicit homiuem couverti per gratiam, quanta
contra gratiam peccavit ; sicut ergo peccavit
cum libertate excludente necessitatem , ita et
nunc per gratiam operatur. Idem docet Cou-
cilium Valentin. in Gallia, tempore Lotha-
rii, c. 6.
17. Firmatur rationibus arhitrium liderum.
— Primo. — Secundo. — Tertio. — Prolationes
contra Calvimcm. — Rationes ad hanc veritatem
confirmandam sunt fere generales de libertate
arbitrii, quae cum proportione sunt applicandae.
Prima et quasi a priori, quia gratia, quantum-
vis efficax, non destruit naturam, sed perficit ;
ergo non tollit usum naturalis libertatis, sed
perficit. Secunda, quia gratia dat posse operari
si homo veht, et juvat ad operandum, quando
homo vult; ex neutro autem sequitur ablatio
libertatis; imo, ut vere juvet, oportet ut illam
non auferat. Tertia a posteriori, quia aUas ho-
mo esset incapax prseceptorum;, et auxiUorum
supernaturalium, et meriti ac mercedis, etc,
juxta quam rationem considerandum est ,
licet, absolute loquendo, non implicet contra-
dictionem, Deum per aliquam motionem prse-
viam necessitare voluntatem humanam, nihi-
lominus id repugnare, si servandae sunt pro-
prietates morahum actuum, quas de facto et
secundum fidem Deus observat. Unde quoad
hoc error Calvini contradictionem involvit,
praeterquam quod impie etiam loquitur contra
divinam bonitatem. Declaratur et probatur,
nam imprimis ille hsereticus non solum asserit
Deum per motionem gratise necessitare vohiu-
tatem nostram ad actus bonos, sed etiam per
ahas motiones similes necessitatem inferre ad
actus pravos_, etiam intrinsece malos : hoc au-
tem impium est, et contra divinam bonitatem
et sapientiam, et ita ex hoc capite involvit
omnimodam repugnantiam , quia repugnat
Deum non prudentissime et honestissime ope-
rari. Deinde constat ex Scripturis actus nos-
tros ita fieri a nobis , ut possint prudenter
priBcipi et prohiberi , quantum est ex parte
modi operandi nostri : nam de facto prseci-
piuntur et prohibentur a Deo ; si autem Deus
necessitaret homines ad hos actus, inepta esset
talis prohibitio vel praiceptio ; ergo cum hac
proprietate etiam repugnat illa necessitas, Si-
mile est dc ratione meriti et demeriti, pree-
quam necessitare hominem ad ahquid facien-
dum, et postea eum punire quia id facit ? Et
similiter cessaret ratio prsemii si homo nihil
de sua libertate in illo promerendo adliiberet,
ideoque non posset Deus per judicium verum,
seu tanquam judex, causas hominum, ut sic
dicam, terminare, sed solum per poteutiam et
absolutum dominium. Docet autem Scriptura
Deum longe aliter providere homiuibus ; cum
divina ergo providentia repugnat illa neces-
sitas ; quee argumenta et similia ex sacris lit-
teris copiose locupletat Augustinushb. deGra-
tia et hb. arbitr.
48. Fundamentum autem Calvini non eodem
modo soivitur a Catliohcis: aliqui enim putant
illationem inficiari neminem posse, et ideo
posteriorem partem de auxilio pliysico praede-
terminante falsam esse putant; quapropter, ad
judicandum iu quo Calvinus quoad suum fun-
damentum erraverit , quid sit auxilium efii-
cax et in quo ejus efficacitas consistat et prae-
sertim an physice prsedeterminet voluntatem,
diligenter investigandum est.
CAPUT V.
UTRUM AUXILIUM EFFICAX SIT EXCITANS , SEU IN
ALIQUA EXCITATIONE rOSITUM, PRiESERTIM JUX-
TA MENTEM AUGUSTINl.
1. Auxiliimi efficax quidaddat ultra suffi-
ciens. — Auxilium adjuvans quale sit. — Re-
jectis hcereticis , superest controversia cum
Scholasticis, quse in hoc maxime posita est, ut
declaremus quid addat auxilium efiicax ultra
suflQciens. Et quoniam, ex dictis in prsecedenti
Ubro, constat auxilium sufficieus, generatim
loquendo , actu dari per auxilia excitantia,
prjmum omnium inquirendum proponimus^
an intra latitudinem auxihi excitantis detur
aliquid vere efficax, et a sufficiente distinctum.
In quo puncto una opinio est, auxilia excitan-
tia, intra suum ordinem contenta^ non posse
esse efficacia , sed tantum sufficientia , neces-
sariumque esse addi ilhs auxilium aliquod
gratise adjuvantis ut efficacia fiant. Quale au-
tem sit hoc auxilium adjuvans, iu quo effica-
citas auxilii consistit, duobus modis, juxta
duas opiniones, exphcatur. Prima dicit illud
auxilium adjuvans esse simultaneum, seu con-
comitans, quia uon putat dari auxilium adju-
vaus prtevium ; sed revera, nisi hoc amplius
explicetur, nou satis est ad salvandum auxi-
lium efficax prsevium , quod faciat nos velle :
CAP. V. UTRUM AUXILIUM EFFICAX SIT EXCITANS, ETC
405
nam aiixiliuin adjuvans simultaneum^ licet
nobiscum faciat velle, et ad hoc sit efficax^
non tamen facit nos velle, efficaciter inducen-
do voluntatem, ut in capite primo libri pree-
cedentis explicatum est.
2. Distinguitur auxilium adjuvans in prce-
veniens, et simuUaneum. — Propter lioc ergo
altera opinio, quam moderni Tliomistse uunc
communiter defendunt, distinguit duplex auxi-
lium adjuvans, scilicet preeveniens et simulta-
neum, dicitque efficax prffiveniens, quia exci-
tans auxilium non est efficax , ut supponitur,
et solum auxilium adjuvans concomitans non
dat efficacitatem prseviam, sed simulianeam,
quse non satis est ad salvandum auxilium prse-
vium efficax, de quo tractamus ; ergo efficacia
hsec ponenda est in auxiho aliquo adjuvante
praevio. Primum autem principium, in quo istae
opiniones conveniunt, scilicet, auxilium exci-
tans in suo ordine sistens non esse efficax, jux-
ta mentem dictorum auctorum probari potest,
quia auxilium prsevium simpliciter efficax de-
bet infallibiliter habere effectum liberi con-
sensus voluntatis excitatse ; sed auxilium pree-
cise excitans non potest infallibiHter habere
talem eflfectum ; ergo non potest esse efficax ;
ergo. Major supponitur ex dictis in primo ca-
pite hujus et prsecedentis libri. Minor probatur
primo ex Conc. Trident., sess. 6, c. 5, et can. 4,
absolute ac proinde generaliter defiuiente ,
posse voluntatem his excitationibus, id est,
ilkiminationibus et inspirationibus resistere.
Secundo, quia auxihum excitans nunquam
potest habere dictum effectum, sine auxilio
adjuvante ; ergo nou potest esse efficax sine
illo. Tertio, quia auxilium excitans non prse-
determinat voluntatem ad unum ; ergo non
est efficax.
3. Assertio. — Colligitur ex Augustino. —
Vocatio al excitante gratia. — Nihilominus as-
sero auxilium efficax, prseveniens ordine na-
turse consensum hberum voluntatis, esse quod-
dam auxihum excitans, ita ut auxilium exci-
tans, in genere sumptum, abstrahat a suffi-
ciente et efficaci, et in illa dividi possit tan-
quam in membra condistincta intra latitudi-
nem auxilii excitantis: hanc assertionem te-
nent omnes auctores, qui admittunt auxilium
efficax prseveniens, et physicam prsaedetermi-
nationem negant, ut infra videbimus. Eamque
ex doctrina Augustini sic coUigo : vocatio Dei
est gratia excitans; sed vocatio ahqua non est
tantum sufficiens, sed etiam efficax, ideoque
de se vocatio abstrahit a sufficienti et efficaci ;
ergo simihter gratia excitans abstrahit a suffi-
cienti, et efficaci, daturque aliquod auxilium
excitaus et efficax : consequentia evideus est ;
major etiam nota est, vel ex ipso nomine vo-
cationis, nam per vocationem mens excitatur.
Undo ConciliumTrident.,sess. 6, cap. 5, exor-
dium salutis dicit sumi a vocatione, qua sine
meritis homines vocantur : Ut qui per peccata
a Deo aversi erant, per ejus excitaniem atque
adjuvantem gratiam, ad convertendum se, dis-
ponantur ; incipit ergo vocatio ab excitante
gratia, et in illa maxime consistit : unde cap.
6 subjungit : Disponuntur autem ad ipsamjus-
titiam, dim excitati divina gratia, et adjuti,
fidem ex auditu concipientes, etc. Idem docuit
Augustinus dicta qusestione 2, lib. 1 ad Sim-
pHcian., in fine, dicens : Qids potest credere
nisi aliqua vocatione, hoc est, aliqua rerum tes-
tificatione tangatur. Tactus autem cordis per
gratiam excitantem fit ; ergo, secundum Au-
gustinum, vocatio est gratia excitans. Atque
ita Prosper, lib. 2 de Vocat. gent., cap. 26,
varios modos recenset, quibus Deus hominem
prceveuit, ac prseparat voluntatem, ut divinis,
inquit, excitata prcesidiis, divino in se coope-
retur operi ; subdit inferius : Ipsa enim gratia
hoc omni genere medendi atque auxiliandi agit,
ut in eo quem vocat, primam sihi receptricem et
famulam donorum suorum, prceparet volunta-
tem. Ex mente ergo horum Patrum vocatio fit
per gratiam excitantem, per quam etiam vo-
hmtas a Domino prseparatur.
4. Argumentum primum. — Distinguitur vo-
catio in sufficientem, et efficacem. — Superest
ergo ut minorem propositionem, in qua est ra-
tionis vis, ex doctrina Augustini ostendamus :
multa enim sunt apud illum loca, in quibus
duas vocationes distinguit, quarum altera suffi-
ciens tantum, altera etiam efficax est, quod li-
cet sub his terminis forte non dicatur ab Au-
gustino per definitiones, nihilominus res ea-
dem explicatur. Insignis locus est in lib. 1 ad
SimpHcian., q. 2, circa medium, ubi primum
inquit : Quia non prcecedit voluntas dona voca-
tionem, sed vocatio lonam vohmtatem, propter-
ea vocanti Deo tribuitur quod hene volumus,
noMs vero tribui non potest, quod vocamur ; un-
de infert sententiam in hac materia valde no-
tandam : I^on igitur ideo dictum esse ptitan-
dum est: Non volentis, neque currentis, sed mi-
serentis est Dei, quia nisi ejus adjutorio non
possumus adipisci quod volumus, sed ideo po-
tius, qicia sine ejus vocatione non volumus. Ex
qua sententia primum argumentum sumimus :
nostrum enim velle bonum maxime tribuitur
soli Deo propter gratiam efficacem, etiam ex
406
LIB. Y. DE AUXILIO EFFIGACI GP.ATI.S DEI,
doctrina aliorum auctorum ; at vero, secun-
dum Augnstinum, iiostrum bonum velle non
tribuitur soli Deo propter adjutorium^ sed pro-
pter vocationem^ ac subinde propter gratiam
excitantem ; ergo excitans gratia et vocatio
aliqua, secundnm Augustinum, est auxilium
efScax : unde statim Augustinus hanc voca-
tionem dicit esse efectricem lonce voluniatis ;
deinde vero objicit : Bi vocatio illa ita est ef-
fecirix, iit ownes eam rocati scquaniuf, qiiomo-
do terum cst : Midti sunt vocati, panci nero
eJecti ? et in summa respondet non omnem vo-
cationem esse ita efiectricem bonoB voluntatis,
sed quamdam essequam vocati non sequuntur,
utique quamvis possint, et illa de se est suffi-
ciens ; alia est quam vocati sequuntur, et hsec
est efficax bonoe voluntatis, et hoc est quod
ait : Igftwr non voleutis, neque currcntis, sed
miserentls est Dei, qui lioc modo vocavit,
quoraodo aptum erat eis qui sectiti sunt vo-
cationem ; ad alios autem rocatio quidem per-
venit, sed quia talis fuit, qua moreri 7ion pos-
sent, ut eam capere apti essent, rocati quidem
dici potuerunt, sed non electi. Distinguit ergo
ipsam vocationem in sufficientem et efficacem,
quamvis aUis nominibus illas describat^ nam
unam vocatiouem dicit esse cui vocatus non se
accommodat, nec obtempcrat, et hsec est suf-
ficiens; aham dicit esse quse eo modo prae-
statur, quo ei, qni vocatur^ aptum est ut voca-
tionem sequatur^ et vocantem non respuat, et
hsec est efficax, quia nunquam eilectu suo
frustratur. Uude^ in fine quaistionis, excitanti
gratiee expresse tribuit hanc efficaciam;, di-
cens : Igitv.r non volentis, neque currentis, sed
miserentis est Dei, quandoquidem nec velle, nec
currcre, nisi eo movente atque excitante, pote-
rimus.
5. Arguwentum secundum. — Declaratur
vocatio efficax, — Alter locus Augustini est U-
bro de Praedestin. Sanot., in quo ssepissime ef-
ficaciam divinte gratiae, qua electionem et
prffide=tinaiionem Panctorum Deus exequitur,
in excitante gratia maxime ponit, quatenus
per eam elcctos suos ita vocat, ut faciant qiiod
Deus intendit, quod est proprium munus effi-
cacis gratise. Sic cap. 2 ait : Operatur Dcus fi-
dem nostroMi, miro modo agens iii cordilus nos-
tris, ut crcdamus. Quis autem sit ille mirus
modus, exponit cap. 8, diccns t Omnis, ut di-
cit Veritas, qui audivit a Patre, et didicit, xe-
nii, valde remote est a sensihus carnis liwcsclio-
la, in qua Pater auditur, et docet ut veniat^ir
ad Christum ; et infra : Multos venire videmus
ad Ckristum, sed uU, aut quomodo a Patre au-
die7'int, lioc non videmus, nimirim gratia ista
secreta est, gratiam vero esse quis amhigat?
Et eodem modo nos dicere possumus, gratiam
esse excitantem quis ambigat? Quid enim
est doctriua interior Spiritus Sancti , nisi
ejus iUuminatio et inspiratio, quibus ipse
tangit hominum corda, illaque excitat ? Est
ergo illa gratia excitans ; efficaciam autem
ejus declarat Augustinus, dicens : Ilax itaque
graiia, quce occnlte humanis cordibus divina
largitate triluitur, a nullo duro corde respui-
tur ; ideo enim triiuiiur, ut cordis duritia pe-
nitus aufefatur, alhidens ad illud EzechieUs
26: Auferam cor lapndeum de carne restra,
daho vohis cor carneum. Merito ergo gratiam
iUam efficacem appeUamus, cum ita cor homi-
nis tangat, ut etiam induratum ilU non resis-
tat, sed duritiam ejus auferat. Eamdem vero
esse vocationem efficacem, in eodem Ubro, c.
■16, declarat Augustinus^ dicens: Vocat Deus
prcpdestinatos mnltos filios suos, ut eos faciat
memira prcedestinati ^inici Filii sui, non ea
vocatione qua vocati sunt, qui nohierunt venire
ad nupiias, sed ea vocatione prcedesiinatos vo-
cat, quam disti^ixit Apostolus, dicens : Ipsis
vocatis Judceis et Grcecis, etc. ; et infra : Sic
enim ait .■ Ipsis vocatis, ut illos ostenderet non
vocatos ; sciens esse quamdam vocationem eo-
o'um, qui secundum propositum. vocati sunt, etc,
quam etiam ait esse significatam a Paulo ad
Roman. 9, dicente : "Non ex opeo^ihus, sed ex
vocante ; et addit : Non quacumque vocatione,
sed qua vocatione fit credens ; ecce efficaciam,
ideoquc de eadem vocatione inteUigit aUam
sententiam PauU ad Roman. 11 : JSine pceni-
tc.jitia sunt dona et vocatio Dei ; id est, inquit,
sioie onutatione staiiliter fixa siint; ad hanc vo--
cafionem qui pertinent, oimies sunt dociMles
Dci ; et iufra : Prcevenit eum misericordia Dei
qida sic vocatus est ut crederet; eamdemque
appellat vocationem ex proposito, in cap. 18,
quia procedit ex definito proposito Dei, et est
medium effieax quo iUud impletur; et de iUa
tandem exponit, in cap. 20^ quod de purpu-
raria dicitur Actor. 16 : Deus aper?iif sensum
ejus, etc, dicens : Bic enim vocalatur uf cre-
deret.
6. Argumentum teriitm. — Adkuc declara-
tur efficacia vocationis. — Distinguitur voca-
tio in vocationem electorum, et communsm. —
Tertius locus Augustini, ct iu hac materia in-
signis, est in Ub. de Corrept. et grat., cap. 7,
ubi prius generatim expUcat media efficacia
gratise, quibus Deus in vitam aeternam quos
elegit transmittitj dicens : Quicumque ab ori-
CAP. V. UTRUM AUXILIUM EFFICAX SIT EXCITANS, ETG.
407
ginali damnatione divince gratice largitate dis-
creti smt, non est duMum quod et 'procuratur
eis audiendum Evangelium : ecce vocationem ;
et cum audiunt crednnt, et in fide quce per di-
lectionem operatur, usque in finem perseverant:
ecce efficaciam. Unde subjimgit : Non enim
sic sunt vocati, utnon essent electi, sedquoniam
secicndum propositum vocati sunt, profecto et
electi sunt ; et de liac vocatione exponit verba
Pauli ad Roman. 8 : Biligentilus Deum omnia
cooperantur in lonum,7iis qtd secundum pro-
positum vocati sunt sancti ; et declarans talis
vocationis efficaciam^ subdit : Ex istis ?iuUus
perit, qtiia omnes electi sunt ; electi sunt au-
tem, quia secundtm propositum vocati sunt ,
propositum autem non suum , sed Dei. Ac
tandem duas vocationes iterum distinguit,
unam electorum^ quam vocat secundum pro-
positum, aliam communem^ qua multi sunt
vocati, pauci vero electi^ quia, licet sit suffi-
ciens_, non est efficax, sed illi resisti potest^ et
resistitur; alia vero ita est efficax ut impos-
sibile sit carere effectu^ ut in discursu totius
capitis late declarat. Unde autem illa efficacia
proveniat^ cap. 8 ponit per aliam sententiam
sibi familiarem : I^rccparatur voluntas a Do-
mino, quam prseparationem ubique declarat a
Deo fieri per auxilia excitantia illuminatio-
num et inspiratiouum, seu per vocationem ef-
ficacem.
7. Argumentim quartum. — De quo est
quartum et optimum testimonium^ in epist.
407 ad Vitalem, ubi^ trnctans eamdem sen-
tentiam, dicit : Non ideo prcBparare Deum vo-
luntatem , quia legem atqiie doctrinatn lilero
ejus adhilet arlitrio, sed quia vocatione illa
alta atque secreta, sic ejus agit sensum, ut
etiam accommodet assensum ; et inferius ait :
Quomodo dicitur quodper legem Dei atque doc-
irinam Scripturar^m fiat , quod eadem Scri-
ptura dixit, prceparatur voluntas a Domino,
ac non potius per occultam inspirationem gra-
tice Dei ? etc. Quid autem est occulta inspiratlo,
nisi qusedam occulta excitatio ? Illa ergo prse-
paratio , sicut sufficienter fit per quamdam
communem excitationem , ita efficaciter fit
per ab'am , quam Augustinus vocat occullam,
altam, atque secretam, quam etiam aliis locis^
prtesertim inlibro de Grat. Cliristi, cap. 13 et
14., internam doctrinam appellat, quse sine
dubio ad gratiam excitantem pertinet, ut in
lib. 3 visum est.
8. Argumentum quintum. — Quinto, facit
quod AugustinuSj lib. 83 Quaestionum, qusest.
68;, vocationi divinse tribuit, quod sit illa effi-
cax gratia, per quam Deus ipsum velle opera-
tur in nobis ; dixerat enim Deum non mise-
reri peccatoris, nisi voluntas prascesscrit, et
quoniam velle quisqit^e non potest, nisi admo-
nitus et vocatus, sive intrinsecus, uli nullus Jio-
minum videt , sive extrinsecus per sermonem
so7iantem, vel alia signa visihilia, efficitur ut
etiam ipsum velle Deus operetur in noMs ; et
quia quidam vocati veniunt, alii non veniunt,
subjungit eos qui non veniunt, sibi tantum id
tribuere ; qui autem veniunt, non sibi;, sed vo-
cationi, per quam nimirum prceparata est eo-
rum voluntas a Domino , ut ipsemet Augusti-
nus, recognoscendo locum hunc , declaravit 1
Retract., cap. 26, et ideo in priori qusestione
conckidit : Hcec autem vocaiio , quoe sive in
singulis Jiominihis , sive in populis , atque in
ipso genere Immano per temporim opportunita-
tes operatur , altce et profundce ordinaiionis
est.
9. Argumenfum sextum. — Sextus locus sit
ex libro de Grat. et lib. arbitr., cap. 5, ubi
gratiam efficacem, datam Paulo ut conver-
teretur, ponit in vocatione, dicens : Ut autem
de ccbIo vocaretur, et tam magna et efficacissi-
ma vocatione converteretiir , gratia erat sola,
nam merita erant magna, sed mala. Ex qua
ratione intelligitur illam dictionem exclusi-
vam, sola, non excludere liberam cooperatio-
nem Pauli in sua conversione , nam proxime
antea dixerat illam gratiam non tollere pro-
priam voluntatem;, et iterum : Nec ipse solus,
7iec gratia Dei sola, sed gratia Dei cim illo ;
in prioribus ergo verbis excludit illa particula
omne voluntatis meritum, nam hoc est quod
ibi contra Pelagianos ostendit, nimirum, con-
versionem non esse ex meritis, et ideo ait prse-
cessisse in Paulo merita, sed mala, qua3 nou
poterant gratiam mereri , sed potius indigna-
tionem, et ideo talis vocatio gratia sola f uit, id
est, nullius meriti merces; ergo si illa voca-
tio, magna fuit et efficacissima, ut Augustinus
dicit, fuit etiam gratia, seu auxilium non tan-
tum sufficiens, sed etiam efficax : ergo apud
Augustinum non solum gratia adjuvans, prout
ab excitante distiuguitur, sed etiam gratia ex-
citaus, qualis est vocatio, est gratia seu auxi-
hum efficax, et hosc loca sunt valde notanda,
tanquam capitaha in hac materia, preesertim
quia etiam auctores contrariae sententiee, cum
quibus disputamus, ad probaudum auxihum
efficax illis maxime utuntur.
10. Ratio pro D. Augustino. — Ex quibus
et simiHbus locis formari possunt phires ra-
tiones quibus, in doctrina Augustini, inten-
408 LIB. Y. DE AUXILIO E
tnm convinci videtur ; una est, quia illa est
gratia efficax, per quam Deus facit ut velimus,
et ut faciamuS;, ut late docet idem Augustinus^
lib. de Grat. et lib. arbitr., cap. lA, \6 et 17.
Sed gratia per quam Deus facit ut faciamus
est vocatio ; ergo talis vocatio est gratia efli-
cax, ac subinde excitans. Winor sumitur es
eodem Augustino^ eodem libro de Grat. etlib.
arbitr., cap. -16;,dicente: Ceriu7n esi nos facere
cuni facimns, sed Ule facit ut faciamuSyjtrcelens
vires ef/icacissimas vckmtati, ubi expendenda
est particula, vires; significat enim non actio-
nem, sed virtutem agendi^ et lianc dicit esse
efficacissimam^ et per gratiam prajvenientem
et excitantem dari, ut statim explicat istis
verbis : Cercum est nos servare mandata cum
volumus, sed quia prceparatur voluntas a Do-
mino ; et iterum : Certum est nos velle cum ro-
lumus, sed ille facit ut velimus lonum, de quo
dictum est: Prcpparattir voluntas a Domino ; de
quo diclum est : A Domino gressus ejus dirige^i-
tur, et viam ejus volet ; de quo dictum est : Deus
autem est, qui operaiur in vcUs et velle. Docet
autem idem Augustimis^ lib. 83 Qui^estionum,
qusest. 68;, ut jam retuli_, vocationem esse per
quam Deus lisec omnia facit^ dicens : Quo-
mam nec velle qidsquam potest nisi admonitus
et vocatus., etc, efficitur ut et ipsum velle
Deus operetur in nohis. Idem tradit idem Au-
gustinus^ tract. 26 in Joann., et serm. 2 de
Verb. Apost. ; et de Prsedest. Sanct., cap. 19:
Illa vocatlone (ait) quce sine pcenitentia est, id
prorsus agitur et peragitur, ut credamus.
1 1 . Similis ratio est, quia gratia efficax est
quam Deus coufert prsedestinatis ut salventur;
sed medium potissimum, quo salvantur pree-
dest-inati, est qusedam vocatio, quam Augus-
tinus vocat ex proposito ; ergo illa est gratia
efficax. Consequentia est clara. Major est Au-
gastini, lib. de Dono persever., cap. 14, ubi
defmit prsedestinationem Sanctorum, dicens :
Nihil aliud est quam prcescientia et prcepara-
tio heneficiorum Dci,quihis certissime liieran-
itir quicumquc Vlerantiir, ubi notanda est par-
tifula ceriissime, nam per illam significare vo-
luit Augustinus efficaciam mediorum, ut est
uotum in ejus doctrina. Minor vero colligitur
ex eodem capite ; sic enim statim subinfert :
Ex quo apparet hahere quosdam in ipso inge-
nio divinum naturalilcr munus intelligentice,
quo moveantur ad fidem, si congrua suis men-
tibus vel audiant verla, vel signa conspiciant,
quse verba propter gratiam excitautem et con-
gruentem manifeste sunt dicta. Item ex lib. de
Corrept. et grat., cap. 7, 9 et sequeutibus, ubi
FFICACI GRATL^ DEL
late declarat Deum dare prsedestinatis perse-
verantiam per vocationem secundum propo-
situm suum, quam qui accipiunt, infallibiliter
perseverant, ac proinde efficaciter juvantur.
12. Alia ratio. — Alia denique ratio esse
potest, quia Deus dat efficacem gratiam prse-
parando voluntatem, ut ssepe in citatislocis Au-
gustinus affirmat, et in Enchirid., cap. 32; de
Dono persever., cap. 8; 1 Retract., cap. 22,
et lib. 2, cap. 4. Sed Deus prseparat volunta-
tem per gratiam prsevenientem, quae sit voca-
tio congrua, ut eisdem locis Sanctus docet,
prsesertim dicta qusest. 2 ad Simplician. Ergo
illa eadem vocatio est gratia efficax excitans.
Consequentia est clara in eadem sententia Au-
gustini. Tandem possumus hoc concludere ex
principiis supra positis, quia gratia efficax
prsevia, seu quse facit ut velimus, non est au-
xilium concomitans, seu concursus, aut influ-
xus simultaneus; ergo esse debet gratia exci-
tans. Antecedens probatur, tum quia per in-
fluxum simultaneum non facit Deus ut veli-
mus, sed ipsum velle facit nobiscum , per au-
xilium autem efficax facit ut velimus ; tum
quia proprium auxilium efficax, de quo trac-
tamus, fit a Deo solo in nobis, sine nobis,
utique libere cooperantibus , auxilium au-
tem concomitans uon fit in nobis sine libera
cooperatione nostra ; tum denique quia auxi-
lium efficax prsevium datur ut preeparet vo-
luntatem,concomitans vero ut adjuvet prsepa-
ratam ; ergo propria gratia efficax non est ipse
simultaneus concursus, seu influxus. Conse-
quentia vero prima probatur, quia, inter ac-
tuales gratias, nulla est quam Deus in nobis
sine nobis efficiat, nisi gralia excitans, ut in
lib. 3 probatum est, et in sequentibus pro-
bandum est latius ; lioc enim solum fere su-
perest in hoc libro examinandum.
13. Fundamento prioris sententice occurri-
tur. — Respondetur primo. — Secundo. —
Tertio. — Ad fundamentum autem prioris
sententise, negamus minorem; nam dari po-
test aliqua vocatio, seu gratia excitans, ex qua
infallibiliter sequatur liber consensus; et ad
primam probationem ex Concilio Tridentino
negatur consequentia : stat enim voluntatem
posse resistere, et infallibiliter non resistere :
quomodo autem hsecduo conjungantur, in se-
quentibus inquirendum est, nam hoc opus et
hic labor est. Ad secundam probationem nc-
gatur consequentia, nam vocatio aut exoitatio
nou dicitur efficax, quia sola sine auxilio ad-
juvaute faciat consensum : hoc enim in illa
senteutia uecessarium aut verum est, quia
CAP. VI. AN EFFICAX AUXILIUM CONSISTAT IN MOTIONE, ETC.
400
utrumque auxilium, utique excitans et adju-
vanS;, simul necessarium est, ut actus super-
naturalis fiat ; unde in saperiori libro etiam
de auxilio undique sufBciente diximus debere
utrumque auxilium aliquo modo includere ; er-
go multo magis efficax.Non ergo dicitur efficax
auxilium excitans, quia solum faciat, sed quia
in suo ordine tale est, ut infallibiliter conse-
quatur effectum, ac subinde ut infallibiliter
habeat conjunctum, vel secum afferat neces-
sarium auxilium adjuvans. Unde autem hoc
habere possit aliquod auxilium excitans, post-
ea videbimus, ut jam dixi. Ad tertium denique
negatur conscquentia, quia efEcacia auxilii
non consistit in prcedeterminatione, ut dice-
mus.
CAPUT VI.
AN EFFICAX AUXILIUM CONSISTAT IN MOTIONE ,
VEL EFFEGTIONE DE SE ET NATURA SUA PRiE-
DETERMINANTE PHYSICE VOLUNTATEM HUMA-
NAM AD UNUM ACTUM ET EXERCITIUM EJUS.
1 . Determinare quid. — Diximus auxilium
efficax consistere in quadam efficaci vocatione :
aggredimur jam exponere in quo consistat
ejus efficacia, vel quomodo fiat, quidve addat
communi vocationi. In quo puncto duse sunt
opiniones celebres, xina de physica prsedeter-
minatione,, altera de congrua vocatione, de
quibus suo ordine dicendum est : ut autem
circa priorem clare procedamus, necessarium
est accurate prius explicare terminos, ut sine
■ confusione vel sequivocatione omnia puncta,
quae in hac sententia occurrunt, tractare pos-
simus. Et imprimis verbum determinandi , a
quo verbum 'prcedeterminandi compositum est,
declarandum est ; deinde quid addat illa par-
ticula frce, et consequenter quid nomine pr»'
determinationis significetur, vel quotuplex illa
esse possit, aperiemus. Determinare igitur,
juxta primam vocis significationem, idem est
quod terminum rei designare, aut constituere,
sive id exterius fiat_, ut in agris et regionibus
fieri solet, sive per sententiam, vel decretum,
sicut dicitur judex determinare causam, vel
superior determinare quid sit agendum, suo
utique prsecepto. Hinc ergo, quia voluntas de
se indifferens est ad ea ad quaj est Hbera, de-
terminari dicitur, cum ad alteram partem in-
clinatur, vel definitur, et quando id fit cum
aliqua antecessioue, dicitur prasdeterminatio.
Utrumque autem multis modis fieri potest,
quos distinguere oportet, ut, omissis quae ad
prgesentem causam non faciunt^ clarius proce-
damus .
2. Actus volmtatis Immanns qtiot modis no-
minetur prcBdeterminatus a voluntate divina.
— Conclusio prima. — Secunda. — Duobus
igitur modis potest actus voluntatis humanus
denominari preedeterminatus a divina volun-
tale, scilicet objective tantum, et per quam-
dam extrinsecam denominationem, vel effec-
tive, influendo ahquid quod sit intrinsece in
voluntate humana, et determinet illam. Sic
inter homines pater dicitur apud se determi-
nare, quem statum fihus accipere debeat, et
e converso status ille dici potest prsedetermi-
natus in vohintate patris. Item, dicitur vo-
luntas subditi determinari a vohmtate supe-
rioris, qua illi praescribit quid agere debeat.
Voluntas enim superioris nihil ponit in volun-
tate subditi, nec modum operandi ejus immu-
tat, sed solum praescribit, et definit materiam
circa quam versari debet, et ita dicitur deter-
minare illam, extrinsece imponendo illi obh-
gationem, vel objectum ejus morahter mu-
tando. His ergo modis dici potest vohmtas Dei
determinare voluntatem hominis. Primo qui-
dem per voluntatem, quam vocant signi, seu
prseceptivam, quse determinatio non est quoad
exercitium, nec ponit ahquid in ipsa virtute
agendi voluntatis creatse, nec inducit necessi-
tatem oppositam libertati simpliciter, sed op-
positam libertati a prsecepto : unde hic modus
prEedeterminationis nihil ad pra;sens refert.
Secundo, potest etiam dici Deus determinare
actum voluntatis humanae objective et per de-
nominationem extrinsecam, solum quia, seter-
no decreto absoluto suse voluntatis, secum
statuit ut voluntas humana in tempore talem
actum liberum snse voluntatis habeat. Nam
tale decretum Dei, cum sit liber, est qusedam
determinatio voluntatis ejus, quia Deus in hoc
liber ostenditar, quod se ipsum determinare
potest , ut dixit D. Thomas 1 p., qusest. 19,
art. 3, et in 2, d. 25, qusest. 4, art. \, ad 3;
per illud ergo decretum determinat Deus vo-
luntatem suam ad volendum , ut homo in
tempore velit, et ideo actus ille voluntatis hu-
manse denominari potest determinatus, vel ex
seteruitate prsedeterminatus a voluntate divi-
na. Hsec autem prsedeterminatio in Deo exis-
tens, per se ac praecise spectata, non immu-
tat voluntatem humanam, nec limitat, aut
coarctat intrinsece ejus indifferentiam, sed so-
lum extrinsece et objective denominat illum
actum hominis determinatum, sicut actus im-
manens in potentia deuominare solet extrin-
410 LI2. V. DE AUXILIO
sece objectum suum, sicut volitio deuominat
volitum objectum suum, ut visio visum, ut
auditio auditum, etc.
3. Quamvis autem magna qusestio esse pos-
sit an Deus isto modo prsedeterminet sua ajter-
na providentia actus liberos futuros in tem-
pore a voluntate humana. nunc vero non illam
qusestionem tractamus, quia illa pra?deter-
minatio non est aliud quam praedestiuatio
quffidam talis actus humani, vel hominis ad
agendam in tempore talem actum^ loquendo
nimirum de preedestinatione^ ut ad vohmta-
tem Dei pertinet^ et in BBterno ilhus proposito
consistit ; nunc autem de preedestinatione non
agiraus^ sed de gratia : esto igitur habeat
Deus ilhul propositum, quo prcedestinet talem
actum, per ihnd prffideterminat ihum objec-
tive denominative^ ut dixi, non sulijective,
vel effective; <|uia sicut prffidestinatio per se
et formahter nihil ponit in prsedestinato, sed
executio praedestinationis est passive in pra»,-
destinato, ut dixit D. Thomas, 1 p.^ qusest. 23,
art. 2, ita dicendum est de prEedeterminatione
Dei in hac significatione sumpta; nam dicit in
Deo eumdem omnino actumj si respectu ejus-
dem objecti snmatur. Et sicut prsedestiuatio
differt a gratia, prout est donum nobis datum,
tanquam ceternum a temporah, seu tanquam
causa ab effectu, ita differt heec preedetermi-
natio a gratia efficaci, de qua tractamus ; ideo-
que, sicut in prsesenti non agimus de praedes-
tinatione, ita nec de praedeterminatioue, in
hac significatione sumpta.
-4. ToO frce, notio. — Eademque ratio est de
chvina prBefinitione : illa in usu Scripturse et
Patrum cum prsedestinatione coincidit. Nam
defmire iu hac materia, idem est quod mentis
consilio ac proposito vohmtatis ahquid propo-
nere, vel statuere, ut 1 Reg. 20 dicitur : Intel-
lexit Jonatlms quod definitum esset a patre
SMo , iit interficcret Damd; et 1 Machab, 1 :
Midli de popiilo Israel definieTunt apud se, iit
non manditcarent immunda. Et in eodem sensu
tribuitur Deo, Actor. 27 : Definiens statuta
tcmiiora, etc, et cap. 2 : Ilunc definito consi-
lio et 'prcpscientia Dei traditum, et Luc. 22 :
Filius hominis, secundum quod definitum est,
vadit. Quia vero Dei propositum seternum est,
ideo Deus non solum definire, sed etiam prce-
definire dici potcst quidquid suo Eetcrno de-
creto fieri statuit; qnod decretum praefinitio
vocatur, Ephes. 3, ibi : Sccundum prwfinitio-
nem swculorum : ubi Grsece liabetu]- nomen
7tp66£<7i; , quod proposiium significat : unde
jbi particula prcB solum significare videtur an-
EFFICACI GRATF.E DEI.
tecessionem propositi interni ad executionem
externam, quse in hominibus temporanea est,
et ideo recte dicitur in Deo semper iudicare
antecessionem seternitatis.
5. Quamvis alia etiam ratione possit illa
particula prw addi verbo definiendi, ut slgni-
ficet non solum antecessionem seternitatis de-
creti ad executionem ejus, quse in tempore fit,
sed etiam ut in ipsa ajternitate significet ante-
cessionem rationis propositi voluntatis ad
prsescientiam fulurorum, quam volunt aliqui
espe propriam significationem verbi prsefi-
niendi, ut Deo attribuitur in Scriptura ; nihil
in hoc colligi potest, quia in ea non invenitur
verbum hoc compositum, prcefinitio, sed tan-
tum simplex, definitio, ut ex allegatis locis
manifestum est, et in nullis aliis invenitur.
Neque etiam aliunde potest illa verbi impositio
aut proprietas ostendi; unde, licet non negem
posse particulam prce in illa significatione su-
mi, nihilominus id non exigit verbi proprie-
tas, vel significatio, sed juxta materice capaci-
tatem loquendum erit, quod etiam de verbo
prsedestinandi intelligendum est, nam hsec duo
verba idem significant. Imo in Scriptura, ubi
in Vulgata latina hsec verba variantur , in
Grasco idemverbum respondet, quod est 6pi!;w,
vel7cpoopi'Cw; ubiestverbumTtpoopi!;», semperpo-
nitur in Vulgata verbum prcedestino , ut Ro-
man. 8 : Quos prcescivit, et prcedestinavit ; et
iterum : Qiios prcedestinavit, lios et vocavit ; et
ad Ephes. \ : Qui prcedestinavit nos ; et iterum :
Prcedestinaii secundimi propositum ejus ; et 1
Corinth. 2 : Quam prcedestinavit Deus ante sce-
cula. Ex quibus ultimis verbis intelligimus
particulam prce, ex intentione Pauli, signifi-
care antecessionem seternitatis, et in his om-
nibus respondet grsece verbum upoopii^w. At
vero ubi inveuitur in novo Testamento grse-
cum verbum opii;», in Vulgata ponitur ver-
bum definio, sine prsepositione, ut patet ex lo-
cis Lucse et Actorum, supra citatis. Solum ad
Roman. \, ubi grsece habetur simplex parti-
cipium 6pia6c'vTo;, noster interpres vertit 'prce-
desiinoius, nam quia iha destinatio seu defi-
nitio seterna est, non dubitavit interpres il-
lam vocare prsedestinatiouem. Unde etiam
inteUigitur illam particulam prce, in rigore,
solum significare antecessionem seteruitatis
divini propositi ad executionem ejus, tam in
verbo prcedestinandi, quam in verbo prcede-
terminatidi, in illa prima acceptione sumpti,
nam hsec in rigore, ut dixi, idem sunt.
6. Possnntque hfflc confirmari ex verbis Dio-
nysii, cap. 5 de Diviuis nominibus, in fine.
CAP. VI. AN EFFICAX AUXILIUM
qiiem locum obiter etiam hic declarabimus,
est enim celebris in hac materia^ et aliqui non
recte illo utuntur. Agens ergo Dionysius de
divinis exemplsribus seu ideis^ inqiiit, juxta
translationem Ambrosii Florentiui : Fxempla-
rm tero esse dicwms, raiiones in Deo sulstan-
tificas rerum, et sing^ilaonter ante sttlsistentes,
quas frcBdestinationes Theologia vocat lonas
dimnasqiie voluntates, eonm quce sunt defini-
trices atqiie efiectrices, secundim quas ipse S7(-
persuistantialis Deus, quoo sunt omnia prcedes-
tinamt atque produxit. Ubi imprimis, quod ad
verba attinet, adverto, ubi prius exemplaria
vocantur pra^dcstinationes , secundum aliam
translationem, quam D. Thomas commenta-
tur, vocari prcedefinitiones. Unde idem D. Tho-
mas, in commentario, sub distinctione dicit :
Quas sacra Scripttcra Tocat prcedcfinitiones,
seu prcedestinationes , pro certo habens illa
verba esse synonyma. Et ubi postea ipsee ideee
dicuntur definitrices et efjfiectrices, illa versione
apud D. Thomam dicuntur prcedeterminativce :
aha autem versio habet discretivce et effectivce;
et in ultimo loco, habetur apud eumdem D.
Tiiomam verbum pra^definivit, pro verbo prce-
destinavit. D. Thomas autem, loco utriusque,
posuit prcedeterminavit, sentiens hoc verbum,
Deo attributum, etiam significare internum
mentis propositum, et in ea significatione idem
esse quod pradestinare vel defiuire.
7. Deinde adverto vocare Dionysium ipsa
exemplaria seu ideas, prcedestinationes, seu
prcedefijiitiones, additque etiam vocari divinas
voluntates, quia, ut ibi notat D. Tliomas, ra-
tiones rerum possibihum in mente Dei, secun-
dum se spectatae, antequam Deus veUt ad il-
larum imitationem ahquid ad extra produ-
cere , non habent rationem exemplarium, et
ita per vohmtatis prsefinitionem quasi com-
plentur in ratione exemplarium , et ideo et
prsefinitiones, et prsedestinationes, et vohm-
tates Dei esse dicuntur. Unde advertit ibi Car-
tliusianus non loqui ibi Dionysium de prse-
destinatioue , in eo rigore quo electis tri-
buitur preedestinatio, sed latiori modo, prout
dici potest de quahbet priBordinatione divina,
sive sit de prsemio, sive de poena, et sive sit
ante vel post preescientiam ahcujus rei futurGe,
et sive sit praefinitio absoluta rei in se, sive
snfficiens tantumi, et in causis suis. Nam quse-
hbet istarum ad rationem idearum seu exem-
plarium constituendam suflB.cit, Denique, addi
potest exemphim simile de verbo prcpparandi,
ex D. Thoma, i p., q. 23, art. 2, ad 3, ubi ait
verbum illud duphciter posse tribui Deo, pri-
CONSISTAT IN MOTIONE, ETC. 411
mo, pro proeparatione seterna ex parte ipsius
Dei, quee est decretum seternum, quo se ab
seterno prseparavit ad salvandum electum,
vel ahquid simile agendum. Et sic ait dici
posse bonam voluutatem humanam esse ab
seterno praeparatam in mente Dei, quse prse-
paratio in voluntate creata non est nisi deno-
minatio extrinseca ab seterno actu Dei. Secun-
do, vero modo dicitur Deus prseparare vohm-
tatem humanam in tempore efliciendo ahquid
in illam, quo iham disponat, et intrinsece
prseparatam reddat. Idem ergo est, servata
proportione, de verbo prcedeterminandi,
8. In prsesenti ergo per se ac directe non
agimus de hac praedeterminatione Dei extrin-
seca , quia non agimus de prsedestinatione
cum qua illa coincidit, sed agimus de gratia
eflScaci, quse a prsedestinatione diflfert, tan-
quam effectus a prima et originah causa, et
tanquam temporale quid ab seterno, ut Au-
gustinus docuit hb. de Prsedest. sanct., c. 10,
et hb. de Don. Persever., c. \k. Dico autem
prsesentem tractationem non esse per se et di-
recte de hac prsedeterminatione, quia si una
sit cum ahera connexa, indirecte possetad il-
lam extendi disputatio ; et ideo qui ponunt
gratiam eflQcacem in prsedeterminatione in-
trinseca nostrae voluntatis, magnam vim in
hoc faciunt, quod omnes actus nostri liberi ar-
bitrii sint prsedestinati, prsefiniti, seu prsedefi-
niti, et in dicto sensu prsedeterminati in pro-
posito ac decreto absohito divinse vohmtatis,
non sohim prius secundum seternitatem, sed
etiam secundum antecessionem rationis divini
decreti ad prsescientiam futurorum, quia pu-
tant ex tah prsedeterminatione extrinseca se-
qui intrinsecam in nostra vohmtate per gra-
tiam, vel motionem eflficacem, quia uuUo alio
modo potest ilhid decretum prsedeterminatio-
nis Dei infalhbihter impleri ; ahi vero, in con-
trario extremo, ut prorsus caveant a tali mo-
do gratise eflQcacis, quem putant esse contra-
rium libertati, negant etiam illum modum
prsedeterminationis, seu prsedestinationis om-
nium actuum liberorum in seipsis, anteceden-
tem prsescientiam futnrorum, sed aiunt ante
prsescientiam absohitam futurorum , solum
prsedefiniri et prseordinari in causis eflflcaci-
bus, vel suflQcientibus, sicut modo circa verba
Dionysii dicebamus; post prsescieutiam vero
absohitam, vohmtatem ordinari ad suos fines,
et sic etiam prsefiniri in prioritate seternitatis^
non in antecessione ad prsescientiam absolu-
tam. Nos autem, ut ab hac controversia absti-
neamus, supponimus posse Deum iu priori
41? LIB. V. DE AUXILIO
seusn prsedeterminare seu prsedestinare actiis
liberos hnmanoe voluntatis , ita absolute ut
omuino fiaut et libere fiant; credimus, licet in
malis aetibus id facere non possit Deus pro-
pter bonitatem suam, in bonis posse ; et de
facto admittimus id fecisse in Sanctis, actibus
liberis a gratia efficaci procedentibus ; et non
obstante hac praedeterminatioue extrinseca, de
intrinseca iuquirimus, an sit necessaria, vel
possibilis ad executionem talis prsedetermina-
tionis, et consequenter an hoc sit gratiee effi-
cacis munus.
9. Potentia de se indi^erens, quomodo de-
terminari possit. — Ut ergo de intrinseca prae-
determinatione dicamus, ulterius advertimus
potentiam de se indifferentem duobus modis
pcsse determinari, scilicet in actu primo et in
actu secundo. Priori modo est determinata,
quando , prius natura quam actu operetur ,
est limitata et definita ad unum effectum;
posteriori modo est determinata quando actu
operatur. Rursus prior determinatio in actu
primo multiplex est, nam quaedam esse potest
quoad specificationem tantum , alia quoad
exercitium, vel quod perinde est, una esse po-
test sohim quasi conditionata, si vohmtas ope-
rari veht, aha est absoluta, quia per illa vo-
huitas determinatur, ut veUt. Pnori modo est
vohmtas de se determinata ad amandam bea-
titudinem in communi, nam Hcet actu de iha
cogitetur, non est vohintas omnino determi-
nata ad exercendum actum amoris circa illam ;
nihilominus tamen ita est defmita, ut, si ve-
lit ahqnem actum circa illam exercere, ille
esse debeat amor, seu persecutio, non odium
aut fuga ; aUo modo, ex parte simiH, Hcet in-
feriori, determinatur voluntas per habitum
charitatis ad sancte operandum, non quidem
quoad exercitium actus, ut per se manifestum
est, nec cum tanta limitatione seu determina-
tione, ut, si vohmtas, habens talem habitum,
operari veht, ad sanctam operationem deter-
minetur, quia non est unde habitus ille tan-
tam prajbeat determinationem, alias esset ina-
missibilis, quod csse falsum in iib. 9 videbi-
mus; niliilominus tamen ahquo modo et sub
alia conditione determinat, quia, si vohmtas
illo habitu uti velit, non potest nisi sancte per
illum operari : quomodo dixit Joan., canonic,
c. 3 : Qid naUis est ex Deo, pcrxatuyn non facit,
guoniam semen ipsius in eo manet, et non potest
peccare, quoniam ex Deo natus est, utique si ut
talis oporari veht ; hanc ergo et quamcumque
similem vocamus determinatiouem quoad s[ie-
cificationem, vel conditionatam, et secundum
EFFICACI GRATI.E DEI.
quid, vel sufficientiai, non exercitii. Unde obi-
ter constat non esse in prsesenti sermouem de
hac determinatione, quod est memorise mau-
dandum, nam solent per hauc sequivocatio-
nem eludi argumenta, quia hoc modo etiam
auxihum sufficiens determinat vohuitatem ad
unum quoad specificationem sub conditione;
quia si homo taU auxiUo cooperari veUt , non
nisi bene et in taU specie operabitur, et ita
iUa est determiuatio sufficientiae, Ucet non sit
efficaciai : est ergo in prsesenti sermo de de-
terminatione absoluta, et quoad exercitium,
quse tunc esse dicitur in voluntate, quando,
ita affecta et proxime completa in actu primo,
in illo non sistit, nec sistere potest in tempo-
ris duratione, quia non potest se continere,
quin exerceat actum secundum. Quando ergo
potentia prius uatura est sic constituta in
actu primo, dicitur etiam determinata in actu
primo.
10. Ulterius autem hoc dupUciter contin-
gere potest, uno modo ab intrinseco, sciUcet
ex innata conditione potentise activse, alio
modo ex forma, vel actu aUquo qui, Ucet in-
trinsece afficiat voluntatem, ab extrinseco pro-
venit, nimirum per efficientiam aUcujus ex-
trinseci agentis, sciUcet Dei. Prior modus ne-
que in voUmtate cadit, nec habere potest lo-
cum in prsesenti puncto, saltem comparatione
facta ad voluntatem ipsam secundum se spec-
tatam. Probatur, quia supponimus vohmta-
tem esse hberam ; ergo illa, secundum se spec-
tata, non habet innatam determinationem ad
unum quoad exercitium, quia hoc repugnat
Ubertati naturaU, quas indiff"erentiam requi-
rit, etiam naturalem, ut jam ostensum est.
Item gratia efficax uon est conditio intrinsece
connata, seu congenita vohmtati; ergo non
potest iUi dare priorem modum determinatio-
nis ad unum, cum semper auxiUum efficai
sit aliquid superadditum vohintati ab extrin-
seco agente Deo; et ideo dixi hanc determina-
tionem non esse innatam ipsi voluntati se-
cundum se spectatse, nam comparata ad illam
entitatem , quse est gratia efficax, si taUs est
illa entitas ut, posita in voluntate, determi-
net iUam in actu primo ad exercitium actus
proportionati illi auxilio, sic taUs determi-
natio convenit taU entitati ab intrinseco, nam
est conditio ilU connaturalis et intrinseca,
quia per nuUum aUum actum primum iUi ad-
ditur, alias esset processus in infinitum.
1 1 . Imo non sohim ipsa ex se erit determina-
ta ad unum, sed etiam, ex intrinseca sua natu-
ra et conditione, habebitdeterminare vohmta-
CAP. VI. AN EFFICAX AL'XIL1UM
tem cui adliGeret, ad coexercendum secum (ut
sic dicam) eumdem actum^ quia non potest ali-
ter illa entitas habere connaturalem annexio-
nem et omnino intrinsecam cum suo actu se-
cundo, quia non potest suum actum exercere
sine cooperatione voluntatis, ut supponimus;
ergo vel ipsa non est ab intrinseco simpliciter
determinata ad exercitium suai actionis, vel
seque determinat voluntatem ad secum coope-
randum. Illa ergo determinatio in actu pri-
mo, si datur, licet sit ab extrinseco respectu
voluntatis^ erit intrinseca tali auxilio efficaci,
seu illi principio agendi completo ex volun-
tate et tali motione^ quse efficax auxilium di-
citur. Et consequenter^ licet talis determina-
tio fiat in voluntate effective a Deo, quia Deus
est qui efficit in voluntate auxilium efficax,
nihilominus ab ipso auxilio fit illa deter-
minatio formaliter in voluntate , quia tale
auxilium^ adhserendo voluntati^ determinat
illam. Atque hic est unus et forte prsecipuus
sensus qusestionis propositse ; et hanc voca-
bimus semper determinationem in actu pri-
mO;, de illa inquirendo an fiat in voluntate
per auxilium efficax^ modo jam explicato.
12. AHum modum determinationis vocavi-
mus in actu secundo, quia per illum constitui-
tur potentia in ultima determinatione. Nam
de ratione hujus determinationis in actu se-
cundo est, ut fiat per ejffectionem ipsiusmet
actus secundi , quia ante illam effectionem
semper est potentia in actu primo, sive prius
tempore, sive prius natura consideretur^ et
ideo , ante actum secundum^ seu effectionem
ejus, non potest esse potentia determinata in
actu secundo, est enim aperta repugnantia. Ut
autem illa efiectio actus secundi habeat ratio-
nem determinationis, supponere debet in po-
tentia indifl^erentiam aliquam quoad exerci-
tium^ quia verbum ipsum determinandi, con-
notat respectum ad rem, vel materiam,, seu
potentiam, quse non supponitur determinata,
sed indifferens; nam si omnino supponatur
determinata, non indigebit determinatione.
Et ideo iguis, quando calefacit^, non dicitur
determinari ad calefaciendum^ sed agere id
ad quod determinatus est; sol vero, quia de se
est aliquo modo indifferens ad obdurandum,
vel liquefaciendum, dicitur determinari a dis-
positione cerse^ verbi gratia^ ad liquefacien-
dum, et intellectus dicitur determiiiari a vo-
luntate ad credendum, quia antea erat aliquo
modo indifferens^ et eodem modo dicitur vo-
luntas determinare se, quando vult credere.
13. In quo modo loquendi animadverto dif-
COKSISTAT IN MOTIONE, ETG. 413
ferentiam inter potentiam indifferentem ex
dominio voluntatis, vel indifferentem alio mo-
do minus perfecto, scilicet ex sola universali
virtute agendi , vel ex subordinatione ad su-
periorem potentiam. Nam potentia libera pro-
priissime dicitur determinare se , quod adeo
necessarium reputatur, ut dixerit D. Tliomas,
nec Deum nec hominem fore liberum, nisi
haberet vim internam determinandi se , vel
emiuentem, quasi per seipsam formaliter, ut
voluntas divina, vel active voluntarie agendo
in seipsam, ut voluntas liumana. At vero alise
causae alio modo indifferentes non dicuntur
determinare se, sed determinari vel ab alia
causa in quocumque alio genere;, sicut deter-
minatur virtus solis ex dispositione vel capa-
citate passi^ vel a superiori potentia movente,
et applicante, sicut intellectus determinatur a
voluntate ad credendum. Haec ergo determi-
natio in actu secundo etiam intervenit in actu
qui fit per efficax auxilium, et ideo alius sen-
sus prsesentis qusestionis est, an efficax auxi-
lium immediate efficiat vel conferat liane ip-
sam determinationem in actu secundo^ non
praevio aliquo actu primo^ in quo talis deter-
minatio consistit, sed per immediatum in-
fluxum absolutae voluntatis Dei in ipsum ac-
tum secundum, ita ut per illummet quasi for-
m.tliter determinetur voluntas humana a vo-
luntate divina efficaci^ influente effective ta-
lem determinationem.
'14. Prcedeterminatio , de determinatione VO'
hmtalis himancB. — Atque ex his facile decla-
rari potest cur htec determinatio humanas vo-
luntatis prcedeterminatio vocetur; non enim
additur illa particula prce, propter antecessio-
nem seternitatis ad tempus ; nam hsec deter-
miuatio non est seterna, sed in tempore fit,
ut declaravi ; imo nec aliqua antecessio dura-
tionis temporalis, per illam particulam prcgy
indicatur, quia determinatio illa non antece-
dit tempore effectum gratice efficacis, seu ac-
tum secundum et ultimum voIuntatis_, ut etiam
declaravi. Dicitur ergo prsedeterminatio pro-
pter antecessionem naturaj et causalitatis ,
quod quidem facillime intelligitur in tali de-
terminatione, si dari in actu primo suppona-
tur, nam actus primus prsecedit secundum sal-
tem ordine naturse ; ergo si voluntas per auxi-
lium efficax determinatur in actu primo, pro-
fecto prsedeterminatur; tum quia prius natura
constituitur in actu primo quam agat ; tum
etiam quia recipit illam prsedeterminationem
ut prseviam ad suum consensum^ sicut etiam
recipit motionem auxilii, et ideo per illud prse-
^i^ LIB. V. DE AUXILIO
moveri dicitur ; et hinc dicitur Deus prsedeter-
miuare illam^ non formaliter et quasi extrinse-
ce per suum propositum seternum, ut in priori
significatione verbi prcedeterminandi diceba-
mus, nec etiam formaliter intrinsece, quia
haec ipsa motio efficax, quatenus est intrin-
sece inbaerens voluntati, illam determinat for-
maHter, ut jam satis explicavi; sed dicitur
Deus praideterminare voluntatem effective,
tum quia facit in illa internam prsedetermi-
nationem formalem, tum etiam quia illam ef-
ficientiam habet solus Dens sine cooperatione
voluntatis, prgeveniendo omnino usum liber-
tatis ejus. Denique dici etiam potest prcede-
terminatio per comparationem ad meritum,
quia antecedit ilhid, quanquam hoc habet lo-
cum in primo auxilio efficaci, non vero uni-
versaliter in omnibus sequentibus, ut postea
videbimus.
15. At vero, si gratia efficax non deter-
minet vohmtatem in actu primo, sed imme-
diate ad actum , vel per actum secundum,
tum etiam particula prcB non potest signifi-
care antecessionem durationis respectu effec-
tns, seu consensus hberi vohmtatis, quia in-
volvit ipsum actum secundum, vel formahter,
quia ad ilhim immediate terminatur ; uude
etiam antecessio secundum realem ordinem
naturse et causahtatis difficile ibi exphcatur,
quia actio ipsa qua fit consensus vohmtatis
unica est et simplex; unde non potest in illa
distingui ahquid prius natura et causahtate,
quam ahud. Nec satisfaciet qui dixerit, per il-
lam particulam prw, solum significari priori-
tatem in dignitate, exceUentia, independentia,
et in efficientia tahs auxilii, quod principa-
les partes habet in tah effectu. Hoc, inquam,
non satis est, quia id totum invenitur in auxi-
ho efficaci simultaneo et concomitante ; ergo
iho modo non exphcatur propria prioritas
auxilii prsevii, quce inveniri debet in auxiho
efficaci, de quo tractamus, et per iUam parti-
culam significatur. Si ergo in ipsa determina-
tione actus secuudi, prsedeterminatio admitta-
tur, necessarium est dicere Deum, sua mo-
tione efficaci, prsecedere ahquo modo iu-
fluxum voluntatis creatse, etiamsi ad eumdem
termiuum, seu actum secundum immediate
terminetur. Unde, si gratia efficax vocetur
ipsa vohmtas Dei quatenus movet et Irahit
nostram vohmtatem ad agendum, sic antece-
dit ordine uaturse, sahem virtuah, quia con-
currit imperando, et traliendo uostram vohm-
tatem, sicut vohmtas nostra prteccdit, mo-
vendo brachium. Non videtur autem ahenum
EFFIGACI GRATL£ DEI.
a proprietate locutionis vohmtatem ipsam Dei,
ut active influentem ad extra, gratiam effica-
cem vocare, sicut muUi censent voluntatem
creandi, ut actu inferentem ex se effectum,
esse activam creationem. Quod si actio ipsa
consensus hberi recepta in voluntate hominis,
ut est ab efiicaci vohmtate divina, vocetur
auxilium efficax Dei , sic dicetur prsedetermi-
nare voluntatem creatam formaliter, et per
particulam prce denotabitur actionem iham,
prout procedit a speciah vohmtate divina efti-
caci, determinate facere ut voluntas creata in
eam actionem influat, et ut sic vocari prsede-
termiuationem, quia, secimdum illum respec-
tum ad voluntatem Dei, habet quamdam an-
tecessionem ad voluntatem honainis , cujus
influxum ex necessitate quadam sibi conna-
turali conjunctam habet; hic enim modus an-
tecessionis non repugnat ; an vero possit gra-
tise efficaci accommodari, postea videbimus.
16. Prcedeterminatio physica, cur sic dicta.
— Superest explicanda altera particula, per
quam hsec prsedeterrainatio physica appella-
tur. In quo imprimis adverto Francisc. Cumel,
dict. hb. 1 Opusculor., disp. 4, sect. 2, con-
clus. 4, reprehendere hunc modum loquendi de
pi^sedeterminatione physica; imo addit voca-
bulum iUud a me et a nostris esse inventum,
ad improbandam aliorum sententiam. Quod
autem ad me spectat, verissime afllrmo illud
nou excogitasse, nec ab aUo quam a defenso-
ribus taUs auxiUi efficacis iUud didicisse. Unde
tantum abest ut a Patribus Dominicanis repu-
tetur a nobis inventum, ut M. Alvar., disp. 22,
n. 2, affirmat non esse novum, sed antiquum
in Ecclesia, et a Patribus usurpatum in eadem
acceptione, qua iu prsesenti disjtutatione su-
mitur, quod muUis verbis expUcare couatur.
Sed quidquid sit de nominis initio aut inven-
tionc, ad explicandam pecuUarem sententiam,
eamque ab aUis distinguendam, necessarium
fuit pecuUare nomen. Et ad hunc finem ilhid
non fuit incongruum, quia per iUud (ixplica-
tur hanc determinationem non esse metapho-
ricam, sed veram, nec tantum secundum quid,
aut moralem, seu ex his quse frequentius acci-
dunt, ac subinde ex accidenti talem, sed esse
determinationem simphciter et ex intrinseca
natura taUs entitatis, seu auxilii, ac proinde
esse per se talem ex aUqua propria causalitate
per se. Nam juxta communem usum, etiam
ecclesiasticum, ita solet illud additum physice
usurpari. Sic enim, ad significaudam veram
unitatem trium personarum in Deo, dicitur
esse una persona iu alia naturaUter, et a Grse-
CAP. VI. AN EFFICAX AUXILIUM
cis physice. Et unio Verbi ad humauitatem
vocatur naturalis et physica, et Theologi so-
lent vocare physicam^ efficientiam Sacramen-
torum^ ut declarent esse veram et realem.
Ad hunc ergo modum in preesenti^ ad expli-
candam rigorosam proprietatem hiijus deter-
miuationis, illa particula pliysice determina-
tioni adjungitur.
17. Auxilnm effie.axpJiysicmi variis modis
dicitur. — Advertendum est aatem variis mo-
dis posse auxihum efficax dici physicum; pri-
mo^ in ratione entis, et hoc est verum, non
tamen sufficit ad rem esplicandam^ quia etiam
gratia cxcitans sufficiens est entitas physica^
id est^ vera et reahs. Secundo^ in ratione mo -
tionis formahter afficientis et immutautis vo-
luntatem^ et hoc etiam non est satis^ nam id
etiam habet auxilium sufhciens^ est enim mo-
tio physica, quia vere et realiter voluntatem
inclinat, et intellectum afficit et immutat^
non tantum objectivC;, sed etiam formahter
per internam Spiritus Sancti efficientiam^ ut
in superioribus ostensum est , et ex ipsis ter-
minis est satis notum. Tertio, potest iha deter-
minatio dici physica, propter elficientiam,
quia nimirum tale auxilium physice efficit
consensum vohmtatis. Et hoc, sive sit verum,
sive falsum, non sufficit^ quia potest esse phy-
sicum principium per se iufluens cum vohm-
tate in actum suum , et nihilominus uon de-
terminare voluntatem quoad exercitium ac-
tus, neque absolute, sed soium sufficienter,
seu sub conditione; sic enim multi dicunt
auxihum sufficiens prasveniens , pliysicum
principium actus^ quando transit in auxihum
adjuvans actu^ etiamsinou determinet volun-
tatem illo modo ; et liabitus cliaritatis physice
afficit voluntatem;, ct inchnat illam, et cum
illa efficit physice actum, et tamen^ quia in
efficicntia sui actus subest dominio voluntatis,
uon determinat illam. De hac autem motione
gratise efficaciS;, nunc inquirimus an distin-
guatur in hoc ab liabitu et a gratia sufficiente,
quod omnino determinet vohmtatem, ita ut^
illa posita, imphcet contradictionem volunta-
tem non velle.
18. Quarto ergo modo dicitur pliysica pice-
determinatio in ratione determinationis^ et
necessarise connexionis iuter entitatem talis
auxilii , et actum secundumj ac influxum vo-
hintatis in ipsum ; duoque per illam vocem
pliysica significantur ac denotantui : unum
est illam determinationem esse simphciter et
omnino absolutam_, ita ut nulla ratione aut
modo impediri possit illa conaexio. Aliud est
CONSISTAT IN MOTIONE, ETC. 415
eamdem determinationem fieri ex vi talis en"
titatis^ sine ahquo respectu ad alias circum-
stantias, vel ad specialem voluntatem , aut
preescientiam Dei, sed esse omnino intrinse-
cam^ et uaturaicm illi entitati, seu auxilio.
Quocirca, ne haireamus forte in voce pJiysica,
qua nonnulli ejusdem opinionis uti nolunt,
res ipsa spectanda est, et statuendum nihil
aliud per illam indicari , nisi motionem illam
talem esse, ut a solo Deo fiat in Iiomine, et de
se et sua vi naturali ac proprietate habere ef-
fectum ita determinandi voluntatem, ut vo-
luntas non possit resistere illi, vel ut impossi-
bile omnino sit voluutatem illam habere , et
non consentire. Et hunc modum determina-
tionis ita censeo sufficere, ut dicatur physica
determiuatio, ut , licet fingamus motionem
illam preeviam et efficacem , non habere phy-
sicam et per se efficientiam in consensum, sed
pcr solam inhasrentiam suam determiuare om-
nino voluntatem, quasi formaliter ligando,
vel impediendo illam^ ne posset suum iufiu-
xum suspendere^ id satis foret ut sit vera et
physica determiuatio, quia formalis causalitas,
quse est a vera forma reali, physica est.
19. Ad efficaciam vocationis an sit necessa-
ria prcedeterminatio pJiysica. — Ex his ergo
satis, ut arbitror_, declaratus est sensus quaes-
tionis propositse, neque aliquis existimet su-
pervacaueam esse tam prolixam termiuorum
declarationem^ quia non solum est necessaria
ad vim rationum et testimouiorum penetran-
dam, sed etiam erit utilissima ad expedienda,
cum longe majori brevitate^ multa argumenta,
et varia diverticula prsecludenda. Prasterquam
quod ad intelligendum statum qusestionis et
varietatem opinionum est necessaria. Primum
ergo et prEecipuum punctum totius controver-
sise est_, an ad efficaciam vocationis, seu exci-
tantis auxilii, necessaria sit preedeterminatio
pliysica voluntatis ; in quo puncto duee sunt
opiniones extreme contrarise , quas hic brevi-
ter et generatim attingam _, nam postea per
partes sunt fuse tractandee.
20. Opinio prhna. — Prima opinio simpli-
citer affirmat efficaciam auxilii in physica
prajdeterminatione positam esse. Cujus fuuda-
mentum generale, omissis nunc testimoniis,
est , quia non potest auxilium prsevise motio-
nis seu vocationis esse ita efficax, ut infallibi-
liter inferat consensum voiuutatis, nisi omni-
no inevitabiliter determinet voluntatem ad
talem consensum; sed hoc uon fit uisi per
physicam preedeterminationem : ergo. Minor
evidens est ex declaratione data. Major pro-
4iC LIB. V. DE AUXJLIO
batUFj quia, posito auxilio efficaci prEevenienti,
consecutio actus liberi non potest esse infalli-
bilis, nisi vel ex preescientia , vel quia immu-
tabilis est, posito tali auxilio. Sed iufallibilitas
non potest primo et per se ex praescientia pro-
venire; ergo necesse est ut eveniat ex prfede-
termiiidtione physica. Minor probatur, quia
vel est sermo de prsescientia absoluta , et haec
supponit praescientiam auxilii absolute futuri,
et efficaciam ejus, vel de prsescientia conditio-
nata, et htec vel nullo modo datur de tahbus
futuris contingentibus , quae sit omniuo certa
et iufallibiHs, antequam preesciantur absolute
futura, vel, si datur, necessario supponit sub
illa conditione decretum Dei absohitum et ef -
ficax, in quo veritas illa et certitudo fundetur,
quod decretum involvit etiam efficaciam quam
auxilium de se habet ad determinandam vo-
luntatem. Et quia hoc tantum fundamento vi-
detur preechidi via ad salvandum omne aliud
auxihum prsevium efficax, quod sit potentissi-
mum medium quo Deus exequatur absohitam
prffidestinationem , vel de salute electorum,
vel de aliis actibus hberis quos prGefinivit , ut
jam suppouimus , ideo ab auctoribus hujus
seutentise omni conatu et coutentione impu-
guata est conditionahs scientia, quia_, iha e
medio sublata, non superest alius modus suf-
ficiens efficacise, praeter physicam proedeter-
minationem. Modi autem expUcandi et defen-
dendi hanc sententiam sunt multi, et auctores
ejus in iUis non conveniunt , et aliqui non in
omnibus punctis , sed in uno vel aho consen-
tiuut, ct ideo nunc nec auctores refero, nec
alia fundamenta; membratim enim iu sequen-
tibus capitibus illud preestabo.
21. Opinio secimda. — Secunda opinio ne-
gat esse necessariam prcedeterminatiouem ad
efficacitatem auxilii ; fundamentum est impri-
mis a posteriori, tum quia, posita hujusmodi
necessitate, auxilium tantum sufficiens erit de
se inefficax, ac subinde non sufficiens; tum
etiam quia talis ac tanta efficacitas induceret
necessitatem libertati actus contrariam. A
priori vero fundamentum est, quia ad salvan-
dam veram efficaciam auxilii sufficit futura
causalitas ejus, quse sit infahibilis in divina
proescientia , quam Deus sine dubio habet de
hujusmodi futuris sub conditione prius secun-
dum rationem, quam taha auxiha efficacia seu
congrua distribuat. In modo autem explicandi
hanc sententiam est aUqua diversitas, quoe
postea per partes tractanda est, et ideo nunc
ueque auctores refero, nequc fundamenta illa
ampUus urgeo. Nos vero hanc posteriorem
EFFICACI GRATI^ DEI.
sententiam approbamus et defendimus. Et
fundamentum propositum prioris sententise
evertimus, demonstraudo dari in Deo certissi-
mam et infaUibilem scientiam veritatum con-
tingentium, non fundatam ex parte objecti in
aUquo decreto libero divinse voluntatis, sed in
veritate rei secundum se , ut in secundo pro-
legomeno tractatum est. Imo, nunc addimus
non parum infirmari credibilitatem contrarise
sententise , ex eo quod efficaciter persuaderi
non potest, nisi negando Deo quamdam scien-
tiam valde conformem infinitae illius perfec-
tioni , sapientise, et altissimse providentias,
necnon sanctis Scripturis et Patribus nimis
consentaneam, et quea nec demonstrari potest
impossibilis, neque hactenus vel probabiliter
persuasum est.
22. Addo denique tam certum mihi esse
Deum non prsedeterminare illo modo volunta-
tes humanas , neque id esse necessarium ad
pie sancteque operaudum, ut si vel talem ne-
cessitatem prsedeterminationis admittere, vel
electionem absolutam , aut prsedefinitionem
actuum liberorum ante prsescientiam eorum
negare necessarium esset, potius dicerem hoc
posterius esse negandum, quam illud prius
admittendum. Nam in doctrina fidei certius
est dari peccatoribus auxilium sufficiens ad sa-
lutem, et auxilium efficax non tollere liberta-
tem actuum supernaturalium, quam sit cer-
tum dari absoluta decreta libera in Deo de futu-
ris actibus liberis ante prsescientiam eorum.
Et ideo, si oporteret vel illa principia labefac-
tare, admittendo tale genus prsedeterminatio-
nis, vel illa decreta in illo absoluto sensu non
admittere , sed aliter illa interpretari_, hoc po-
tius esset eligendum quam prius ; sed cum
omnia illa dogmata vera sint, inter se non re-
pugnant, nec in eas angustias redigimur, ut
alterum ex illis duobus eligere necessarium
nobis sit, ut jam tetigimus, et in discursu se-
quentium capitum planum fiet.
CAPUT VII.
UTRUM AUXILIUM EFFK3AX, NECESSARIUM AD PIE
OPERANDUM, SIT POSITUM IN ALIQUA EXGITA-
TIONE PER SE ET EX VI SUjE NATUR.E, AG
PR^GISE ENTITATIS, PRiEDETERMINANTE PHY-
SICE VOLUNTATEM AD CONSENSUM.
\ . Ut duse sententise generatim relatse pres-
sius examinentur, et judicium de illis datum
vcrum et solidum ostendatur, per omnes mo-
dos discurrere oportet, quibus iUse opiniones
CAP. VII. UTRUM AUXILIUM
defendi solent vel possunt, ut in illo^ qui et
principiis fidei magis consentaneus apparue-
rit, et ad resisteudum haereticis aptior, et mi -
noribus diflicultatibus implicatus fuerit, quies-
camus. Circa opinionem vero de auxilio prse-
determinante tres modi occurrunt, quibus co-
gilari potest. Primus^ quod detur aliquis mo-
tus excitantis gratiai qui natura sua liabeat
vim hanc prsedeterminandi volunlatem , et
inevitabiliter illam inducendi in consensum.
Secundus est , ut nulla excitatio per se ad
hoc sufficiat, sed compleatur virtus illa per
aliam motionem realem distiuctam ab actu
preevio excitantis gratiee^ et ab actu hberi
consensus, et quasi media interillos. Tertius^
ut consistat in ipsa immediata productione
deliberati cousensus, prout ab efficaci vohui-
tate Dei procedit, vel (quod perinde est) ut
consistat in efficaci Dei vohmtate^ qua: talem
actionem vohmtati hominis immittit, eam-
demque ad secum cooperaudum efficaciter
trahit. Ex quibus modis duo primi ad prsede-
terminationem in actu primo pertinent, ter-
tius ad prsedeterminationem in actu secundo,
juxta declarationem iu superiori capite datam.
In hoc ergo capite primum modum^ qui faci-
hor estj expediemus.
2. DuUtandi ratio. — Ratio igitur dubitandi
in puncto proposito est, quia efficax preeve-
niens auxilwm positura est in aUqua excitante
gratia^ id est, in vocatione quadam alta et se-
cretaj et interna doctrina : ergo necesse est ut
detur aliqua excitans gratia, quse ex se, id est^
ex vi sui modi intrinseci hanc efficaciam ha-
l)eat ; ergo illa etiam gratia erit physice prse-
determinans vohmtatem. Autecedens proba-
tum est late capite prfficedenti, ex sententia
Augustini , qui testimoniis Scripturae ilhid
confirmat. Nam gratia illa, de qua loquitur
Christus, Joann. 6 : Omnis qui audivit a Patre,
et didicit, 'cemt adme, gratia excitans est, uam
consistit in interna doctrina^ illuminatione^ et
inspiratione, et tamen ilh tribuit Christus iu-
fahibiliter effectum hberi consensus , cum di-
cit : Venit ad me ; ut enim notat Augustinus^
hb. de Grat. Christi, c. iA, non dixit Cliristus :
Potestvenire adme, sed : Ve7iit ;uHjam (inquit)
et possiUlitatis pro/ectus, et voluntatis ejfec-
tus, et actionis efectus est, Nam, ut superius
dixerat , quando Deus docet per Spiritus gra-
tiam, ita docet ut quod quisque didicerit, non
tantum cognoscendo tideat, sed etiam- volendo
appetat, agendoque perficiat, quse omnia per-
tiuent ad gratiam excitantem. Idemque con-
firmant omnia quse de efflcaci vocatione , ca-
VIII.
EFFICAX NECESSARIUM, ETC. AVl
pite prsecedentij diximus. Consequentia vero
prima probatur, quia si excitatio uon habeat
hanc efficaciam ex se, seu ex intrinseco modo
suo, jam non ipsa erit efficax, sed aliunde
proveuiet efficacia ex aho principio vocationi
addito, quod accidentarium esset, quod est
contra proprietatem verborum Scripturae et
Augustini. Altera etiam consequentia nota est
ex declaratione data capite prsecedenti , uam
idem est prsedeterminare , quod ex se infalh-
bihter efiectum inferre.
3. Nihilominus in hoc puncto omnes utrius-
que opinionis auctores in hoc convenire vi-
dentur, quod per solas excitationes non prse-
determinatur simpliciter ac physice voluntas :
hoc iu nostra sententia manifestum est; in
ahorum autem opinione patet, tum quia, ob
eara rem, praeter excitationem,, postulant no-
vam raotionem prsedeterminantem physice,
quia solse excitationes ad hoc non sufticiunt.
UndeLedesraa, art. 1, conclus. 1, licet excita-
tionibus tribuat determinationem raoralem,
de quo statim dicam, addit in fine ilhus, iham
preedeterminationem non esse physicam. Tum
etiam quia isti auctores fatentur, ex duobus
horainibus habentibus a^qualia auxilia prseve-
nientia excitantia, posse unura converti, et
non ahum , si imi detur auxihum adjuvans
praedeterminans, et non alteri; ergo suppo-
nunt excitantia auxilia non prsedeterminare
pliysice. Imo, ut cap. 5 dixi, ideo negant auxi-
lia excitantia in suo ordine esse efficax auxi-
liura, quia illa non preedeterminant physice
voluntatem, et ipsi putant veram efficaciam
in physica praedeterminatione consistere. Ut
autem lisec veritas raagis declaretur et confir-
metur, nonnulhs propositionibus distinguen-
da est.
4. Assertio. — Prolatur. — Confirmatur. —
Dico prirao : ad actum liberum supernatura-
lem efficiendum , non est necessaria excitans
gratia physice praedeterminans vohmtatem.
Probatur primo ex principiis superiori libro
positis de gratia sufficienti. Nam Deus prsebet
homini, qui non convertitur, vocationem et
excitationem necessariam ad sahitem, et uon
dat ilh excitationem deterrainantem volunta-
tera ejus : ergo tahs excitatio determinaus non
est ad salutem simphciter necessaria. Et cou-
firmatur, quia si excitatio de se determinans
voluntatem est necessaria ut voluntas consen-
tiat , ergo sine illa non potest consentire ; ergo
siue illa non habet sufficientem excitatio-
nem, et consequenter non peccat non cousen-
tiendo. Hic vero responderi potest vuigar
27
418 LIB. V. DE AUXILIO
distinctione, scilicet excitationem determinan-
tem esse necessariam ut qiiis consentiat, non
vero ut possit consentire, et ideo sine illa ha-
bere hominem sufficientem excitationem, ut
possit velle, non tamen ut veht. Sed hoc vir-
tute impugnatum cst in superiori hbro, et in
simih forma impugnabitur in sequentibus ,
quia auxilium, vere sufficiens, ex parte sua
sufficiens est , non tantum ad posse , sed
etiam ad velle, si homo bene illo uti veUt,
ut potest cum auiilio adjuvante, quia si nova
vel distincta excitatio necessaria est, cum illa
non sit in potestate hominis , simpliciter et
absohite actus non est in ejus potestate.
5. Prohatur secundo. — Secundo, probatur
assertio ratione philosophica, quia voluntas
ad actus naturahs ordinis non iudiget excita-
tione, vel cognitione praevia naturah deter-
minante vohmtatem, ut ipsa possit, et de facto
consentiat pro libertate sua ; ergo, servata
proportione, neque in supernaturahbus est
necessaria excitatio sie determinans. Antece-
dens videtur certum, et satis declarari a Sa-
piente, Eccles. \ 5, ilhs verbis : Deiis creavit ho-
minem et posicit eum in manu consilii sui, etc.
Ijbi declarat proposuisse Deum liomini vi-
tam et mortem, iguem et aquam, ut porrigat
manum ad quod vohierit. Est ergo determi-
natio illa in manu voluntatis, licet anteceden-
tia consiha vel objectaiham non determinent.
Idem probatur ex modo quo praebet homo con-
sensum vohintatis, vel tentatione iuductus,
vel ad peiitionem aliciijus. Quis enim dicat
tentationem determinare voluutatem physice,
ut omnino veht ? Tentatio autem se habet ut
excitans ad malum. Idemque est de petitione,
nam constat experientia non statim hominem
anuuere petenti ahquid, et postea suo arbitrio
consentire, etiamsi excitatio petentis aucta non
fuerit; non ergo ipsa fecit determinationem
efficaciter, sed voluutas se determinavit. Conse-
queutiavero prima probatur, quia Deuselevat
voluntatem iu supernaturahbus modo accom-
modato tah naturee, et hoc est fortiter et suavi-
ter ihi providere. Item, quia eadem ratio cum
proportione applicata utrisque operibus iuve-
nitur, ut magis ex sequenti assertioue patebit.
6. Assertio secunda. — ■ Probatur ex Scri-
ptiira. — Dico secundo : gratia excitans prae-
determinaus pliysice voluntatem, neque da-
tur homiuibus vocatis ad gratiam, etiamsi de
facto cousent.ant, neque est possibilis, uon so-
lum de commuui lege, verum etiam ueque ex
natura rei. Prima pars probatur primo, ex
ilhs locis Scripturse, in quibus dicilur Deum
EFFICACI GRATLE DEI.
ita vocare homiues , ut rehnquat in potestate
eorum conseutire , vel resistere , ut est ihud
Apoc. 3 : Ego sto ad ostium, et imlso, etc, et
similia ; quia dici non potest iu omnibus his
locis esse sermonem de sola vocatione, cui re-
sistunt omnes homines qui iham recipiunt,
sed absohne de quacumque quae a quibusdam
recipitur, et ab ahis rejicitur; ahas sine causa
diceret Deus : Si quis aperuerit , intraho ad
eum; et hoc etiam mihi probat admonitio Pauh
ad Ephes, 2 : Cicm timore et tremore vestram
salutem operamifii, et subdit raiionem : Deus
enim est qui operatur in vohis et velle, et perfi-
cere. Duo enim conjunxit Paulus in his verbis:
unum est, homines debere operari salutem
suam; ahud, Deum esse qui sahitem operatur
et perficit. Supponit ergo Paulus, non obstante
prsevia operatione Dei per vocationem, ad ho-
minem pertinere, et in potestate ejus esse,
operari et non operari suam salutem, et ideo
fortasse monuit ut cum timore et tremore ope-
remur, quia possumus resistere vocationi Dei,
etiamsi interdum cum iha operemur.
7. Prohatur ex Concilio Trident. — Concilio
Senonens. — Unde secundo principahter pro-
batur assertio ex cap. 5 et can. 4 sess. 6 Con-
cihi Trident., quibus tradit talem esse inspi-
rationem et ihuminationem Dei, ut qui iham
recipit, possit hlam abjicere;et eamdemvim
habent verba Conchii Senonensis, dicentis
prsevenientem gratiam non inducere necessi-
tatem, quia non est tale gratice trahentis auxi-
lium, cui resisti non possit. Qufe profecto loca
intehigenda sunt in sensu composito, saltem
respectu gratise vocantis, etiamsi tahs sit, ut
cum iha contingatde facto hominem converti;
ergo, stante tah excitatione, manet in vohm-
tate integra potestas ad non consentiendum
ihi , ita ut homo possit conjungere dissensum
cum tah excitatione, si ut tahs est prsecise
spectetur ; ergo tahs excitatio de se non deter-
minat vohmtatem ad consensum physica de-
terminatioue, quia hsec determinatio, ut ex
terminorum declaratione constat , exchidit
hancpotestatem. Sedhoc testimonium et ratio
in eo fundata ad omne genus physicse praede-
terminationis applicanda est, et ideo inferius
latius circa ilhid immorabimur, nam de sola
excitante gratia facile ab ahis auctoribus ad-
mittitur. Unde Bannez 2. 2, queest. 10, art. 1,
documen. 3, circa finem, cum sibi hoc testi-
monium Conchii objecisset, adhibet primum
responsum, primumque (ut ait) verum sensum
Coucilii, ut de auxhio excitante loquatur; ilh
euim secundum se spectato resisti potest.
CAP. VII. UTRUM AUXILIUM
8. ProlaHr in doctrim Augustini. — Tertio^
probatur in doctrina Augustini, quia id est in
potestate nostra quod, si volumus, facimus ;
si nolumuS;, non facimus : sed per excitantem
gratiam velle constituitur in nostra libera po-
testate ; ergo per excitationem non tollitur
potestas nolendi id ad quod excitamur^ etiam
in sensu composito respectu excitationis, id est,
etiam stante tali excitatione. Major traditur
ab Augustino^ lib. i de Lib. arbitr.^ cap. 12 et
seqq., et lib. 3, cap. 1 et 3 et 1 Retract., c.
6 et 22. Minor autem sumitur ex doctrina
ejusdem Augustini, lib. 3 de Liber. arbitr.,
c. ult., dicente: Voluiitatem non allicit ad fa-
ciendum quodlilet, nisi aliquod visuon : quod au-
tew. quisque vel sumat, vel respiat, est inpotes-
tate; sed quo viso tangatur, nulla potestas est.
Ad hunc enim modum aiiis in locis de exci-
tante gratia philosophatur, ut in superioribus
visum est, et in sequentibus videbimus. Nam
per excitantem gratiam tangitur cor nostrum^
ideoque non est ipsa in nostra potestate ; re-
linqiiit autem in nostra potestate, tam velle
quam noUe ; ergo non determinat physice vo-
hmtatem ; unde est ilhid Augustini, queest. 2
ad SimpHc. : Velle suum Toluit esse et nos-
trum, suiim vocando, et tiostrum sequendo ; di-
citur enim nostrum, quia in potestate nostra
est ; et in hb. 83 Quaestionum, quast. 68 : Si
quis siii triiuat quod venerit vocatus, non po-
test tamen sili triiuere quod vocatus sit. Ergo,
teste Augustino, etiam vocatio ilhus, qui de
facto venit^ non ita determinavit voluntatem
ejus, quin possit sili tribuere quod venerit; er-
go non fuit determinata ejus voluntas per ejus
vocationem ; et simiha sumi possunt ex Pros-
pero^ hb. 2 de Vocat. gent., cap. 99, ahas 26,
et in sequentibus discursum hunc generahus
urgebimus.
9. Prohatur ratione naturali. — Quarto,
argumentor ratione naturah, supposita doctri-
na theologica; nam gratia excitans tota consis-
tit, vel in iUuminatione inteUectus, quam Au-
gustinus vocat internam, seu revelationem,
vel in simphcibus afFectibus vohmlatis, quos
Augustinus vocat spiiitualem voluutatem et
suavitatem ; sed neutrum istorum potest vo-
hmtatem omnino determinare ad consensum ;
ergo sola gratia excitaus non potest de se il-
lam efficacitatem habere iUo modo declara-
tam. Major quoad utramque partem invenitur
apud Augustinum, tract. 26 in Joann., trac-
tando et conferendo iUa verba Christi : Nemo
potest venire ad me, etc; ei iUa : Omnis qui
audivit aPatre, et didicit, venit. Ubi inter aha
EFFICAX NECESSARIUM, ETC. 419
dicit : Attractio est ipsa revelatio, et ibidem
exphcat tractionem per iUud : Trahit sua
quemque toluptas; etserm. 2 de Verbis Apos-
toh, dixit : Ista suavitas ipsa est attractio ;
et L 1 de Grat. Christi, cap. 13 et 14 : Sidoc-
trina dicenda est, ita dicatur, ut altitcs eam
Deus infundere credatur ; et hbr. 2 de Peccat.
merit., c. 17: TJtinnotescat quidlatelat,etsua-
ve fiat quod non delectdbat, gratia Dei est quce
hominum adjuvat voluntates, quibus verbis to-
tam hanc gratiam revocat ad certam scien-
tiam, et victricem delectationem ; et aha muha
sumi possunt cx dictis supra de gratia exci-
tante.
10. Minor autem, quoad priorem partem, de
actu inteUectus, manifesta est ex aho principio
theologico, quod inteUectus in hac vita non
habet potestatem determinandi vohmtatem ad
unum, nam iUa esset necessitas quoad exer-
citium, sahem in sensu composito, quse in
hac vita impossibihs est ex sola suppositione
actus inteUectus, nisi praecedat actus volun-
tatis, in quo taUs determinatio fundetur, ut
est notum in doctrina D. Thomse 1. 2, q. 9
et 10 et 13, et 1 p., quajst. 82; et in Philoso-
phia etiam seu Metaphysica manifestum est,
quia est ad hbertatem necessariura. Nam in-
teUectus non est potentia Ubera, sed natura-
hter apprehendit aut judicat : ergo si ahquan-
do hbere assentitur, oportet ut a vohmtate
moveatur. In actu ergo inteUectus, qui ante-
cedit omnino voluntatera, non est hbertas,
quod maxime notum est in actu gratiae exci-
tantis, de quo tractamus, ut ei supra dictis
patet ; ergo ad hbertatem vohmtatis, neces-
sarium est ut per iUum actum inteUectus non
determinetur ad unum ; iUa euim determina-
tio esset ab intrinseco, quia motio voluntatis
per iUum actum intrinseca est ; ergo iUa de-
terminatio esset necessitas repugnans hbertati.
. Et ideo etiam in Deo, ad salvandam hberla-
tem ejus circa objecta secundaria siise vohin-
tatis, necessarium est ut per suam infinitam
scientiam non determinet voluntatem suam
ad iUa objecta, sed quod ipsa se determinet,
ut exD. Tiionjaj 1 p., q. 19, supra retuU.
1 1 . Ratione denuo convincitur. — Ratio de-
nique a priori est, quia dao sunt in actu intel-
lectus : unum est actus ipse, aUud est objec-
tum ejus ; actus ergo ipse non habet pecuUa-
rem vim determinandi voluntatem, quia non
movet iUam, nisi quatenus iUi objectum ap-
phcat, nec ratione sui habet aham efficaciam,
ut est verior sententia ; et quamvis haberet,
iUa deberet esse subjecta dominio voluntatis^
420 LIB. V. DE AUXILIO
alias non liber, sed naturalis esset progressus
in actibns barum facultatum, sicut est intcr
pbantasiam etappetitom. Objectum autem so-
lum determinat voluntatem, cjuando iufinitum
est bonum, et c^uando ita proponitur, ut in ca-
rentia amorisillius nullaratio boni reprasen-
tari possit. Et bac ratione dixit D. Tbomas vo-
luntatem in bac vita non necessitari ab objecto
ad exercitium actus, sed in sola clara Dei visio-
ne, ubi per talem determinationem simplici-
ter necessitatur voluntas ad Dei amorem. Ad
beatitudinem vero in communi, dicit idem
D. Tliomas voluntatem determinari, seu ne-
cessitari quoad specificationem, quia in illo
objecto nulla ratio mali apprehendi potest. Ad
aba vero bona particularia, neque isto modo
determinatur voluntas in hac vita quoad exer-
citium, nisi in actibus indehberatis, vel nisi
homo impediatur, ne alias rationes boni et
mali considerare valeat ; quod non est neces-
sarium ad gratiam excitantem, neque ad effi-
caciam gratite, alias non posset homo per gra-
tiam efiQcaciter moveri ad eligendum inter bo-
uum et malum, utraque ex parte sufficienter
considerando, vel stante Ubertate et potestate
considerandi ahud, quod manifeste falsum est,
et contra modum loquendi Scripturae de usu
libertatis, et contra efficacitatem et excellen-
tiam gratise. Ergo excitans gratia, ex ea pai^te
qua ad intellectum pertinet, nunquam deter-
minat vohmtatem quoad exercitium, et raris-
sime quoad specificationem. Fortasse enim
ahquaudo ex privilegio id conceditur ; tunc
autem quahs fuerit determinatio, erit etiam
necessitas, utique quoad specificationem; nam
oportet ut tohatur potestas, et consequenter
hbertas cogitandi aha, quse ad contrarios ac-
tus, vel specie diversos, possent inducere.
12. Prolatur pars secunda de actibus volun-
tatem excitantibus . — Declaratur. — Superest
probanda ahera pars de actibus vohmtatem
cxcitantibus. Probatur autem quia actus gra-
tiae excitantis in vohuitate, sohim est quidam
simplex afi"ectus, qui solet vocari velleitas ; hic
autem actus non potest determinare vohmta-
tem ad plenum et absolutum cpnsensum, seu
(quod idem est) non potest necessitare iham
qnoad exercitium ex sola suppositione tahs
motiouis, quia neque habet cum iho necessa-
riam connexionem, neque perfectionem ihi
sequalem. Et declarari potest primo, ex testi-
monio Augustini, ihis verbis :
Trahil sua qucmque voluplas,
nam iha attractlo qua solet delectatio inducere
EFFICACl GRATI/E DEI.
vohmtatem, non est necessitas, nec determi-
natio ad unum, sed sohim inchnatio quasdam
et propensio : sed simihs est motio gratiae ex-
citantis, etiam efficacis, teste Augustino, ut
patet etiam exemphs ejus : Nuces ostendis
'puero, et traMs illum • oxi ostendis ramum, et
trahis illam; nam in his etiam usu rationis
carentibus non semper vel non statim talia
objecta ostensa determinant quoad exerci-
tium; ergo muUo minus excitationcs indeh-
beratee vohmtatis, vel simphces atfectiones,
aut delectationes, determinant hberam volun-
tatem adulteriorem consensum. Quod tandem
declaratur ac confirmatur ex principio com-
muni Theologorum cum D. Thoma 1 . 2, q. 13,
art. 6, ad 1, quod intentio finis non determi-
nat vohmtatem ad electionem etiam medii
unici et necessarii, nisi ipsa sit efficax et abso-
hita ; quia si tantum est conditionata, aut de-
siderium quoddam, non habet efiicaciam mo-
vendi eamdem vohmtatem ad actum absolu-
tum, quahs est electio, sicut etiam vohmtas
ipsa non movet intehectum, vel ahas poten-
tias per vellem, sed solum per volo. Gum ergo
isti motus gratiee excitantis siut solum vehei-
tates simphces, non possunt determinare om-
nino voluntatem ad plenum consensum. Tan-
dem isti motus gratiee excitautis, cum natura-
les sint, id est, necessarii, non procedunt ex
perfecta dehberatione, nec ex dominio volun-
tatis ; consensus autem debet esse dehberatus,
et ex dominio vohmtatis ; ergo non potest se-
qui necessaria ihatione, seu intrinseca conne-
xione ex ihis motibus ; ergo ihi non determi-
nant dicto modo voluntatem ad consensum.
13. CoroUarium. — Quinto, hinc cohigere
possumus rationem aham, quia si gratia ex-
citans, ut tahs est, determinaret physice vo-
hmtatem, plane simphciter necessitaret, ne-
cessitate sine uha tergiversatione contraria
hbertati : certum aulem est non necessitare
hoc modo ; ergo. Major probatur, quia illa
non esset necessitas ab extrinseco, in qua so-
lent quseri diverticula quse postea expende-
mus, sed esset ab intriuseco, quia esset ex solo
judicio rationis, vel ex intrinseca connexione
actuum vohmtatis inter se ; ergo esset neces-
sitas absohita contraria hbertati. Probatur
consequentia, nam prmio, si iha determinatio
volunlatis proveniret ab intehectu, res est
clara, quia neque ex parte judicii rationis esset
indifierentia, quia judicium sine indifferentia
fieret, cum prsecedat voluutatem, et non rehn-
queret indifferentiam in actu vohmlatis; quod
adeo est uecessarium ad hbertatem, ut aucto
CAP. VII. UTKUM AUXILIUM
res oppositse sententiai in iudifferentia judicii
libertatem constituant; ergo si voluntas de-
termiuatur a cogitatione sancta, quae in intel-
lectu praecedit, jam illa cogitatio non relin-
queret voluntatem iudifFerentem. Imo intel-
ligi nou posset talis determinatio aliunde pro-
venire quoad exercitium actus^ nisi ex intrin-
seca natura et conditione voluntatis, quia co-
gitatio non movet, nisi secundum modum
intrinsecum et connaturalem intellectui et vo-
luntati ; illa ergo necessitas consequentiae esset
uecessitas ab intrinseco^ et consequenter ne-
cessitas simpliciter. Unde liac ratione deter-
minatio voluntatis ad amaudum in patria, di-
citur esse necessitas simpliciter contraria li-
bertati, quia provenit ab iutrinseco ex natura
talium actuum et talis objecti; et motiones
indeliberata?. voluntatis sunt necessarise sim-
pliciter, quia ab intrinseco habent illam ue-
cessitatem, supposita tali reprsesentatioue ob-
jecti ; ergo idem esset in ipso cousensu, si per
sanctam cogitationem omnino determiuare-
tur. Atque idem facile probari potest de acti-
bus voluntatis inter se, quia motus gratise
excitantis^ ut dixi, necesssrius simpliciter est;
ergo si ex illo necossario sequeretur conseusus
necessitate consequentiae, illa etiam esset ne-
eessitas consequentis, quia esset ab intriuseco
ex natura voluntatis, vel talium actuum ejus;
esset ergo necessitas simpliciter. Sicut dicunt
Tlieologi ex absoluta intentione finis sequi ue-
cessario electionem medii, si ut uuicum et
necessarium proponatur, et consequenter si
intentio esset naturalis, id est, non libera,
etiam electiouem fore simpliciter necessariam_,
quia est intrinseca consecutio ex natura vo-
luntatis : ita ergo esset in prsesenti.
lA. Quiestmnacla. — Solvitur. — Oijectio,
— Responsio prima. — Secitnda. — Sed quse-
res an saltem de poteutia absoluta dari possit
gratia excitans, quse hoc modo voluutatem
physice prsedeterminet. Respondeo breviter
duobus modis posse iutelligi, prseviam motio-
nem vilalem et excitantem determinare phy-
sice voluntatem : uno modo, relinquendo illam
suse naturee, seu counaturali causalitati; alio
modo, elevando illam per Dei omnipotentiam,
utendo scilicet illa ut instrumento ad impel-
leudam physice et cum omni determiuatione
vohintatem ad consensum. Dico ergo repu-
gnare dari excitantem gratiam, quse priori
modo determinet pliysice voluntatem. Ratio
est, quia isti praivii motus excitautes, qui in
iutellectu vel voluntate aute usum libertatis
prsecedunt, cx se et uatura sua uon habent
EFFICAX NECESSARIUM, ETG. 421
hanc vim, ut rationes factse probaut : ergo
per solos illos non potest necessitari voluntas,
si Deus eos suo connaturali modo operari et
movere voluntatem sinat, quia illi actus, suoe
naturae relicti, uon possuut immutare couna-
turalem modum operandi voluntatis, nec iu-
ducere necessitatem ab intrinseco, qualis illa
esset, ut ostensum est. Dicunt vero aliqui
posse Deum tunc suspendere concursum ad
omnem alium actum, quo voluntas posset re-
sistere tali excitationi, et tunc aiunt necessa-
rium esse ut voluntas conseutiat; quia. licet li-
bera sit ad efhciendum hunc vel illum actum,
proposito objecto, nihilominus necessario ali-
quem efficit, nec potest suspendere omuem
actum. Respondeo prirao, prsemissa hac hypo-
thesi etnon concessa, jam ibiiramutare Deum
ordinem connaturalis providentise, et deinde
illum effectum non sequi ex gratia excitante,
sed ex intrinseca determinatione voluntatis,
cujus natura esse dicitur, ut non possit actum
suum mere negative , ut sic dicam , suspen-
dere ; unde, suppositis illis principiis, illa non
esset determinatio ab extrinseco ; sed necessi-
tas qusedam quoad exercitium contraria liber-
tati. Quee ( consequenter loquendo ) non mi-
nus fieret per quaralibet propositionem unius
objecti boni, cum ablatione concursus ad sus-
pendendum actum nolendi. Respondeo vero
secundo, ex illa hypothesi solum sequi neces-
sitatem quoad specificationem, non vero quoad
exercitium, quia falsa est illa sententia quae di-
cit, proposito objecto, nonpossevoluntatera sus-
pendere omnem actum, sed necessitari ad ali-
quem in coufuso, quia non est major ratio de
tota collectione actuum quam de singulis : un-
de,Iicet Deus negaret concursum ad alios positi-
vos actus iu prsedicto casu, non necessitaretur
vel determinaretur voluntas ad eliciendum
consensura, quia illum potest suspendere vir-
tute SU88 libertatis, quae uon inimutatur propter
impotentiam eliciendi alios actus, quse sequi-
tur ex hypothesi negationis, seu carentia con-
cursus.
15. Alia sohctio. — Proiaticr. — Nihilomi-
nus vero dico posse Deum de potentia abso-
luta uti excitatione, ut iustrumento, ad de-
terminandam voluntatem. Probatur, quia si-
cut potest uti aliis rebus vel motionibus ut
instrumentis physicis ad efficiendum aliquid
supra naturara illorura, ita potest uti illa ex-
citatioue ad efficiendura in voluntate actum
cousentiendi tanta vi et efficacitate, ut volun-
tas non possit illi resistere ; si autera hoc fa-
ciat^ Deus determinabit physice voluntatem
422 LIB. V. DE AUXILIO
per illam motionem ; hsec autem prfedetermi-
natio Yoluntatis revera esset queedam abso-
luta necessitas voluntatis, ut in sequentibus
probabo; nam eadem est ratio de hac deter-
minatione facta per hoc instrumentum, vel
per quamhbet aliam motionem, ut per se no-
tum videtur. Quocirca, sicut supra Prolego-
meno i diximus posse Deum necessitare vo-
hintatem^ ita nunc dicimus posse id facere mi-
raculose per iham excitationem, et hanc vo-
camus determinationem. Verumtamen, sicut
ibi diximus uon posse vohmtatem hominis ne-
cessitari per solam vohmtatem extrinsecam
Dei, nisi intrinseca actio vel mutatio in ipsa
voluutate sit major, vel alterius rationis, ita
mmc dicimus per excitationem non posse vo-
hmtatem hominis necessitari, nisi elevetur ad
novum modum agendi; ahoqui vel non fiet
tahs determinatio in vohmtate, vel non fiet
per excitationem, sed ad prsesentiam ejus Deus
per seipsum , vel per ahud principium iham
faciet.
16. Impugnatur ratio duUtandi. — Ad ra-
tionem dubitandi negatur consequentia : nam,
esto verum sit vocationem ipsam seu excita-
tionem esse efficaeem , nihilominus , quando
talis est, non habet iUam eflQcaciam ex intrin-
seca determinatione ;, quam ad eflQciendum
consensum habeat , sed solum quia ita datur
ut infallibihter iUum efficiat^ quse infalhbilitas
non oritur ex sola natura , seu entitate tahs
actionis; quomodo autem ihi conveniat, dis-
cursu sequentium capitum exphcandum est,
nam hoc in omni senteutia locum habet , ut
videbimus.
CAPUT VIIl.
UTRUM EXCITANS (IRATIA PER SEIPSAM ET NATURA
SUA DETERMINET SAITEM MORALITER VOLUN-
TATEM, IDEGQUE TAL1S EFFICACIA AUXILII EXCI-
TANTIS AD ACTUS LIBEROS ET SANCTOS VOLUN-
TATIS NECESSARIA SIT.
1. Affirmatur qiuestio. — Partem affirman-
tem hujus qua^slionis insinuant muUi ex auc-
toribus ahegandis capite sequenti, expresseque
tradunt illam Alvar., disput. 3^ conchis, 1, et
Ledesma, dicta quasst., art. 4, conclus. 1 ; et
generahter eam attribuit siiis Theologis ; si-
guatim vero allegat Joannem Vincentinum ,
qui putat iUam certissimam in Tiicologia. Tri-
buit etiam Driedoni, lib. de Concord., part. 2,
c. 3, sed ibi uihil de praedetorminatione morali
docet^ sed solum de uecessitate pi-eevige motio-
EiFICACI GRATI/E DEI.
nis per gratiam excitantem tractat, quce longe
diversa est , ut infra dicam. Deinde Ledesma,
ad suae sententise probationem , imprimis alle-
gat ct inducit ea quae, in principio qusestionis,
pro conclusione 3, id est, pro determinatione
generatim attulerat; illa enim ait ad minus de
morali prsedeterminatione convincere. Ibi au-
tem adduxerat locutiones Scripturse, quibus
dicitur Deus vel inclinare corda hominum, vel
immutare illa, vel attraliere, vel facere ut ve-
lint et faciant, et auferre cor lapideum, et dare
cor carueum. Item illa in quibus dicitur Deus
causa nostrorum actuum, et incipere ac perfi-
cere nostrum velle; nam est causa, inquit, per
suum auxilium ; ergo illud debet esse proe-
vium , antecedens et efficaciter prsedetermi-
nans, etc. Ac denique illa in quibus soh Deo
tribuitur salus hominis, ut illud: Non est vo-
lentis, etc, et ad hunc modum inducit loca
similid Patrum et Conciliorum, quse nunc su-
pervacaneum est referre, quia nec peculiarem
viin habent, et in sequentibus repetenda sunt.
2. Principia notatu digna. — Postea vero
eadem testimonia inducit per rationes theolo-
gicas, et obiter ponit duo principia notatii
digna, in quibus inductio nititur. Unum est,
illa omnia quee Scriptura docet, non posse
fieri per gratiam sufficientem, nam haec solum
dat virtutem et potestatem ; quee autem Scri-
ptura docet, siguificant actualem efficientiam
Dei in nostros actus. Secundum principium
est, eum qui habet auxiliura suflQciens, non
habere actualem inclinationem ad opera su-
pernaturalia , sed tantum habitualem , nam
illud auxilium habet rationem virtutis et po-
tentise ; Scriptura autem loquitur de inclina-
tione actuali , dum dicit Deum inclinare cor
nostrum, et similia. Reliqua, quse in discursu
octo rationum dicit, nihil habent peculiare de
prsedcterminatioue morali , et ideo illas nunc
prsetermitto. In altero vero loco, applicat
priores rationes , supposito generali funda-
mento, quod sit necessaria divina pra^determi-
natio, inferendo illam debere esse uecessario
moralem. Primo, quiaDeus debet praemovere
et pr8sdcterminarevoIuntatem,juxta illiusna-
turam; voluntas autem est moraliter operanS;,
et ideo natura sua postulat moralem inductio-
nem per mentis illustrationes et pias affectio-
nes, autequam physice prffidetermiuetur ; se-
cundo, et fere in idem rcdit, quia praidetermi-
natio physica debet fieri tali modo ut non
tollat libertatem ; ad hoc autem necesse est ut
prcccedat prffideterminatio moralis; ergo est
seque necessaria. Probatur minor, quia ut
CAP. VIII. ETRUM EXCITANS GRATIA PER SEIPSAM, ET NATURA, ETC.
423
prsedeterminatio physica non tollat liberta-
tem^ necessarium est ut fiat juxta natnram
ipsius voluntatis ; lioc autem non haberet nisi
praecederet prsedeterminatio moralis ; ergo.
Tertio, voluntas efficit suum actum et phy-
sice et moraliter : ergo utroque modo debet
prEedeterminari a Deo ; hoc enim necessarium
est ut omnibus modis verum sit Deiim operari
in nobis opera nostra, et facere ut faciamus
illa.
3. Advertendiim circa terha prsemovendi et
prsedeterminandi. — Priusquam sententiam
meam proferam^ duo in superioribus animad-
versa in memoriam revocare necesse est. Pri-
mo, cavendam esse sequivocam transitionem a
verbo prceonoDendi ad verbum prcedetermi-
nandi, et e converso, ac si essent a^quipollen-
tia^ cum revora sint longe diversa ; nam prce-
movere latius patet quam prmdeterminare , et
prsedeterminatio includit praemotionem^ et ad-
dit aliquid, nimirum quod motio tahs sit, ut
ahquo modo infalhbih inducat voluntatem ad
consensum^ faciendo illam velle ; unde fere ita
se habent prwmotio et prsedeterminatio, si-
cut gratia prsevia sufficiens et efficax ; nam
sufficiens prsemovet, sed non requirit illam
connexionem cum effectu; efficax vero et
preemovet, et habet illam connexionem cum
effectu, et inde dicitur efficax. Unde, si habeat
iham connexionem vi sua et in actu primo,
dicitur etiam preedeterminare. In prsesenti er-
go uon movetur qusestio de praemotione ; phis
enim quam certum esse supponimus, et prse-
motionem gratise esse necessariam ad singula
opera pietatis^ et primum omnium esse neees-
sariam prsemotionem moralem , quam facit
gratia excitans per se, et per vim superna-
turalem sibi connaturalem et innatam, ut la-
tissime in hbro secundo et tertio declaratum
et probatum est; quod ergo inquiritur^ est
utrum necessariura sit hanc gratiam excitan-
tem in taU gradu, modo^ vel entitate dari^ ut
non sohim praemoveat, sed etiam vi sua in-
trinseca prsedeterminet vohmtatem, ita illam
prsemovendo, iit m actu primo illam prsedeter-
minet, sahem morah modo.
4. Altenim advertendum circa pnedetermi-
nationem. — Secundo, adverto prsedetermina-
tionem moralem duphcem cogitari posse : ima
est quse solum dicatur morahs, quia fit per
causahtatem, seu motionem moralem , in re-
hquo vero tam infalhbihter iaferat effectum,
quam prsedeterminatio quse physica dicitur, ita
ut omnino repugnet, et contradictionem im-
phcet, poni iu voluutate talem motionem mo-
ralem prseviam, et non sequi consensum, seu
simul poni motionem iham cum carentia con-
sensus. Altera prsedeterminatio dici potest mo-
rahs, quia non sohim in modo causahtatis,
sed etiam in gradu certitudinis (ut sic dicam)
quoad obtiuendum consensum, morahs dici-
tur , quia non est tam necessaria vel infalh-
bihs connexio, ut intrinsece repugnet, vel con-
tradictionem imphcet, separari talem prsemo-
tionem moralem ab effectu, seu cum nega-
tione ilhus componi, hcet moraliter et humano
modo procedendo, id non contingat.
5. Assertio. — Prolatur primo. — Dico
primo : ex vi gratiee excitantis quantumcumque
abundantis et perfectse in suo genere, et per
se ac ex sola sua virtute et causahtate spec-
tatse, nunquam potest vohmtas ita prsedeter-
minari ad actum consentiendi taU escitationi
absohite et simpUciter, ut repugnet iUam exci-
tationi resistere. Hauc assertionem posui in
Ubro tertio de Auxihis, et mihi iUam probant
omnia adducta in prsecedenti capite ; nam sive
taUs prsedetermmatio vocetur physica, sive
moraUs, si absolute et simpUciter taUs sit, ut
in vohmtato non maneat potestas iUi resis-
tendi, procedunt omnes rationes ibi adductse.
Primo, quia Concilia sine Umitatione docent,
posita excitatione, posse hominem dissentire
si veUt ; ciii universaU definitioni non pos-
sumus auctoritate nostra exceptionem vel U-
mitationem addere. Et ad hoc confirman-
dum valent plurimum quaj de vocatione Pauh
disserit Chrysostomus , in tomo tertio Ho-
miL de ferendis reprehensionibus et vocat.
PauU : nam si quse excitatio posset prsedeter-
minare illo modo vohmtatem, maxime certe
vocatio Pauh : negat autem Chrysostomus
iUo in loco vohintatem PauU fuisse ita de-
terminatam per iUam vocationem, ut, iUa po-
sita, aUud veUe non posset; nam Ucet non
utatur verbo prcedeterminandi, sed verbo ne-
cessitatis aut coactionis, re tamen vera eum-
dem sensum intendit; eo enim tendimt omnia
exempla et comparatiunes, quas adduclt in
commendationem liberi et plene voluntarii
consensus PauU, et omnia inutilia essent et
nuUius momenti, nisi in eo sensu loqueretur ;
quod non latius pondero, ut proUxitatem vi-
tem, maxime cum in sequentibus muha simi-
ha expendenda sint : rogo autem studiosum
Theologum ut locum iUum attente lcgat et
consideret.
6. Prohatur secundo. — Sccundo, probatur
assertio discursu facto in prsecedenti capite,
quia in motu excitante per se spectato uihil
A^l L!B. V. BE AVXILIO E]
est habens vim determinandi voluntatem sim-
pliciter^ et per eausalitatem pliysieam; ergo
multo minus per causalitatem moralem, quse
ex suo genere minus potens est ad praedetermi-
nandam in actu primo voluntatem ; quia tota
motio gratiae exeitantis est , vel ex parte ob-
jecti, vel per quamdam sympathiam potentia-
rum animse, vel actuum ejus ; in neutro au-
tem horum invenitur infalhbilis connexio ex
vi tahum actuum, ut ibi probatum est. Unde,
si ahquando^ vel intehectus determinat volun-
tatem, vel unus actus vohmtatis determinat
ad ahum, non est propter solam moralem,
sed propter physicam rausahtatem;, vel quia
vohmtas ex se habet talem determinationem
ad tale objectum^ si sufficienter proponatur.
Id videre hcet in visione divinae essentiee,
quae determinat vohmtatem ad exercitium
amoris Dei. Nam, hcet verius sit, nec vi-
sionem, nec essentiam visam, ut objectum
amabile est, per physicam efficientiam mo-
vere vohmtatem, nihilominus vel ipsa motio
objectiva et fmahs^ quatenus in suo genere
causahtas physica est, habet iUam vim propter
eminentiam objecti, vel (quod facihus intehi-
gitur) ipsa vohmtas natura sua est determi-
nata ad summum bonum, et per charitatis ha-
bitum cum eadem determinatione elevatur,
et ideo talis preeileterminatio physica est ; si-
cut etiam preedeterminatio quoad specificatio-
nem ad beatitudinem in communi, sufficienter
cogitatam ac propositam, physica est; provenit
enim ab intrinseco ex ipsa natura vohintatis.
At vero, quando vohintas per actum intentio-
nis absohitse finis determinatur simphciter ad
electionem medii necessarii, iha etiam praede-
terminatio aha ratione physica est, quia inter
ihos actus est connexio omnino necessaria, et^
ut probabihus creditur, fundata in pliysica ef-
ficientia actus intentionis circa actum electio-
nis , quae efficientia ibi est determinata ad
unum ex natura tahs actu=, et fortasse etiam
ex natura ipsius potcntiae, quse ab intrinseco
determinatur ad volendnm objectum quod snb
ratione boni uecessarii proponitur : tale au-
tem repraisent;itur unicum medium, supposita
absoluta finis intentione. Itaque, in voluntate
homiuis nunquam potest esse ex vi objecti,
vel praevii actus aut excitationis, absohita prae-
doterminatio morahs in eo gradu infahibihs
ac necessariaj connexionis, quiu ibi intercedat
prsedeterminatio physica : ostensum est autem
per solam excitantem gratiam non posse vo-
luntatem physice praedeterminari ; ergo nec
moraliter potest in eo gradu.
TICACI GP.ATI^ DEL
7. Instatur. — Atque hinc urget etiam in
prffsenti ahera ratio tacta in capite prsece-
denti, quia tanta preedeterminatio moralis ne-
cessario inchideret necessitatem simphciter h-
bertati actus contrariam ; sed, non obstante
quacumque gratia excitante, actus vohmtatis
est hber, ut supponimiis ; ergo per talem gra-
tiam non praedeterminatur moraliter voluntas
in iUo gradu. Major patet ex declaratione fac-
la, quia ubicumque intercedit tanta determi-
natio, provenit ab intrinseco ex interna deter-
minatione potentiaa ad tale objectum : deter-
minatio autem ab intrinseco indncit necessi-
tatem contrariam hbertati sine controversia,
et ita est in amore Dei clare visi, et suo modo
iu affectubeatitudinis in communi, et in con-
secutione electionis necessariae ex efficaci finis
intentione. Nam, si quae manet ibi hbertas,
est in perseverando in intentione ; at si inten-
tio esset omnino praeveniens ac necessaria, in
determinatione ad electionem absohita neces-
sitas esset, quia est ab intrinseco, ut declaravi.
Cum ergo gratia excitans, quae datur viatori-
bus, non ponat ahquid in homine, quod ab
intrinseco determinet quoad exercitium volun-
tatem ejus^ quia nec ex parte objecti ita de-
terminat, nec ex connexione actuum, ut satis
declaravi, sequitur, ex se non posse simphci-
ter, et cum connexione omnino infaUibili, ex
vitalis motionis, praedeterminare voluntatem.
8. Efugium. — • Respondetur. — Dices as-
sertionem lianc repugnare dictis in cap. 0: ibi
enim diximus excitationem posse esse auxi-
hum prceveniens simphciter efficax : auxihum
autem simpliciter efficax eflfectum infert om-
nino infaUibiliter ; quomodo ergo nunc nega-
mus posse solam gratiam excitantem hoc mo-
do praideterminare voluntatem ? Item ahqua
gratia excitans dari potest ex voluntate Dei
absohita, intendentis hominis conversionem ;
ergo tahs excitatio prsedeterminabit simphci-
ter vohintatem, saUem morahter, quia, ut di-
cit D. Thomas^ si de intentione Dei moventis
est ut liomo convertatur, infallibihter conver-
tetur; nam voluntati cjus quis resistet? ergo.
Respondeo ad priorem partem, dictum qui-
dem esse aliquam excitationem seu vocatio-
nem esse efficacem; non est tamen dictum
ahquam vocationem esse praedeterminantem ;
haec enim duo sunt diversa, ut capite preece-
denti dixi, etin sequentibus late ostendam; et
ideo potest esse vocatio efficax, et non prsede-
terminans simphciter, sive physice, sive mo-
raliler. Item dictum est, capite sexto, vocatio-
nem aliquam esse efficacem ; sed non est dic-
CAP. YIII. UTRUM EXCITANS GRATIA PER SEIPSAM, ET NATURA, ETG.
425
tum, de se et ex vi siise entitatis et objecti, et
ideo ex hac etiam parte non est praesens doc-
trina snperiori contraria. Unde ad alteram
partem respondetur imprimis^ etiamsi couse-
quentia admittatur;, non esse contra dicta^ quia
in eo casu solum sequitur excitantem gratiam
proedeterminare voluntatem, ex adjuncta vo-
luntate Dei , non ex vi solius excitationis, ac
subinde tunc Deum per talem voluntatem ali-
quid activitatis adjungere ultra totam causali-
tatem connaturalem tali gratise excitanti, sive
utendo illa, ut instrumento, sive ad prajsen-
tiam ejus immediate operando efficacius, quod
sive sit verum, sive falsum, non est contra
assertionem. Secundo vero respondetur ne-
gando consequentiam, quia, ut dixi, aliud est
infallibiliter faccre, aliud praedeterminare, et
ex illa voluntate, seu intentione Dei absoluta,
solum sequitur quod illa excitatio infallibi-
liter consequetur efFectum, non vero quod
prsedeterminet, quiaprimum sufficit ut volun-
tati Dei iiemo resistat, quia Deus non intendit
per illam voluntatem suam , ut nostra volun-
tas proedeterminetur, sed ut convertatur.
9. Altera assertio. — Dico secundo: exci-
tans gratia talis ac tanta esse potest, ut ex se
preedeterminet moraliter voluntatem , cum
morali scilicet connexione , et consecutione,
quae, licet physice deficere possit, vel nun-
quam vel rarissime deficit. Hanc assertionem
damus priori sententiee, et illam posui in libro
tertio de Auxiliis, capito decimo, probarique
potest facile, quia quidquid non repugnat fieri
per excitantem gratiam, potest Deus facere
per illam, dando nimirum excitationem ac-
commodatam ex natura sua ad talem effec-
tum; sed vokmtatem nostram prsedeterminari
moraliter per excitationem piseviam, non in-
volvit ullam repugnantiam ; ergo melius et
maxime poterit id fieri per excitationes gratise.
Minor probatur, quia id non repugnatlibertati
actus ; ergo nou est unde alias repugnet : ne-
que enim aliud priucipium repugnantia; in hac
materia excogitatum, neqr.e arbitror excogi-
tari posse. Antecedens probatur, quia hsec mo-
ralis prcedeterminatio , ut a nobis explicata
est, nec inducit absolutam necessitatem, nec
tollit potentiam resistendi , etiam in sensu
composito, id est, potentiam componendi dis-
seusum cum tali exeitatione ; ergo non repu-
gnat libertati. Secuudo, probatur eadem rai-
nor inductione, quia multa iacimus et omitti-
mus libere, ad qua3 sumus illo morali modo
praedeterminati : nam iu his ad quse magua
consuetudine vel inchnatione ducimur, quan-
do occasio magna offertur, et attente cogita-
tur, et sine peculiari difficultate proponitur,
quamdam moralem preedeterminationem ex-
perimur, et ita illa operamur, xit vix possimus,
moraliter loquendo, aliud facere; et ita cora-
muniter de his dicimus non posse nos aliud
facere, quse impotentia interdum ita est, ut
vix aliud unquam velimus , quamvis revera
possimus. Item hoc probant exempla mirabi-
lium conversionum, quas Deus per suam gra-
tiam facit, ex magnis peccatoribus magnos
Sanctos subito efficiendo : nam , ut id faciat
fortiter et suaviter, prout decet providentiam
Dei, per hujusmodi fortem excitationem fieri'
dubium non est, prout de vocatione Pauli
sentit Augustinus, lib. de Grat. et liber. ar-
bitr., cap. 5.
10. Eesponsio. — Hanc etiam partem con-
firmavi in dicto libro de Auxiliis, exemplo gra-
vissimse tentationis hominis , quse moraliter
determinat liberum arbitrium si gratia desit ;
quod exemplum aliqui reprehendunt, illud-
que adeo sinistre interpretati sunt, ut mihi
objecerint quod asseruerim non habere Deum
majorem virtutem ad prsedeterminandam vo-
luntatem ad bonum, quam dsemonem ad ma-
lum. Respondemus autem imprimis exem-
plum illud et modum explicandi hanc causa-
litatem moralem, sumptum esse a nobis ex Pa-
tribus : primum ex Augustino^ libr. de Grat.
et liber. arbitr., cap. 21, cujus hsec sunt verba
ultima : S'i tamen 'potens est (scilicet Deus),
size per Angelos lonos , xel malos, sive qiio-
cumque alio modo, operari etiam iii cordtbus
malorum,pro ^neritis eorum, quorum malitiam
non ipse fecit, sed aut originaliter tracta est
ab ipso Adamo, aut crevit per propriam xo-
luntatem , qiiid mirum est si per Spiritum
Sanctum operat^ir in cordibus electorum suo-
rum bona, qui operatus est ut corda ipsa essent
ex malis lona. Ecce utitur Augustinus eodem
argumentandi modo. Et ut argumentum sit
efficax, necesse est ut sit univocus sermo (ut
sic dicam) de modo operandi in cordibus ho-
minum, ut de genere moralis illatio fiat, quia
per Angelos bonos vel raalos non aliter voluu-
tas nostra movetur.
\ 1 . Secundo , usus est illa comparatione
Hieronymus, lib. 2 contr. Jovinianum, non
loDge a principio, eumque refert D. Thoraas
'1.2, qusest. 80 , artic. i , argument. 2 , et
quaest. 3 de Malo, artic. 3, argum. 14; verba
Hieronymi sunt : Liberi arbitrii nos condidit
Deus, nec ad mrtutes, nec ad vitia necessitate
trahimur; alioqui ubi necessitas est, nec corona,
42G
Lm. V. DE AUXILIO EI-TICx\.CI GRATL^ DEI.
nec damnatio est. Sicut in honis operiius per-
fectio estDeus, no7iemm est volentis, neque cur-
rentls, secl miserentis et ai^jinmntis est Dei, ut
pervenire taleamus adcalcem, sic in malis atque
peccatis semina nostra sunt incentiva et per-
fectio didboli, quse verba ita exponit D, Tho-
mas, ut pro nobis etiam respondeat ; objecerat
enim ex verbis Hieronymi sequi tam vere et
proprie esse dfemonem causam mali, sicut est
Deus causa boni. Respondet autem qiwd simi-
litudo illa no?i tenet quantum ad omnia ; nam,
Deus est auctor ionorum nostrorum operion, et
sicut exterius perstcadens , et sicut interius
movens. Diaiolus auiem non est causa peccati,
nisi ut exterius fersuadens, ut ostensum est.
Ut ergo illa comparatio, seu argumentatio
convenienter fiat , non oportet ut sit sequali-
tas in modo in quo Deus et daimon suadent ;
sed satis est quod sit aliqua similitudo in hoe
quod uterque suadet. Sicut ergo falso impo-
neretur Hieronymo, quod dixerit non aliter
Deum esse causam boiii^ quam daemon sit
causa mali^ ita et nobis immerito attribui-
tur.
1^2. Tertio, idem D. Thomas, lect. 5 iu
Joannem, ut explicet trahendi modiim Patris
ad Fihum, quem dicit esse congnmm, quia
traliit relerando et docendo, alia comparatione
sequivalente, vel etiam inferiori utitur : Nam
aliquis Jiomo (iuquit) traliit aliquem suadendo
ratione, et hoc modo Pater traMt homines ad
Filium, demonstrando eum esse Filium suum,
xel 'per internam. inspiraiionem, vel per mi-
raculorum Qperationem , etc. Et infra utitur
exemplo Augustini de objecto delectabili,
quod appetitum attrahit, juxta illud :
Trahit sua qucmque voluplas.
Sicut ergo ex his comparationibus non licet
inferre Deum non aliter trahere;, quam homo
vel objectum extrinsecum trahat^ ita neque
ex altera comparatione inferri potest.
13. Advertendum. — Prseterea, inter moder-
nos auctores, usus est priori comparatione
Soto, lib. i de Natnr. ct grat.^ cap. 16, di-
cens : Quod autem Deus aliquo modo illuminet,
inspirct, et tangat corda nostra ahsque volun-
tate nostra, patet similitudine tentationis ad
malum ; et ad hoc inducit sequentia verba
Augustini : Fatendum est ex SHpeoioribus et
in/erioribus tisis animum fangi, ut rationalis
sulstantia sumat cx tttroque quod voluerit, et
ex merito sumendi vel miseria vel bcatitas sub-
sequatur. Ubi est etiara obiter advertendum
iuterdum uti Augustinum voce iuspirationis
ad explicandam dsemonis suggestionem ; sic
enim ait^ de Trinitat., cap. 12 : Diabolus suw
societatis malignos affectus inspirat, quem in-
terpretaus divus Thomas, quBest. 3 de Malo,
artic. 3, ad 2, ait : Dicendum quod diaholus
inspirat homini affectum malignum per mo-
dum persuadentis. Ex quibus non licct inferre
asquaUtatem in modo vel efTicacia inspiratio-
nis. Denique Bellarminus, libro quarto de
Grat. et hber. arbitr., capite vigesimo-secun-
do, ex efficacia liumance eloquentiae ad flec-
tendam voluntatem alterins hominis, sumit
argumentum ad declarandam efficaciam in-
ternae suasionis Dei ad incHnandam volun-
tatem hominis quo ipse voluerit.
1-4. Auctoris argumentandi ratio. — Tgitur
nostra argumentandi ratio nec nova est aiit
peregrina, nec in ea indicatur Deum non ali-
ter movere quam dsemonem. Neque enim hoc
ad argumeuti efficaciam vel conveuientiam
necessarium est ; quin potius quanto excellen-
tiori et multipHci ac vario modo potuerit Deus
movere homiuis vohmtatem quam deemon,
tantum erit argumentum efficacius, nam a
minori seu a fortiori sumptum est. Si enim
dsemon, per solam exteriorem suasionem, tan-
tam habet vim, quomodo non liabebit Dens
majorem et maximam, cum et exterius et in-
terius perfectiori modo persuadere possit.
Quem sensum in dicto capite decimo sic con-
cbidendo, expressimus : Frgo multo magis po-
test Deus, sua excitafite gratia ita iUuminare
hominem, et affectum ejus inclinare et accen-
dere, ut moraliter eum ad consentiendum tra-
hat ac determinet. Et in capite decimo-quarto,
ex eodem antecedenti ita infertur : Multo ergo
excellentiori modo potest Deus accommodare
homini vocationem congruam. Non ergo fit ar-
gumentum ab sequali, sed ab inferiori, vel, ut
expresse dicitur in dicto capite decimo-quar-
to, num. 16, fit argumentum a fortiori, quia
(ut ibidem subditur) multo est potefitior divina
gratia, et plures modos novit Deus incHnandi
et trahendi vohmtatem.
15. Denique, eodem Hb. 3 de AuxiHis, cap.
11, explicando verbum trahendi, Joan. 6, de
moraH tractione et persuasioue, quse est ex-
plicatio Augustini et D Thomai ibidem, iHam
declaravi per ahud testimonium Apocalyps.
12, ubi deemon dicitur trahere, quod etiam de
tractioue per suasiouem declaravit Tliomas,
nou AngeHcus, sed Auglicus ibi, et divus Tlio-
mas, dicta queest. 3 de Malo, articulo tertio,
ad 2, respoiidendo ad quaidam verlm Bodae,
dioentis quod diabokis trahit animam iu aflfec-
CAP. YJII. UTRUM EXCITANS GRATIA PER SEIPSAM, ET NATURA, ETG.
427
tnm malitise ; unde noii licet inferre traetio-
nem vel persnasionem esse omniuo ejusdem
modi, sed solum convenire in generali ratione
siiasionis moralis, nam ibi etiam habet locum
argumentum a minori, Nam si persuasio dee-
monis, cum sit multo inferior, tractio vocari
potest, multo magis persuasio Dei, quse longe
exccllentior, et magis interior est ; nam Deus
multo altius et excellentius potest illuminare
intellectum quam dsemon possit decipere ; nec
solum per sensus_, sed etiam per seipsum, po-
test interius docere et dirigere intellectum. Et
(quod caput est) potest ipsi voluntati impri-
mere, et in ea proprie efficere affectiones su-
pernaturales non liberas, et suavitatem qua
moraliter attrahat vohmtatem ad Hberum con-
sensum. Accedit quod liic modus praidetermi-
nationis in multis est proprius Dei : ex parte
actuum ad quos pie movet, scilicet honestos,
et supernaturalis ordinis, ad quos nulla crea-
tura potest perfecte inclinare, etiam moraU-
ter, nisi ut instrumentumDei ; secundo^ in mo-
do directo et per se, utique influendo imme-
diate in ipsismet principiis spiritualibus ani-
mae, illuminando et affectionibus sanctis im-
buendo illa ; tertio, in modo removendi impe-
dimenta et avertendi cogitationes contrarias,
quod multum refert ad moralem hanc deter-
minationem de qua tractamus. Sic ergo expli-
cata et probata assertio extra controver.siam
est, ut existimo, neque in ea difficultas alicu-
jus momenti occurrit.
16. Assertio tertia. — Prolatur. — Dico
tamen tertio hanc prsedeterminationem mo-
ralem non esse simpliciter necessariara ad
singulos actus supernaturales voluntatis libere
efficiendos. Ita docui in citato loco, libro tertio
de Auxihis, ex fundamento tacto in capite
preecedenti, quod, si hsec gratia esset necessa-
ria, qui illam non reciperet non haberet au-
xilium sufficiens. Consequens est falsum; er-
go. Sequela probatur ex principio ssepe repe-
tito, quod auxihiim sufficiens inchidit auxiha
necessaria, preesertim ea quse sunt simphciter
preevenientia, et ad actum primum pertinen-
tia, cujusmodi sunt omnia excitantia auxiha.
Minor coustat, quia ahas oranes peccatores,
qui ideo non convertuntur, vel non agunt
pcenitentiam, quia non recipiunt neque sen-
tiunt vocationem adeo efficacem, ut morali-
ter eos deterrainet, et vehementer inchnet,
etiamsi aham voeationem habeant, qua3 iUos
ita considerare faciat ut eos indifferentes con-
stituat ad pleue deliberandnm, excusarentur
a culpa, quia omuis qui non recipit auxihum
necessarium excusationem habet sufficientem;
consequens autem est plane falsum, ut cou-
stat.
17. JExplicatiir et confirmatur. — Ahter ea-
dem ratio explicatur, et confirmatur assertio,
quia hsec determinatio morahs in gradu de-
clarato non fit per quamcumque sufficientem
excitationeni , sed per abundantem et mora-
hier vehementem; nam in omnibus rebus mo-
ralibus experimur heec duo esse valdediversa,
et voluntatem non determinari moraliter a
quacuraque sufficienti raotione, sed oportere
illara esse abundantem, vel etiam vehemen-
tem; ut inpetitionc, nou quaelibet preces quas
sufficiunt ad impetrandura, determinant mora-
hter voluntatera ejus quirogatur : preces autem
importunse deterrainant, et quodam modo co-
gunt. Idem est de consilio, de motione objec-
torum sensibilium, et de qualibet tentatione;
ergo idem intelligendum in excitationibus
gratise : nam per eas movet Deus voluntatem
modo illi accomraodato; ergo non determinat
illam moraliter, nisi per copiosum et super-
abundans auxilium excitans. Auxilium autem
abundans non est simpliciter necessarium ad
singulos actus pietatis, ut est per se notura ;
tura quia ad agendum non est per se neces-
saria virtus suraraa, aut excedens ; tum quia
superabundantia auxilia nec dantur, nec offe-
runtur oranibus, neque est in hominis potes-
tate, regulariter loquendo, habere has vehe-
mentes excitationes, sed Spiritus Sanctus illas
dividit prout vult; ergo, simili ratione, auxi-
lium moraliter praedeterminans non est sim-
pliciter necessarium.
18. Explicatur tertio. — Tertio, explicatur
aliter, quia omnia auxiliaexcitantia, quantum-
vis magna sint, solum constituunt potentiam
in actu primo respectu consensus, et quantum
est ex se, possunt terapore preecedere ipsum
consensum, et in hoc legitimo sensu recte di-
cuntur dare potestatem agendi libere; at vero
iutra latitudinem potestatis potest esse major
et minor facultas, et cum majori vel minori
inclinatione ad alteram partera, cura suffi-
cieuti judicio et inclinatione vohmtatis : ergo
illa potestas sufficit ad perficiendura actura si
horao velit ; ergo altera moralis determinatio
non est simpliciter necessaria.
19. Aliorum responsio. — Impugnatur. —
Respondent aliqui hsec argumenta probare
hanc praideterminationem moralem non esse
necessariam ex natura rei, nihilominus esse
necessanam ab extrinseco, ex ordine divinse
providentiee^ quia alias incertus esset ejus or-
428
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
do et fallibilis, Sed hoc non recte dicitiir;
tum quia nullibi est nobis revelatura vel ali-
qua gravi auctoritate traditum, ex Dei ordi-
natione majus et abundantius auxilium esse
necessarium ad singulos actus, quam ex parte
actus vel ex parte liberi arbitrii necessarium
sit ; tum etiam quia, si minus auxilium suflfl-
cit, et multis datur, cur de facto non multi
cum illo solo operabantur, si Deus non impe-
diat? Quod si Deus impediat^ jam illis non im-
putabitur, prsetc^rquam quod absurdissimum
est id Deo attribuere. Tum prseterea quia^ si
interccdat prfedeterminatio pliysica, illa suf-
ficit ad infallibilitatem providentiaj ; si vero
pbj^sica prsedeterminatio tollitnr, moralis per
se non sufficit ad infallibilitatem providen-
tiee^ nisi aliunde intercedat prsescientia om-
nino infallibilis futuri, si talis motio Dei prae-
cedat ; quod si hsdc prsescientia supponitur
et admittitur, non erit necessaria prsedeter-
minatio moralis ad infallibilitatem providen-
tiee ; ergo propter ordinem providentise non
est necessaria talis preedeterminatio moralis.
Denique ipsa experientia, et communis mo-
dus sancte operandi fidelium, ostendit non
semper bomines in actibus duci liis vehemen-
tibus impulsibus, sed interdum a Spiritu Sanc-
to sic moveri, intcrdum rehnqui ut ordinario
modo excitentur perfidem;, et deliberent cum
integra indiSerentia , imo interdum cum re-
pugnantianaturffi, vel aliarum difficultatum,
sine tanta gratiee impulsione. Non est ergo illa
determinatio necessaria, per se loquendo, li-
cet sit utilissima, et ahquando propter indis-
positionem subjecti possit esse morahter ne-
cessaria, ut in citato loco latius dixi.
20. Neque video cur defensores physicae
proedeterminationis de hac assertione sint sol-
hciti, aut ilh contradicant ; nam si auxilium
aliquod prseveniens, non excitans, sed adju-
vans, prsedeterminat pliysice vohmtatem, il-
lud satis superque erit ad generalem (ut ita
dicam) efficaciam auxihi simpliciter necessa-
rii ad singulos actus : ipsum autem auxilium
physice praedeterminans non potest simul prse-
determinare moraliter, quia uon movet mo-
rali modo, cum non sit actus vitahs, sed pura
motio, vel qualitas passive tantum recepta in
hominis potentia, et per physicam determina-
tionem ac efficientiam iham traliens ad coefli-
ciendum ; ergo ipsummet auxihum physice
pra^determinans, si datur, uon proedeterminat
moraliter. Neque etiam necessario supponit
prffideterminationem moralem, quia, ut ipsi
dicuut, coUatio et operatio tahs auxilii nou
pendet ex tempore, loco, ahisque circumstan-
tiis, neque ex ahqua dispositione hberi arbitrii;
ergo, etiamsi non praicedat in arbitrio prsede-
terminatio morahs,dummodo objectumsit suf-
ficieuter propositum, poterit satis prsedetermi-
nari vohmtas per sohim auxihum adjuvans
prsedeterminans pliysice; ergo, in illorum sen-
tentia, non est cur sit hsec prsedeterminatio
morahs necessaria, cum physica sufficiat, sem-
pcrque necessaria esse credatur.
21. Fundamentis contrariis occurntur. —
Nec fundamentum contrariaj sententise pro-
bat necessitatem prcedeterminationis, sed so-
lum necessitatem prsemotionis morahs; de
hac enim motione loquuntur ScripturaJ, cum
dicunt Deum inchnare corda, immutare, con-
vertere, et facere ut velint, etc. ; nam hsec
omnia per morales motiones praestat Deus, et
per ihas incipit in nobis operari , et cum ihis
perficit in nobis quod intendit, etiamsi ex
parte excitantis gratise nihil addat, sed tan-
tum ex parte adjuvantis. Accedit quod dicti
auctores has omnes locutiones de rootione
pliysica per gratiam prseviam adjuvantem et
prsedeterminantem interpretantur. Nos au-
tem ostendemus illa omnia fieri per vocatio-
nem congruam , quse prsedeterminationem
moralem non requirit, et a pliysica longe dis-
sidet ; nuUa ergo prsedeterminatio ex ihis lo-
cis probatur. De illis autem principiis quse ad
inducendas rationes in testimoniis fundatas
adducuntur, dico primum quidem verum esse,
nam illse locutiones, vel omnes, vel quamphi-
res earum , propter vocationem efflcacem di-
cuntur : male autera inde iufertur illa dicta
esse propter prsedeterrainationem ; nam po-
test esse vocatio efficax sine prsedetermina-
tione pliysica, vel morah, ut jam dixi, et in
sequentibus late exponam.
22. Alterum autem principium falsum est,
nam gratia excitans, sive sufficiens, sive effi-
cax, dat actualera inchnationem, et non lia-
bitnalem, quia tahs gratia in actibus vitalibus
consistit, ut dixi, ut est actuahs cogitatio
sancta, quse motum ahquem in afiectu movet,
qui motus actualis inclinatio est, non habi-
tualis. Nec refert quod auxilium sufficiens di-
catur dari per modura actus primi, seu poten-
tise, nam id intelligendum est non quantum
ad substantiam actus (ut sic rem declarem ),
sed quantum ad causalitatem respectu consen-
sus hberi, ad eum modum quo intentio finis
dici potest virtus et quasi actus primus ad elec-
tionera mediorum, et assensus praamissarum
respectu asscnsus conclusionis^ et amor rei pos-
CAP. IX. PROPONITUR OPINIO AFFIRMANS EFFICACIAM AUXILII, ETC.
429
sessse respectu gaudii, et sic de aliis. Et in
universum causalitas moralis per actus secun-
dos fit, ut per consilium, petitionem, vel ali-
quid liujusmodi, et niliilominus ille actus se-
cundus, et praevius, et inducens ad alium, di-
citur esse per modum virtutis et actus primi.
Cum ergo Deus inclinat corda per gratiam ex-
citantem, actualem quidem prsebet inclinatio-
nem, indeliberatam tamen ac necessariam,
quse, respectu actus perfecti et deliberati, per
modum actus primi comparatur.
23. Ad alias tres rationes nou esset necessa-
ria nobis responsio, quia procedunt ex funda-
mento pliysica; prsedeterminationis, quod fal-
sum esse credimus, et nihilominus addimus
etiam ex illo non recte procedere, nam prima
ratio solum probat ante physicam prsedetermi-
nationem debere prsecedere moralem prsemo-
tionem, et inductionem per divinas illustra-
tioues et affectiones, ut in ipsa forma argu-
mentandi conchiditur ; non tamen inde infer-
tur hauc inductionem debere necessario esse
tantam, ut gradum morahs prsedeterminatio-
uis attingat. Nam, ut vohmtas connaturaH
modo operetur, minor inductio sufficit, imo
tunc quodam modo hberius operatur^ quan-
do minus veliementer inducitur, ut patet in
eo qui ex vehementi passione peccat ; mi-
nus enim hbere peccat quam qui suo ar-
bitrio , sine passionis vehementi tractione ,
dehnquit. Eadem fere responsio «st ad se-
cundam; nam, ut Deus moveat vohmtatem
hominis juxta naturam ejusdem vohmtatis,
satis est quod prajcedat morahs motio et
sufficiens inductio ; quod si hoc non sufficit
ut salvetur postea hbertas in praidetermina-
tione physica, neque etiam sufficiet quod prse-
cedat morahs prsedeterminatio j nam, ante
preedeterminationem physicam major libertas
cernitur in voluntate ad utrumque, ea non-
dum ad alteram partem morahter proedeter-
minata ; et post impressam prsedeterminatio-
nem physicam sequahs necessitas pliysica ex
iha oritur^ sive morahs prsedeterminatio pree-
cesserit, sive non ; quid ergo conferre potest
talis prcedeterminatio moralis, ut physica non
tollat hbertatem ? Ad tertiam negatur conse-
quentia quae, quoad prsedeterminationem phy-
sicam, supra, in fme hbri tertii, tractata est ;
ostendimus enim ibi non esse necessarium ut
Deus omnes causas physice agentes, etiamsi
hberae sint, proedeterminet physice, sed sohim
ut eas physice adjuvet cum eis coefficiendo ;
et licet ibi sohim de proedeterminatione per
generalem concursum tractaverimus, eadem
est ratio de quacumque aha, ut in sequentibus
videbimus. Quoad alteram vero partem, de
preedeterminatioue morali, etiam non est bo-
na ihatio, quia, ut Deus sit causa moralis nos-
trorum operum morahum, sufficit quod ad
illa moraliter moveat et inducat, quod facere
et sufficienter et efficaciter potest, sine prsede-
terminatione morali, ut soepe jam dixi.
CAPUT IX.
PROPONETUR OPINIO AFFIRMANS EFFICAGIAM AUXl-
LII PRJEVII CONSISTERE IN PHYSIGA PRiEDETER-
MINATIONE VOLUNTATIS PER MODUxM AGTUS
PRIMI, AG PROINDE TALEM PR.J:DETERMINATI0-
nem ad omnes et singulos agtus pietatis
esse necessariam.
i . Propositio prima. — Secunda. — Hanc opi-
nionem, in hoc titulo prsesentis capitis conten-
tam, tenent in sententia phires ex recentiori-
bus Thomistis ; nam, hcet interdum in verbis
differant, re tamen vera in tribus propositioni-
bus conveniunt, ex quibus eadem assertio se-
quitur, in qua rei difficultas consistit. Prima
est, ultra id totum quod ex parte gratise exci-
tantis necessarium est ad vocationem ut homo
possit converti vel pie operari, ut actu conver-
tatur vel consentiat necessarium esse ut Deus,
sola sua vohmtate et potentia, imprimat in
hominis voluntate novam entitatem , quam
vocant motionem virtuosam et efficacem, quse
non est actus vitalis, nec fit a voluntate, sed
Deus sohisiUam efficit, vohmtate mere passive
se habente ad receptionem ejus. Secunda est,
quod hinc sequitur receptionem hujus motio-
nis non esse liberam vohmtati, sed Deum pro
solo suo arbitrio illam dare, vel negare; quia
nec potest esse in se immediate hbera vohin-
tati, cum ab illa non pendeat effective, sed vo-
hmtas mere passive se habeat in ilhus motio-
nis receptione, quod est contra rationem actus
proxime liberi, ut in primo prolegomeno os-
tensum est; neque etiam hbera est remote in
aliqua dispositione hbera vohintatis, quia tahs
hbera dispositio requirit similem motionem
prtfiviam, et ita sistendum est iu prima, quse
sine tali dispositione detur.
2. Propositio tertia. — Auxilium de se et
7iatura sua efficax est. — Tertia propositio
est , hanc motionem esse per se et pliysice ac-
tivam consensus voluntatis, nou quidem so-
him, sed cum ipsa voluntate, ita tamen ut in
usu activitatis suse non subdatur voluntati, sed
iUam potius sibi subdat, adeo ut, iha mo-
430 UB. V. DE AUXILIO
tione semel posita in voluntate, non possit vo-
luntas illi resistere , suum actum sustinendo ,
nedum oppositum eliciendo , imo nec Deus
ipse possit facere ut, posita illa motione in
voluntate, non statim voluntas eliciat et exer-
ceat actum propter quem illa motio datur,
quia haec est natura talis motionis, ideoque vo-
catur auxilium de se et natura sua efficax^quod
ad hunc finem datur, et non potest esse sibi
contrarium. Ex quibus principiis aperte sequi-
tur assertio posita, nimirum hoc auxilium per
modum actus primi determinare pliysice vo-
luntatern ad unum actum, et ad exercitium
ejus prius natura quam illum eliciat, et nihi-
lominus aiuut illum ehcere hbere_, quia sub
iha motione mauet semper potestas voluntatis
ad non habendum ihum actum, et tota illa de-
terminatio fit modo accommodato Ubertati vo-
kmtatis.
3. Distinguuntur auxilionm ordines. — Heec
sententia solet imprimis tribui Gregorio et
Capreolo, qui ex parte quidem illam docue-
runt, non tamen omnino, ut supra lib. 1 re-
tuli, quia nou per se, neque ex propria ratione
actuum supernaturalium , talem motionem
postulant, sed solum in lapsa natura, ob illius
defectum , et impotentiam ad beue operan-
dum, et quoad hanc partem ibi iUam impu-
gnavimus ; quantum ad id vero, in quo cum
prsedicta opinione consentit, in huuc locum
illam remisimus. Sententia ergo quam propo-
sui recentior est, eamque magna asseveratione
defenduut Theologi sacri Ordinis Prsedicato-
rum, et aUqui dicunt incoepisse temporibus
Magistri Soto, qui eam indicavit hb. 1 de Na-
tur. et grat., cap. 16 ; ibi tamen nihil reperio
quod ad causam pertineat ; imo, cum tres or-
dines auxiliorum seu donorum distinguat , in
primo ponit eos motus qui a Deo fmut in no-
bis, sine nobis Ubere consentientibus, non ta-
mcn sine nobis vitaliter coefficientibus, ut ex-
presse declarat ; in secundo ordine ponit actus
gratiae, quos Deus principaUter facit in nobis,
non tamen siue nobis libere cooperantibus ;
in tertio ponit gratias quas Deus solus facit iu
nobis, siue uUa proxima et immediata coeffi-
cieutia nostra , Ucet in aduUis hberam dispo-
sitionem supponant, et in hoc ordine habitus
per se infusos constituit. NuUum vero auxi-
lium actuale ponit quod vitaUs actus non sit ,
v^ quod a Deo solo fiat iu homine passive
tantum se habente, et nullo modo se ad iUud
disponeute. Determiuationis autem vel prae-
determinationis, quoe a solo Deo fiat, nullam
mentionem facit , imo semper attentissime
EFFICACI GRATL^ DEI.
dicit Deum ita movere hominem , ut potesta-
tem resistendi nobis reUnquat. Et quamvis di-
cat Deum prius natura nos movere, illud longe
diversum habet sensum. Praiterquam quod iu
eo capite multa habet Soto, quae illi praedeter-
minationi repugnant , ut in fine libri tertii
tetigi, et in sequentibus dicam.
4. Qiiis ex recentioribus Thomistis senten-
tiam illam magis insinuare ccpperit. — Primus
ergo ex recentioribus Thomistis qui senten-
tiam illam magis insinuare coepit , videtur
fuisse Medina 4 . 2, qusest. 10, art. 4, ubi gene-
raliter de concursu Dei cum causa libera dis-
putat; qusestione tamen 109, art. 2, in fme,
generalius loquitur, et specialiter agens de
auxilio gratise, art. 10, dub. 2, in tertia asser-
tione, et in fme articuli, ad tertiam et ultimam
dubitationem, hanc sententiam indicat ; nun-
quam tamen utitur verbo prcBdetermhiandi,
aut prcedeterminationis. Neque declarat quid
addat auxilium efficax supra sufficiens ; imo,
Ucet dicat addere aliquid, nihilominus in iUa
ultima dubitatione ait : In eo qui sequitur vo-
cationem, esse aliquem modum, vel aUationem
alicujus impedimenti, vel aliquid simile 7iolis
occultum, quod non est in eo qui similem voca-
tionem non sequitur ; quse certe doctrina ne-
que necessaria est, si praedeterminatio semper
requiritur, neque cum iUa recte coha?ret, quia,
posita in uno prsedeterminatione, et non in
alio, parum refert quod in cseteris vocatio sit
ffiqualis in utroque , ut recentiores Thomistse
ingenue fatentur, sicut infra videbimus. Magis
igitur distincte illam doctrinam tradit Banuez,
prima parte, quseit. 14, artic. 13, dub. 2, con-
clus. 3, cum dubiis sequentibus; et qusest. 19,
articul. 3 et 4; et queest. 23, art. 3 et 5 ; et
omnia in summam redigit 22, qusest. 10, ar-
tic. 1, document. 3. Postea in defensionem
ejusdem seutentise integrum opus scripsit
P. Franci.-^cus Davila, ubi, cap. 13, 22 et 27,
clarius dicit hoc auxilium a solo Deo fieri in
voluntate ipsa mere passive se habente, et ex
illo sequi consensum, non tantum infallibili-
ter, sed etiam inevitabiliter. AUus vero ejus-
dera sententise defensor dixit immoUliter.
Nunnus Gabezudo, tertia parte, qusest. 62, ar-
ticul. 5, qusest. 2, prsesertim ad 8 et 11, et
circa fmem ; consentit P. Didac. Alvar., super
Isaiam, cap. 10; postea vero ex professo mate-
riam tractavit in lib. 1 de AuxiL, qui totus
liac doctrina respersus est ; in lib. tamen 9,
disputat. 83, et sequentibus, copiose de hoc
puncto disputat, acriterqne sententiam recita-
tam defendit. De quo argumento etiam scripsit
CAP. IX. PROPONITUR OPINIO AFFIBMANS EFFICACIAM AUXILII, ETC.
m
Petr. Ledesm. traclalum copiosum de Auxiliis,
prsesertim in principio unicae quffistionis , et
artic. l^ 5 Gt sequentibus. Alii etiam recentio-
res ejusdem ordinis Magistri in ejusdem doc-
trinae. defensionem suos tractatus^ relectiones,
aut controversias scripserunt.
5. Distmguit Cumel tres modos prfpdetermi-
nationis. — Eamdem sentcntiam docuit ma-
gister Cumel, part. i, qusest. li, artic. 13,
quaast. i9, artic. 8, et qusest. 23, artic. 5, et
4. 2, q. 111, artic. 3, disp. 5, et pro illa post-
ea late pugnavit in toto fere opere opusculo-
rum, praesertim tom. 1, disputat. 5, conclus.3,
ubi distingnit tres modos hujus prsedetermi-
nationis. Primus est, quod Deus determinet
voluntatem sola sua potentia, efEciendo ac-
tum secundum in ea. Secundus est , ut Deus
efficiat prseviam formam, vel motionem prse-
determinantem voluntatem, etc. Tertius est ut
solus efficiat actum secundum in voluntate,
et nihilominus illam preedeterminet , quia
prius natura facit actum. Et primum modum
expresse rejicit tanquam omnino falsum, et
continentem errorem Lutheri. Postea confuse
loquitur de aUis duobus modis, et magis vide-
tur sequi tertium, nam in declaratione asser-
tionis, § Restat igitur, concludit intelligens
assertionem de auxiho gratise Dei efficaci
prcemonente nos efficienter proprie, seu prcede-
terminante voluntatem- qure se determinat sub
Jiac determinatione Dei, ef se agit, Deo efficien-
ter inchoante, et voluntate sionul se movente ;
non in alia duratione, nec in alio instanti, aut
in aliquo priori, in quo Deus agat, et 7ion ipsa.
Et in hoc sensu latissime probat suam senten-
tiam. At verba illa omnia, ut sonant, non
sunt contra nostram sententiam, ut ego dis-
tincte satis in libro tertio de auxilio declaraxd.
Unde hic auctor non videtur ausus opinionem
hanc de preedeterminatione in actu primo per
formam vel motionem preeviam declarare vel
defendere. Infra vero, post multa quis pro sua
sententia allegat, iterum eamdem assertionem
phiribus verbis expHcat, et aperte dicit hanc
gratiam prsedeterminantem dari per modum
principii, imo esse formam dantem voluntati
totam vim agendi , nam hberum arbitrium
nullas habet vires ad actus supernaturales ,
quamvis paulo inferius etiam modum de prae-
determinatione in actu secundo insinuet , ut
infra dicam. Huic etiam sententise adhsesit
Cabrera, 3 part., qugest. 8, artic. 4, per plures
disputationes, et qua?st. 62, artic. 1, disputat.
8 et sequentibus, ubi latissime pro physica
praedeterminatione pugnat , hcet in modo ex-
phcandi illam nunc cum cseteris sentiat, nuuc
dissentiat, et variis modis loquatur, quos obi-
ter suis locis attingemus. Cum his etiam auc-
toribus videtur sentire Petrus Trigosius in
Commentar. ad Bonaventur. , prima parte,
quoest. 14, artic. 5 et 6, dub. 1, et qusest. 15,
artic. 2. Ahi plures antiqui et moderni pro
hac sententia ahegantur ; quanto vero funda-
mento, infra videbimus.
6. Ponuntur ftcndamenta capitalia pro sen-
tentia. — Fundamenta capitaha hujus senten-
tise duo esse possunt. Unum est philosophi-
cum, nimirum, causam primam prsemovere
secundam per concursum generalem, et appH-
care illam ad agendum in omni operatione
sua, ac subinde prsedeterminare physice il-
lam, si hbera et ex se indifferens ac indeter-
minata sit. Juxta quod principium, auxilium
efficax in ordine gratise non est ahud, nisi
concursus generahs ordinis gratiae, et in iUo
prsevuis, servata proportione ejusdem modine-
cessitatis et efficientiai cum concursu prsevio
generah ordinis naturee ad opera ejusdem or-
dinis, tam necessaria, quam Hbera, et in hoc
unico fundamento procedunt omnes fere mo-
derni Tliomistae, maxime vero Ledesma et
Alvarez. Sed in hoc sensu jam est a nobis ter-
minata qusestio in dicto hb. 3; ostendimus
enim ibi neque in naturahbus causis, neque
in Uberis, ad actus ordinis naturaUs necessa-
rium esse talem praevium concursum, et con-
sequenter neque ad actus supernaturales esse
necessarium ex vi generalis influentiae primae
causae, velsubordinationis et dependentiae cae-
terarum ab ipsa. Unde etiam ex ibi dictis con-
stare potust frustra induci Scripturae testimo-
nia, in quibus Deus dicitur facere ut veUmus,
vel emollire corda nostra, vel auferre cor lapi-
dcum, et dare cor carneum, propter auxiUnm
efficax hoc modo expUcatum, id est, propter
soUim concursum prsevium in modo suo com-
munem omnibus actibus liberae voUmtatis ;
quia (ut ubi argumentabamur) ratione illius
concursus, si detur, etiam dicetur Deus facere
ut voluerit Judas vendere Christum, et ut il-
lum vendiderit, et per veram, ac propriam et
positivam efficientiam corda obdurare, et tol-
lere cor carneum, et dare lapideum, et similia
quseex illo principio ibi late probavimus. Quam
vero sint absurda per se satis notum est.
7. Auxilium efficax non esse'necessarium ex
aliqua radice, seu origine indiffer^nti : regula
Augustini. — Quapropter observanda est in
hac materia regula ex doctrina Augustini de-
sumpta, auxilium efficax gratise non esse ne-
432
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
cessarium ex aliqua radice, seu origine indif-
ferenti (ut sic dicam), seu communi bonis et
malis actibus^ alias non minus Deo tribui pos-
sent mala quam bona, quod perabsurdum est,
nou solum de malis ut mala sunt, sed etiam
de ipsis actibus qui sine malitia non fiunt, ut
ibidem ostendi. Sumitur autem hsec regula ex
Augustino, libro de Grat, Christi, capite de-
cimo-septimo, quatenus Pelagium , qui dice-
bat ideo bonam operationem non tantum no-
bis, sed etiam Deo tribui, quia posse nobis do-
navitj impugnat ; nam hoc modo etiam mala
operatio tribuenda esset Deo et nobis, (juia
iUud etiam posse nobis donavit : Atque ita,
inquit [qtiod absit), quemadmodmn acm Deo
laudamur in operihus honis , sic cwn illo cul-
paremur in malis, possihilitas enim illa quaon
dedit, tam nos facit posse hona quam mala ; sic
ergo nos dicemus ; efficacitas cnim illa, quam
per concursum praevium dat , tam nos facit
mala velle aut facere quam bona; utrumque
enim de malis eadem ratione et proportione
intelhgendum erit, utique de actibus mahs;
nam, juxta doctrinam Augustini, possibihtas
mahtias morahs , ut tahs est, nou ex Deo est,
sed quia sumus ex nihilo. Et eamdem ratio-
nem ac regulam repetit Augustinus, eodem
hbrOj cap. il, et eodem modo hbr. de Spirit.
et htter.^ cap. 34, tractans verba Pauli : Q,uis
enim te discernit ? attingit expositionem quee
cogitari posset, dicendo, ideo discretionem tri-
bui Dec, hcet fiat per hberum arbitrium, quia
Deus dedit hberum arbitrium ; et refutat ,
quia hberum arbitrium commune est bonis et
mahs, et ita non minus Deus diceretur auctor
mah quam boni, si sohim ratione liberi arbi-
trii dictum esset: Quis enim te discernit? unde
concludit non dici homini fideh : Quis te dis-
cernit? quia hberum arbitrium recepit, quo
posset credere, sed ideo : Quia visorum sua-
sionihus agit Deus nt credamtis, etc. Ergo a
fortiori si dicerctur fideh : Quis te discernit ?
quia per concursum prsevium efflcacem Deus
determinat vohintatem ejus ad credendum ,
pari ratione, infidehs qui credere nohiit di-
cere posset : Deus me discrevit, quia meam
vohmtatem efficaciter prsedeterminavit , ut
nollem crederc.
8. Exploditur responsio aliquorum. — Et
eodemmodo, hb. 2 de Peccat. merit._, cap. 18,
explodit respousionem chcentium bonum ac-
tum vohmtatis tribui Deo, quia dat et conser-
vat voluntatem, sine qua actus ihe bonus esse
nuu possct, quia hoc commune est actibus
mahs, et ita malus actus tribuendus esset Deo,
quod (inquit) nefas est dicere. Est ergo regula
constans in doctrina Augustini, efficaciam il-
lam, ob quam boni actus speciahter tribuun-
tur DeO;, non esse ponendam in ahqua ef-
fectione vel motione Dei, ex genere suo com-
muni bonis actibus et mahs : concursus au-
tem oausas imiversahs et prsevius efficax, si
datur, communis est, servata proportione, ac-
tibus mahs et bonis. Non igitur recte nec con-
sequenter ad doctrinam Augustiniponitur iha
efficacia auxihi gratiae, in sola ratione et ne-
cessitate universahs concursus. Huc accedunt
rationes preecipuse sumptae ex hbertate auxihi
ad actus gratia^ , tam quoad specificationem,
quam quoad exercitium , quse per ihum mo-
dum efficacise destruitur, simulque sufficien-
tia auxihi talem efficaciam non habentis e
medio tohitur, quas rationes in capitibus se-
quentibus prosequemur, exphcato prius alio
principio , seu modo fuudandi hanc senten-
tiam.
9. Ahi ergo hoc genus auxihi efficacis prae-
determinantis physice requiruut, non ex in-
digentia concursus preevii universahs omni-
bus actibus, sed ex pecuhari necessitate in-
venta in operibus bonis voluntatis. In qua
etiam sententia est varietas; nam quidam exis-
timant necessitatem hanc non esse per su ex
vi et natura supernaturahum actuum, sed esse
quasi per accidens ortam ex peccato originah,
et corruptione lapsa naturse, et ita censue-
runt Gregorius et Capreohis in 2, dist. 28, ad
12 argumentum. Qih proinde non sohim ad
supernaturales actus, sed etiam ad quoshbet
bonos morales ordinis naturahs, iham preemo-
tionem specialem Dei requirunt, non tamen in
omui natura, vel in omni statu, sed innatura
humana lapsa. Sed de liac sententia nihil denuo
vel pecuhare dicere necesse est; tum quia non
pertinet ad verum auxihum efficax, quod ad
omnes et singulos actus pietatis in omni crea-
tura intehectuali, et in omni statu ejus ne-
cessarium est, ut cap. 3 declaravi ; tum etiam
quia sine uha ratione vel fundamento requi-
rit talem motionem ad singulos actus naturse
lapsse, prsesertim ordinis naturahs, si per se
non est tahs necessitas in omni statu hberse
naturse, ut late in hbro primo declaratum est
et probatum ; tum denique quia muUo minus
potest hoc modo ratio reddi cur, propter na-
turse lapsse corruptionem, tam efficax prsede-
terminatio necessaria sit , si ahoqui non erat
per se necessaria; nam ad suppleudam debi-
htatem et infirmitatem lapsse naturaj in bene
operando et hbere, suffieit addere vires iham
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
433
infirmitatem siipplentes et adjuvantes, etiamsi
non prsedeterminent voluutatem, sicut in sta-
tu innocentise ex eorumdem auctorum senten-
tia erant vires sufEcientes siije prsedetermina-
tione. Fateor tamen me non legisse in illis
auctoribus^ quod expresse asserant praBmotio-
nem illam talem esse, ut omnino ac physice
prsedeterminet voluntatem ;, ita ut voluntas
pro sna libertate non possit ei resistere ; so-
lum enim aiunt liberum arbitrium in natura
lapsa siue illa motione bene operari non posse,
non tamen dicunt cum illa non posse nou
operari : videtur autem id sequi ex eorum
dictis, et ideo in libro primo quoad utrumque
illam sententiam impugnavimus, et quoad se-
cundam partem, quffi huc spectat, a fortiori
impugnabitur simulque, cum modernorum
senteutia.
10. A^cxilmm efficax ol peculiarem difficul-
tatem actuum sufernaturalium dicimt necessa-
o-ium. — Alio igitur modo ac fundamento asse-
ritur necessitas talis auxilii per se efficacis ac
prsedeterminantis, ob peculiarem difficultatem
actuum supernaturalium, quam rationem de-
fendit Alvarez, disput. 24, num. 37, et videtur
loqui de speciali difficultate quse nascitur ex
statu naturse lapsse, nam allegat D. Thomam
1. 2, qusest. 109, art. 9, in ratione secunda,
quse de hoc statu peculiariter procedit. Sic
autem ratio non sufficit, quia gratia efficax,
ut supra dictum est, in omni statu requiritur.
Item, quia ad singulos actus pietatis est neces-
saria, quod non nascitur ex statu, sed ex natu-
ra talium actuum. Ex illa ergo sumendum est
fundamentum hoc, quod potest in hunc mo-
dum exphcari : quia tanta est eminentia ac-
tuum supernaturaUum, ut ad eos voluntas nos-
tra ex se sit omnino impotens, et ideo indiget
supernaturali virtute, per quam totam vim
agendi recipiat ; ergo illi non sufficit habitua-
hs virtus, sed quoties in actum prodire debet,
indiget peculiari et actuaU elevatione, quse
non potest fieri nisi per peculiarem motionem
praedeterminautem ; quia, si motio non sit
praedetermiHans, non erit actualis, nam ex se
poterit esse sine actuah operatione, ac subin-
de per modum habitus, et tunc indigebit po-
tentia alia praemotione actuali ut elevetur, et
ne procedatur in infinitum, sistendum est in
taU motione, quai et det supernaturalem vir-
tutem proprie efficiendi actum supernatura-
lem , nam hoc est necessarium ut elevet po-
tentiam, et simul iUam elevet, ut illam operari
faciat efficaciter, quia aUas erit necessaria alia
prsemotio ut voluutas iuchoet suum conseu-
viu.
sum, cum vokmtas ex se non possit iUum in
supernaturalibus inchoare.
11. Hoc fundamentum non inveuio ita pro-
positum vel explicatum in defensoribus hujus
prsedeterminationis ; insinuatur tamen ab eis
in aliquibus rationibus, et argumentis suis, ut
infra videbimus. Atque ita fundamentum hoc
reducitur ad hanc rationem theologicam, quia
actus Uberi gratise sunt supernaturales in se ;
ergo non possunt fieri a voluntate nisi elevata
per motionem actualem ejusdem ordinis ad
physice agendum, et inchoandum efficaciter
actum. Et confirmatur : nam hoc maxime ur-
get, si verum est quod nos asserimus, volunta-
tem in his actibus operari ut iustrumentum
Dei, nam instrumeutum non agit nisi motum,
et dum movetur non potest in sensu composito
non moveri, et hoc est prsedeterminari. Huic
vero rationis fundamento adduntur omnia
Scripturae testimonia, in quibus soli Deo, ejus-
que voluntati, aut gratise, vel motioni, hi ac-
tus tribuuutur, et Concilia ac testimonia Pa-
trum, preesertim Augustini et D. Thomse ; sed
haec omnia distinctius proponentur sigillatim
in variis capitibus distributa, et ideo iUa nuuc
omitto, et ad judicium de hac sententia fereu-
dum acccdo.
CAPUT X.
DIRECTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECES-
SARIUM AD SINGULA SUPERNATURALTA OPERA,
NON POSSE CONSISTERE IN MOTIONE VEL QUA-
LITATE PR^DETERMINANTE PHYSIGE IN ACTU
PRIMO VOLUNTATEM AD CONSENSUM.
1 . Duo asseruntur in sententia relata in ca-
pite prEecedenti : unum est auxUium in actu
primo praedeterminans vokmtatem, esse possi-
bile simul cum usu libertatis ; aliud est iUud
esse necessarium ad siugulos actus, Nam ilkid
prius supponitur, ut fundamentum fidei uou
destruatur ; hoc vero posterius additur, quia
alias per illud auxUium praedeterminans nou
explicaretur adsequate ratio auxilii efficacis,
cum hoc ad singula opera necessarium sit, ut
supravidimus. Exillis vero duobus, secundum
est magis rigorosum, magisque restrictum,
nec potest subsistere sine primo , e contrario
vero primum punctum ex hypothesi posset
subsistere sine posteriori, id est, Ucet esset ve-
rum, posset salvari siue secundo ; quia quod est
necessarium, etiam possibile, uon vero e con-
verso; et ideo prius de hac posteriori parte
illius sententise dicendum est, in qua omues
28
■m
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL-E DEI.
auctores^ qni putant illam determinationera li-
bertati repnguare^ a fortiori tenent auxilium
hoc efficax non esse necessarium : illos autem
referemus in sequenti capite. Ex Tlieologis
autem Dominicanse familiae, refertur Joan.
Vincent. docuisse tale auxilium non esse ne-
cessarium, ac subinde auxilium efficax^ per se
spectatum^ non esse in sola praedeterminatione
pliysica positum. Haec igitur sententia proban-
da in prsesenti est.
2. Suppositio: Auxilium prcedeterminans
esse aliquid supernaturale a Deo solo infusum.
— Alia suppositio. — Ut autem rationes firmius
procedantj et tergiversationibus ac subterfu-
giis miuus expositae, hic operse pretium esset
de isto auxilio prsedeterminante omnia inqui-
rere, quod de prsevio concursu iu lib. 3, a
cap. 30, tractavimus; sed quia id nimis esset
prolixum, lectori committimus, ut ea omnia
relegat, et ad hoc auxilium cum proportioue
applicet, unicnique enim mediocriter intelli-
genti id erit facillimum. Nunc ergo supponi-
mus , ex communi fere consensu auctorum
ilhus sententiae, hoc auxihum esse ahquid su-
pernaturale a Deo solo iufusum, quiu non est
actio vitalis ipsius hominis, sed tantum pas-
sive in eo recipitur, ut per ihud operetur. An
vero iUud auxilium sit quahtas vel motio
pura, parum refert ad puucta theologica vel
dogmata fidei, dummodo suppouatur esse vera
eutitas creata, et homini inhserens, id enim
prsecipue in hae sententia supponitur. Gonse-
queuter autem loquendo, longe probabilius
ihud auxilium esse qnahtatem, quia motio
spirituahs sine termino spirituali intehigi nou
potest, qui terminus non potest esse nisi qua-
htas, ut dicto loco probatum est. Addimus
priDeterea quahtatem hanc seu entitatem poni
iu re ipsa distinctam, et a subjecto in quo
recipitur, quia est ahquid ordinis supernatu-
rahs, et ab omuibus gratiis excitantibus quae
siut actus vitales, quia ihis additur ut fiant
efficaces, et ab habitibus infusis, ob camdem
rationem, quia iUos reducit de potentia in
actum, et ab ipso consensu hbero vohmtatis,
quia pouitur ut sit vcra causa reahs ejus.
Quauta vero sit haec distinctio, an perfecte
reahs, vel tantum secundum qiiid, et modalis,
metaphysica qujBStio est, iu qua immorari
non oportet, quia ad dogmata fidei, et verita-
tem theologicam , quam iuquirimus, parum
refert. Consequeuter autem loquendo, verius
ac clarius ponitur tale auxihum, ut propriam
eutitatem ac reahtatem habcns omuino reah-
tur distiuctam, tam a poteutia, quam ab aliis
gratiis prioribus quae in potentia supponun-
tur, quam etiam ab actu hbero ehcieudo a
potentia, cum tah auxiho, sicut de praevio
concursu dictum est. Item supponimus auxi-
hum recipi immediate in potentia, quee elicit
actum propter quem datur ; ut, si detur ad fidei
assensuni ehciendum, infuuditur intehectui;
si vero ad habendam voluntatem credendi,
vel amoris, aut poenitentice actum, et similes,
voluntati erit immediate imprimeudum; quia
in iha suum proximnm efiectum habiturum
est.
3. Qucestio : cum volmitas lialeat liabitum in-
fusum, an una motio imprimatur haMtui, et
altera toluntati. — Et iu hoc conveniunt dicti
auctores ; imo, quia determinatio proprie di-
cta vohuitati attribuitur, et ab illa pendet om-
nis aha operatio humana , ideo simphciter
hoc auxilium attribuitur vuluntali. Disputari
autem potest, quaudo vohiutas habet habitum
infusum, au una motio imprimatur habitui,
et aUera voluntati. Nam Ledesma et alii ita
sentiunt, quia putant auxilium hoc esse
concursum prEevium necessarium unicuique
priucipio creato, seu qualitali permanenti, ex
subordiuatioue ad causam primam. Suppo-
neudo autem nou postulari hoc, ut concursum
causse primas, sed ut dat vires causse proximae
et potentia3 iu qua recipitur, non oportet mul-
tiplicare auxilia efficacia ad eumdem actum
hberi consensus, vel amoris, etiamsi ad iUum
actum phires quahtates concurrant, scilicet
voluntas et habitus; uec etiam oportet fiugere
dari speciale auxihum conjuuctum habitui in
eadem potentia, et ilhim efficaciter determi-
nans.
4. Alia suppositio. — Unde tandem suppo-
nimus hoc auxihum esse quemdam aclum
formalem ipsius voluntatis, quia inliseret iUi ;
ergo informat iUam, et reducit iUam de qua-
dam potentia passiva iu actum. Nam prius-
quam vohuitati infundatur hoc auxiUum, est
potentia receptiva, et capax iUius, et ca-
ret iUo : ergo est in poteutia ad illud; ergo,
quando infunditur, reducitur in actum, sicut
mobile per motum, vel sicut materia per for-
mam. Hic autem actus nou est actus secuudus
voluntatis, quia ab illa nou ehcitur, ut dic-
tum est ; ergo est actus primus, quia non da-
tur medium. Coustituitur ergo voluntas per
hoc auxilium iu actu primo completo ad eli-
ciendum suum actum. Atque ita, licet volun-
tas habeat habitum infusum, non habet, juxta
hanc sententiam , actum primum completum,
sed expectatur hoc complemeutum, ut sit in-
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
435
tegrum principium proximum talis actus. Si
autem voluntas careat liabitu, vel addendum
est aliud principium quod suppleat vicem ha-
bitus, vel tale erit hoc auxilium, ut propriam
activitatem afferre , et vicem habitus simul
supplere possit.
5. Auxilium dari ut acium primum, vel ut
complementim virtutis causce proximce, qui ler-
giversentur. — Non desunt lamen ex auctori-
bus illius opinionis qui in hoc tergiversentur,
negando hoc auxiHum dari ut actum primum,
vel ut complementum virtutis causse proximae,
quia non distinguunt hoc auxilium a concursu
prsevio, de quo ita sentiunt. Sed, ut vidimus
dicto lib. 3 , cap. 33, etiam de ipso concursu
prsevio id non satis consequenter vel probabi-
liter dicitur , et multo minus potest in prse-
senti applicari, cum jam rationem concursus
excluserimus, et supponamus hoc auxilium
postulari propter defectum virium causse pro-
ximse. Et sane, in doctrina Augustini, negari
nou potest quin hoc auxilium, si datur, maxi-
me detur ut det vires voluntati. Nam in eis-
dem locis quibus dicti auctores utuntur, ut
nobis persuadeant hanc esse sententiam Au-
gustini, apertissime ille docet, per hoc auxi-
Hum dare Deum vires efficacissimas volurita-
ti, lib. de Grat. et hber. arbitr., capite decimo
septimo; et ahis locis, efficaciae hujus gratise
tribuit nostrum consensum in omne bonum,
quia et facit nos velle et facere. Non est ergo
dubium quin hoc auxiHum sit actus primus
dans vires agendi vohmtati, et cum illa simul
efficiens actus ejus tanquam principium eo-
rum, quod etiam de propria et physica effi-
cientia omnes dicti auctores intelhgi vohmt.
6. Istud auxiliuni no7i esse simpliciter neces-
sarium ad singiilos actus, quomodo probari
possit. — Sic ergo explicato hoc auxiho, quod
non sit simphciter necessarium ad singulos
actus pietatis, duobus modis probari potest ,
sciUcet, ostensive seu directo, et ab inconve-
nienti et indirecte. Prior probatio ex illo
principio sumi potest , quod nihil est postu-
landum aut asserendum ut necessarium, quod
sufficienti ratione aut medio non ostendatur
necessarium ; sed in prsesenti nuilo modo po-
test necessitas hujus auxihi sufficienter osten-
di; ergo. Major est in philosophia receptissi-
ma, quia natura nihil facit frustra, et ideo
vera philosophia non permittit multiphcare
res quse tantum propter usum dantur, nisi ad
talem usum probentur necessaria, unde est
axioma receptum : Frustra fit per plura quod
potest fieri per pauciora. Et simih ratione
diximus in Hbro tertio, concursum prsevium
non esse credendum, nisi probetur necessa-
rium ; quia vero in Theologia, quse auctori-
tate divina et sacra nititur, satis esse debet
necessitatem auctoritate probare, Hcet ratione
non convincatur, ideo contrario modo appH-
canda est illa major propositio ad theologi-
cum institutum, quia in mysteriis superna-
turalibus nihil affirmare possumus ut necessa-
rium, nisi quod ut tale revelatum est, vel in
revelatis continetur, velex iis probabiHus du-
citur, aut certe ad alia revelata expHcanda
aut defendenda est aptius, magisque accom-
modatum : quod ergo supernaturale fuerit,
himenque rationis naturahs excedens, si ali-
quo ex dictis modis nou probetur necessarium,
non est admittendum neque credendum.
7. Declaratur ratione. — Superest probanda
minor, quse primo declaratur ratione; nam
duo munia possunt in iho auxilio physice
praedeterminante distingui, unum est quod sit
principium physicum actus supernaturalis,
aliud quod habeat illam efficientiam cum de-
terminatione ad unum quoad exercitium, ita
ut in sua efEcientia non subdatur libero usui
voluntatisHberse.Primum quidem directe per-
tinet ad dandas vires voluntati, quse de se in-
sufficiens est, etiam pliysice, ad hos actus ef-
ficiendos. Unde fatemur voluntatem huma-
nam indigere aHquo supernaturaH principio
physice adjuvante iHam, ad eHciendos singu-
los supernaturales actus. Quod autem tale
principium, ut sit completum, debeat habere
conjunctam secundam couditionem, non per-
tinet ad dandas vires voluntati, et ideo ex ea
parte non est necessarium, neque etiam ob in-
differentiam vel indeterminationem intrinse-
cam voluntatis ad velle, quia non est necesse
hanc indifferentiam tolli prius natura quam
operetur, imo hoc est parum consentaneum
naturali conditionij ac modo operandi iUius
facultatis. Nam, ut supra lib. 3 dieebamus,
frustra naturse auctor dedisset vohmtati illam
naturalem indifierentiam, si oporteret postea
prius ab aUo determinari, quam posset deter-
minate operari, quod ibi geuerahter probavi-
mus de operibus voluutatis, et rationes ibi fac-
tse aeque in prsesenti materia proceduut.
8. Confirmatur ratio. — Unde confirmatur
hsec ratio, quia ex natura rei non est necessa-
ria nova virtus, quando causa secunda habet
inlrinsecam virtutem completam in ratione
principii proximi ; ut, sol non indiget alia
virtute suai hici addita , nec ignis alia prseter
calorem suum. Quo argumento convincuntur
436
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
aliqui ex Thomistis, ut fateantur lias causas
non indigere concursu preevio, ut virtute agen-
di per modum actus primi, quia est super-
fluum et voluntarium tot multiplicare qua-
litates ; sed in ordine gratiae potest esse causa
secunda completa in ratione principii agendi
proximi, ut intellectus per lumen glorise in
ordine ad visionem^ et voluntas per cliarita-
tem, etc. ; ergo tunc saltem non est necessa-
ria alia qualitas ut det virtutem agendij, vel
illam compleat ; quod si potentia careat lia-
bitu, tunCj licet indigeat alio principio coad-
juvante^ non est necessarium iit illud princi-
pium sit prsedeterminans voluntatem , quia
sine hac determinatione potest dare vires suf-
ficientes, etiam in ratione principii, sicut ha-
bitus dat illas.
9. Instantia. — Evertitur. — Dicetur forte
neque habitum, neque aUquam aliam entita-
tem separabilem ab actu secundo posse dare
has suffieientes vires, quia potentia ipsa sem-
per manet inferioris ordinis, quam sit actus
eliciendus. Sed contra^ quia, licet mille qua-
litates infundantur potentise, semper potentia
manet inferioris ordinis^ semperque ejus pro-
prius influxus est necessarius, ut ssepe tetigij
et in sequenti Ubro ex professo probabitur :
ergo sine causamultiplicanturistee qualitates.
Nam vel ob similitudinem rationis in infini-
tum procedetur_, vel sistendum est in una per-
fecta qualitate, quse in ordine supernaturali
sit integrum principium proximum ad physi-
cam efficientiam ex parte potentiee necessa-
riam ad talem actum^ ut est, verbi gratia_, ki-
men glorise, vel charitas, vel aliquid simile^
ultra quod sohim desideretur concursus Dei
simultaneus, juxta dicta in iine libri tertii.
Ergo, ob hanc praicisam ratiouem, ut volun-
tas recipiat a Deo virtutem supernaturalem ad
efficiendum physice, quam ex se non habet^
non est necessaria multiplicatio qualitatum ;
uam per uuam perfectam potest Deus totam
illam virtutem donare. Neque actualis, seu
transiens ultra habitualem necessaria est,
quando hsec adest, quia vel esset necessaria
propter indetermiuationem poteutiai, vel pro-
pter subordinationem causte secundse ad pri-
mam ; at utraque ratio exclusa jam est in li-
bro 3; ergo nullus superest titulus taUs neces-
sitatis respectu potentiae constitutae in actu
primo per habitum. Respectu vero potentise
carentis habitu infuso, Hcet daremus esse ne-
cessariam quaUtatem, seu motionem actualem
ac transeuntem, supplentem vicem habitus,
non ideo esset necessarium ut illa qualitas cs-
set praedeterminans vohmtatem, quia sine tali
conditione aut praedetermiuatione posset dare
vires physicas integras, et proportionatas actui
supernaturali in ratioue principii pliysici, re-
linquendo voluntatem integram in sua naturali
potestate utendi vel non utendi principio quo-
libet sibi superaddito circa objectum indifie-
reus, seu cum indifferentia judicii propositum.
Addo etiam posse Deum per seipsum supplere
efficientiam pliysicam habitus, non preedeter-
minando potentiam^ sed quasi conjungendo se
illi et ofierendo suum infiuxum , si voluntas
suum adjungere velit^ ut in prolegom. 1 et in
libr. 3 expUcavi. Nam quoad hoc_, eadem est
ratio de Deo concurrente per modum causae
primae universalis, vel coucurrente per mo-
dum causae proximae principalis, ut in eo casu
concurreret.
10. Necessitatis principium hominis conver-
tendi, qui tnagni faciat. — Solent praedicti auc-
tores aliud hujus necessitatis principium ma-
gni facere, nimirum divinam praedestinatio-
nem^ praefinitionem, seu decretum ac proposi-
tum, seu intentionem efficacem et absolutam
(haec enim omnia^ quod ad praesens spectat, in
idem recidunt)^ qua Deus statuit liominem con-
vertere, de qua dixit D. Thomas 1. 2, q. 112,
art. 3;, in fine corporis : Si ex intentio7ie Dei
moventis est quod homo, cujus cor movet, gra-
tiam consequatur, infalUMliter illam conseque-
tur. Ut ergo illud propositum Dei indubitanter
impleatur, necessaria est motio praedetermi-
nans. Verumtamen neque ex hoc capite osten-
ditur talis necessitas, quia motio praedetermi-
nans non est medium necessarium, ut praedes-
tinatio et propositum Dei infallibiliter implea-
tur. Imo, addo neque esse proportionatum,
quia praedestinatio ipsa et propositum Dei ex
parte objecti includit ut voluntas humanaple-
na libertate convertaturj et gratiam consequa-
tur, adquem finem non est aptum medium
praedeterminatio^ ut capite sequenti ostendam.
Sufficit ergo motio praevia quae suum eflec-
tum infalhbiliter consequatur; merito enim D.
Thomas illa voce infallilililer usus est, quae
non requirit praeviam determinationem in
causa^, sed certitudinem effectus, etiamsi cau-
sa de se indifferens sit. Unde etiam Augusti-
nus, hb. de Dono persever., c. 14, loquens de
mediis praedestinationis, dixit esse beneficia
omnia, quihus certissime liherantur quicumque
liherantur ; non diVi.\i, quihus prcedeterminan-
tur, vel quidpiam aequivalens, sed dixit certis-
sime, quia satis est quod taha media infallibi-
hter sint habitura effectum in praescientia di-
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR ATJXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
A37
vina, quod per vocationem congruam sine
prsedeterminatione subsistere optime potest,
ut in sequentibus declarabimus. Et inde^ ex
responsione ad rationes alterius sententise, et
ad testimonia quse congerit, evidentius consta-
bit hanc necessitatem talis prsedeterminatio-
nis^ nec auctoritate nec ratione probari ; nolu-
mus enim nunc ad illa argumenta et eorum
sohitionem digredi, ne discursum disputationis
interrumpamus et doctrinam confundamus.
11. Prohatur assertio auctoris ex i^iconve-
nienti. — Secundo et prsecipue probatur nos-
tra assertio ex inconvenienti^ quia^ si hoc au-
xilium praedeterminans physice voluntatem
est simpliciter necessarium ad conversionem
ejuSj ut supponitur;, sequitur eos^, quibus non
datur, non habere auxilium sufficiens ad suam
conversionem, ac subinde neque libere non
converti, ita ut eis imputetur si non conver-
tantur, postquam sufficienter vocati sunt. Con-
sequens est falsum^ et sine ulla contentione a
catbolicis Doctoribus non admittitur; ergo
neque antecedens admitti debet. Probatur se-
quela, quia ilhid auxilium necessarium est^ et
qui illo caret non habet ilhid in sua potestate ;
ergo nec auxilium sufficiens habet^ nec hber-
tatem quoad specificationem ad habendum ac-
tum supernaturalem. Consequentia nota est ex
dictis supra de hbertate et auxiho sufficiente^
quia vohmtas non est proxime hbera ad aatus
supernaturales, nisi actu habeat prsevenientia
auxiha necessaria, et in potestate sua habeat
concomitantia, nam utrumque requiritur ad
proximam sufficientiam auxihi. Ad sufficien-
tiam autem ac hbertatem , seu potestatem
remotam, necessarium saltem est habere in
sua potestate auxihum efficax. At vero qui
non recipit actu auxihum prsedeterminans ,
ex ea parte non habet potestatem et sufficien-
tiam proximam ; nec etiam habet immediate
ihud in sua potestate activa, quia non fit ab
homine ; nec etiam mediate, quia nihil potest
facere quo ihnd consequatur ; ergo nullo modo
est hber cum sufficienti auxilio ad tales actus.
12. HcTBcratio exaggerata semper est a nos-
tris auctoribus, ideoque defensores contrarise
sententiae nos reprehendunt quod frequenter
hoc argumentum repetimus, et nimium illud
exaggeramus, cum ab antiquis Patribus et
Doctoribus saepius dissohitum sit. Nos autem
in Patribus vel autiquis Theologis non inveni-
mus responsum quod huic causae possit accom-
modarij et in his quse ab ipsis excogitata sunt,
non quiescunt, et ideo cum res haec muhum
necessaria sit ad defendenda dogmata fidei ab
hsereticis incursibus, mirandum non est quod
semper instemus, a cathohcis Doctoribus po-
stulantes ut nos doceant quomodo cum ne-
cessitate tahs auxihi prsedeterminantis stet
sufficiens auxilium et potestas hbera quoad
specificationem, in his quibus tale auxihum
non datur. Eo vel maxime qaod quidam ejus-
dem DominicanEe familise magnus Theologus,
Pater Joann. Vincent., indissolubilem reputa-
vit hanc difficultatem ; et ideo, ut Ledesma,
art. 11 j refert, ab iUa sententia quoad hanc
partem recessit, negando nec.essitatem tahs
auxilii, hcet possibihtatem non negaverit, et
ideo concesserit aliquibus dari : in quo non
esset sibi contrarius, ut ilh objicit Ledesma,
si ahunde iha prsedeterminatio non repugna-
ret, quia potest Deus sua vohmtate dare majus
auxilium quam necessarium sit. Igitur, omissa
queestione de possibilitate, contra necessitatem
indicavit iUe Theologus et Thomista rationem
factam esse iudissohibilem, quia hbertas non
est sine potestate agendi. Unde, si hbertas sit
quoad specificationem, cum sit ad volendum
unum vel ahud, dari non potest sine potestate
ad utrumque, neque etiam potestas esse potest
sine sufficienti auxiho, cum sine auxiho gra-
tise homo non possit hos actus operari, et ideo
per auxihum sufficiens hoc posse recipi, in
hb. 2 et 4 ostensum est.
13. Responsio dictorum Theologorum pri-
ma. — Duobus autem modis principahbus re-
spondent dicti Theologi. Prima responsio est
negando auxihum hoc efiicax esse necessarium
ut homo possit converti, sed tantum esse ne-
cessarium ut convertatur, et ideo ante tale au-
xilium, et sine illo, habere hominem auxihum
quo possit converti, et ita habere auxihum
sufficiens. Sicut Adam in statu innocentise non
habuit auxilium efficax ad resistendum sug-
gestioni dsemonis, et nihilominus habuit auxi-
hum sufficiens quo posset resistere, si vehet,
ut ait Augustinus de Corrept. et grat., cap. H.
Hoc responsum tradit Cabrera supra, disp. 6,
dub. 7, num. 32et33; et latius Alvarez, disp.
18, ad6, et disp. 115, num. 21, dicens hanc
motionem non esse necessariam ut homo pos-
sit operari, sed ut actu operetur, neque esse
in recto, ut ait, principium activum, ct ulti-
mum complementum virtutis activse. Similem
doctrinam habet in disputatione vigesima, in
solutionibus argumentorum, et ahis locis quae
ibi citat, et pro ilhs ahegat D. Thomam, in 3
contr. gent., cap. 66, ration. 4-, et qusest. de
Potent., art. 7, ad 7. Sed nescio quo colore,
cum nuhum verbum sit ibi apud D. Thomam
438
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GR.VTL-E DEI.
de motione praedeterminante liberiim arbi-
trium^ 11 ec de principio in recto, vel in obli-
quo, nec satis intelligo quid hoec verba signi-
ficent^ non euim sunt in usu.
14. Respo7isio Ledesmce. — Simili modo re-
spondet Ledesma dicto artic. 11, conclus. 1;
ex hoc enim principio defendit auxilium prge-
cedens ad auxilium efficax, et separatum ab
illo, esse vere sufficiens, quia auxilium suffi-
ciens habet rationem virtutis et poteutise : ef-
ficax autem auxilium dat actualem operatio-
nem, et non est necessarium ex parte princi-
pii, virtutis seu potentise, imo supponit inte-
gram potentiam, ex parte hominis sufficienter
prseventi, subordiuatam tamen motionidivinae
praedeterminanti; quajsufficiens est ante illam
motionem, licet operari non valeat sine mo-
tione, sicut potentia motiva existens in manu
de se sufficiens est ad efficiendum motum, U-
cet subordinata sit appetitui, et sine illius mo-
tione ipsa non moveat. Et intellectus habitu
fidei instructus sufficiens potentia est ad eli-
ciendum actiun credendi , hcet ilhim non va-
leat ehcere, nisi motus a vohmtate cui subor-
dinatur. Ad hunc ergo modum vult iUe auctor
eomparari voluntatem instructam auxiho suf-
ficienti ad divinam vohmtatem et motionem
ejus per auxilium preedeterminans, quod vo-
hmtas prius est potentia sufficiens ad actum
ehciendum, ita vero subordinata vohtntati di-
vinsBj ut non valeat inchoare actum suum, nisi
preedeterminata a voluntate divina; et ideo
(ait) in se supponitur sufficiens potentia ante
talem motionem, ideoque auxihum sufficiens
prfecedit ante auxilium efficax ; et in hac re-
sponsione hic auctor prsecipue insistit, hcet
aham adjungat, de qua statim dicam.
15. Eesponsionis Ledesmce fwidamentum
quod. — Dicta vero responsio imprimis nititur
in aho fundamento, quod auxilium efficax
gratise solum est concursus primse causee in
iho ordine, quod fundamentum in superiori-
bus eversum est; probavimus enim concur-
sum primae causee in quolibet ordine, et per se,
ex vi solius subordinationis ac dependentige
causee secundce a prima, non esse quid prae-
vium in ipsa causa secunda , sed simuha-
neum, imbibitum in actione ipsius causae
secundoj, et ideo ante talem concursum in
re ipsa exhibitum optime intehigi prsecedere
ordine naturse in causa secunda sufficiens et
integra virtus agendi. Auxilium autem effi-
cax, de quo tractamus, non est concomitans,
sed pra3vium, ut inter nos convenit ; ergo non
recte supponitur dari per modum- concursus.
Prseterea, etiam admisso concursu prsevio, su-
pra ostensum est negari non posse quin sit
actus primus, et det virtutem agendi : ergo,
etiamsi auxilium efficox gratise fingatur so-
lum per modum concursus prffivii, erit actus
primusj et dabit virtutem agendi. MuUo ergo
magis est tahs virtuS;, et principium agendi,
si necessarium est, non propter dependentiam
generalem causse secundse a prima, sed maxi-
me proprie ac proxime propter defectum vi-
riura causae proximse, quee est vohmtas, ut ex
sententia Auguslini comprobavimus.
16. Sine tali auxilionon esse voluntatem suf-
ficientcr constitutam in actu primo. — Hinc
ergo evideuter conchidi videtur;, sine tali au-
xiiio non esse voluntatem sufficienter in actu
primo coustitutam , quod quidem his verbis
fatetur Cabrera, 3. p, qusest. 18, art. 4, disp. 6,
dub. 8, num. 110, ubi comparat vohmtatem
sine hoc auxiho, visui carenti specie ad vi-
dendum. Et Cumel, in Opusc, hb. i, disp. 4,
sect. %, in declaratione sextse conchisionis, di-
cit auxihum efficax esse donum gratiee, in ge-
nere principii, et causae efficientis, antecedens
pium usum conversionis, etc. ; et conclus. 4,
%Adde etiam, ait auxihum sufficiens non gram-
maticahter ( ut ipse loquitur ), sed theologice
dici sufficiens, quia dat homini ut possit agere,
tribuitque ei vim ad volendum, sed non com-
plete omnino, quia est etiam necessaria gra-
tia efficax intrinseca praedeterminans volunta-
tem, per modum actus primi, et tunc (ait) Jio7no
est complete potens ; et ibidem iterum atque
iterum repetit auxihum sufficiens dare qui-
dem posse, sed non completum et iategrum :
accedente autem efficaci, compleri, et fieripro-
xime sufflciens. Denique Alvarez, Cabezudo,
et alii, locis supra aUegatis, fatentur hoc auxi-
hum esse principium per se actus voluntatis,
et esse actum primum , vel saltem comple-
mentum ejus.
17. Excluditur hcec responsio. — Hincergo
multis modis rejicitur responsio. Primo, quia
auxilium efficax proxime et immediate non dat
agere, sed posse agere, licet det tale posse ad
quod statim sequatur agere : ergo sine illo non
habet potentia integrum posse per totum ante-
cedeus auxihum ; ergo totum ihud non potest
dici suffieiens. Primum antecedens patet, quia
voluutas habet immediate et proxime , seu
formaliter agere ab ipsa actione : hoc autem
auxihum distinguitur ab ipsa actione, ut jam
positum est in illa senteutia ; ergo tale auxi-
lium per se et formahter non dat agere, sed
ahquid praevium ad agere , quod nou est uisi
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR AUXILlUfil EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
439
posse ; quid enim aliud cogitari potest ? Unde
Dota est prima consequentia, quiasi ante tale
auxilium voluntas liaberet integrum posse,
non iudigeret auxilio dante posse ; si autem
indiget illo, signum est totum praecedens auxi-
lium non dare integrum posse^ ac subinde non
esse sufficiens, ut in secunda consequeutia in-
ferebamus.
48. Alia responsio Ledesmce. — Auxilium
efficax in prcesenti quid. — Respondet Ledes-
ma^ dicto art. H, conclus. 2^ pro aliis suis
auctoribus (licet in hoc puncto ab illis discre-
pet), negando esse illam ultimam consequen-
tiam in eorum opinione. Nam illi solum di-
cunt auxilium efiicax consummativum et im-
pletivum auxilii sufficientis ; unde supponunt
ante illud esse auxilium sufficiens, quia com-
plementum supponit rem quam complet, sicut
existentia supponit essentiam, quia illam com-
plet. Sed non eluditur verbis tam gravis dif-
ficultas, nec in re tam ardua uti licet verbis
ambiguis ad vim rationis fugiendum, quod
certe in illa responsione fit. Duobus enim mo-
dis aliquid dici potest complementum rei.
Primo , tanquam addens [aliquam perfectio-
nem rei jam perfectee ; secundo, tanquam
constituens illam intali esse completo; etpri-
mo modo supponit rem^ non autem secundo
modo ; ut, forma uno modo dici potest com-
plementum materiae^ quia actuat illam, et ita
bupponit illam aliquo modo_, quia ut sic non
constituit materiam in csse materias ; alio vero
modo est forma complementum constitutivum
compositi^ et ut sic non supponit compositum,
sed complet et constituit illud -, et sic existen-
tia (cum istis auctoribus loqueudo) non com-
plet essentiam, constituendo illam in esse es-
sentise, sed suo modo actuando illam , et ideo
potest illam in ratione essentise supponere ;
complet autem essentiam in ratione entitatis
actualis illam constituendo, et ut sic impossi-
bile est intelligere essentiam completam in ea
ratione entitatis actualis ante existentiam. In
prsesenti ergo auxilium efficax dicitur esse
eomplementum potestatis efficiendi actum su-
pernaturalem , tanquam constituens et inte-
grans principium sufficiens efi"ectivum actus
supernaturalis. Patet consequentia, quia tale
est illud complementum, ut sine illo potentia
quse supponitur sit infirma^ et simpliciter im-
potens ad talem actum efficiendum ; ideo enim
tale complementum simpliciter necessarium
ex parte principii^ ut det vires ad efficiendum.
19. Cluicl si hoc auxilium dicatur comple-
mentum auxilii sufficientis. — Eadem doc-
trina adhibenda est, si hoc auxilium dicatur
esse complementum auxilii sufficientis ; quam-
quam, si alii auctores attente legantur, non
ita loquuntur: sed dicunt esse complementum
actus primi, vel virtutis, seu priucipii eflec-
tivi actus voluutatis. Et ante tale complemen-
tum in ratione principii seu virtutis, volunt
auxilium esse complementum in ratione suf-
ficientis, quia ad sufficieutiam non putant
esse necessarium iUud complementum in ra-
tione virtutis et principii activi, quod non esse
consequenter dictum facile intelb'gi potest, ut
statim notabo. Verumtamen, admisso illo mo-
do loquendi, non potest auxilium efficax dici
complementum auxilii sufficientis, tanquam
formaliter complens et constitueus illud. Nam
hoc pugnat cum doctrina ab eis recepta circa
distinctionem auxilii, in sufficiens et efficax ;
illa enim duo membra distinguuntur tanquam
completa in suis rationibus , et ut inter se
distincta. Quapropter, si aliquo modo permitti
potest ut auxilium efficax dicatur comple-
mentum auxiliii sufficientis , intelligendum
erit de complemento quasi extrinseco, et ad-
dendo novum modum perfectionis et virtutis,
et sic dicetur auxilium sufficiens supponi ad
efficax in ratione sufficientis auxilii, non ta-
men in ratione sufficientis et completi pria-
cipii ad amandum^, verbi gratia, vel consen-
tiendum. Quae duo probamus esse repugnan-
tia^ quia auxilium , ut sit sufficiens , debet
sufficere in ratione principii activi, alias non
habet sufficientiam necessariam ad veram li-
bertatem, quae residet in potentia activa, ut
activa est, ut in Prolegom. 4 ostendimus. Et
ideo de ratione sufficientis auxilii est ut det
sufficientem potestatem activam operandi, ut
ibidem et latius in superiorij libro ostensum
Bst.
20. Declaratur Jicec doctrina et confirmatur
exemplo potenticc tisivce. — Declararique po-
test et confirmari hsec doctriua exemplo po-
tentise visivee, et principii sufficientis ad viden-
dum : nam visus, per se spectatus, est integra
potentia visiva, non tamen est integrum prin-
cipium videndi, ideoque species visibilis recte
dici potest complementum principii videndi,
tanquam constituens illud : non potest autem
hoc modo dici complementum potentiae visivse,
tanquam constitutivum illius, quia supponit
illam^ licet possit dici complementum tan-
quam actus addens illi aliquam perfectionem.
Hinc vero manifeste fit ut, licet potentia visiva,
ut talis est, supponatur ante speciem, et inve-
niatur sine illa, nihilominus suffic^ens princi-
AiO
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATLE DEI.
pium videndi non possit sine specle inveniri,
qiiia sola potentia sine specie non sufficit ad
videndum. Ita vero comparantur auxilia exci-
tantia, qua3 sufficiens auxilium ab his aucto-
ribus dicuntur, ad auxilium efficax^ sicut po-
tentia visiva ad speciem, vel in universumj ut
inclioatum principium ad comprincipium quo
completur; ergo, licet illa ausilia possint dici
sufficientia in suo genere, utique excitantis
gratiae, non sunt nec dici possunt sufficiens au-
xilium in ratione potentise et principii simpli-
citer effectivi actus secundi et ultimi volun-
tatis.
21. Responsioni demio occurritur. — Secun-
dOj principaliter impugno responsionem illam,
nostrumque argumentum confirmo, quia, ut
voluntas possit facere actus supernaturales,
non solum indiget potestate morali, sed etiam
physica; quia, licet voluntas moraliter opere-
tur cum libere vult, simul operatur physice,
proprie et per se, efficiendo actus suos, et ad
utrumque est per se impotens in ordine ad
actus supernaturales, et ideo non solum indi-
get auxihis dantibus posse morale, sed etiam
dantibus posse physicum, quod in lib. 3 late
ostensum est, et nobiscum in hoc conveniunt
dicti auctores. Hinc ergo argumentor : nam
homo non potest dici habere auxilium suffi-
ciens simphciter ad liberum actum efficieu-
dum, propter solam potestatem moralem, nisi
habeat etiam physicam ; sed per auxiha exci-
tantia, seu antecedentia ad auxilium efficax,
et illo prseciso, non datur voluntati potestas
physica ad eliciendum supernaturalem actum,
sed tantum moralis, ut ex sententia dictorum
Patrum suppono, nam iu hoc non dissenti-
mus ; ergo per illa sola non datur ei princi-
pium sufficiens. Major videtur evidens ex ter-*
minis, quia non potest actus libere fieri a vo-
huitate, nisi fiat ab illa physice, ut supponi-
tur; ergo, quando vohmtas de se non habet
potestatem physicam ad ehciendum actum,
non potest dari illi absohita potestas sufficiens
ad eliciendum illum, nisi detur illi physica
virtus ad ipsum eliciendum. Imo, si quis at-
tente consideret, in ipso verbo ehciendi inclu-
ditur efficieutia physica. Et in actibus liberis
imperatis id ad sensum declaratur : nam si
caret quis pedibus, non est liber ad ambulan-
dum, etlamsi sit liber ad volendum vel desi-
derandum ambulare, unde neque potest talis
homo constitui in statu sufficienti ad libere
ambulandum, nisi ei restituantur pedes, et
detur potentia physica ad ambulandum, quia
alias non erit iu potestate ejus ambulare, sim-
pliciter loquendo. Sic ergo voluntas, nisi ei
detur potestas physica ad amandum vel cre-
dendum, non est libera simpliciter, neque ha-
bet auxilium sufficiens ad illos actus exercen-
dos ; sicut homo nunc non est liber ad viden-
dum Deum, neque ad id habet auxilium suffi-
ciens pro hoc statu, quia caret potestate pliy-
sica ad efficiendum talem actum.
22. Insiantia. — Occluditur. — Responde-
bunt fortasse ante auxiUum efficax dari ho-
mini, per habitus infusos, potestatem pliysi-
cam ad ehciendos actus supernaturales, et ita
dari auxihum sufficiens in utroque genere po-
tentite . Sed contra hoc instari potest ex omni-
bus dictis, quia habitus sine auxiUo efficaci
est quasi potentia remota, et per se simplici-
ter impotens, sicut potentia visiva sine specie.
Quod maxime convincit supponendo, ut jam
diximus, hoc auxilium prffideterminans non
postulari ex parte generalis concursus in ge-
nere, sed ex parte virtutis causee secundse, ut
det illi vires ad operandum supernaturaliter,
quia sohis habitus non dat illas integras, ac
proinde neque sufficientes. Adhuc tamen evi-
dentius id ostenditur in homine infideli vocato
ad fidem, vel peccatore vocato ad poeniten-
tiam, nam in illo non est habitus infusus qui
det potestatem pliysicam eliciendi volunta-
tem credendi, vel actum poenitentise ; et om-
nes motus gratise excitantis prsecedentes con-
versionem non sunt principia pliysica conver-
sionis, ut ipsi supponunt contra WoUnam, me
non repugnante. Nec etiam ipse Spiritus San-
ctus adjungitur potentise, confortans imme-
diate iUam, et cooperans physice cum iUa ta-
lem actum : hoc enim ipsi in me impugnant,
et volunt virtutem hanc physice efficiendi ta-
lem actum dari homini, in eo statu constituto,
per motionem Dei efficacem, quam dicunt non
esse aUam ab ipso auxilio efficaci. Unde Le-
desma, dicta qusest. unica, in principio, in
quarto fundamento, ait in illo homine auxi-
Uum constituere voluntatem in actu primo
proximo ad operandum, ac proinde iUud esse
auxilium sufficiens proxime, et reliqua, quse
antecedunt, solum esse remote sufficientia. Et
idem repetit art. 6, § Advertendum, post ter-
tiam conclusionem, et rationem reddit, quia
in iUo casu nihil aliud est per quod voluntas
coustituatur iu actu primo respectu taUs actus.
Et eamdem doctrinam habet Alvarez, ut ssepe
in superioribus aUegavi, et videtur esse com-
munis horum auctorum, ut in materia etiam
dc justificatione dicemus. Ergo peccatori cui
non datur auxUium prsedeterminans, uon da-
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
iA\
tiir aiixilinm simpliciter siifficiens ad poeni-
tendum , nec infideli;, cui prajdicatur Evange-
lium^ datur internum ausilium sufficiens ad
volendum credere quamdiu non datur auxi-
lium efficax, quia non est constitutus in actu
primo^ nec liabet virtutem physicam ad effi-
ciendum. Quae ratio, judicio meOj efficacissime
concludit ad hominem, in peccatore, quan-
tumvis actu vocato et excitato, prius tamen
natura concepto quam auxihum elficax reci-
piat^ non esse auxihum simpliciter et proxime
sufficiens ad conversionis actum efficiendum.
Quod tandem Ledesma supra concedit^ et ad
aham sohitionem divertitur, de qua statim.
23. Urgetur tertio. — Prolatur. — Tertio,
possumus hoc urgere, nam, etiamsi daremus
auxilium efficax non dare potestatem agendi,
eo ipso quod simphciter necessarium dicitur
ad volendum^ quocumque modo fingatur ne-
cessarium^ sive ex parte principii, sive ex
parte actus^ sive ex parte Dei, sive ex parte
hominis, si tale auxihum nec ofiertur ihi^ ita
ut in potestate ejus activa constituatur, non
potest homo^ in tali statu constitutus, dici ha-
bere auxilium sufficiens, aut veram hberta-
tem ad talem actum efficiendum. Probatur,
quia si ad ogendum est necessarium tale auxi-
hum, ergo ad potestatem agendi est necessa-
ria potestas habendi idem auxihum, ut supe-
riori hbro, tra(itando de auxiho sufficienti,
late probatum est ; ergo si Deus nec dat hoc
auxihum, neque expectat aliquid ex parte ho-
minis ut illud det, sed pro suo arbitrio ihud
distribuit, ut solent dicere ihius sententise auc-
tores^ profecto non est tale auxihum in potes-
tate hominis, ac subinde neque effectus ejus
est in hbera homiuis potestate, nec tahs homo
potestdici auxilium simphciter ad talem actum
sufficiens recipere. Et hoc argumentum maxi-
me urget contra ahquos ex dictis Tlieologis,
qui dicunt Deum nec dare, nec paratum esse
dare omnibus reprobis efficacem prsedetermi-
nationem, sed de facto decrevisse ffiterno de-
creto ilhs non dare tale auxilium, ex se solo
ct ante omnium opcrum proavisionem, sicut
docet Cabrera, dicta disput. 6, dub. 7, a n. 20;
unde in num. 28 ait esse simphciter impossi-
bilem cohationem talis auxihi respectu repro-
bi, quia suppositio antecedens, ait, facit actum
simpUciter necessaonum vel impossihilem : illud
autem decretum est suppositio antecedens, ut
ipse ait^ quia antecedit libertatem reprobi, et
ideo facit simphciter impossibilem cohatio-
nem tahs auxilii.
24. Instantia. — Confirmatur. — Respondet
Alvarez. — Rejiciticr illa responsio, — Quod
si instetur inde sequi esse impossibilem actum
ad quem tale auxihum est necessarium, et
consequenter omissionem ejus non imputa-
ri in culpam , respondet negando sequelam ,
quia auxihum non est necessarium ad posse^
sed ad agere. Neque advertit (prseter aha quee
diximus), licet carentia auxihi necessarii ad
agere non toUat potestatem agendi, nihilomi-
nus impossibihtatem simphciter et anteceden-
tem habendi id quod est necessarium ad agere,
reddere impossibile ipsum agere et conse-
quenter excusare omissionem ejus. Propter
quod dixit Augustinus , hb. de Corrept, et
grat.j cap. 11, si primo homini defuisset auxi-
hum, ita ut ilhid habere non posset, si vehet,
non fuisse ilh lapsum imputandum, quia ne-
mo peccat in eo quod vitare non potest, ut
idem Sanctus dixit, lib. 3 de Liber. arbitr,,
cap. 18, et lib. de Natur. et grat., cap. 67,
ubi subdit : No7i imputari Jiomini quod invitus
ignorat, sed quia negligit qucerere quce ignorat,
et quia volentemv sanare contemnit ; ergo, si
Deus ex se non vult sanare, nec dare auxilium
effieax, non potest homini imputari quidquid
ex illa carentia necessario sequitur. Est er-
go sententia illa valde repugnans sufficien-
tiae auxilii , multumque diminuens univer-
salem et verara Christi redemptionem circa
reprobos, et veritatem promissionum Dei, qui-
bus se ostendit paratum ad omnes homines
convertendos, omniumque remittenda pecca-
ta, ac denique contra justitiam Dei est quod
imputet homini, quse revera vitare non potest.
Ideoque, ut superiori libro notavi, juxta doc-
trinam Concihi Senonen. in decreto fidei 15,
ut necessitas auxilii praavenientis, in his, qui
illa carent, libertatem ad agendum non aufe-
rat, necessarium est ut Deus, quantum in se
est, paratus sit illud dare. Unde etiam ipse
Cabrera in illa sententia constans non est, ut
infra in illo et aliis adnotabo. Non enim de-
sunt qui respondeant semper esse inpotestate
hominis in hac vita recipere hoc auxilium effi-
cax, quia, quamdiu hic vivit, nunquam est ex-
tra statum salutis, ideoque potest auxilium
efficax recipere : Unde, ex eo quod homo non ha'
ieat auxilium efficax (ait P. Alvarez), non recte
infertur non posse operari, sed non esse opera-
turum, sicut cx eo qwod paries careat albedine,
non seqiiitur noji posse esse alham, sed solum
non esse alham ; ita ergo carens auxilio efficaci
ad amandum non amahit ; potens autem est ad
arnandmn per viriutem activam quam dat auxl-
lium sufficiens, quia semper potest pro isto
442
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATLE DEI.
statu moteri ef/icaci motione. Sed responsio
non satisfac.it. Primo, quia anxilium proevium
ante hoc efficax non dat virtutem activam
physicam et suffioientem, ut jam ostensum ;
imo interdum nullam physicam virtutem acti-
vam pra?bet, ut de homine carente habitu cha-
ritatis dicebamus.
25. Secundo , quia illa potentia , in ho-
mine non liabente auxihum efficax, ad ha-
bcndum illud, ex parte ipsius hominis est
tantum potentia passiva, cum a solo Deo fieri
debeat, et sola ejus vohmtate detur aut ne-
getur ; habere autem auxihum in potentia
passiva tantum^ non satis est ad moralem po-
testatem operandi de qua tractamus^ nisi id
sit ahquo modo constitutum in hominis ac-
tiva potestate. Quia (ut supra probatum est in
primo Prolegomeno)^ potentia passiva, ut sic,
non sufficit ad hbertatem arbitrii, 'unde non
dicitur homo habere in sua potestate quod po-
test recipere, sed quod potest agere, juxta
ilhid Augustini, hb. 1 Retract., c. 22^ et hb.
2j c. i : Illud est in nostra potestate, quodcum
volumus facinms, quod de illo auxiUo effi-
caci prsedeterminante dicere non possumus,
quia nec possumus ihud in nobis faccre, nec
pro nostro arbitrio aut vohmtate nobis datur,
ut statim ostendemus. Ergo illa potentia quge
est in omnibus viatoribus , ad recipiendum
hoc auxihum efficax, non satis est ut dican-
tur habere auxihum sufficiens, ni.si etiam ex
parte Dei ita ihis ofFeratur^ ut sit in potes-
tate morah ipsorum , ac subinde in eorum-
dem vohmtate sit habere iUud, vel saltem
non impedire quod a Deo detur; ergo neces-
sarium est Deum, quantum ex se est, para-
tum esse ihud dare, nisi per hominem stet ;
imo, juxta dicta in superiori hbro de auxilio
sufficiente, hoc non satis est ad auxilium pro-
xime sufficiens , sed tantum remote : ergo
nuUo modo salvari potest in ea sententia ,
quod infidehs vel peccator, sufficienter voca-
tus ad fidem vel poenitentiam, habeat auxi-
hum proxime sufficiens ad vohmtatem cre-
dendi vel poenitendi, quod satis magnum in-
conveniens est, et multo majus quod nec re-
mote potest ihud habere , ut in sequenti
puncto ostendam.
20. Alia responsio Theologorum. — Distin-
guit Alvarez inter auxilium efficax datum et
oUalum. — Aha igitur responsio dictorum
Thcologorum est, homiuem sufficienter voca-
tum habere auxihum sufficiens simpliciter,
quia, si per eum non stet, infahibihter prai-
determinabitur voluntas ejus ad consentien-
dum. Ita respondet Medina \, qusest. 109,
art. 10, in principio dubii, post primam con-
chisionem, § Tertio nota, et in fine art,, ad 3
dubit. Sequitur Franciscus de Avila, c. 7 et
8 ; Alvarez, disp. 18, ad 6^ et in ahis locis in-
fra citandis. Et propterea, in disp. 95, ad \,
distinguit inter auxihum efficax datum et oh-
latum , dicitque ihi auxiho dato non posse
resisti , ihi autem oblato resisti posse. Eam-
dem doctrinam habet Ledesma in principio
quoestionis, in 4 fundamento, in fine, hcet
postea in variis particuhs solvendo argumen-
tum hoc multum laboret, et plura dicat quse
non videntur satis intehigi, neque inter se
convenire, ut infra notabo. Eamdem doctri-
nam ssepe repetit Cumel., i. 2, q. dH, art. 3,
ad 3, et in Opusc, hb. \, disp. 4, sect. 2, in
declaratione 5 conchisionis, et ssepissime in
iha et sequenti disputatione. Tenet denique
Cabrera supra, disp. 2, num. 457, 476 et ahis.
27. Doctrina Concilii Trident. de hominis
conversione. — Me?is auctoris in prcesenti. —
Solent hi auctores, ad hanc solutionem confir-
mandam, uti testimoniis Patrum asserentium,
quod homini non detur gratia, in ipso causam
esse, non in Deo, quos supra late retuh hb. 4,
per varia capita. Et videri potest Augustinus,
lib. i Retract., cap. 22; hb. 2 de Peccator.
merit., cap. i7, et quaist, 2 ad Simphcian.,
et hbr. 83 Qusestionum, qua^st. 68; et Prosper,
hb. 1 de Vocat. gent., cap. 5, et hb. 2, per
totum ; et Anselm., de Casu diaboL, c. 2 et 3 ;
et D, Thomam, 3 contr. gent., capit. 159 et
160, Imo etiam Concihum Tridentinum, sess.
6, cap. 5, aperte docet esse in potestate homi-
nis conversionem ipsam, ac subinde in eadem
potestate esse habere omnia auxiha necessaria
ad conversionem, Doctrina ergo ipsa in se vera
est et certa : Patres autem iham non apphcant
ad auxilium prsedeterminans , sed absolute et
simpliciter loquuntur de potestate habendi
auxilia necessaria ut homo salvetur, si velit.
Qnomodo autem illa doctrina applicanda sit
ad preevenientia auxilia usque ad primum, in
prsecedenti libro pro virili explicatum est ;
nunc antem videndum est an possit applicari
ad auxilium efficax si in clficaci praidetermi-
natione ponatur, Dico ergo non posse appli-
cari, quod ita ostendo : nam si est in potestate
morali voluntatis humanse, sufficienter vocata^
ad fidem, habere infallibiliter auxilium pree-
determinans et efEcax, vel ihud impedire, id
esse debet intercedente aliquo usu libero ejus-
dem vohmtatis, veluti medio, inter auxilium
excitans sufficieuter, et hoc proedeterminans ;
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
443
non potest autem postulari talis usus^ nec sut-
ficere ; ergo nou potest hoc auxilium, prius-
quam re ipsa detur, in libera et morali homi-
nis potestate constitui. Major clarissima est.
ex his quae diximus cum Augustino, quia po-
testas moralis est in his quse cum vohimus fa-
cimus, vel habemus, aut recipimus; sic enim
habituahs gratia est in potestate peccatoris, et
sic de ahis : si ergo, supposita vocatione, auxi-
hum preedeterminans est in potestate nostra ,
oportet ut sit medio ahquo hbero usu vohm-
talis nostrae. Quod autem hoc dici non possit,
prout in minori subsumebamus, probatur pri-
mo ratione supra insinuata , quia hinc sequi-
tur non esse in potestate peccatoris sufficien-
ter vocati immediate converti , aut vehe cre-
dere, vel poenitere. Gonsequens autem est fal-
sum ; ergo. Sequela patet, quia, posita voca-
tione quantumvis sufficiente, non potest vo-
hmtas immediate prorumpere in consensum,
seu actum ad quem vocatur, quia non imme-
diate recipit prgedeterminationem, sed prius
debet ahquem ahum usum medium suse hber-
tatis habere , ut in iUa responsione suppo-
nitur.
28. Ostenditur falsitas consequentis ex modo
loquendi Vatnm. — Declaraiur ratione. —
Falsitas autem consequentis ostenditur primo
ex modo loquendi Patrum, qui semper illa
duo tanquam immediata conjungunt ; sic Au-
gustinus, quffist. 2 ad Simphcian., cum dixis-
set credere esse nostrum et Dei, subjungit :
Dei vocando, nostrim sequendo, neque inter
iha duo medium agnoscit. Simih modo Pros-
per, hb. 2 de Vocat, gent., cap. 26, prius de-
clarat quomodo Deus praeparet vohmtatem per
gratiam excitantem, et deinde immediate ad-
jungit : Sed voluntas hominis sitbjungitur ei
(id est, ilH gratiae), atque conjungitur, quce ad
hoc prcedictis est excitata prcesidiis , ut divvjio
in se cooperetur operi, et incipiat exercere ad
meritum, quod superm semine concepit ad stu-
dium. Ergo, ex sententia Prosperi, potest vo-
hmtas sufficienter vocata immediate incipere
consensum cooperando gratiai Dei, nuho aho
interveniente medio usu hbertatis. Idem ele-
ganterdocuit Bernardus, hb. de Grat. etliber.
arbitr. , versus finem , cujus verba seepius in
superioribus retuh. Ratione item declaratur,
quia nescit tarda mohmina Spiritus Sancti
gralia , sed Deus immediate vocat sufficienter
ad fidem, ita ut homo plane attendat, et ha-
beat objectum praisens cum sufficienti excita-
tione vohmtatis, et nihil ahud per illam voca-
tionem inteudit, aut preecipit homini sic vo-
cato, nisi ut veht credere, et credat ; ergo ad
hoc dat ei auxihum proxime sufficiens,
29, Argumentum secundum. — Probatur. —
Probatur altera pars. — Secnndo, potest hoc
ad hominem eCBicaciter probari contra dictos
auctores, qnia ahas expectaret Deus vohinta-
tem hominis, ut daret ilh initium efficax con-
versionis, seu consensus, quod, juxta iUorum
sententiam, in motione prsedeterminante con-
sistit, Consequens autem ihud ipsimet in nobis
damnant, et hcet dicamus Deum expectare
vohmtatem, non ut per se operantem, sed ut
gratiae suae cooperantem, nihilominus id pu-
tant ad Semipelagianorum sententiam perti-
nere, ut infra videbimus ; ergo non possunt
cousequenter iham sequelam, vel consequens
ejus admittere, maxime quia non sohim sequi-
tur expectare Deum hberum arbitrium, ut
suse gratiEecooperans, sed ut per se ac viri-
bus suis bene utens sua hbertate post vocatio-
nem, ut ostendam. Probatur ergo sequela
quoad priorem partem, ut in argumento ab-
sohite est proposita, quia, post vocationem
suflicientem, in potestate nostra est recipere
vel non recipere auxihum efficax praedetermi-
nans ; ergo, priusquam Deus ihud det, respi-
cit an homo se disponat, necne, ad auxihum
efficax, vel an ihi ponat impedimentum, necne ;
ergo expectat ahquem proprium usum liberi
arbitrii, ut juxta exigentiam ejus det vel ne-
get auxilium. Jam ergo probatur aUera pars,
quia ille usus non potest esse ab auxiho effi-
caci, quia antecedit ihud , siquidem ab iho
pendet quod detur vel non detur auxihum ef-
ficax : ergo est a solo hbero arbitrio, et ita ex-
pectat Deus usum proprium hberi arbitrii, ut
det vel non det prsedeterminans auxihum. Ex
quo uherius efficacius objicitur contra hos auc-
tores testimonium Pauli dicentis : Quis enim
te discernit ? quam soleat ab ipsis contra nos
objici. Patet, quia, supposita necessitate phy-
sicse prsedeterminationis, per iham maxime fit
discretio iuter bonos et malos, pra^destinatos
et reprobos ; sed, ut unus recipiat hoc auxi-
hum potius quam ahus, radix est propria
uniuscujusque vohmtas hbera, per quam unus
se disponit ad tale auxilium, et non alius, vel
unus posuitimpedimentum, et non aher : ergo
discernitur uuus ab aho, proprio arbitrio; ces-
sat ergo interrogatio Pauli.t
30. Argumenium teriium. — Tertio ac praeci-
pue ac ex re ipsa argumentor, quia nuhus po-
test cogitari preevius usus hberi arbitrii, qui
sit conditio sub qua Deus oflert quantum est
ex se tale auxihum, et non sine iUa : duplex
AU
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL-E DEI.
enim cogitari potest talis usus: unus est ne-
gativus non resistendi, vel non impediendi in-
fusionem talis auxilii ; alius est positivus se
disponendi per aliquem bonum motum ad re-
ceptionem talis auxilii; sed neuter usus potest
habere locum resp»ctu talis auxilii; ergo. Ma-
jor per se clara est, et illa partitione utun-
tur auctores illius sententiai : circa mino-
rem autem divisi sunt^ nam quidam requi-
runt dispositionem negativam, eamque esse
dicunt, non resistere sufficienti vocationi, sed
sinere se movere; nam si ita se habeat (in-
quiunt) voluntas hominis sufficienter vocati,
infallibiliter praedeterminatur ; quando autem
non prsedeterminatur, ideo est quia non sinit
se preedeterminari, sed resistit. Ad hanc au-
tem dispositionem negativam dicunt non re-
quiri ahud auxihum praedeterminans, et ideo
dicunt esse in mera potestate hberi arbitrii, et
hoc modo esse in potestate ejus habere auxi-
lium prsedeterminans. Hunc modum dicendi
sequitur Cabrera supra, disput. 2, § 11, n. 302,
457 et 476, quamvis satis repugnet alteri sen-
tentiae ejus supra relatee, quod homini sit sim-
phciter impossibile habere hoc auxiUum ex
decreto Dei antecedente ad omnem usum libe-
rum vohmtatis hominis, per absohitam volun-
tatem Dei non dandi iHud. Quidquid vero sit
de consequentia doctrinse, fundamentum ilhus
sententise esse potest, quia necessarium est ut
auxihum efficax ahquo modo sit in potesta-
te hominis jam vocati ; sed non est in potes-
tate immediata ejus ad inchoandum consen-
sum, quia ad lioc debet prsedeterminari a Deo,
nec raediante dispositione positiva, quia ad
illam erit necessaria prtedeterminatio : ergo
oportet ut sit per dispositionem illam negati-
vam, ad quam non est necessaria prsedeter-
minatio, nec novum positivum auxihum.
31. Convincitur rationibtts theoJogids. —
Ratio 'prima. — Secunda. — Tertia. — Quarta.
— Prohatur sequela. — Hanc sententiam im-
pugnavi late hb. 4 de Auxil., c. 13. Et in ea
impugnatione nobis consenserunt Ledesma,
dicto art. 1, ad 3; et Alvarez, disput. 105,
ad6; et Cumel, in Opusc, hbr. 1, disput. 4,
sect. 3, circa finem tertioe conchisionis, et pro-
pter hujus discursus complementum, iterum
hic rationes summatim proponere non grava-
bor, possumusque ad duo capita impugnatio-
nes reducere. Primum continet rationes theo-
logicas in secuuda objectione proxime facta iu-
sinuatas. Prima, quia ex illa sententia sequitur
hominem se disponere viribus sohs hberi ar-
bitrii, sine gratia physice adjavante, ad obti-
nendum auxihum efficax , quod non videtur
concedendum, quia ahas multum haberet ho-
mo unde gloriaretur. Neque obstabit quod iha
dispositio negativa sit, nam est dispositio mo-
rahs, et in morahbus magni momenti est
hbera abstinentia vel omissio, quando est dif-
ficilis et laude digna, ut est manifestum in
victoria tentationis contra prseceptum negati-
vum, per solam suspensionem actus mah. Se-
cunda, quia uUima resolutio cur huic detur et
non ihi auxihum efficax, reducetur in solum
hberum arbitrium, quod videtur alienum ab
illa interrogatione Pauli : Quis enim te discer-
nit? 1 Corinth. 4, et ab admiratione Augustini
dicentis : Cur hunc trahat, et illum non trahat,
noli judicare, etc, et verbis Prosperi dicentis,
rationem ob quam huic datur auxihum effi-
cax et non iUi, non reddi sufficienter ex usu
hberi arbitrii. Tertia, quia jam gratia efficax
esset pedissequa hberi arbitrii, non ductrix^
nam supponeret usum ej us, et ilhim infaUibi-
hter sequeretur, juxta illam sententiam. Item
initium salutis quoad efficaciam actus (ut ille
auctor loquitur) esset a hbero arbitrio, non
tantum ut cooperante cum auxiho comitante,
sed etiam sua sola hbertate ita se prseparante,
saltem sinendo se duci, ut infaUibihter traha-
tur. Quarta, quia sequitur dari ex parte homi-
nis causam moralem, saltem negativam, suae
prcedestinationis , quse fuit opinio Henrici ,
quodhb, 4, queest. 19, et quodhb. 8, qusest. 5,
communiter tamen a Theologis reprobata, ut
dixi hbr. 2 de Prsedestinat., c. 10, et ab ipso
etiam Cabrera, dub. 7. Sequela probatur, quia
primus effectus, proprius prsedestinatorum, est
auxihum efficax , nam antecedentia, excitan-
tia, et sufficientia communia sunt, ex gene-
rali gratiee providentia ; sed auxihum efficax
dicitur dari ex dispositione negativa propria
hbertate concepta; ergo.
32. Ohjicitur. — Ut autem vis harum ratio-
num magis elucescat, objici potest, quia in
praecedenti hbro docuimus, ex doctrina divi
Tliomse et communi, Deum dare primam gra-
tiam excitantem homini non ponenti obicem,
quacumque ratione contingat illum nonpone-
re, etiam per solam carentiam actus hberi mali,
diximusque inde non sequi hominem suis vi-
ribus se disponere ad primum auxilium gra-
tise, nec dare initium iUi, quia iUa carentia
obicis non est dispositio nec initium gratise ;
ergo idem responderi poterit de auxiho efficaci,
juxta iUam senteutiam, negando ihum usum
negativum esse dispositionem ad auxilium ef-
ficax, vel initium ejus, sed meram carentiam
GAP. X. DIRECTE OSTEIfDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
A^i^
obicis. Ciir enim non hic-, cum eadem propor-
tione, dicetur Deus ex se oflferre auxilium effi-
cax proedeterminans omnibus sufficienter vo-
catis, non tamen absoluta promissionej sed
sub conditione , si non ponaut obicem , si-
nendo se movere? Nam, posita liac lege, licet
detur auxilium efficax non ponenti obicem per
usum negativum suae libertatis, non dabitur
gratiaob dispositionem ejus, sed ex sola libera
voluntate Dei, quia licet contraria dispositio
sufficiat ponere obicem gratise efficaci, nihilo-
minus illa per se niliil confert ad eam gratiam,
sed Deus gratuito dateam. Unde si Deus velit,
dare poterit auxilium efficax etiam illi qui re-
luctatur, et ponit obicem. Quapropter^ licet
is cui negatur auxilium efficax, quia non sinit
se ducere, ex parte sua dici possit se discer-
nere ab alio qui recipit auxilium, quia ratio ob
quam ei non datur ab illo sumitur, nihilomi-
nus discretio ex parte alterius non potest ipsi
tribui, quia niliil fecit dignum tali auxilio, vel
de se conducens ad illud, sed Deus sola mise-
ricordia illud dedit. Sicut quando unus voca-
tur ad fidem, et non alius, discretio fit inter
illos^ quse ex parte ejus qui non vocatur potest
habere causam in ipso, ex parte vero ejus qui
vocatur, minime. Sic ergo videntur posse eludi
rationes factse. Et videtur majori ratione Iisec
omnia esse admittenda in primo auxilio praa-
determinante, quam in prima vocatione, quia
ante primam vocationem nulla gratia antece-
dit, in qua fundetur carentia obicis : in hoc
autem auxilio efficaci antecedit gratia excitans
et moraliter juvans ad non ponendum obi-
cem et sinendum se ducere. Nam, licet voca-
tio sufficiens non necessitet hominem, nec om-
niuoillum praedeterminet ad non resistendum
vel sinendum se ducere, nihilominus de se ad
id movet, et quando liberum arbitrium se sinit
duci, seu non resistit, non solum id facit, sed
moraliter adjutum ab ipsa vocatione, et quasi
cooperando illi eo modo quo, in abstinentia
illa negativa et libera, potest intelligi coope-
ratio. Unde ex hac parte, licet negatio illa
vocetur aliqualis dispositio_, non erit coutra
gratiam_, quia illa, eo modo quo fit, ex gratia
excitante et adjuvante fit ; dispositio enim ne-
gativa non fit physice, sed moraliter^ et ideo
satis est quod a gratia excitante et moraliter
adjuvante fiat. Sicut in exemplo posito de vic-
toria tentationis pure negativa per solam ca-
rentiam consensus, ad illam sufficere potest
auxilium excitaus etmoraliter adjuvans, ut iu
lib. 1 dictum est.
33. Evasio. — PrcBcluditur dicia evasio. —
^'i argtcmentis convincitur. — Notandum. —
Hsec tamen evasio et sequiparatio tolerari ali-
quo modo posset, si usus ille negativus posset
intelligi per modum remotionis obicis , quse
sit libera voluntati per solum usum negati-
vum; quia vero hoc intelligi non potest, locum
non habet dicta evasio, quod explicabitur me-
Ijus deveniendo ad secundum caput ratiouum
quibus illa responsio impugnatur. Primo ergo
argumentor, quia si auxilium efficax esl prse-
determinans , nullus obex potest illi poni ex
parte hominis, si Deus ex se paratus est ad
dandum illud. Aut enim ille obex est aliquid
habituale in homine existens , vel actuale ;
neutrum dici potest ; ergo. Probatur miuor
quoad priorem partem de habituali , quia vel
illud est peccatum originale, vel habituale,
vel aliquid aliud quod non sit peccatum. Pri-
mum dici uon potest, quia licet peccatum ori-
ginale de se reddat hominem tali auxilio iu-
dignum, tamen, supposita generali voluntate
Dei salvandi et redimeudi omnes, illud solum
non est sufficiens ratio ad negandum adultis
auxilia necessaria ad salutem , ut de sufficien-
tibus ostensum est in lib. 4. Et est eadem ratio
de efficaci, vel certe major, quia (quod notan-
dum esi.) collatio vel denegatio auxilii efficacis
adjuvantis , de quo tractamus, non habet lo-
cum nisi in homine sufficienter vocato ad fi-
dem, vel poenitentiam ; nam ille qui nondum
vocatus est non est capax auxilii efficacis, cum
non possit operari nisi vocatus; etideo, in illo
qui non est vocatus_, non oportet aliam ratio-
nem quserere ob quam non recipiat auxilium
efllcax seu prsedeterminans, nisi quia non ha-
bet vocationem qua couverti possit : cur au-
tem careat vocatione, aliunde petendum est
ex dictis de auxilio sufficienti. Posita autem
vocatione sufficienti in homine , verbi gratia,
existente in peccato originali, sicut peccatum
originale impedimentum nou posuit vocatioui,
ita nec potest solum ac per se illud peccatuui
esse obex auxilio efficaci ; quia eo ipso quod,
non obstante illo peccato, Deus hominem vocat,
quasi remittit ex ea parte indignitatem et rea-
tum peccati originalis, et se obligat quantum
est ex se ad dandum auxilium efficax, si nihil
aliud illi obstet ; quia non frustra neque ficte
vocat 5 ergo vocat ut perficiat quantum in ipso
est; ergo necessitate quadam consequentise,
secundum ordinatam et prudentem provideu-
tiam, dando vocationem noa obstante habi-
tuali peccato , ofiert etiam de se auxilium ef-
ficax.
34. Auxilium efficax cooperans et adjuvans
LIB. V. BE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
homi-di vocato ex vocatione dehilum. — Unde
non immerito dici potest auxilium efficax coo-
perans et adjuvans debitum esse liomini vo-
cato ratione vocationis, etiamsi alias in origi-
nali peccato esse supponatur, si aliud impedi-
mentum non interveniat. Et liaec ratio eeque
probat de peccato habituali relicto in actuali,
vel actualibus commissis. Nam licet bsec de se
possint impedire vocationem^ tamen si, illis
non obstantibus_, Deus dat vocationem suffi-
cientem, ratione ejus quodammodo debetur et
necessario otiertur ex parte Dei auxilium co-
adjuvans, ex necessitate non absolutae poten-
tiae, sed ordinarise et sapientisprovidentise^ ut
declaravi. Prseter peccatum autem non potest
alia babitualis dispositio cogitari, quae sit obex
ad recipiendam prsedeterminationem ; nam, si
quae fingi potest, maxime naturalis aliqua vel
permaneus indispositio potentiarum ad ope-
randum, ut esset insania^ vel amentia^ aut
somnus, aut aliquid simile; nihil autem ho-
rum habet locum in homine actualiter vocato
sufficienter ; oportet enim ut attendat^ et sit
aptus proxime ad operandum^ si velit ; alias
etiam esset incapax vocationis ; nulla ergo ha-
bitualis dispositio, sive moralis, sive habitua-
hs^ quee non est obex sufficientis vocationis,
est de se obex prsedeterminationis. Atque hoc
maxime necessarium est in sententia contra
quam disputamus_, quia dispositio iila uega-
tiva, quam ponit;, est libera et pendens ex usu
libero saltem negativo, seu suspensivo actus
Uberi. Denique est evidens ratio, qua si per
dispositionem illam negativam tollitur obex,
necesse est ut tale sit, quod a libero usu pen-
deat, ut per ilhim usum tolli possit. At vero
habituahs dispositio, preeexistens in subjecto,
nou potest tolh per usum liberum, prajsertim
negativum. Quomodo enim per hunc usum
Hbertatis auferretur habituale vel originale
peccatum, quod sine positiva dispositione su-
pernaturali auferri nou potest ; ideo ut aufe-
ratur, necessario supponit gratise efficacis ope-
rationem. Idemque de quohbet alio impedi-
mento naturali evidentius est. Sit ergo cer-
tum, respectu auxilii efficacis seu proedeter-
minantis, nuUum intervenire posse habitua-
lem obicem.
35. Ponitur probatio de actiiali. — Jam
probatur idem de actuaU, quia vel ille obex
consisteret in actu positivo, vel in carentia
actus; hoc secundum dici non potest iu illa
sentcutia, quia obex, consistens in carentia
actus positivi , non potest tolli nisi per op-
positum aclum positivum ; ergo non potest
tolli per usum negativum libertatis, quia ac-
tus non pouitur nisi per usum positivum. Item
si vocatio sufficiens sit, verbi gratia, ad vo-
luntatem credendi, interrogo cujusnam actus
positivi carentia possit esse obex collationi
auxilii prtedeterminantis ad illam volunta-
tem? NuIIius profecto. Nam si sit carentia ac-
tus mali, illa non obest, imo prodest pluri-
mum ad non impedienda gratiee auxilia ; ca-
rentia autem actus boni, si moraliter tautum
sit qusedam negatio, quse non est omissio pec-
caminosa, nec carentia actus debiti ex pra;-
cepto, impertinens est, nec potest moraliter
obesse : physice autem (ut sic dicam) potest
prodesse ut voluntas sit expeditior ad atten-
dendum vocationi ad fidem, et illi assentien-
dum, si velit. Si vero sit omissio per carentiam
actus debiti ex prsecepto, heec nec necessaria
est, nec moraliter conjungi potest cum voca-
tione actuali ad actum omnino diversum.
36. Quod enim non sit necessarius hujus-
modi obex, ut homo vocatus non recipiat
prsedeterminationem ad consensum, mauifes-
tum est: ssepissime enim contingit, cum homo
vocatur ad fidem vel poenitentiam, non teneri
pro eo tempore ad alium actum exercendum,
ut est per se notum ; ergo tunc carentia alio-
rum actuum, quamvis bonorum , non potest
esse obex ne recipiatur auxilium preedeter-
minans ad voluntatem credendi vel poenitendi.
Quod vero neque moraliter possit contingere ,
patet, quia homo non potest simul occupari
circa multa, prsesertim gravissima, et quo-
rum singula magnam requirant animi atten-
tionem et considerationem ; ergo, dum homo
vocatur actu ad fidem , verbi gratia , et Spi-
ritus Sanctus, per sufficientem vocationem in-
ternam, cor ejus et mentem ad id agendum et
intendendum excitat, non imponit ihi preece-
ptum ut eodem tempore aliud praeceptum im-
pleat, et de re illa interius cogitet et solhci-
tus sit, non enim esset conveniens providen-
tia nec capacitati hominis consentanea. Unde
quando aliud prseceptum affirmativum instat,
potius excitabitur homo ad cogitandum de
illo, vel, si ad id non excitatur, excusabitur
per naturalem inconsiderationem, et sic ca-
rentia alterius actus non erit obex actui fidei
vel praedeterminationi necessarice ad illam,
37. Solum video cogitari posse , post voca-
tionem sufficientem, necessarium esse oratio-
nis actum ad obtinendum auxilium praideter-
minaus ad voluntatem credendi, verbi gratia,
et carentiam actus orandi esse obicem alte-
rius auxilii. Sed neque hoc cura probabilitate
CAP. X. DIREGTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
447
dicitur ; tum quia si homo sufficienter vocatur
ad fidem, eo ipso ofiertur illi auxilium adju-
vans ad credendum tanquam consentaneum
illi vocationi, ut supra declaravi ; tum etiam
quia^ si liomo tunc ad orationem non excita-
tur^ non potest actum illum liabere, sed ad
alium debet immediate conari ad quem exci-
tatur ; si vero excitatur ad actum orandi, ces-
sabit pro tunc excitatio ad alium actum, et
redibit qua?stio de ipsa voluntate orandi, nam
ad illam erit etiam necessarium auxilium prse-
determinaus; unde, si datur, jam homo orabit
et non ponet obicem ; si vero non datur, quee-
renckim est cur non detur, vel quo modo sit in
potestate hominis, aut quemnam obicem illi po-
nere possit ob solam carentiam ahcujus actus.
38. Tandem potest hic obex constitui in ali-
quo aho actu hbero, cujus carentia sit remotio
obicis , qua posset auxilium efficax impedire.
Sed hoc etiam verisimile non est. Primo, quia
nuUo probabiU modo potest explicari quis
vel quali^ sit ille actus, qui auxiho efficaci
suscipiendo obsit , si non auferatur, vel sus-
pendatur. Secuudo ad hominem, in illa sen-
tentia, juxta quam etiam ad ilhim actum erit
necessaria Dei prsedetermininatio. Vel igitur
Deus praedeterminat vohintatem ad illum ac-
tum, vel non prsedeterminat : si preedetermi-
nat, non potest voluntati imputari quod aham
praedeterminationem impediat, quia Deus prse-
venit illam , prsedeterminando illam ad ahum
actum cui iha resistere non potuit; si autem
Deus non praideterminat voluntatem ad illum
actum, tunc carentia tahs actusnon est mora-
hs obicis remotio, quia voluntas, non per suse
hbertatis usum, sed necessario , et ex impo-
tentia naturah, non habet ihum actum. Pro-
batur, quia non potest actum ihum habere sine
proedeterminatione , et iha caret, ut supponi-
tur; ad iham autem carentiam non potuit ipsa
se disponere, quia nec fingi potest quahs sit
iUa dispositio, uec, si fiugatur, in iUa siste-
mus, sed radicem ejus investigaudo in infini-
tum procedemus; ergo quod Deus det hanc
vel iUam prsedeterminationem, non potest in
ahquam negationem hberam ex parte volun-
tatis humanai reduci, sed solum pendet ex di-
vina vohmtate.
39. Quod praeterea ita exphcatur, quia,
staute sufficienti vocatione ad fidem, vel homo
est capax sub disjunctione, vel divisim , phi-
rium preedeterminationum ad varios actus in-
ter se ita repugnantes , ut simul esse non pos-
sint ; vel est tantum capax uuius prsedetermi-
nationis ad unum actum. Hoc posterius dici
non potest, tum quia per iUud toUitur hbertas
quoad specificationem actus , quia hsec requi-
rit capacitatem indifferentem ad plures actus;
tum etiam quia , si homo vocatus ad creden-
dum, verbi gratia, pro tunc solum est capax
unius preedeterminationis , certe iha potius
erit praedeterminans ad vohmtatem credendi,
quam ad uham aham. Quae enim aha fingi
potest? Aut cur iUius potius erit capax volun-
tas quam aUerius, cum supponatur actu exci-
tata sufficienter ad volendum credere ? Unde
si Deus non det iUi talem preedeterminationem
ad volendum credere, non poterit ipsi vohm-
tati impulari, nec in ahquem negativum usum
ejus reduci, quia si non est capax aherius
praedeterminationis, nec etiam est capax aUe-
rius actus, et consequenter neque omissionis
hberffi iUius. Si vero est capax phirium pree-
determinationum , interrogo cur potius unam
quam aham a Deo recipiat ; certe non potest
in usum hberum negativum ipsius voluntatis
reduci, quia prius natura quam ahquam prse-
determinationem accipiat, aque caret omni
actu, tam voluntatis credendi, quam cujus-
cumque aUerius ipsi repugnantis ; ergo ex vi
ilhus negativae dispositionis non est cur magis
ad unam vohmtatem determinetur a Deo,
quamadaham; ergo impossibile est intelh-
gere cur vohmtas sufficienter vocata ad fi-
dem, prius natura quam ad hoc vel iUud prse-
determinetur, se disponat, vel (si mahs ita
loqui) se non impediat ad recipiendam prse-
determinationem credendi per carentiam ah-
cujus actus qui posset impedire voluntatem
crcdendi, nam iUa carentia actuum, quae in
iUo priori naturae antecedit, est naturahs, et
universahs ad omnes actus.
40. Et haec est potissima ratio, et, judicio
meo, demonstratio ob quam tahs negatio ah-
cnjus actus inteUigi non potest tanquam libera
dispositio, vel remotio obicis, quae ahquo mo-
do, sive per se, sive per accidens, sit ratio vel
occasio ob quam Deus det auxihum efficax
praeveniens post sufficientem vocationem ; et^
ob eamdem causam, ihud non repugnare, vel
nou resistere Deo vocanti (ut in dicto hbro de
Auxihis notavi), hcet per negationem exphce-
tur, non consistit in negatione , sed in ahqua
voluntatis cooperatione ; nam vocatio ipsa, de
qua loquimur, est ad ahquid agendum, sciU-
cet, supernaturalem consensum, unde per ne-
gationem omnis actus iUi resisteretur ; ut ergo
non resistatur, necessaria est cooperatio ah-
qua, et ideo impossibile est iUud non resistere,
vel se sinere moveri, quatenus hberum est, per
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATl^ DEI.
solum liberum arbitrium fieri sine cooperante
gratia; unde Isai., cap. 50, cum dixisset : Do-
minus aperuit miJii aurem, ego autem non con-
tradico, quomodo non contradixerit decla-
rat, dicens : Corpus meum dedi percutientihus,
et adjungit : Dominus Deus auxiUator meus,
etc. Et ideo Augustinus, lib. de Prcedestinat.
sanctor., cap. 8, divinae gratise efScaci tribuit
quod homo non resistat, qiiia ad hoc (inquit)
daticr ut cordis duriiia 'penitus auferatur; quod
etiam habet Prosper in Carmine de ingratis,
cap. 15; igitur ad non repugnandum neces-
saria est gratia efficax, et in illa sententia ne-
cessaria est pisedeterminatio ; ergo non potest
constitui in potestate hominis per proeviam
non repugnantiam liberam , ut illa opinio
confingit.
41. Opinio circa auwilimn. — Est igitur alia
opinio, dicens hoc auxilium esse in hominis
potestate, media ahqua dispositione positiva,
quam si homo faciat , Deus prsedeterminabit
ejus voluntatem ad consentiendum sufiicienti
Yocationi ad fidem, verbi gratia, vel poeniten-
tiam, sicut est in potestate hominis habere a
Deo gratiam habitualem, juxta iikid Joan. 1 :
Dedit eis potestatem filios Dei fieri, quia est in
homiuis potestate habere fiberam dispositio-
nem positivam, quam si habeat, infanibihter
gratiam habitualem consequetur. Et ita vi-
dentur sentire interdum dicti auctores. Dixit
enim Ledesma, in principio quaastionis, in
quarto fundamento, ad finem, cum Deus mo-
vet hominem sufficienti auxiho supernaturaU
ad detestandum peccata , iUud auxiUum esse
sufficiens tantum remote et mediate, respectu
actuaUs conversionis ; nam si voluntas xiellet,
in virtute liujus motionis tandem perveniret
ad perfectam conversiouem ; ergo eodem mo-
do potest pervenire ad recipiendam prsedeter-
minationem, sine cua impossibile est habere
actualem conversiouem ; cum autem dicitur :
ISi vohiiitas vellet, aperte significatur hoc fieri
mediante aUqua dispositione libera ejusdem
vohmtatis. Eamdem doctriuam habet Fr. Da-
vila, cap. 1, dicens : Si liomo hene uteretur
auxilio sufficienti , Deus daret illi efficax per
quod converteretur. Idem judicat Cumel supra,
disput. 4; sect. 2, concl. 5; in ejus declaratio-
ue ait, uon esse dubium quin si homo, prae-
ventus auxilio excitante et sufficiente, non
male iUo utatur, aut non resistat , et habebit
efficax ; ubi Hcet uon dicat positive bene utatur,
tameu, cum aUas impuguet usum negativum,
oportet ut per illum non malum usum aU-
quem bonum inteUigat ; satis euim male utitur
excitatione Dei, qui nihil boni per iUam ope-
ratur ; unde paulo inferius docet idem auctor,
etbene, quod non resistere gratise, est con-
sentire iUi. Et iterum, in § Unde in liac asser-
tione, dicit hominem, gratia vocante et exci-
tante prseventum, habere posse auxiUum effi-
cax, Deo adjuvante, si bene utatur prioribus
auxiUis. Paulo vero inferius utrumque mo-
dum videtur approbare , dicens : Homo non
caret prcedeter^ninatione efficaci, nisi quia re-
sistit lihere, vel opponit ohicem, vel quia nihil
curat de illa se divertendo, et non attendendo
divince vocationi. Idem repetit inferius, § His
ita prcelihatis, ubi late expUcat liunc usum
positivum, et in sect. 3, concUis. 7; et simiUa
invenientur passim in aUis defensoribus ilUus
sententiae , sed iUa omitto , ne et mihi et aUis
molestus sim.
42. Advertendum. — Assertum auctoris. —
Hanc vero sententiam impugnavi etiam in
dicto c. 13, lib. 3 de Auxil., quas impugna-
tiones iidem auctores approbarunt, Cumel,
dicta disput. 4, sect. 3, in discursu conclusio-
nis tertiae ; Ledesma , dicto art. 1 , ad 3 ; AI-
varcz, indisput, 105, ad 6, ut manifestum su-
mit, auxiUum efficax non dari ex dispositiono
Uominis libera, et a fortiori sequitur ex dictis
ab ipso disput. 18, 23, 90, 91 et aUis. Ut au-
tem veritas hsec intelUgatur, et directe impu-
guetur illa sententia , sine tergiversatione ad-
vertendum est hic soUim comparari auxiUum
prsedeterminans, cum vocatione sufficienti,
respectu unius et ejusdem actus conversionis,
ad quem immediate voluntas per talem voca-
tionem excitatur, quod ideo adverto, quia si
vocatio sufficiens ad unum imperfectum ac-
tum cum auxiUo efficaci ad actum perfectum
conferatur , tum recte fieri potest ut liomo,
cooperaudo priori vocationi, se dispouat ad re-
cipiendum auxiUum efficax ad perfectiorem
actum; ut, verbi gratia, si quis excitatur ad
fidem, et iUi consentit, per iUum bonum usum
se disponet ut excitetur ad attritionem pecca-
torum, et si iUam eUciat, poterit per iilam
dispoui ad auxiUum efficax quo perfecte con-
vertatur ; hunc enim fere ordinem describit
ConciUum Tridentiuum, sess. 6, ut in lib. 3
fuse expUcatum. Imo, si quis attente conside-
ret, in hoc progressu non disponitur homo per
actum unius auxiUi immediate ad illud auxi-
lium prsedetermiuans, sed ad aliquam aliam
excitationem ad altiorem actum, vel ad simi-
lem actum iterum meliori modo prsestandum,
cui excitationi aliud auxilium efficax, vel prai-
determinans iuterdum conjuugetur ratioue
CAP. X. DIRECTE OSTENDITUR AUXILIUM EFFICAX NECESSARIUM, ETC.
449
prioris supernaturalis dispositionis. Quod si
dicti auctores citati in prioribus locis hoc tan-
tum intendunt, vera est doctrina per se spec-
tata^ et intellecta de auxilio efficaci, ut sic,
abstraliendo a queestione de modo illius. Non
est autem hoc punctum difficultatis quam
traclamus, debet enim comparari unaquseque
vocatio sufficiens ad auxilium efficax illi pro-
xime et immediate necessarium, ut obtineat
iUum actum liberum et consensum ad quem
proxime hominem vocat, id est, vocatio ad fi-
dem cum auxilio efficaci ad voluntatem cre-
dendi, et vocatio ad attritionem cum ipsamet
attritione, et sic de ahis, Dico ergo : si auxi-
lium efficax consistit in motione prsedetermi-
nante distincta ab ipsa vocatione, impossibile
esse ut illud auxilinm pendeat a libera homi-
nis dispositione, quse sit veluti media inter
vocationem et auxilium efficax, ratione cujus
sit in potestate hominis habere vel non ha-
bere auxilium efficax.
43. Prohaiur. — Probatur primo, quia vel
illa dispositio est aliquis bonus usus talis vo-
cationis, vel est aliquis alius actus : neutrum
dici potest; ergo. Minor quoad priorem par-
tem probatur, primo ex hypothesi declarata,
quia bonus usus vocationis non est nisi con-
sensus in actum ad quem proxime vocatio
excitat ; ergo non potest ille actus esse dispo-
sitio ad auxilium efficax, quo consentiendTim
est illi vocationi, alias esset dispositio ad se
ipsum, imo ad suum principium. Secundo ,
quia ad illum bonum usum, quicumque sit,
requiritur auxilium efficax, nam ille bonus
usus actus est supernaturalis et gratise, unde
non fit sine auxiho efficaci, juxta dicta supra,
cap. 2; ergo si auxilium efficax est prsedeter-
minans, ille bonus usus supponit prsedetermi-
uationem; ergo non est dispositio adillam;
ergoilla prima prsedeterminatio non datur ex
dispositione hominis, neque hoc titulo dici po-
test esse in potestate hominis. De hoc autem
primo auxilio efficaci ad primum bonum
usura auxilii sufficientis, est sermo, ut ani-
madverti.
44. Neque contingit hominem, per unum
bonum et pium usum unius vocationis , me-
reri aut se disponere immediate ad auxilium
efficax ad alium actum distinctum ab illo pri-
mo usu, sed (ut dixi) per illum primum ac-
tum poterit qius se disponere ad recipiendam
aliam vocationem, cum qua alium meliorem
actum efficiat si velit ; ergo bonus usus voca-
tionis non potest esse prsevia dispositio ad
auxihum efficax immediate necessarium ad
vui.
effectum proprium et immediatum talis voca-
tionis. Quod si demus licentiam fingendi uuam
et eamdem vocationem posse habere duos ef-
fectus liberos, minorem et meliorem, et per
priorem posse hominem disponi ad posterio-
rem, et ad auxilium efficax, necessarium ad
illum , nihilominus etiam ad minimum actum
necessarium erit auxilium efficax, et in illo
urgetur difficultas. Et deinde non potest cum
sufficienti probabilitate affirmari, posito illo
priori usu minus perfecto, infallibiliter dari
auxilium prsedeterminans efficaciter ad alium
meliorem usum illius vocationis. Ubi enim est
hsec lex vel promissio? vel qua probabili ra-
tione id suaderi potest ? Ergo etiam quoad il-
lam partem pendebit novum auxilium prsede-
terminans, ex solo arbitrio Dei , quamvis ra-
tione prioris actus habere possit aliquam con-
gruentiam ex parte hominis; existimo tamen,
ut djxi, hanc cougruentiam semper esse ex
parte novse excitationis vel vocationis, nou
respectu auxilii efficacis , seu prsedetermi-
nantis.
45. Neque minus certum est in principiis
fidei, non posse hanc dispositionem consistere
in aliquo alio actu distincto a bono usu suffi-
cientis vocationis; nam ille actus, si non sit
ex vocatione supernaturali , erit naturalis ;
non potest ergo esse dispositio ad donum
prsedeterminationis supernaturalis, praesertim
cum illa dicatur esse quasi dispositio ultima,
ad quam sequitur infallibiliter tale donum,
quod nullo modo potest tribui actui naturali.
Item, quia ad illum actum, etiamsi uaturalis
sit, erit necessaria praedeterminatio divina or-
dinis naturalis, si consequenter in illa senten-
tia loquendum est, et ita vel ad illam praede-
terminationem erit necessaria alia dispositio,
et sic procedetur in infinitum, vel illa dabitur
pro sola voluntate Dei, et non ex dispositione
hominis. Prseterquam quod explicari non po-
test quis sit ille actus liber voluntatis, qui et
non sit bonus usus vocationis, et necessaro
intercedere debeat inter vocationem ad poeni-
tentiam, et ipsam poenitentiam, seu pra^deter -
minationem ad illam. Nam si illa vocatio est
in suo ordine proxime sufficiens ad illum ac-
tum poenitentia3, ad quem excitat immediate,
potest voluntas illi consentire, si velit, alias
non esset vocatio proxime in suo ordine suffi-
ciens. Nam si sufficiens est, dat potestatem in
illo ordine, et alioqui liomo est liber^ et adju-
torium est paratum ex parte Dei; ad quod
ergo est alius actus necessarius ?
46. Et prieterea cum per vocatiouem non pro-
29
450 LIB. V. DE AUXILIO
ponatiir nisi poenitentise ohjectum^ et aliimde
necessarium non sit, imo neque utile, neque
ordinarie contiugens, ut liomo simul in eodem
momento de aliis rebus eogitet^ profecto nul-
lus actus cogitari potest, qui necessarius sit^
ut liomo, post vocationem sufficientem ad
pcenitentiam , auxilium efficax ad eumdem
poenitentiae actum recipiat. Tandem potest
hoc optime declarari in negotio Angelorum.
Nam omnes^ in primo instanti snsn creationiSj
acceperunt auxilium efficax ad recte operan-
dum, ut constat ; in secundo vero boni Angeli
habuerunt auxilium efficax sine preevia dis-
positione , quia illa quee in primo instanti
praecesserat^ non fuerat sufficiens, alias etiam
mali, qui similem dispositionem cum propor-
tione habuerant-, ratione illius recepissent au-
xilium efficax in secundo instanti. Nam in
secundo instanti habuerunt sancti Angeh dis-
positionem praeviam ad auxilium prsedetermi-
nans, quia uno deUberato actu suam viam
consummarunt, et ille fuit effectus auxilii ef-
ficacis ; ergo taUs praedeterminatio non fuit in
potestate iUorum ratione praivise dispositionis;
ergo nec fuit in potestate aUorum Angelorum,
quibus datum non est tale auxiUum, quia non
magis potueruut ad iUud se disponere quam
boni AngeU. Idem ergo est in hominibus, nam
cum proportione potest idem discursus appU-
cari.
CAPUT XI.
COROLLARIA, QUIBUS " RATIO AB INCOMMODIS DIS-
TINCTIUS GONCLUDITUR.
1 . Corollarium primum . — Ex toto ergo boc
discursa concludo imprimis non posse dici
consequenter in iUa sententia de auxilio effi-
caci prsbdeterminante, quod ex parte Dei oiTe-
ratur illis quibus post sulficientem vocationem
non datur. Probatur, quia si ofi^ertur, certe
per voluutatem Dei offertur, et per aUquam
legem et promissionem ; nam tale auxiUum^
sicut non datur a Deo nisi Ubere et voluntarie,
ita non nisi eadem Ubertate ofFerri potest ; si
ergo ofTertur, per aUquam voluntatem offer-
tur ; aut ergo per voluntatem absolutam^ aut
per conditionatam, seu antecedentem ; non
per absolutam, quia voluutas Dei absoluta
semper impletur, et facit quod vult; si ergo
tale auxilium ofiertur per voluntatem abso-
lutam, datur ; ergo, e contrario, quibus non
datur, neque etiam offertur per voluntatemab-
soUttam. Neque etiam offerri potest per cou-
EFFICACI GRATI^ DEI.
ditionatam voluntatem. Qusero enim quae sit
illa conditio sub qua ofFertur ; oportet enim
quod sit couditio contingens et dependens a
Ubero usu voUmtatis, nam si esset conditio
impossibilis, nuUa et ridicula esset oblatio ; si
necessaria, transiret voluntas in absolutam ;
ergo esse debet conditio contingens, et non
aliunde quam ex voluntate hominis ; ergo esse
debet pendens ab usu libero voluntatis. At hoc
dici non potest, quia ille usus nec positivus
esse potest, nec negativus, uterque enim exclu-
sus est, et ab eisdem auctoribus improbatur,
ut vidimus : ergo repugnantia sunt ha3c duo^
sciUcet quod Deus ex se ofieratillud auxilium,
et quod non pendeat ex libero usu recipientis,
positivo vel negativo.
2. Corollarium secu7idum. — Secuudo iufero,
juxta illam sententiam, dici non posse homi-
uem sufficieuter vocatum ad fidem, verbi gra-
tia, et carentem auxilio praedeterminante, sua
culpa carere efficaci auxilio , prout saepe re-
petit Cumel, disp. 4, sect. 2, cap. 5, prope fi-
nem, et aliis locis allegatis ; et Alvarez, supra,
ad disp. 18, num. 20;, dicit esse in potestate
hominis impedire ne habeat illam motionem,
et ideo, quaudo non implet praeceptum, ei im-
putari, eo quod sua culpa se impedivit ne da-
retur ei auxilium efficax. Idem repetit disp.
23, num. H, et saepe alias. Dico ergo hoc nou
dici consequenter in illa sententia, et probo ex
proxime dictis, quia hsec culpa supponit quod
tale auxUium ofi^eratur a Deo sub aliqua con-
ditione, quam homo sua culpa non ponit. Et
ideo Alvarez, disp. 61, ad 7, etiam ait oQerre
Deum omnibus auxilium efiicax, et ex aliquo-
rum culpa procedere quod tale auxilium elfi-
cax non recipiant. Sed ostensum est tale auxi-
lium non offerri quibus non datur ; ergo non
carent illo sua culpa, sed quia Deus non vult
dare. Item haec culpa supponit quod homo,
post vocationem sufficieutem, possit ponere
obicem quo impediat sibi dari tale auxilium,
ut in his locis proxime citatis dicti auctores
fatentur. Ostensum est autem nullum esse ta-
lem obicem, quia nec positivus neque nega-
tivus esse potest^ etiam ex sententia iUorum
auctorum, ut ostendi; ergo falsa est assertio
talis culpee, et uon consequenter asseritur.
Item illa culpa supponit quod tale auxilium
pendeat ex aliqua dispositione libera susci-
pientis. At hoc ipsum improbant dicti aucto-
res, et merito, ut visum est ; ergo dicere non
possunt, quando non datur, ob culpam homi-
nis non dari. Major probatur, quia si aliqua
culpa ibi iutercedit, Ubere committi debet ; ex
CAP, XI. COROLLARIA QUIBUS RATIO
illa autem pendet qnod tale auxilium detur ;
ergo pendet ex libera dispositione recipientis.
Sicut effectus Sacramenti in adultis^ ideo po-
test per culpam suscipientis non recipi, quia
pendet ex libera dispositione recipientis : in
parvulis vero impediri non potest, quia a li-
bera illorum dispositione non pendet.
3. Adducuntur alia incommoda, ex quihis
ratio distinctius concltiditur. — Praeterea inter-
rogo qualis sit illa culpa : aut enim est aliqua
prior propter quam Deus negat auxilium effi-
cax^ vel est aliqua quse specialiter committi-
tur ponendo obicem seu impedimentum auxi-
lio efficaci, ut non detur. In hoc enim valde
obsciire loquuntur dicti auctores, confunden-
do duas quaestioneS;, quas supra distinxi_, qua-
rum una est de auxilio efficaci uon dato ante-
cedenter, ut sic dicam, seu in radice, quia non
datur sufiiciens; altera est de auxilio efScaci
non dato in se et immediate, siipposito jam
sufiiciente. Unde Pater Alvarez^ disp. 113,
concl. 2, indistincte dicit, quoties Deus, pro
loco et tempore, non dat auxilium sufficiens
vel efficax ad fidem, pceniteutiam, etc, sem-
per id esse in poenam peccati, vel originalis,
vel alterius, sive praecesserit tempore;, sive
tantum ordine naturffi ; et eodem modo ait, in
solut. ad 5, neminem deseri a Deo quoad auxi-
lium efficaXj nisi prius ipse deserat Deum per
aliquod peccatum, originalej vel mortale ; et
de justo ait quod, in exercitio, prius deserit
Deum peccando, quam Deus eum privet auxi-
lio efficaci. Quae quidem magna ex parte pos-
sant habere locum si de priori qucestione
tractaremus, conjungendo auxilium efficax
sufficienti, et considerando immediatam ra-
tionem ob quam de facto non datur auxilium
sufficiens, quod quidem adultis omnibus offer-
tur, et ideo non negatur de facto nisi ob ali-
quam culpam vel causam ex parte liominis, ut
in libro prsecedenti late dictum est. At vero,
tractando prsecise de negatioue seu non coUa-
tione auxilii efficacis solius et immediate, ac
supposita sufficienti vocatione, prout nunc
qusestionem tractamus, non babet locum illa
doctrina in sententia asseiente hoc auxilium
efficax consistere in physica preedetermina-
tione; ita enim loquimur.
4. Hoc auxilium nunquam poss& negari
propter solum peccatum originale, vel habi-
tuale, etc. — Et imprimis jam ostendi hoc au-
xilium nunquam posse uegari hoc modo pro-
pter solum peccatum originale, vel habituale,
seu actuale prius tempore commissum , quia,
eo ipso quod, non obstante prsecedente peccato.
AB INCOMMODIS DISTINCTIUS, ETC. 451
datur sufficiens vocatio, necesse est., juxta or-
dinatam providentiam, ut omne auxilium ne-
cessarium ad sequendam vocationem offeratiir
ex parte Dei, et non negetur propter solum
peccatum prsecedens, seu in habitu praeexis-
tens. Et confirmatur, quia, non obstante prae-
cedenti peccato, homini non imputatur ad no-
vam culpam quod non sequatur vocationem
propter denegationem necessarii auxilii. Deni-
que certum est carentiam talis auxilii non pos-
se semper reduci in culpam prius tempore
commissam , vel contractam : nam Angeli ,
qui in secundo instanti ceciderunt, in illo ca-
ruerunt auxilio efficaci, et tamen in illis nulla
culpa praecessit. Idemque est de Adam et Eva
in primo instanti, quando in Paradiso pecca-
verunt. Nunc etiam parvulus baptizatus qui,
perveniendo ad usum rationis, in primo actu
moraliter peccat, non recipit auxilium efficax
ad illud vitandum, et non propter originale
peccatum, quia jam fuit remissum.
5. Gum ergo auxilium efficax sine praeceden-
ti peccato non detur, signum est illam non es?e
causam propriam ob quam negatur. Nec etiam
est adaequata ; dat enira frequenter Deus auxi-
lium efficacissimum ei qui in toto tempore
prsecedenti in peccatis fuerat, vel etiam im-
mediate antea actualiter peccabat, ut forte in
bono latrone, et Paulo, et aliis similibus con-
tigit. Ergo ex praecedenti culpa nulia causa
sumitur negandi auxilium efficax, maxime illi
qui sufficienter in praesenti vocatur, non ob-
stanti priori culpa.
6. Illa culpa non potest esse commissa in
eodem instajiti temporis in quo auxilium prce-
determinans denegatur. — Deinde nec illa culpa
potest esse commissa in eodem instanti tem-
poris in quo auxilium praedeterminans dene-
gatur, quia vel esset prius natura quam in-
telligatur voluntas hominis determinata vel
preedeterminata ad hanc vel illam partem, vel
esset simul aut posterius natura ; nihil horum
dici potest cum probabilitate j ergo. Miuor
quoad primam partem declaratur et probatur,
quia in instanti temporis in quo voluntas vclle
incipit, duo tantum signa distinguunt Theo-
logi omnes, unum est status indifierentioe ip-
sius voluntatis, in quo intelligimus in illa
negationem omuis actus et determinationis ;
secundum est signum vel instans in quo jam
voluntas est determinata ad alteram partem ;
sed in neutro illorum intelligi potest illa cul-
pa, ob quam negetur praedeterminatio j et
tertium adderetur sine fundamento : ergo
nuUo modo potest illa culpa prasvia pro eodem
452
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
instanti cogitari. Major communis est, et ne-
cessaria ad libertatem^ quia actus uon est liber
nisi in eo instanti in quo fit, et ideo necesse
est ut pro eodem instanti supponat voluntatem
secundum se iudifferentem, et in statu neulro,
ut Scotus loquitur. Minor quoad primam par-
tem probatur : quia in illo signo naturse nec
intelligi potest culpa commissionis-, quia non-
dum intelligitur voluntas aliquid actu velle,
nec etiam omissionis, quia illa negatio quae
prseintelligitur in voluntate, in illo signo na-
turse non est libera, sed mere uaturalis, ut
etiam in Deo ipso considerari potest ; et ratio
est, quia illa indifferentia niiiil aliud est quam
potestas ad utrumlibet, quae ex natura sua
liabet illam indifferentiam con junctam ; ergo
illa negatio non potest esse culpabilis, nam
omnis culpa libera esse debet. Item illa dispo-
sitio praecedit ordine naturse etiam in illo cui
in posteriori signo naturss datur auxilium ef-
ficax ; at in eo non fuit culpa, ut est notum ;
ergo neque in alio cui non datur preedetermi-
natio ; ergo non negatur propter culpam in
illomet instanti temporis ordine naturse ante-
cedentem. Quia^ ut dixi^ inter illa duo signa
non potest medium cogitari^ nec ab aliquo
Tlieologo vel Philosopbo positum est. Et qui-
dem merito, tum quia iu voluntate divina non
intelligitur tale siguum medium^ ergo neque
in creata; tum etiam quia ad libertatem actus^
vel potentia?^ id non est necessarium^ nec ad
aliquam causalitatem in qua fundatur ordo na-
turse; tum denique quia in voluntate^ quse
movetur per auxilium efficax, inter carentiam
determinationis quse natura pracedit, et de-
terminatiouem ipsam, non potest concipi sta-
tus medius voluntatis; ergo neque etiam in
voluntate, qua3 tale auxilium non habet.
7. Altera vero pars^ de culpa commissa in
eodem instantij et in eodem signo naturae in
quo prcedeterminatio denegatur, probatur^
quia involvit repugnantiam iu illa sententia.
Nam Deus dicitur negare tali homini praide-
terminationem grati^e propter culpam; ergo
necesse est ut ordine saltem naturse antecedat,
quia illa culpa erit causa demeritoria, et ra-
tione illius dicit Alvarez, supra, in iilo casu
habere locum axioma Theologorum, quod :
Deus non deserit hominem qiwad auxilium ef-
ficax, nisi priits deseratur ah ipso; ergo opor-
tet ut culpa, saltem prioritate natura^, aute-
cedat. Deinde lit hoc evidens ad hominem in
illorum auctorum opinione^ quia voluntas^ in
illo instanti naturce iu quo determinatur, non
polest se determiuare nisi prcedeterminata a
Deo, saltem ad realem actum ; ergo si in eo
signo posteriori naturse jam peccat, preecessit
in illa prsedeterminatio Dei ad talem actum ;
ergo preecessit denegatio auxilii gratiai prai-
determinantis, quia illse duoe praedetermina-
tiones sunt oppositaj, et ideo collatio unius
est deuegatio alterius : ergo, sicut prsedeter-
minatio ad actum malum (si datur) non potest
dari ob culpam vel malitiam quse resultat ex
actu, ut videtur per se evidens, et in tertio
libro probatum, nec etiam potest esse simul
natura cum ipso actu, quia dicitur esse prin-
cipium ejus, ita etiam negatio prsedetermina-
tionis gratise non potest sequi ex culpa^ imo
neque esse simul natura cuui illa, sed neces-
sario debet ordine naturae praecedere, quia
imbibitur in contraria preedeterminatione, ut
declaravi. Quod si quis ibi fingat culpam purse
omissionis, quse mereatur denegationem au-
xilii efiicacis, facile refutabitur; tum quia ta-
lis peccandi modus moraliter non contingit,
ut communiter Theologi docent; tum etiam
quia illamet supponit carentiam preedetermi-
nationis divinae ad omnem actura^ et conse-
quenter etiam prsedeterminationis gratise; tum
deuique quia in illa opiuione talis negatio
actus non potest esse libera, et consequenter
non potest esse culpa, ut paulo antea insinua-
vi, et in sequenti capite iterum dicam. Et ex
his a fortiori coucluditur talem culpam non
posse natura posteriorem esse. Ergo, si auxi-
lium efficax in prsedeterminatione consistit,
carentia ejus in homine habente sufficien-
tem vocationem nullo modo potest ex culpa
ejusdem hominis redundare, vel illi attribui.
8. Concluditur necessitatem prcedetermina-
tionis non posse componi cum sufficientia pro-
xima auxilii necessarii, respectu illius actus
ad quem prcedeterminatio desideratur. — Ex
quibus omnibus concludo, tertio, quod in hoc
discursu intentum est^ necessitatem talis prae-
determinationis non posse componi cum suffl-
cientia proxima auxilii necessarii respectu il-
lius actus ad quem prsedeterminatio desidera-
tur; tum quia sine tali auxilio non est actus
primus completus, tum etiam quia, deficiente
illo, desunt vires necessariae ad faciendum ta-
lem actum. Item concludo carentiam talis au-
xilii non posse componi cum sufficientia re-
mota, quia illud auxilium necessarium nec
actu recipitur, ut supponitur, nec est ita con-
stitutum iu potestate homiuis ut ex libertate
ejus peudeat, aut possit ahquid facere quo
auxilium consequatur, neque illo sua culpa
caret_, sed sola voluntate Dei. Pra;terea con-
CAP. XII. QUIBUSDAM EFFUGIIS
cludo carentiam talis auxilii non posse com-
poni cum completa libertate quoad specifica-
tionem , respectu actuum supernaturalium.
Probatur, quia sinc auxilio sufEciente non
datur libertas, quia non datur potestas sine
qua libertas esse non potest. Deuique concludo
non posse imputari ad culpam bomini suffi-
cienter vocato^ et non prsedeterminato, quod
non consentiat vocationi, Probatur, quia sine
libertate et potestate, ac sufficientia auxilii,
non est culpa. Et declaratur amplius, quia
ille dissensus vel non consensus , supposita
carentia prgedeterminationis gratite, non est
in se ac proxime culpabilis, quia non est liber,
cum ex illa suppositione consensus sit impos-
sibilis ; nec etiam remote seu in alio est cul-
pabilis , quia illa carentia auxilii non liabet
fundamentum in libera voluntate, disposi-
tione, aut culpa bominis, ut late ostensum
est. Ergo nullo modo potest talis dissensus,
vel carentia consensus ad culpam imputari.
Haec autem omnia nec concedi possunt, nec
ab ipsis Doctoribus Catholicis^ qui prsedeter-
minationem defendunt, conceduntur. lUatio-
nes autem ita probatoe sunt, et responsiones
omnes, seu evasiones ita exclusae, ut intellec-
tum cogere videantur; ergo vel hoc solum
fundamentum videtur efficaciter probare ta-
lem prsedeterminationem non esse necessa-
riam ad pie operandum, consentiendo suffi-
cienti vocationi, ac proinde non consistere in
illa auxilium efficax , 'quod ad omnem piam
voluntatem omnemque consensum supernatu-
ralis vocationis necessarium est.
CAPUT XII.
QDIBUSDAM EFFUGIIS RATIONIS FACTiE OCCUR-
RITUR.
1 . Ex quo principio nitatur Ledesma inferre
necessitatem prcedeterminationis. — Negatur
illatio. — Petrus Ledesma, dicto articulo 10,
ad 3, quamvis, argumentis convictus, fatea-
tur hoc auxilium prsedeterminans non esse
in potestate voluntatis nostrse , media aliqua
dispositione libera positiva vel negativa, ni-
hilominus adjungit modum alium, quo di-
cit maxime declarari difficultatem istam gra-
vissimam ; modus autem solum est asserere
guod in potestate voluntatis oiostrce est consen-
tire divince vocationi, et converti, tanquam in
folestate subordinata divincp potestati in genere
causce efficieniis, non vero tanquam in potestate
prima et swprema. De qua propositione^ et de
RATIONIS FACT/E OCCURRITUR. 433
omnibus quae ad ejus declarationem postea
dicit, nemo nostrum dubitat. Quod autem au-
dire ac intelligere desideramus, est quomodo
veritas illa ad solvendum argumentum appli-
cetur, quod ille auctor non facit, sed ex illo
principio conatur inferre aecessitatem preede-
terminationis. Nos autem illationem illam fa-
cile negamus, quia, ut voluntas nostra subor-
dinetur divinee, et consentiat illi tanquam po-
testas subordinata in genere causse efficientis,
et non suprema, et tanquam secundum libe-
rum, et non primum, ad hoc, inquam, neces-
saria non est prsedeterminatio , sed sufficit
dependentia essentialis in concursu simulta-
neo, cum potestate physica praevia, et in-
difi^erente ad consentiendum et dissentien-
tiendum, ut in tertio libro declaratum est, et
infra in solutionibus argumentorum dicetur.
Supponimus ergo subordinationem voluntatis
nostrse ad divinam, in qua asserenda non est
dissensio, quia illa subordinatio talis est ut non
tollat libertatem quoad specificationem ; sup-
ponit enim in voluntate hominis sufficientem
potestatem physicam in actu primo ad se de-
terminandum per eamdem potestatem subor-
dinatam divinse potestati. Ex hoc autem prin-
cipio, inferimus subordinationem illam non
consistere in prcedeterminatione, neque hanc
esse necessariam ad salvandam illam, quia si-
cut oportet in Deo supponere supremam potes-
tatem, ita necessaria est in voluntate nostra
potestas sufficiens, licet subordinata, qua po-
testate privatur si prsedeterminatio est neces-
saria, et pro sola Dei voluntate non datur, in
quo puncto est difficultas, ad quam nihil dic-
tus auctor respondet.
2. Instantia prima. — Addit vero aliqua quae,
ne evidentiam et intelligentiam rationis factee
obtundant, proponere oportet, et an aliquid
ad difficultatem solvendam valeant attente in-
spicere. Primo ergo adducit exemplum subor-
dinationis voluntatis ad intellectum, tanquam
ad moventem physice, ut est probabile, quia,
non obstante illa subordinatione , voluntas
habet potestatem ad volendum, licet sit ita
subordinata intellectui^ ut nihil possit velle
nisi prius prsedeterminetur ab ipso. Ad quod
respondemus illud quidem non tantum non
solvere, sed etiam confirmare et explicarc ra-
tionem et difficultatem nostram, quia nunc non
agimus an hsec prcedeterminatio tollat liber-
tatem quoad exercitium necne ; id enim in ca-
pite sequenti tractabimus ; sed inferimus quod,
si illa prsedeterminatio est necessaria, et non
datur, toUitur Ubertas in carentia actus seu
454 LIB. V. DE AUXILIO
consensus. Idemqiie evidenter sequitur in illo
exemplo , data hypothesi. Nam si motio seu
prsedeterminatio intellectus, sive moralis sive
physica, necessaria est ad libere voleudum, et
voluntas ab intellectu non moveatur, impos-
sibile est ut carentia sui actus sit iUi libe-
ra^ quia, licet ipsa habeat suam potestatem
volendi, non tamen eimpliciter sufficientem
sine intellectu, nec etiam est in potestate ejus
motio intellectus, loquendo de prima, et ideo^
donec actu moveatur vel praideterminetur (ut
ille loquitur) ab intellectu, non est simplici-
ter libera ad volendum. Hac enim ratione di-
cunt Theologi ignorantiam antecedentem tol-
lere vokmtarium^ seu impedire hbertatem^ et
excusare culpam ; ergo , simili modo ;, caren-
tia preedeterminationis cum plane sit antece-
dens (ut ita rem exphcem), id est nullo modo
sit a vohnitate hominis^ plane tolht vohmta-
rium, impedit hbertatem, et excusat a culpa.
3. Instantia secunda. — Dicit ulterius idem
auctorDeum, prsedeterminantem voluntatem,
non debere considerari tanquam ahquid ex-
trinsecum, sed tauquam magis intrinsecum
voluntati quam ipsammet sibi : Et ideo con-
cursns Dei , ait , no7i est appellandns extrinse-
cus, cum sit omoiuio necess^arius ad operatio-
nem vohmtatis. Unde videtur hic auctor vehe
quod, ut vohmtas hominis dicatur habere in
sua potestate prffideterminans auxihum, satis
est quod ihud sit in potestate voluntatis Dei,
quae intrinsece est in iUa, et quod, sicut vo-
hintas se determinando necessitatem sibi non
infert, ita etiam Deus, prasdetermiuando il-
lam, necessitatem ei uon iufert, et quod, si-
cut motio intehectus est iutriuseca homiui , et
ideo ucn necessitat ihum;, ita et motio Dei est
intrinseca .
4. Evertitur fundamentim Jmjus doctrince.
— Sed fundamentum hujus doctrinse sohim est
positum in quodam novo usu vocum, et sequi-
voco ac inusitato modo loquendi. Unde doc-
trina ipsa nuUa ratione admittenda est. Pri-
luum declaratur, quia, hcet Deus intime sit
iu vohuitate per essentiam, praisentiam et po-
teutiam, et per gratiam; nihilominus, res-
pectu effectuum quos causat efficienter in vo-
hmtate, simphciter est causa, seu principium
extriusecum. Et ita loquitur D. Thomas in
4.2, qusest. 9, art. 6, iu ipso titulo articuh,
quEerens an vohmtas moveatur a Deo sicut ab
exteriori principio, et respondet aflirmando.
Idemque dixerat iu art. 4, ct repetit in quajst.
10, art. 4, et 1 part., qua;st. 105, art. 4, ad
3 et 3. Estque per se evidens, quia Deus sem-
EFFICACI GRATI^ DEL
per operatur in vohmtate ut causa efficiens ;
at vero causa efficiens, in omni bona phi-
losophia causa extrinseca est, non quia non
manere possit in effectu vel subjecto in quo
operatur, sed quia non pertinet ad intrinse-
cam constitutionem effectus. Hiuc ergo, quod
ad aheram partem pertinet, manifestum est il-
lam intrinsecam prsesentiam Dei nihil referre
ad exphcandam hbertatem hominis in acti-
bus gratise, supposita necessitate praedetermi-
natiouis ; quia vero iste auctor eamdem doc-
trinam apphcat ad vitandam necessitatem
quoad exercitium , de iha parte in capite se-
quenti.
5. Q^uantumcumque cogitetur intimitas Dei
in Jiomine, seu in voluntate, semper voluntas
Dei est omnino distincta a voluntate Jiominis.
— Nunc quod ad prasens attinet, ex dicto
principio evidentissimum est quod, quanta-
cumque cogitetur coujuuctio vel intimitas Dei
in creatura, seu in voluntate, ■sem.per est Deus
suppositum distinctum, et vohintas ejus est
omniuo distincta a vohmtate hominis, unde
non potest dici homo habere in sua potestate
ea qu£e a sola divina vohxntate pendent, nisi
quatenus suut ihi promissa ab ipso Deo sub
ahqua conditione a vohmtate ipsius hominis
dependeute. Ahas etiam damnatus haberet
ctiam auxihum efficax in sua potestate, quia
habet intra se intime Deum, qui potest ihud
dare si veht j et in potestate mea esset videre
Deum, quia sua vohmtate potest in me id fa-
cere; ergo per illam intimam prsesentiam non
exphcatur quomodo auxihum efficax sit in
hominis potestate ; ergo nec iha sufficit ad h-
bertatem hominis, sed sufficiet ad hbertatem
Dei, ut iterum in capite sequenti, et de exem-
phs ibi adductis dicam, quamvis ex dictis lum
hic, tum in primo prologemeno, capite 6, satis
ihis respousum sit.
6. Alia instantia. — Pergit auctor ihe di-
cens, auxihum prsedeterminans, non tempore
sed natura antecedere determinationem ipsius
voluntatis, et hoc satis esse ut ipsa determi-
natio vohintatis et ejus consensus sit in potes-
tate ihius. Ad hoc autem dicimus imprimis, in
prffisenti puncto non tractari quomodo ipsa de-
terminatio voluntatis in actu secuudo, seu
conseusus ipse sit in potestate voluntatis, hoc
enim iu caput sequens reservamus, sed trac-
tari quomodo prsedeterminatio, quam Deus
sohis in iho priori naturse facturus est, sit in
potestate vohmtatis ; ad hoc autem uihil refert
quod tempore, vel natura tantum, pracedat
consensum vpluntatis, nam hoc satis est ut ab
CAP. XII. QUIBUSDAM EFFUGIIS
ipsa voluntate non fiat^ nec ab aliquo usu li-
bero ejus pendeat, et inde aperte infertur non
esse in potestate morali ejus, sed tantum in
potentia receptiva, quse non sufficit, ut seepe di-
ximus. Quocirca illa consecutio : Prcedetermi-
oiatio non prc&cedit temfore, ergo est in potesta-
te voluntatis, si intelligatur de potestate mo-
rali, mala est, quia nullum babet priucipium
in quo fundetur ; oportet enim ut supponat
boc universale pronunciatum : Qmdquid non
tempore , sednaturatantum antecedit consensum
voluntatis, est in potestate morali ejus, quod
falsum est ; nam excitatio necessaria et efficax
potest antecedere non tempore sed natura,
et visio Dei non antecedit tempore amorem,
sed tantum natura, et tamen non sunt in po-
testate morali et Hbera vohintatis. Si vero con-
sequens ilhid intelligatur de potestate tantum
passiva, et non sufficit ad rem praesentem^ et
antecedens est impertinens ad illam, quia sive
motio voluntatis prsecedat consensum ejus
tempore, sive natura, semper necessarium est
ut ante motionem vokmtas sit in potentia pas-
siva ad recipiendum illam. Quapropter non
video qua fiducia ille auctor solutionem banc
concludat, dicens : Hcec solutio est clara, et
aperte dissolvit argumentum propositum, quod
quidem convincit auctores oppositce se?ite?itice ;
idque bac ratione suadet, quia, ut argumen-
tum evidenter solvatur, satis est dicere pro-
babilia ; sed ista quse in bac solutione dicun-
tur sunt maxime probabilia et apparentia ;
ergo evidenter dissolvunt argumentum. At
enim quae bactenus diximus, satis, Tit credo,
demonstrant nibil in omnibus recitatis conti-
neri, quod declaret quomodo prsedeterminatio
baec sit in potestate morali bominis vocati,
in quo est cardo totius difiicultatis. Et ut non
disputem an omnia ibi dicta probabilia sint,
saltem respondeo^ ad solvendum argumentum,
non satis esse dicere probabilia, nisi illa ad
punctum difficultatis applicentur, et illud ali-
quo modo probabili dissolvant, quod in omni-
bus ifiis dictis non assequimur.
7. Alia item notanda ejus auctoris declara-
tio. — Unde idem auctor, illis non contentus,
addit aliam notandam declarationem. In fine
enim illius argumenti 3 optime difficultatem
proposuerat isto modo : Postquam bomo suffi-
cienter vocatus est, nihil potest facere ut Deus
incboet prsedeterminationem pbysicam in il-
hus vohmtale : ergo non est in bominis potes-
tate. Respondet autem quod si horno sit consti-
tutus in potentia ad conversionem per auxilium
sufficiens, in tali casu potest facere aliquid ut
RATIONIS FACT^ OCCURP.ITUR. 455
Deus inchoet prcedeterminationem pliysicam
sucB voluntatis. Sed quidnam, quseso^ est quod
potest ihe bomo facere ut Deus incboet : nam
videtur boc aperte repugnare bis quae idem
auctor dixerat^ ostendens bominem non posse
babere ahquem bonum usum suae hbertatis,
quo a Deo praedeterminationem iUam obti-
neat; quia si potest bomo facere ahquid ut
Deus incboet prsedeterminationem , jam se
disponit ad iham^ et ad ipsum hominem redu-
citur incboatio tahs auxihi. Item incidit iha
responsio in id quod tanquam inconveniens
solet nobis objici, quod initium salutis quoad
efficaciam sit ab bomine, quia ipse incboat
ahquid ut Deus auxihum efficax sibi conferat.
8. Quomodo explicet quid sit illudquodhomo
facerepossit. — Ut ergo dictum ihud corrigat
et exphcet, quid sit illud quod bomo facere
possit, adjungit, dicens: Nam potest inchoare
prcedeterminationem ipsam, prcesupposita di-
vina prcedeterminatione quce est simul tempore,
quamvis prius ordine naturce et causalitatis.
At profecto non est hoc nodum expedire, sed
impedire magis ac rehgare ; quomodo enim
voluntas incboabit praedeterminationem qiiam
ipsanon facit? Aut quomodo facit ut Deus in-
cboet prsedeterminationem quse est simul tem-
pore^ si Deus, jn omni genere causge, prius
ordine naturae et causahtatis proedetermina-
tionem jam fecisse supponatur? Aut denique
quomodo iha duo non involvunt repugnan-
tiam, i^ichoare prcedeterminationem prcesuppo-
sita prcedeter ::inatione? Nam qnod prsesuppo-
nitur in voluntate ante inchoationem ejus,
nuho modo potest incboari ab ipsa, prsesertim
cum, juxta bos auctores, ipsa prsedetermina-
tio Dei sit principium omnis actionis vohmta-
tis et omnis inchoationis ejus. Denique, ut evol-
vamus ea quse tam invohite sunt dicta, distin-
guamus prffideterminationem in actu primo de
qua tractamus, a determinatione in actu se-
cundo. Priorem enim facit Deus solus juxta
dictam sententiam, et illam non potest in-
choare voluntas; iha vero supposita, potest
voluntas incboare determinationem in actu
secundo, quse nuho modo potest dici preede-
terminatio, quia non solum non praecedit prio-
rem prgedeterminationem , verum etiam nec
concursum simultaueum Dei. Neque etiam ra-
tione liujus incboationis determinationis in
actu secundo potest dici vokmtas incboare pree-
determinationem natura antecedentem, cum
nullo modo sit causa ilhus, sed eS"ectus, ac
proinde nec ratione ejusdem determinationis
vel incboationis_, potest dici vokmtas babere
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATLE DEI.
in potestate sua prsedeterminationem a Deo
prsestanclam ^ cum illam expectare debeat, ut
inchoare suam actionem possit. Quce quidem
omnia non animo contradicendi a me dicun-
tur, sed ut res, si fieri possit^ iutelligatur;
quoniam a mnltis annis hac opprimor diffi-
cultatej et summo affectu intelligendi vel in-
veniendi aliquem ilHus exitum, hos et ahos
auctores evolvi^ et eorum omnia responsa me-
ditatus sum, nihilque inveni quod vel appa-
renter aut verisimihter repugnantiam iham
mihi componeret, et ideo non timui molestus
esse lectori, omnes preedictos dicendi modos
enumerando ; et si quis ahus superest vel exco-
gitari potest, in seqnenti capite illum attinge-
mus ; nulla enim diligentia supervacauea cen-
seuda est, quia ex hoc puneto magna ex parte
verum judicium praseutis controversise pen-
det, et m illo gravissima dogmata fidei con-
cutiuntur_, quge non sohim inconcussa retinere,
sed etiam pro viribus expHcare, et eorum ra-
tionem reddere tenemur.
CAPUT XIII.
OBJEGTIONIBUS CONTRA DISGURSUM FAGTUM
. SATISFIT.
1. Solent nobis objici instantise quEedam
quibus vis rationis factee enervari videtur.
Nam electio seu prsedestinatio ita est ad salu-
tem necefsaria, ut sine iUa comparari non
possit. et illa non est in manu homiuis, sed ex
sola voluntate Dei pendet, et nihilominus ha-
bet homo auxilium sufficiens quo simpHciter
potest salvari. Idem argumentum sumitur ex
praedestinatione singulorum actuum superna-
turaUum, nam sine iha esse non possunt, et
nibilominns homo est liber, et habet auxihum
sufficiens ad acfus a Deo non prsedefinitos fa-
ciendos , cum tamen talis pra?finitio in potes-
tate hominis non sit ; item vocatio congrua est
necessaria ad supernaturalem actum, ita ut
siue dla nunquam fiat, et tahs est ut non sit
in potestate hominis ; non est enim (ut Augus-
tinus dixit) in potestate nostra ut his vel illis
visis tangamur, et nihilominus qui nou con-
gruenter vocantur, sufficienter vocantur, ut
absohite possint venire si velint, teste Augus-
tino, qusest. 2 ad Simphcian., et queest. 68 ex
83; ergo. Itera, qui de facto non convertun-
tur non habent in tempore auxilium efficax
ad conversionem ; ergo Deus ab oeterno decre-
vit non d;ire ihis auxiUum efficax ; ergo ex de-
creto absohito Dei, carent aliquo auxiho ne-
cessario ad conversionem, et nihilominus ha-
bent auxihum sufficiens, et simpUciter possunt
converti ; ergo illa consecutio non est forma-
lis, nec habet majorem efficaciam in auxilio
preedeterminante quam in his omnibus, Nam
in his omnibus necesse est distinguere inter
necessarium ad agendum , et ad potestatem
agendi, ut, priori deficiente et negato, possit
subsistere secundum ; ergo idem in preedeter-
minante auxilio locum habet.
2. SolvuntuT ohjectiones. — Ad haec primum
in generali dicimus exempla non esse de auxi-
Uo aUquo natura sua necessario ad operatio-
nem, et ideo uon esse similia, quod in sequen-
tibus latius per singula capita expUcandum
erit ; nunc autem breviter singula perstringe-
mus, ne lector dubius vel suspensus maneat.
Electio igitur, preedestinatio et prsefinitio non
sunt auxilia, ut in tertio prolegomeno dixi,
sed sunt actus immanentes in Deo, quos ne-
cesse non est per se et immediate esse princi-
pia operationum ; et ideo licet admittamus il-
los fuisse in Deo ex parte ipsius ad meliorem
providentiae modum necessarios, nihilominus
possunt homini dari sufficientia auxilia ad
salutem, non solum remota, sed etiam pro-
sima. Eo vel maxime quod etiam illi actus
non sunt in Deo sine aliquo ordine ad futu-
rum usum libertatis, cum auxilio concomi-
tante gratiae, prius preevisum a Deo per scien-
tiam saltem conditionatam, ut in primo et se-
cundo prolegomeno tactum est, et in sequen-
tibus ssepius dicetur. Qui ordo non est contra
gratuitam electionem aut prsedestinationem,
nec contra voluntariam prsedefinitionem, quia
non est habitudo ad illum usum libertatis fu-
turum, tanquam ad causam seu rationem il-
lorum actuum, sed tanquam ad effectum, me-
diis auxiliis congruentibus, quee usum liberta-
tis non impediant, sed dirigant.
3. Respondetur ad tertium, de vocatione con-
grua. — Unde ad tertium, de vocatione con-
grua, dicimus imprimis illam esse necessariam
non ex natura rei, sed supposita praiscientia
futuri eventus sub conditione, et ideo de illa
recte dici esse necessariam ad actionem, non
ad potestatem, quia nec ad actionem necessaria
est per se, sed supposita tali scientia. Deinde
dicimus in vocatione congrua duo esse distin-
guenda, scilicet, auxiliura quod est princi-
pium actus, et congruitatem ad futurum con-
sensum ; ratione primi dat potestatem agendi,
et in illo constitit sufficientia quse potest esse
a^qualis in auxilio uon congruo ; congruitas
vero non auget virtutem auxiliij ut infra os-
CAP. XIII. OBJECTiONIBUS CONTRA DISCURSUM FACTUM SATISFIT.
4o i
tendetur. sed est necessaria ad infallibilitatem
effectus, et ideo sine illa potest optime dari
auxilium sufficiens. Unde tandem dicitur in
potestate hominis sufficienter vocati esse fa-
cere ut vocatio ejus congrua sit^ et ideo, licet
de facto illi non sit congrua^ illi imputari^ quia
auxilium sufficiens habuit. Unde est illud Au-
gustini^ qusest. 2 ad Simplican : Noluit Esau,
et non cucurrit ; nam, si voluisset et cticuroHs-
set, Dei adjutorio perve7iisset, qui etiam velle
et currere vocando prwstaret, nisi vocatione
contemfta reprohus fieret , fuit ergo in potes-
tate Esau aliquid^ quod si faceret, vocatio il-
la congrua fuisset. Et ad idem pertinet quod,
dicta qusest. 68 ex 83, de vocatis ad coenam di-
cit : Nec omnes illi qui vocati sunt venire vo-
luerunt, nec illi qui venerunt venire possent nisi
vocarentur , ideoque nec illi debent sibi retri-
iuere quod venerunt, quia vocati venerunt; nec
itli qui noluerunt venire delent alteri triiuere,
sed tantuni sili, quoniam ut venirent vocati,
erat in eorum libera voluntate. Ergo in eadem
vohmtate erat facere aliquid quo vocatio iu eis
esset congrua^, uon fuit tamen iu vohmtate
eorum facere ut prsedeterminareutur.
4. Responsio ad idtimam instantiam. — Et
hinc etiam facilis est responsio ad ultimam
instantiam, nam is qui post sufEcientem voca-
tionem non consentit seu operatur, non caret
aliquo principio supernaturah ad operatio-
nem, sed tantum concursu simultaneo, cujus
carentia non est ex parte Dei, sed ex parte
hberi arbitrii^ nam Deus ex se paratus est, et
offert illum coucursum homini vocato ; ipse
autem homo non vult influxum ex parte liberi
arbitrii necessarium adljibere^ et ideo et ac-
tuah coucursu et operatione caret, quod in
auxilio prsedeterminante locum non habet, ut
satis probatum est. Non ergo recte existimaut
ahi auctores eamdem esse difEcuhatem de au-
xilio simultaneo in operatione imbibito, et de
prsedeterminatione, cum differentia sit notis-
sima ; nam auxiHum simultaneum non fit sine
oooperatione liberi arbitrii, et ideo potest im-
pediri per voluntatem hominis libere non ad-
hibentis suam concausationem, ut sic dicam ;
prsedeterminatio autem est a solo Deo^ et prte-
cedit ordine naturse et causahtatis omnem in-
fluxum liberi arbitrii, quia nec illius preepara-
tionem seu dispositionem, nec concausationem
requirit^ imo est causa influxus ejus^ et ideo
non habet unde sit in potestate liberi arbitrii.
5. Instantia. — Respondetur. — Instat vero
Ledesma, quia etiam auxilium pliysicum in-
time imbibitum in ipsa operalione est causa
effectiva ipsius operationis; ergo est prius na-
tura quam illa et prsevium ad illam . Et e con-
trario etiam auxihum prsedeterminans tenet
se ex parte actns, et non ex parte principii ;
ergo est eadem difficultas. Respondetur utram-
que partem antecedentis falsam esse, et contra
dicta ejusdem argumentantis in ahis locis, nam
auxilium imbibitum in ipsa actione non potest
esse causa actionis vohmtatis, cum sit idem
indivisibiliter cum ipsa : unde quidam ejus-
dem ordinis Theologus, et prsedeterminationis
defensor^, dixit, non obstante subordinatione
ad causam primam, simul natura attingi effec-
tum et actionem a causa prima et secunda. Ri-
diculumque est asserere quod Deus prius na-
tura faciat meam visionem quam ego, aut quod
prius natura faciat meum consensum quam
mea voluntas, esto a voluntate non fiat nisi
cum subordinatione ad primam causam. De
auxiho autem preedeterminante, si detur, satis
per se patet esse omnino prius causalitate et
natura^ supraque de concursu praevio satis os-
tensum est praecedere per modum principii
vel complementi ejus, quod multo est evideu-
tius in auxilio prsedeterminante, quod non tan-
tum ponitur ob generalem concursum^ sed ut
det vires voluntati^ ut declaratum est.
CAPUT XIV.
UTRUM POSSIBILE SIT AUXILIUM EFFICAX PHYSIGE
PR^LETERMINANS VOLUNTATEM IN ACTU PRI-
MO, SALVO LIBERO USU EJUSDEM VOLUNTATIS
IN EODEM ACTU SECUNDO, AC SUBINDE AN LI-
BERTAS QUOAD EXERCITIUM IN ACTU VOLUNTA-
TIS SIMUL POSSIT CUM AUXILIO PHYSICE ET IN
ACTU PRIMO PR^DETERMINANTE VOLUNTATEM
GONCORDARI.
\ . Nonnulli ex Theologis qui negant auxi-
hum prsedeterminans in actu primo esse ne-
cessarium ad omnia opera pietatis, hcet conse-
quenter negent in iho consistere adaequate
auxihum efficax, nihilominus fatentur inter-
dum dare Deum auxihum efficax per hunc
modum prsedeterminationis, quia est consen-
taneus omnipotentise Dei et efficaciae divinae
vohmtatis, et non repugnat aperte hbertati.
Primo, quia iUa motio tantum inducet neces-
sitatem in sensu composito, quae non repugnat
hbertati. Secundo, quia Deus sapientia sua in-
finita novit unamquamque causam secundam
movere fortiter et suaviterj fortiter, ut effi-
cienter faciat illam facere, et suaviter, ut
modo ihi consentaneo illam operari faciat, ac
subinde hbere si hbera sit^ hcet nps fortasse
/158 LIB. V. DE AUXILIO
modum illum operandi Dei non assequamur.
Tertio^ argumentantur exemplis, ut in actibus
praedefinitis^ seu prsedestinatorum aut electo-
rum; prsesertim vero in actibus voluntatis
Christi^ in subitaneis conversionibus, ut Pauli,
et in confirmatis in gratia.
2. Hanc sententiam refert P. Alvarez, dis-
pnt. 91, num. 5, et in margine citatur P. Lor-
ca; sed ille in alio sensu locutus est, ut cap. 16
declarabo. Eamdem opinionem tribuit Ledes-
ma F. Joanni Vincent., in art. 1 ; et in prin-
cipio quajstionis refert aliquos dixisse auxi-
lium prsedeterminans dari praedestinatis , ut
infallibiliter operentur; nam ille modus ope-
randi est necessarius ad certitudinem antece-
dentem praedestinationis ; reprobis vero ad
bene operandum non dari, quia in illis non
est necessaria illa infallibilitas antecedens. Re-
fert item alios dixisse hoc auxilinm prsedeter-
minans dari in natura lapsa, non vero datum
fuisse Angelis Sanctis, neque etiam Adamo
fuisse necessarium in statu innocentioe. Qui
omnes dicendi modi supponunt hoc auxilium
esse possibile, salva libertate, esto non sit per
se necessarium, et hanc opinionem fere ante
triginta annos in quibusdam solemnibus dis-
putationibus cujusdam insignis collegiiD.Tlio-
mse Aquinatis, vidi publice defendi. Et videtur
illam insinuare Card. Tolet. ad Rom. 11, no-
tab. 4, dicens : Augustinus existimat totim
esse gratice, quia facit homineyn cooperari, et
determinat arlitrium hominis, quia dat ut velle
possit, et facit velle. Existimo tamen non sem-
per id esse, sed sa?pe juvat hominem ut velle et
operari possit; quod tamen velit et operetur, ho-
minis est facientis quod est in se, quamvis non
sine adjuvante gratia ; ubi dicens : Existimo
non semper id esse, significat aliquando id esse,
et, quod difficilius est, sentit secundum Augus-
tinum semper ita esse,quod postea videbimus.
3. Auxiliuni, motio, qualitas, etc, indita vo-
luntati ex sola efficientia Dei, et ex $e prwde-
terminans illam physice in aciu primo, omnino
repugnat cum lilertate. — Nihilominus dico
auxilium, motionem, qualitatem, aut entita-
tcm inditam vohmtali ex sola efficieutia Dei,
sine concursu libero efl^ectivo voluntatis, et ex
se prsedeterminans illam simpliciter seu phy-
sice in actu primo ad eliciendum actum se-
cundum, omnino repugnare cum hbertate
ejusdem actus, et hoc modo esse impossibi-
lem. Hanc sententiam tractavi iu opusculis et
in Metaphysica, et in prima parle, illamque
censeo communem Theologorum. Quia vero
(id hoc etiam est controversia, sciendum est
EFFICACI GRATI^ DEI.
qusestionem hanc coepisse in Hispania ante an-
nos quadraginta , distincte et in propriis ter-
minis in scholis agitari, et prsesertim in Sal-
manticensi, de qua possum tanquam ocularis
testis deponere : ex libris vero postea editis,
intelligimus eamdem controversiam in aliis
etiam provinciis et regionibus ortam esse, et
paulatim adeo crevisse, ut oportuerit Aposto-
licam Sedem modum in hac disputatione ser-
vandum praescribere. De auctoribus ergo qui
ante hanc ortam sententiam scripserunt di-
cam postea, quia magis lubrica esse potest eo-
rum sententia, eo quod non tam clare neque
eisdem verbis quse nunc usurpantur rem dis-
putarunt ; solum ergo hic adnotabo aliquos,
qui post illa tempora scripserunt; et imprimis
satis notum plures ex Theologis Societatis Jesu
sententiam hanc et accurate disputasse, et pro
viribus asseruisse. Prsecipue vero id prsestitit
illustrissimus Bellarminus, lib. 1 de Grat. et
hber. arbit,, cap. 12; Fonseca, lib. 6 Metaph.,
cap. 2, qusest. 5; Molina, in Concordia, ad
artic. 13, q. 14, disput. 13, 38 et 40, et ad
qusest. 23, disp. 1, memb. 6; Valent., in con-
troversia, lib. de Divin. grat., p. 2, c. 3, etin
2 tomo Summse Theologiae, disp. 8, q. 3, punct.
4, § 2 ; Vasquez, 1 p., disput. 88 et 98, et 1. 2,
disp. 185, c. 6 et H ; Leonard. Les., in dispu-
tatione speciali de gratia efficaci, et alii obiter,
et per occasionem eamdem sententiam indicant.
4. Prolatur auctoritate. — Ex aliis vero
modernis scriptoribus , ex professo defendit
hanc sententiam Illustrissimus Ferdinandus
Mascaregnas, in tract. de Auxiliis divin. grat.;
etFranciscus Diotalevi., inopusc. de Concursu
Dei ad actus liberos ; et Alexander Pesant. 1 .
2, qusest. 111, art. 5, disp. 4, ubi satis expli-
cat suam sententiam, licet in disp. 7 eam sus-
pendere videatur, eo quod Clementis VIII de-
cretum ea de re illo tempore expectaretur. Et
eamdem doctrinam habet in 1 part., qusest. 19,
art. 8, et qusest. 13; P. etiam Lorca, hcet in
contrarium allegetur, quia aiiquam prsedeter-
minationem physicam admittit esse possibi-
lem, nihilominus, in sensu in quo nunc loqui-
mur, expresse tenethanc sententiam 1. 2,
disp. 21 de grat., sub tit. Explicatur concor-
dia, etc, ubi declarando mentem suam ait :
ISIon enim est existimanduon hoc auxilium esse
aliquam qualitatem per modum, actus primi de-
termmantem voluntatem, ut quidam prave phi-
losophantes dicunt ; hcec enim auferret liberta-
tew, quia, qnacimque ratione volu7itas ante
operationem intelligatur dcterminata, aufertur
lilerias. Eamdem senteutiam multis modis do-
CAP. XIV. UTRUM POSSIBILE SIT
cet et confirmat Curiel, lib. 2 Controversiar.,
prEesertim a niimer. 137, per multa sequentia,
et specialiter in num. 176 dicit : Videri autem
secmidmn fidem millum esse anxilium ex his
quw tenent se ex parte voluntatis creatce, qua-
tenus per modum principii prwsupponit^ir suis
actionibus, quod ita determinet voluntatem ad
agendum, ut non relinquat ipsam secundum se
et i^itrinsece indifferentem et indeterminatam
physice ad agendum et 7ion agendum, ita ut pro
sua liiertate possit re ipsa agere et non agere,
quod latepostea probat. Brevius boc punctum
attingens^ Ludovic. Tena, in epist. ad Hebr.,
c. 4, in ultimis verbis, nostrse sententiee sub-
scribit sine disputatione vel probatione, et c.
12, diffic. 2, n. 59, aitgratiam non esse effica-
cem sine nostro consensu, imo nostro consensu
fieri efficacem. Pro hac nostra sententia, quan-
tum ad hanc partem,allegoF. Gumelin opusc,
lib. 1, disp. -4, conclus. 4, quse est : Ita affir-
onatur a noHs efficacia divini auxilii esse a
Deo, et non ex nostra cooperatione, ut non di-
camus Deum prcedeterminare nos ad extra se
solo aliqua actione prius in nohis posita, seu
aliqiia actione prcedetermifiante prius in noMs
recepta, i7i qua mere passive se haleat lilerum
arlitrium , quod latissime repetit in explica-
tione conclusionis 5, et addit : Q,uia sic tolle-
retur libertas, et necessitaretur. Et in disp. 5,
et aliis locis, sa?pe id repetit negando expresse
posse, salva libertate, prsedeterminari volun-
tatem physice et in actu primo per actionem
solius Dei, ipsa voluntate passive se habente.
Et eodem modo possemus pro eadem sententia
referre Ledesmam, cujus verba paulo post re-
feram.
5. Supponendum. — Ut ratione probemus as-
sertionem, suppono, quod ssepe dixi, non esse
controversiam an voluntas nostra jam suf-
ficienter vocata indigeat principio physice co-
operante illi et adjuvante illam, cum actu ope-
ratur, nam in hoc omnes convenimus, estque
certissimum et evidens, supposito principio fi-
dei quod illi actus sunt supernaturales. Neque
etiam est controversia quod sit in particulari
hoc principium, an scilicet sit habitus in his qui
operantur ex habitu, in aliis vero sit vel ipsa
vocatio physice concurrens cum potentia, vel
sit ipsa virtus iucreata Dei, per seipsam elevans
et adjuvans potentiam, vel sit etiam aliquis
actus primus datus per modum transeuntis.
Hi enim omnes modi concipi possunt sine prse-
determinatione physica voluntatis, et si hoc
modo quilibet illorum asseratur, habet suam
probabilitatem, et non pertinet ad prsesentem
AUXILIUM EFFICAX PHYSICE, ETC. ' 459
controversiam, sed ad aliam quae lib. 3 trac-
tata est. In praesenti ergo, solum dicimus il-
lud principium, quod cum voluntate efficit
physice actum supernaturalem, non posse tale
esse ut simul etiam formaliter ipsam determi-
net, quin etiam libertatem in efficientia talis
actus toUat, illamque ad eum exercendum ab-
solute necessitet.
6. Probatur ratione. — Superest ergo expli-
cata assertio. Probatur, quia, posito in volun-
tate illo principio prajdeterminante illam, ac-
tus non est liber remote, seu in causa ; neque
etiam est formaliter liber; ergo nullo modo.
Consequentiaest clara, et major similiter, quia
impressio seu receptio talis auxilii non est li-
bera voluntati, quia neque ab illa fit, neque
voluntas ad illam se disponit, neque ex libero
usu ejus pendet, ut capite preecedenti proba-
tum est, consequenter in illa sententia loquen-
do ; ergo actus qui necessario sequitur ex illa
causa non est liber in causa, quia illa prsede-
terminatio est causa quasi adeequata illius ac-
tus, ut etiam prffidicti auctores loquuntur, seu
est unica et totalis radix in quam ultimo resol-
vitur talis actus inter principia proxima ejus,
nam illud auxilium ulterius resolvitur in divi-
nam voluntatem, quse est altior causa, minus-
que a libertate hominis pendens. Jam ergo
proDatur minor de formali libertate, quia ac-
tus est liber formaliter ex habitudine ad suum
proximum principium ; sed hic actus non est
liber ad jsuum proximum principium ; ergo.
Probatur minor, quia proximum principium
talis actus non est nuda vel sola voluntas, sed
est hoc compositum seu constitutum a volun-
tate, et hac entitate auxilii ; sed ab hoc com-
posito inevitabili necessitate procedit actus;
ergo non est formaliter liber ex habitudine ad
suum principium.
7. Rejicitur quorumdam distinctio duplicis
necessitatis. — Heec ratio per se spectata vi-
detur multum cogere intellectum ; potest au-
tem ejus efScacia variis modis ex hactenus
dictis declarari. Primus est quia auxilium il-
lud per se spectatum non efficit libere sed ne-
cessario, ut supponitur, quia natura sua est
determinatum ad exercitium sui actus, adeo
ut dicant auctores illius sententiee, non solum
naturaliter, verum etiam neque de potentia
absoluta posse ab actione separari. Nec etiam
ut conjunctum voluntati, quia (ut ait Alvarez)
auxilium efficax prseoperantis gratise non sub-
ditur, quantum ad usum, potestati nostree li-
berai voluntatis, sed potius e converso eam
sibi subjicit, et obsequentepa facit fortiter et
/i60
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACl GRATI.E DEI.
siiaviter, ita vero fortiter ut non possit vo-
luntas illi resistere ; sed ista duo sint incom-
j)ossibilia, talis auxilii entitatem inesse volun-
tatij et illam non cooperari ; ergo non potest
actus ille denominari, aut esse formaliter li-
ber. Probatur consequentia, quia tam neces-
saria est cooperatio illa voluntatiS;, quam efE-
cientia ipsius ausilii, quia auxilium inevita-
bili necessitate post se trahit voluntatem, et
efficientia ejus prorsus est necessaria homini,
quia ejus dominio non subditur; ergo non mi-
nus necessaria est coefficientia voluntatis; non
habet ergo ille actus unde habeat formalem
libertatem.
8. Ad vim hujus rationis vitandam, addit
Alvarez notandum verbum in dicta disp. 87,
nam cum dixisset voluntatem non subdere
sibi auxilium efficax quoad usum, sed illi ita
Eubjiciut impossibile sithabere ilhid, et simul
ilH non cooperari, addit : Quamvis possit, si
velit , non cooperari. Sed quis non statim in
his verbis repugnantiam videat ? Ut si quis di-
ceret impossibile esse, non cogitante intelle-
ctu de Deo, posse voluntatem ipsum amare,
posse tamen si veht, plane diceret repugnan-
tia, quia conditio si Tclit, non habet locum ubi
supponitur volendi impossibihtas. Heec autem
potestas toHitur dum dicitur esse impossibile
quod proponitur. Quod si sensus sit posse vo-
luntatem non cooperari si veht, ablata enti-
tate auxihi efficacis, ilhid non est posse non
cooperari, si veht, sed est non posse tunc
operari, nec posse veUe, quia neutrum po-
test sine praideterminatione, ut ipsi dicunt.
Sicut in exemplo posito, valde absurdum
esset dicere, intehectu non cogitante de ah-
quo objecto, non posse quidem cum iha in-
cogitantia conjungi operationem vohintatis,
quamvis possit circa rem illam operari si ve-
ht, subiutehigendo : Abiata incogitantia seu
posita cogitatione in intehectu ; quia hoc non
est vehe operari cum incogitantia, sed cum
cogitatione ; ita enim iUud prius non est posse
vehe non cooperari auxiho efficaci prseexis-
tenti, sed est posse iion velle, aut potius non
posse vehe si ihud non detur. Unde sicut in
dicto exemplo, propter illara potentiam vo-
lendi ablata incogitantia , non potest homo
dici hberc non velle rem de qua non cogitat,
si necessario dc iha non cogitat, ita in prse-
senti, propter potestatem non cooperandi ab-
lata entitate auxilii, non potest dici volun-
tatem hbere cooperari auxiho quod necessa-
rio ct sine usu hbertatis in se recipit, et quo
stante non potesl; non cooperari.
9. Secundus modus exphcandi vim dictte
rationis sequitur ex prsecedenti, et est satis
vulgaris, quia per tale auxilium qusedam ne-
cessitas infertur voluntati, hbertati actus con-
traria. Probatur ihatio, quia vohmtas prteve-
nitur quadam motione cui non potest resistere.
Ergo patitur necessitatem in agendo per ta-
lem impetum, quia satis evidens necessitas est
iha cui resisti non potest, cum ante hbertatis
usum inferatur. Et in idem fere redit si dica-
mus auxihum illud non rehnquere in vohm-
tate hbera potestatem agendi et non agondi,
quia ubi non est potestas resistendi, neque est
potestas non agendi; sine potestate autem uon
agendi non est indifferentia ; ergo nec hber-
tas. Urgetque magis hsec ratio, quia supra os-
tensum est ad usum hberum necessariam esse
potentiam proximam agendi et non agendi ;
posita autem iha prasdeterminatione, non ma-
net tahs potestas proxima, quia impossibiie est
non agere stante vohmtate in tah dispositione;
ergo exercitium tahs actus non potest esse h-
berum. Ad hanc rationem duo sunt princi-
pales modi respondendi. Primus admittit vo-
hmtatem nostram non esse hberam in recep-
tione auxihi, quia a solo Deo fit, nihilomi-
nus tamen hbere operari cum tah auxiho. Se-
cundus est, etiam in receptione ipsius auxihi
efficacis servari et intervenire usum hbertatis.
Et quia in utroque modo muhipliciter insisti-
tur, et hoc est unum ex prsecipuis punctis hu-
jus controversiae, de utroque suo ordine dice-
mus, et muha quae hac occasione ab ahis auc-
toribus dicuntur expendemus. Primus ergo
respondendi modus duphci verborum forma
explicatur, sed in idem recidunt. Communiter
ergo dicitur hsec necessitas esse tantum in
sensu composito, et ideo non tohere hberta-
tem. Contrahoc vero opponimus, illam neces-
sitatem compositam, esse ex antecedente sup-
positione, .et ideo repugnare hbertati, juxta
doctrinam Anselmi in prolegomeno primo tra-
ditam. Et ideo ahi respondent hcet voluntas,
posito auxiho, non possit non agere in sensu
composito, posse in sensu diviso, et id satis
esse ad libertatem.
\0. Sed ha3c responsio satis refutata est in
prologemeno primo, quia iha potentia in sen-
su diviso non est potentia proprie activa, sed
magis passiva ,, quatenus potest Deus auferre
iham prsedeterminationem, et rehnquere vo-
hmtatem in sua naturah potestate. Et in idem
redit, <[uod iha non est potentia proxima ad
utrnmque , sed est proxima ad agendum , et
romota ad non agendum , quee non suffi-
OAP. XIV. UTRUM rOSSlBlLE SIT
cit ad libertatem , quando illud quod pro-
xime necessarium est ad non agendum non
est in potestate voluntatis. Sic autem est in
prsesenti^ nam voluntas preedeterminata per
auxilium non potest immediate exercere po-
testatem non agendi^ quia stante auxilio non
potest cum illo componere suspensionem ac-
tus; ideo enim illa potestas quam retinet dici-
tur esse in sensu diviso ; ut ergo exerceat illam
potestatem^ oportet ut tollatur praedetermina-
tio. Et liac ratione vocamus illam potestatem
remotam^ seu mediatam. Non est autem in
potestate voluntatis ponere illud quod proxime
necessarium est ad non agendum, nimirum
tollere preedeterminationem, quia sicut a solo
Deo, et sua voluntate efiicaci posita est^, ita so-
lum ab illo tolli potest^ quia solum ab illo
pendet.
M. Confirmatur et declaratur, quia, ut
voluntas in hoc instanti jam prsedeterminata
in actu primo per hoc auxilium sit libera _,
oportet ut, prius natura quam eliciat actum ,
sit potens ad non eliciendum illum in illomet
instanti temporis in quo operatur , alias nun-
quam actus esset liber; sed posita prsedetermi-
natione jam nou liabet potestatem non agendi
pro illo eodem instanti^ quia non habet potes-
tatem componendi carentiam actus cum illo
auxilioj ergo revera non est hbera pro eo ins-
tanti ad illum actum. Aliter explicatur^ quia,
ut actus sit hbsr, oportet ut eadem poten-
tia quse est integra facuUas volendi sit ca-
pax nolitionis, seu carentise volitionis, quia
ahas in illo adsequato principio non esset
indifFerentia neque potestas ad opposita ;
sed adffiquatum principium consensus super-
naturahs non est sola voluntas , sed com-
positum ex voluntate et auxilio^ quod com-
positum non est capax carentiBe actus, et mul-
to minus nolitionis coutrarise ad quam non
praedestinalur; ergo illapotentia^ qusein seu-
su diviso manet^ ad hbertatem non sufScit,
quia non est tahs quos exerceri possit a totah
et integro principio liberi actus. Ideoque me-
rito dicimus potentiam proximam ad uon
agendum esse necessariam ad actum hberum,
quia potestas remota, quse in ipsa potentia
durat, solum potest deservire pro alio tem-
pore^ et pro sola voluntate;, si auferatur prse-
determinatio, quod satis non est. Et coufirma-
tur , quia si actus a voluntate sic preedetermi-
nata fit, non est in potestate vohmta'is cessare
ab iho^ vel sua potestate inchoare (ut sic di-
cam) suspensionem actus , nisi Deus prius na-
tura auferat prsedeterminationem; ergo conti-
AUXILIUM EFFICAX PHYSICE, ETC. 461
nuatio illius actus non est libera^, nec est in po-
testate voluntatis ; ergo nec inchoatio seu pro-
ductio ilhus fuit hbera. Denique si res mora-
hter cousideretur, videtur per se evidens iham
potentiam^ quae in sensu diviso manet sub iho
auxilio nihil conducere ad laudem actus vel
hominis operantis, quia, quod potestas illa ma-
neat sub auxilio^ naturale et necessarium est,
et illa pot(!Stas tunc non exercetur ab ipso ho-
mine ullo modo libero, quia hic et nunc non
caret suspensione actus per dominium et po-
testatem suam, sed quia tali modo praavenitur
ut inevitabiliter habeat talem actum; ergo
revera non manet actus liber.
d2. Rejicitur quormidam distinctio duplicis
necessitatis. — Nihil etiam ad rem pertinet quo-
rumdam distinctio duplicis necessitatis, scilicet
ab extrinseco et ab intriuseco, et dicentium ne-
cessitatem quse ex hoc auxilio nascitur respec-
tu vohmtatis esse ab extrinseco, et ideo non re-
pugnare ejus libertati, sicut repugnat necessi-
tas ab intrinseco qualis est in amore beatifico.
Hsec, inquam, responsio nihil prodest quia in
primo prolegomeno ostensum est non minus
repugnare libertati necessitatem ab extrin-
seco, quia non minus impedit usum potes-
tatis Qon agendi. Et revera (ut mox dicebam);
moraliter rem considerando ^ ut actus non sit
laude vel reprehensione, praemio vel poena di-
gnus, parum refert quod necessitas hinc vel
inde proveniat, si tanta sit ut sit homini ine-
vitabilis, qualis esset preesens necessitas, ut ex-
pressis verbis aliqui ex dictis auctoribus con-
fitentur_, et sane consequenter, quandoquidem
impressio talis qualitatis evitari non potest ab
liomine, si Deus vult illam dare. Neque ema-
natio actionis ab auxilio evitabilis est, etiam
per potentiam absolutam, ut ipsi dicunt. Quod
autem id quod est inevitabile non possit ad
culpam imputari , per se notum videtur ; cur
enim inculpabile est quod per ignorantiam in-
vincibilem vel per absolutam coactionem fit ,
nisi quia est inevitabile ? Item ob hanc causam
Patres defendentes libertatem, contra heereti-
cos negantes illam , ex parte providentiae vel
actionis Dei summo studio defenderunt, et
declararunt nullam necessitatem ab extrinseco
inferri voluntati per Dei scientiam vel pro-
videntiam^ supponentes profecto hanc necessi-
tatem repugnare libertati actionis. Hoc autem
constat ex dictis in prolegomeno primO;, et
plures Patres afiferemus infra, eorum mentes
in hac controversia investigautes. Denique ad-
do quod, posito illo genere prsedeterminantis
auxilii, necessitas non tantum erit ab extrin-
462
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.^E DEL
secO;, sed etiam ab intrinseco^ quia entitas
talis auxilii natura sua et ab intrinseco est de-
terminata ad agendum, sicut impetus impres-
sus lapidi , licet sit illi extrinsecus , et violen-
tum motum in illo faciat, nihilominus ab in-
trinseco et naturaliter est determinatus ad fa-
ciendum illum motum ; ergo multo magis au-
xilium illud est per se et ab intrinseca sua na-
tura determiuatum ad illam actionem, cum
nec Deus ipse, ut aiunt, possit illam impedire;
ergo necessitas illa respectu auxilii est ab in-
trinseco , et consequenter respectu voluntatis
oritur illa necessitas ex intrinseca impotentia
quam habet ad resistendum illi auxilio, et ita,
respectu illius principii adaequati, necessitas
illa est ab intrinseco, quandoquidem oritur
ex ultimo et formali constitutivo illius princi-
pii. Et hsec ratio maxime urget si talis prse-
determinatio, servata proportione, est ad om-
nem actiouem voluntatis necessaria; nam tunc
voluntas natura sua postulat illum modum
agendi, et ita necessitas illa est connaturaUter
debita vohmtati, et ideo satis ab intrinseco
existit. Verumtamen , etiamsi non sit per se
necessaria tahs prffideterminatiO;, quoties data
fuerit, necessitas erit ab intrinseco ex parte
vohintatis, saUem ob intrinsecam impotentiam
resistendi naturali impulsioni talis auxilii , ut
dixi.
CAPUT XV.
m HUMANA VOLUNTATE NON POSSE SIMUL ESSE
AUXILIUM EX SE AC PHYSICE ILLAM PRiEDE-
TERMINANS, CUM POTESTATE RESISTENDI EIDEM
AUXILIO.
4. Auxiliim efficax dupliciter pofest consi-
derari in sententia Alvarez. — Primo. — Se-
cundo. — Nonuulli ex his auctorihus qui au-
xilium praideterminans defendunt, cum vide-
rint sine potestate resistendi non posse hber-
tatem subsistere, dicere tcntarunt hoc auxi-
lium praedeterminans non imponere necessi-
tatem, nec auferre potestatem non agendi,
etiam in sensu composito, sed solum determi-
nare ad semper sic agendum, quee non est ne-
cessitas, sed determinatio, nec tollit potesta-
tem resistendi si velit, etiam iu sensu compo-
sito, sed solum facit ut voluntas illa potestate
non utatur, quia hcet infallihiliter id faciat,
non tamen inevitahiliter. Unde consequenter
aiunt illud auxihum, Hcet determinet poten-
tiam, non tollere iudifferentiam ejus quoad
poteutiam ad utrumque, etiam in sensu com-
posilo, hcet infalhbiliter in alteram partem
inchnanda sit vohmtas. Hunc modum defen-
dendi illam sententiam secutus est Cabrera
supra, disput. 2, § 8, n. 300, 310 et sequen-
tibus ; nec videtur ab hac sententia alienus
Cumel., disp. 4 et 5, ubi ssepissime negat vo-
luntatem determinari per auxihum prffivium
efficax, donec vohmtas sua sponte se deter-
minet cum efficacia illius auxilii, et conse-
quenter ait habere vim ad ponendum iUi obi-
cem et resistendum, ut speciahter patet disp.
5, post conclus. 3, sub tit. Aliis argumentis,
§ Adverte tamen. Et pro hac responsione facit
quod notat Ledesma art. 2, ad 5, quod volun-
tas affecta illo auxiho operatur infaUibihter ;
item quod ait art. 18, ad i, quod in actu ad
quem preedeterminatur vohmtas non est ne-
cessitas, sed infalhhihtas proveniens ex effi-
cacia auxilii ; efficacia autem, ait, et necessitas
sunt res omnino dissimiles, quia, Hcet neces-
sitas inchidat intrinsece effieaciam, efficacia
non inchidit necessitatem, hcet includat om-
nimodam infallibihtatem ; nam, si hoc verum
est, cum dla efficacia optime manere poterit
potentia ad non agendum, etiam in sensu com-
posito, quia effiicacia, infahibilis tantum, non
tollit hanc potentiam, ut nos infra dicemus.
Hanc etiam doctrinam sub quadam notanda
distinctione admittere videtur Alvarez, disp.
93, n. 2 ; ait enim auxihum efficax duphciter
posse considerari. Primo, secundum suam en-
titatem preecise, id est, ut est tahs motio vel
entitas in voluntate recepta, et sub hac ratione
ait voluntatem posse resistere auxiho efficaci,
quod ait ab omnibus concedi. Unde fit, non
obstante tah auxilio efficaci, sic spectato, vo-
luntatem posse non agere , etiam in sensu
composito : nam verbum resistendi sensum
compositum involvit. Aho modo ait posse au-
xihuin efficax considerari secundum omnem
virtutem realem quam habet, ut venit a Deo,
et ut est instrumentum vohintatis Dei efficacis,
et sic non posse vohmtatem iUi resistere, et
consequenter tantum retinere potestatem ad
non agendum in sensu diviso.
2. Cabrera sibi ipsi contradicit. — Ex his
vero auctoribus, Cabrera, quantum a sua et
suorum sequacium sententia recedit, tantum
nostram sententiam et rationem factam con-
firmat ; late enim probat ad hbertatem ueces-
sarium esse ut, nou obstante prsemotioiie Dei,
maueat voluntas iudiffereus simphciter, et
cum potestate ad resistendum et nion agen-
dum iu sensu composito, quod nos intendimus,
estque nostree rationis fundamentum. Hinc
CAP. XV. IN HUMANA VOLUNTATE NON POSSE SIMUL ESSE, ETC.
463
ergo nostram sententiam confirmat , suam
vero consequenter deponit. Unde quidam alius
ejusdem doctrinse sectator, responsionem illam
rejiciens, dixit : Nec 7ioMs placent qui dicunt
hanc prcemotionem efficacis mixilii in omni
sensu relinquere facultatem indifferentem, Jioc
quippe non esset determinare, sed indetermina-
re. Cerie (ait) prwdeternmiatio quam iste noster
recentior Thomista novit imprcedeterminatio est,
ct ita quos itnpugnare instituit amplexatur.
3. Tres coiitradictiones notantur. — Prima
contradictio. — Tres ergo contradictiones in
illa doctrina notare possumus. Prima est, quod
voluntas physice determinetur ad unum, et
simul maneat indifierens, quia determinatum
et indeterminatum contradictorie vel privative
opposita sunt; idem autem est indifferens quod
indeterminatum. Prseterea sic explico, quia
vel est sermo de indifferentia remota^ ut sic
dicam, et passiva, quse est in voluntate secun-
dum se spectata, vel de indifferentia proxima^
et in actu primo completo, respectu talis actus
pro eodem instanti, prius natura quam elicia-
tur. Si de priori tantum sit sermo, est vocum
sequivocatio, quia illa indifferentia est tantum
in sensu diviso, et non sufScit ad libertatem,
ut ostendi_, et manet in voluntate etiam deter-
minata, quia nihil aliud est quam capacitas na-
turalis ipsius vohmtatis ; si autem intelligatur
secundo modo ut necessarium ad hbertatem,
sic immediate ac formahter repugnat esse ipo-
tentiam physice determinatam ad unum ac-
tum, prius natura quam ihum eliciat, et in
eodem signo esse indifferentem respectu ejus-
dem actus^ ut ex ipsis terminis constat^ quia
in eodem puncto temporis et natursej et res-
pectu ejusdem actus secundi, esse simul deter-
minatum et indeterminatum in actu primo
proximo contradictoria sunt.
4. Secunda contradiciio. — Secunda contra-
dictio est quod actus sequatur infalhbihter ex
efficacia proedeterminationis, et non sequatur
inevitabihter. Nam hcet alio modo et ex aho
capite possint iha duo simul conjungi^ ut in-
fra dicam, tamen, posita liypothesi physicse
prcedeterminationis de se efficacis^ repugnan-
tiam involvit^ quia quando effectus est iufaUi-
bilis ex vi causse proximee, et ex natura tahs
entitatis intrinsece determinatse ad tale effec-
tum, ita ut repugnet ex iha non sequi, tahs
effectus inevitabihs est, quia nihil aliud signi-
ficat hsec vox_, nisi quod effectus pi'odeat a
causa cujus actio evitari non potest; taie autem
est auxihum per se efficax; ideo enim infahi-
bihter agit^ quia ex se est ita determinatum
ad agendum, ut ejus actio impediri non pos-
sit. Et declaratur^ quia, ut ipsi etiam aiunt,
imphcat contradictionem auxihum efficax po-
ni, et non sequi actionem consensus^ quia eo
ipso non esset efficax ; quid autem potcst esse
magis inevitabile quam id quod imphcat con-
tradictionem non fieri ? Tunc ergo infahibile
distinguitur ab inevitabih^ quando est infahi-
bilitas in effectu^ non in causa; liic autem est
in causa, ut declaravi^ et ideo distingui non
possunt. Neque contra hoc obstat distinctio ab
ahis adliibita inter efficaciam et necessitatem,
quia, hcet efficacia in communi sit superior
ad necessitatem, quia dari potest efficacia h-
bera^ tamen efficacia rei intrinsece determi-
natee ad unum, et ad exercitium actus, et ine-
vitabiliter secum trahentis ad agendum po-
tentiam cui inest intrinsece, inchidit necessi-
tatem, et simihter infahibilitas, ex tali efficacia
proveniens, necessitas est non tantum secun-
dum quid, sed simphciter, quia, hcet respectu
vokmtatis sit ex suppositione, illa tamen sup-
positio est omnino antecedens, et in illa reci-
pienda voluntas ipsa absolutam necessitatem
patitur. Nec plus valet aliorum respousio, dis-
tinguentium duplicem necessitatem, unam in-
fallibilitatis, et aliam coactionis, etdicentium
hanc posteriorem repugnare libertati, non
priorem, et illam solum sequi ex prsedetermi-
natione. Verumtamen, si utrumque ex illis
membris sumatur proprie, distinctio est insuf-
ficiens, quia datur necessitas simpliciter et in
causa, quae nec est tantum infallibilitatis, nec
coactionem propriam infert, et nihilominus
repugnat libertati, et sic per physicam prsede-
terminationem infertur, quia facit actum sim-
pliciter necessarium, ut ustensum est, licet
relinquat illum voluntarium, et non coactum.
Quod si in secundo membro necessitas coactio-
nis late dicatur omnis illa necessitas simplici-
ter, quae est praeternaturalis et ab extrinseco,
certe talis est quae per physicam prajdetermi-
nationem infertur, ut probatum est. Vel si,
e contrario, necessitas infahibihtatis dicatur
omnis illa quce sine propria coactione inveni-
tur, et cum voluntario conjungitur, sic non est
universaliter verum necessitatem infallibilita-
tis non esse contrariam libertati, talisque est
necessitas quam induceret praedeterminatio
physica, ut ostensum est.
5. Tertia contradictio. — Tertia contradictio
est quod auxilium sit per se et natura sua effi-
cax, et quod maneat in voluntate potestas ad
resistendum illi in sensu composito. Nam im-
primis hla potestas nunquam reducitur ad ac-
tum;, ut ipsi fatentur, idque infallibiliter, ct
nou ex prsescieutia Dei^ qua praevidit eflfectum
contingentem futurum hoc modo potius quam
illo, nam boc ipsi ex professo impugnant;
ergo est infalHbile ex vi causee; ergo contra-
rium est impossibile ; sed ad impossibile non
est potentia ; ergo non est in voluntate potes-
tas ad resistendum buic motioni, ex supposi-
tione illius. Probatur consequentia, quia re-
sistere esset conjungere negationem consen-
sus cum illa motione ; sed hoc est impossibile,
neque ad ilhid est potestas in vohmtate ; ergo
neque ad resistendum tali motioni. Prseterea
declaratur in hunc modum, quia si compare-
mus potestatem voluntatis ad naturam et en-
titatem iUius motionis, ita se habent ut non
possit vohmtas illud auxilium facere inefficax ;
ergo nou potest ilh resistere, nam per resis-
tentiam fieret inefficax. Antecedens probatur,
quia ilhid auxihum est efficax ex intrinseca
natura sua, ut isti dicunt; sed non potest vo-
luntas mutare naturara talis auxihi ; ergo non
potest facere ihud inefficax. Item non magis
potest voluntas resistere ihi auxiho^ quam vo-
luntati divinse beneplaciti efficaci; sed huic
vohmtati Dei non potest vohmtas nostra re-
sisterej ut Scriptura docet ; ergo nec tah auxi-
ho, si tale est. Major est frequens in iUis auc-
toribus, et est consequens ad ihorum doctri-
nam. Quia ponunt ihud auxilium habere vim
ad impleudam voluntatem divinam^ tam in-
fahibihter et efficaciter^ quam necessarium est
ad omnipotentiam et infahibihtatem divini
decreti; ergo fieri non potest ut sit tale^ et
quod in vohuitate sit potestas resistendi ihi
auxiho, etiam in sensu composito, Et confir-
matur tandem ac declaratiu", quia potestas in
seusu composito est potestas ad componendum
uuum cum aho, et ideo^, stante consensu, non
manet iu vohmtate potestas ad dissensum in
seusu composito, quia nou potest voluntas
imum actum cum aho componere, id est, si-
mul utrumque habere; sed, juxta iham sen-
tentiam;, ita repuguat simul compoui auxihum
preedeterminans cum carentia actus, sicut re-
^nat componi consensum cum dissensu ;
puj
ergo repuguautia est dicere cum tah determi-
natione manere in voluntate potestatem resis-
tendi in sensu composito.
6. Ilce contradictiones non evitantur per su-
p-adiclam distinctionem auxilii efficacis. —
Neque hcec incommoda evitantur per distinc-
uem auxihi efficacis quoad puram entitatem
suam, vel quoad totam virtutem quam habet
ut instrumentum Dei. Nam imprimis qusero
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
de auxiho secundum preecisam entitatem spec-
tato, an prsedeterminet physice voluntatem,
necne. Nam, si non preedeterminat physice,
non est efficax, secundum communem seuten-
tiam horum auctorum; ergo male ponitur sub
auxiho efficaci , et tanquam membrum ; et
confirmatur : nam si non determinat physice
vohintatem, ex se non habet infahibilem con-
nexionem cum consensu vohmtatis, nec etiam
habet iham ex proescientia conditionata in sen-
tentia horum auctorum ; ergo simphciter et
omnimodo non habet talem connexionem in-
faUibilem ; ergo est simphciter contingens, ut
cum entitate iUius auxilii conjungatur caren-
tia tahs consensus ; ergo tale auxihum non est
efficax ex se, nec dat actu operari, sed posse.
Si autem auxihum sic spectatum in sua prse-
cisa entitate praedeterminat physice volunta-
tem, incidimus in contradictiones iUatas. Nam
repugnat vohmtatem posse resistere tah auxi-
ho efficaci ; nam resistentia (ut dixi) includit
sensum compositum, quia nisi adsit adversa-
rius, non l:kabet locum resistentia ; in sensu au-
tem composito, impossibile est vohintatem re-
sistere entitati ipsam physice prsedeterminanti,
quia physica preedeterminatio in sua ratione
inchidit ut non subdatur dominio voluntatis,
sed illam potius sibi subjiciat, ut ex terminis
est notum, et ahis locis idem auctor dicit; vo-
hmtas autem, ubi dominium non habet, nec
resistere potest, quia non nisi per potestatem
dominativam suorum actuum resistit.
7. Prcecluditur alia evasio. — Forte dice-
tur entitatem iUius auxihi secuudum se spec-
tatam, si iu re ipsa separetur a reah virUite
instrumentan Dei, non esse prsedeterminan-
tem, nec futurum esse auxilium efficax; nunc
vero nunquam separari ab iUa virtute, et ideo
semper in re esse efficax et prsedetermiuans,
et ideo vocari auxihum efficax, non formah-
ter, ut sic dicam, sed denominative ab ilia
virtute. Sed hsec et similia frustra dicuntur,
et si evolvantur, vix iuteUiguntur. Interrogo
enim an iUa virtus instrumentahs addat ah-
quid reale entitati auxilii praecise spectatse,
necne. Quia si nihil addit, superflua est dis-
tiuctio, quia iUa entitas per seipsam erit virtus
iustrumentaUs divinse vohmtatis et omnipo-
tentioe; ergo, ex vi suae entitatis, habebit om-
nem virtutem realem quam habere potest, ut
ex Deo procedit. Quod si sub una ratione ha-
bet ahquam virtutem realem quam sub aha
nou habet, ahquid etiam entitatis ilh addi ne-
cesse est, quando ei reahs virtus additur, nam
virtus reahs nou est sine reah entitate. Magis
CAP. XVI. AUXILIUM, SI EX SE
vero sentit dictns auctor illam virtntem rea-
lem instrnmentariam esse aliqnid reale addi-
tnm entitati anxilii; dicit enim virtutem illam
esse intentionale qnid, per quod virtus princi-
palis agentis est completa, nt instrumento.
Unde videtur sentire hanc virtutem similem
illi quae additur per concursum praevium om-
nibus causis secundis^ ex ejus et aliorum sen-
tentia ; quod si hoc ita est^ superflua est illa
prior entitas auxilii efficacis, cui secundum se
spectatai dicitur voluntas posse resistere. Ad
quid enim est tot entitatum multiplicatio ?
Nam si Deus addit hanc virtutem instrumen-
tariam auxilio excitanti, vel habitui infuso, sa-
tis erit ut elevet iila ad instrumentahter agen-
dum in virtute Dei^ et ad determinandam po-
tentiam, ut efficaciter operetur ; ad quid ergo
est illa aha entitas, quse dicitur auxihum effi-
cax^ cum de se sit inefficax? Vel quahs esse
potest ? Nam si sit per modum actus vitahs,
erit auxihum excitans; si sit entitas de se per-
manens, erit habitus ; si vero sit motio, vel
quahtas transiens, erit ejusdem rationis cum
virtute iha instrumentaria, ac subinde ex vi
snae entitatis habebit omnia quee auxiho effi-
caci et prsedeterminanti tribuuntur.
8. Instantia. — Occurritur insta?itice. —
Dici adhuc potest auxihum quidem elficax esse
unam et simphcem entitatem, tamen iham
noii habere totam suam etficacitatem ex se,
et quasi essentiahter^ vel ut nativam proprie-
tatem . sed solum ut procedit ab efficaci vo-
luntate Dei, qua vult hominis vohmtatem ta-
lem actum efficere, et consequenter vult uti
iUa entitate ut instrumento. Unde si fieret a
Deo entitas, et non ex illa vohmtate efficaci,
sed ex prsecisa voluntate faciendi talem enti-
tatem, iha nou haberet vim prsedeterminandi,
nec tantam efficacitatem. Sed hoc repugnat
valde principiis iUius doctrinse. Sic enim des-
truuntur omuia quse de prsevio concursu pri-
mse causse, et de motione intentionah, ilh auc-
tores dicere solent, ut hbro tertio vidimus.
Nam si entitas ihius auxihi non habet natura
sua intrinsecam iham efficaciam et vim prse-
determinandi, seu apphcandi vohmtatem, et
causam secundam^ sed solum ex Dei volun-
tate sine uUa reah additione^ sola vohmtas
efficax Dei volentis immediate uti potentia^
vel habitu, vel actu gratise excitantis ut ius-
trumento, sufficiet, eritque superflua prsevia
motio^ quasi media et iuhserens potentise ; et
tunc incidemus in aham opinionem et quses-
tionem tractandam duobus capitibus sequen-
tibus^ ubi videbimus an lUe modus necessarius
vin.
SIT EFFIGAX AC PHYSICE, ETC. 465
sit, et an salva hbertate locum habeat, ideo-
que de hac uhima evasione nihil amplius hic
dicere necesse est. Sohim adjungo, etiamsi de-
mus auxihum vere efficax compleri ex dla en-
titate cum virtute instrumentah addita, quid-
quid iha sit, eamdem rehnqui difficultatem iu
ratione facta. Nam de facto prfeveniri dicitiu"
voluntas per iham entitatem auxilii elevatam
seu assumptam utinstrumentum absoluta; vo-
luntatis Dei ; ergo ihi ut sic non potest resis-
tere vohmtas in sensu composito^ quia ahas
sequentur coutradictiones ihatse, cum suppo-
natur vohmtas non posse resistere ihi auxiho,
sic completo, et tunc rehnquitur idem argu-
mentum quod tahs necessitas composita tohat
hbertatem, quia tota iha suppositio integre
est antecedens simphciter omnem usum uos-
trai hbertatis.
CAPUT XVI.
AUXILIUM SI SIT EFFICAX AG PHTSIGE PRiEDETER-
MINANS, NON POSSE A LIBERO USU PENLERE,
SED NEGESSITATEM ANTEGEDENTEM INDUGERE.
1. Adducitur modus fugiendi vim prlnc'pa-
lis argumenti. — Venio ad ahum principalem
modum fugiendi vim principahs rationis. Nam
ahqui ex dictis auctoribus^ coacti argumeutis
factis, interdum retroceduut, et conantur de-
fendere suppositionem iham auxihi eflicacis sic
exphcati non esse antecedentem, quia pendet
ex ahquo usu hbero humanse vohmtatis, quod
satis est ut sit suppositio consequens, ut uos
etiam docemus. Illa vero dependentia duobus
item modis ab eis asserta est. Primus est , ut
ille usus hber sit antecedens ad tale auxihum,
nimirum circa ahquam dispositionem prse-
viam ad ihud, cujus intuitu, vel ratione cujus
tale auxihum infalhbihter detur. Secundus
modus est ut ihe usus hbertatis sit ahquo modo
cooperans ipsummet auxihum. Priorem mo-
dum inculcat seepe Gabrera, et coguntur ap-
probare qui dicunt hominem sulHcienter vo-
catum non carere auxiho, nisi culpa sua, nam
inde plane sequitur pendere ex hbertate ejus
cui datur. Nihilominus plures ex dictis aucto-
ribus hunc dicendi modum rejicmut, et me-
rito, ut capite prsecedeuti vidimus_, uam illa
dispositio libera est impossibilis in illa seuten-
tia, et in piura incommoda incidit talis asser-
tio, quse ibi tractata suut.
2. Rejicitur. — Addo insuper etiam illo
modo non salvari propriam et formalem liber-
tatem supernaturaiis consensuSj qua ipse vere
30
466
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
et in se liber dicatur et sit, quod nullo modo
admitti potest, ut ex Concilio Tridentino et
aliis testimoniis constat. Assumptum declaro
primo, quia, quod Deus solus in nobis facit^
supposita dispositione libera, non est liberum
uobis formaliter, sed tantum per denomina-
tionem a tali dispositionC;, sicut actus exterior
denominalur liber ab interiori, ut patet clare
in infusione gratiai babitualis, quse hoc tan-
tum modo potest libera denominari ; ergo in
prsesenti, licet prsecederet illa dispositio libe-
ra^ infusio auxilii prsedeterminantis, quod so-
lus Deus facit, tantum erit libera per denomi-
nationem a tali dispositione, quia, posito illo
auxilio necessario, sine nova libertate sequitur
actus, ut ostensum est. Ergo talis actus non
est liber, nisi per denominationem ab illa
prsevia dispositione. Ex quo ulterius sequitur
in nostris actibus supernaturalibus nullum esse
meritum, praeler illud quod in illa disposi-
tioue praevia et libera cogitari potest. Ita enim
in universum invenitur in omni actione quse
solum est libera per denominationem extrin-
secam a preecedenti actu libero, ut in ea nui-
lum sit proprium meritum, praBter illud quod
in actu denominante invenitur, ut in actu ex-
teriori non est distinctum meritum ab illo
quod est iu interiori, a quo proxime impera-
tur, et in receptione gratiee babitualis et in
similibus idem servatur, ut in materia de me-
rito latius videbimus, ; ergo simiii modo vo-
luntas credendi, quse necessario fit , posito
auxilio efficaci, non habet novam laudem,
nec proprium meritum praeter ilkid quod iu
dispositione hbera ad tale auxiUum iuvenitur.
Hoc vero nuUus Theologorum admittet_, et
ideo illa seutentia merito ab omnibus explo-
denda est,
3. Secimdus modus dicendi. — Impugnatur.
— Secundus modus dicendi in lioc puncto est
iUam dispositionem Uberam non esse aliam ab
ipso conseusu, qui est effectus auxilii exeitan-
tis ; nam eamdem dicunt esse dispositiouem ad
ipsummet auxilium. Nam potest in genere cau-
Sce materialis illud antecedere, Ucet in genere
causre efficientis ab illo sequatur. Ita refert Cu-
mel^ iu dicto lib. 1 Opusculor.^ disput. ^, sect.
2^ sub titul. Conferentia difficuUatum ; et
Lorca, disputat. 21 de Gratia, in fine, et potest
tribui Paleutiae, tom. 2, disput. 8, qutest. 3,
puncto ^, § 2, conclus. 5, quamvis ibi loqua-
tur de iufusione habitus quara ponit iuter au-
xilia gratise efficacis ; non potuit autem id
sentire de auxilio proideterminante, quod ibi
late et efficaciter impuguaveral. Cujuscumque
tamen fueritilla sententia, falsa est sine dubio,
meritoque a prioribus auctoribus impugnatur.
Primo, quia in universum impossibile est ef-
fectum, factum a forma in genere causse effi-
cientis, esse veram causam ejusdem formse in
genere causse preparantis subjectum ad intro-
ductionem talis formae : quiaintelligi non po-
test forma iu aliquo genere realiter causare,
nisi jam habeat esse reale^ quod habere non
potest priusquam fiat a sua efficiente causa; er-
go ante hanc efficientiam impossibile est prae-
cedere aliquam realem causalitatem ejusdem
forma;. Sed de hoc fusius disputabimus infra
tractando de justificatioue, Nunc addo, etiamsi
vera esset illa mutua causalitas inter formam
efficientem et dispositionem ejus , nihil id
referre ad salvandam libertatem, supposito
modo efficiendi auxilii efficacis per physicam
preedeterminationem. Nam argumentum fac-
tum probat efficientiam illam esse necessariam
et sine usu Ubertatis^ propter impotentiam re-
sistendi, et continendi influxum voluntatis :
hsec autem impotentia et necessitas eadem est,
etiamsi conseusus dicatur prsecedere in genere
causse materialis. Nam hoc (juxta illam senten-
tiam) commune est dispositionibus et agen-
tibus naturalibus, ut in forma et calore ignis,
et similibus, Ergo ad summum erit consensus
dispositio physica ad tale auxilium, non vero
dispositio libera. Accedit specialis repugnautia
in principiis illius sententise. Nam hoc auxi-
lium ponitur tanquam prsevius influxus primse
causae^ a quo essentialiter pendet actio causse
secundse ; quis autem dicat vel intelligat actio-
nem causse secundse esse dispositionem prsepa-
rantem ipsam causam secundam ad recipien-
dum prsevium influxum Dei ad eamdem actio-
nem ? Item in illa senteutia impossibile est in-
telligere concursum simultanem Dei prsecedere
ad praevium respectu ejusdem actus; sed in
eodem actu non potest actio causse secundse,
ut est ab ipsa^ in illo genere causse antecedere
simultaneum concursum Dei ; ergo multo mi-
nus potest autecedere ad concursum prsevium,
seu auxilium efficax. Denique auxilium effi-
cax pouitur in voluntate, ut det illi posse age-
re et agere ; sed impossibile iutelligere actio-
nem in potentia antequam agat, et multo im-
possibilius antequam possit agere ; ergo im-
possibile est ut actio^ propter quam datur au-
xilium efficax, ante illud prsecedat in quolibet
signo naturse aut genere causoe.
-4. Tertius modus. — Tertius ergo dicendi
modus est hanc suppositionem istius auxilii
efticacis uon esse antecedcntem , quia ip-
CAP. XVI. AUXILIUM, SI EX SE
snmmet auxiliiim seu prsedeterminatio, quse
per illud fit, non est a solo Deo, sed etiam a
libero arbitrio cooperante , et efSciente ip-
sammet prasdeterminationem ex propria de-
liberatione. Ita docet Ledesma, dicta quees-
tione^ art. 40, ad part. 1, et ad 1, ubi ait pree-
vium auxilium non praesupponi simpliciter ad
actum secuudum, sed esse iuitium ipsius ac-
tus^ ita ut, quando est tale auxilium prsede-
terminans, jam sit ipse actus in suo principio;
et ad 8 ait, ideo voluntatem, non obstante hac
prsedeterminatione , libere se determinare ,
quia taliter preedeterminatur a Deo, quod ipsa
concurrit ad suam prsedeterminationem. Et in
art. 8, ex professo probat banc prsedetermina-
tionem non fieri a solo Deo, sed etiam a vo-
luntate simul coefiiciente illam; et in conclus.
3, id probat, quia si solus Deus efiiceret pra3-
determinationem in actu primo, jam actus
elieeretur a voluntate prsedeterminata, et sic
non esset simpliciter liber, sed necessarius,
quia voluntas sic determinata non posset non
elicere actum ad quem preedeterminatur, et
sic actus ille elicitus non procederet ex liber-
tate noluntatis , quia in ipsa elicientia actus
(sic loquitur) , prcedeterminatione supposita,
non reperitur lihertas, sed potius necessitas.
5. In quibus verbis, et rationi nostree et as-
sertioni optime consentit, sed plane dissentit
ab aliis ejusdem ordinis auctoribus_, qui tan-
quam dogma in sua sententia tradunt preede-
terminationem physicam a solo Deo fieri in vo-
luntate; imo et a seipso in multis aUis locis dis-
sentit. Namvult hoc auxiUumefficaxesse ejus-
dem modi cum concursu generali pravio, qui
est, juxta suam suorumque sententiam, im-
mediatus influxus causee primge in secundam,
eomplens, juvans, et applicans, et determi-
nans eam ad agendum ; ergo non est a causa
secunda, quia nondum mota et appHcata niliil
potest agere. Item in causis naturalibus quse
agunt actione transeunte, nuUus ex illis auc-
toribus dixit influxum causse primse in secun-
dam esse ab ipsa causa secunda, quia non po-
test calor, verbi gratia, agere in seipsum. Ne-
que id dici potest secundum ipsos in voluutate
libera, quia nihil potest agere nisi preedeter-
minata ; ergo prsedeterminatio non potest esse
ab ipsa, quia esset ab illa ut nondum determi-
nata. Multo ergo minus potest id dici de auxi-
lio efficaci gratiee, si in tali preedeterminatione
consistit ; tum quia minus poterit voluntas in-
determinata in ordine supernaturali agere;
tum etiam quia tale auxilium pra?requiritur
ut det vires agendi voluntati ; tum maxime
SIT EFFICAX AC PHYSICE, ETC. 407
quia tale est lioc auxiliura, ut detur voluntali
independenter ab ipsii:s usu libero, ut capite
10 ex eorumdem auctorum sententia osten-
dimus.
6. Diio exe^npla , qidbiis declaratur prcrxc-
dens doctrina. — Denique si Deus, dando hoc
auxilium, non solus operetur, jam illud non
esset immediatus influxus in causam , sed in
operationem causse, quia ifia prsedeterminatio
esset quffidam operatio causae, scilicet volun-
tatis , cum ab illa fieri et eonsequenter elici
dicatur. Sed in hoc puncto etiam habet nota-
bilem doctrinam prsedictus auctor iu eodem
artic. 8, ad 2 ; dicit enim quod voluntas, an-
tequam intelligatur operari formaliter et ex-
presse, prseintelligitur habere aliquam opera-
tionem interpretativam , et veluti virtualem,
quse reducitur ad ipsam operationem forma-
lem. Per quae verba significat preedetermina-
tionem consistere in illa operatione virtuali,
quam duobus exemplis declarat. Unum est,
quia voluntas.dum amat, vult amare, non alia
operatione formali, sed interpretativa. Aliud
est, quia pura omissio est voluntaria interpre-
tative, non formaliter.
7. (luce quidem doctrina nova est anctori. —
Qu(e sequantur incommoda. — Primiim. —
Sed doctrina hsec mihi est nova, quia iu nuUo
alio Theologo antiquo, vel moderuo Thomista,
vel alterius Scholse, illam legi, et ita fateor
me non intelligere quid sit illa operatio inter-
pretativa in prsesenti materia, vel quomodo
per illam expediatur difficultas. Unde interro-
go an illa operatio interpretativa sit aliquid.
distinctum a voluntate, sive ut res omnino
distincta, sive ut modus realisnovus, aut nihil
reale sit in voluntate. Si hoc posterius dicatur,
sequitur auxilium efficax prsedeterminans ni-
hil esse in rerum natura distinctum a volun-
tate, nec per illud factam esse mutationem
realem in voluntate, sed esse ipsam volun-
tatem , nescio quo virtuali aut morali modo
a nobis conceptam , quod quara sit absur-
dum, tam simpliciter quam in doctrina ejus-
dem auctoris et suorum , per se est eviden-
tissinnim. Nam per ilUid auxilium dicitur
voluntas recipere vires , et juvari ad agen-
dum, et applicari, et similia qute sine ali-
qua realitate nova intelligi non possunt. Si
vero admittatur primum, iiecessarium est fa-
teri illam rem vel realem modum fieri per ve-
ram et formalem efficientiam, quia nova mu-
tatio formalis et realis non fit sine propria ef-
ficiente causa, et ita illud auxiUum vere et
formaliter a Deo fit ; ergo si fit concurrente
468 LIB. V. DE AUXILIO
voluntate , etiam ab ipsa efBcieute fit ; ergo
est formalis actio et operatio , et non tantum
iuterpretativa. Accedit quod operatio inter-
pretativa dicitur esse libera, non per modum
omissiouis seu suppositionis concursus , sed
per modum positivse operationis ; positivus
autem usus libertatis intelligi non potcst sine
vera efficientia, ut in prolegomeno 1 proba-
tum est.
8. Aliud incommodum. — Ex quo sequitur
aliud incommodum et alia contradictio^ nimi-
rum quod auxilium efficax non reducatur, ut
saipe ipsi asserunt, in solam Dei voluntatem^
sed etiam in hominis libertatem, quaudoqui-
dem libere cooperari dicitur illi preedetermi-
nationi. Alia prseterea contradictio est, quod
illa operatio interpretativa, vel quomodocum-
que nominetur, erit a voluntate indifferente,
et nondum determinata ; cur enim nou idem
dici poterit de operatione vera et formali ? Vel,
si hoc repugnat^ ut ille auctor toties repetit,
cur non illud, prsesertim cum illa operatio in-
terpretativa vel niliil sit, vel non possit non
esse aliqua vera et determinata efticientia pro-
ficiscens a principio activo indifferente? Tan-
dem illa operatio interpretativa necesse est in
re ipsa distingui ab operatioue formali, quia
realiter iufluit in illam influxu distincto et
simultaneo, et est aliquid supernaturale ; ergo
non potest esse in voluntate, nisi per super-
naturalem actionem, vel tanquam supernatu-
ralis actio ; erit ergo vera et formalis operatio
supernaturalis, et ita, quoties homo cousentit
gratiai vocanti, efiicit duas liberas vokmtatis
opcrationes, vel actiones supernaturales, quod
uemo liactenus dixit, neque verisimile est,
quia nihil cogitari potest per secundam illam
actionem quod per unam non sufficientissime
fiat, ut per se constat, et in exemplis iu con-
trarium adductis declarabitur.
9. Respo)idetur ad primum exemplum de vo-
Imitate amante et volente a^tiare, etc. — Unde
ad primum exemplum, de voluntate amante
et volente amare, respondemus contrarium illo
exemplo mauifestari^ uam, cum homo voUiu-
tarie amat vel odit, nou alio actu formali vel
interpretativo vult amare. Sed ipsomet actu^
quo amat directe objectum , amat intime et
quasi reflexe actum ipsum. Neque necessa-
rium est prius natura aliquem velle amare
quam amet, aut voluntatem amandi esse ali-
quid iu voluntate disiiuctum ab ipso amore,
et realiter influens, vel efiicieus ipsum forma-
lem amorem; sed unicoimpetu voluntas amat
objectum, et illemet amor seipso est volun-
EFFICACI GRATLE DEI.
tarius et amatus. Alias oporteret in infinitum
procedere, quia quilibet amor voluntatis est
voluntarius et amatus, et ita in nullo potest
melius sisti quam in ipso primo amore quo in-
cipit objectum amari. Quia, sicut illo actu
amatur objectum, ita ratione objectiipse etiam
amor amatur; undeneque prius amatur amor
quam objectum, nec objectum potest amari
quin amor ipse ametur, Sic ergo, quando vo-
luntas libere determinatur ad volendum vel
amandum, libera determiuatio non est aliquid
pra;vium ad ipsam actionem amandi, sed quia
ipsa actio amandi seipsa voluntaria est^ per
seipsam est formalis determinatio voluntatis
in actu secundo, ante quam non antecedit alia
determinatio in actu primo, ut ostendi; neque
est necessaria alia prsevia determinatio in actu
secundo^ quia alias procederetur iu infinitum,
et quia per ipsam voluntariam actionem suf-
ficientissime fit talis determinatio , ut etiam
lib. 3, cap. 4^2, declaravi; et ita illa determi-
natio non est virtualis actio, sed formalis, non
distincta ab ipsamet actione consentiendi aut
amaudi, sed ipsamet per seipsam voluutaria
est, et quamdam reflexionem virtualem in-
cludit. Unde immerito vocatur prsedetermina-
tio respectu ejusdem voluntatis, cum nullo
modo antecedat tempore vel natura determi-
nationem ejus, ut.jam etiam adverti.
10. Ad aliud exemplum respondetur. — Aliud
vero exemplum non est ad rem, quia omissio
pura nulla actio est, nec formalis, nec virtua-
lis, sed est suspensio actionis quoe nihil reale
addit voluntati quod ab ipsa vere fiat. Dicitur
autem virtualiter seu interpretative volunta-
ria, quia contrarius actus est in potestate libe-
ra voluntatis, et cum sufficienti adverleutia
non exit in actum, et ideo moraliter ac inter-
pretative censetur ac si directe vellet operari,
et ideo dicitur virtualis quaedam volitio, uon
per aliquem modum actionis qua3 in re ipsa
inveniatur, sed per quamdam imputationem
moralem, et quasi aiquivaleutem sestimatio-
nem. In preesenti autem si preedetermiuatio
illa interpretativa intercederet, oporteret esse
aliquid positivum et reale, ut declaravi, quia
eflectus ejus non esset carentia actus, sicut in
omissione_, sed esset positiva determinatio po-
tentise de se indiflerentis, nam cum haec indii-
ferentia in quadam negatione consistat, non
potest determinari nisi per aliquid positivum
additum potentise. Quod si illa operatio libera
iuterpretativa uegative explicetur, non pote-
rit esse nisi carentia contrarise determinatio-
nis, ct ita incidimus in opinionem ab eodem
CAP.XVII. YIS SUPERIORIS DISCURSUS ALIO MODO MANIFESTATUB, ETC.
469
auctore nobiscum impugnatam , de prsevia
dispositione negativa, quia, juxta illam sen-
tentiam, prius natura quam voluntas se deter-
minet, si a Deo non incipit praedeterminari,
non libere, sed naturaliter caret utraque de-
terminatione et est capax illius, et ita ex par-
te illius non potest sumi ratio ob quam magis
ad unam quam ad altcram partem preedeter-
minetur, ut capite 10 late declaratum est, Re-
linquitur ergo ut talis prcedeterminatio sit a
solo Deo, et simpliciter necessaria voluntati,
quando illi imprimitur, et consequenter ut
actio, quae ab illa necessario fluit, sit simplici-
ter necessaria, et non libera. Atque bsec sen-
tentia iterum inculcabitur et impugnabitur in
sequenti puncto.
CAPUT XVII.
VIS SUPERIORIS DISCURSUS ALIO MODO MANIFESTA-
TUR, ET ARGUMENTIS SATISFIT.
1. Ultimo, possumus efficaciam 'dicti fun-
damenti declarare, quia voluntas potest neces-
sitari a Deo per impressionem abcujus motio-
nis, impulsus vel prsevise entitatis sibi inditse,
quocnmque nomine appelletur ; sed non po-
test vebementius necessitari quam per illum
modum preedeterminationis; ergo illa prsede-
terminatio est vera necessitas contraria liber-
tati. Major probata a nobis est in prolegome-
no primo, ubi ostendimus esse communem.
Minor probatur ex sequiparatione, quia nibil
cogitari aut explicari potest in quo excedat illa
necessitas ab bac prsedeterminatione.
2. Bwplex moclus prcedeterminationis a qui-
lusdam distinguitur ; una cim modo necessita-
tisj alia non ex necessitate. — Solent nibilo-
minus isti auctores distinguere duplicem mo-
dum prsedeterminationis ; imam dicunt esse
cum modo necessitatis, aliam non ex necessi-
tate, sed secundum modum naturae voluntatis,
et ideo libere. Ita Ledesma, artic. 40, ad 1 et
ad 8, ubi addit, etiamsi per babitum ita de-
terminaretur voluntas quoad exercitium actus,
sicut nunc dicitur determiuari per motionem
auxilii, non fore necessitandam, quia deter-
minatio non esset naturabs^, sed secundum
modum suum. Eadem distinctione utitur F.
Gumel in Opusc, lib, \, disput. 5, post secun-
dam cojickisionem, § Videntes lioc auctores,e\c.
Item Alvarez, disput. 22, num.H, colligitque
distinctionem ex D. Tboma 1 . 2, qusest. 10,
art. 4, ubi D. Tbomas ait ita Deum movere
voluntatem, ut non ex necessitate illam deter-
minct. Sed bunc locum in lib. 3 late tractavi.
Allegat etiam eumdem doctorem sanctum,
1 part., quEest. 23, artic. \, ad i ; qusest. 5 de
Verit., art. 5 ; et 3 contra gent,, cap. 90, im-
primis, quia in bis locis, tractando locum Da-
masceni dicentis Deum non praedefinire actus
liberos, ilkim exponit de prffidefinitione neces-
sitante, indicans esse akam non necessitantem.
Quse distinctioex mente Damasceni et D. Tbo-
mae posset facile inteUigi de prcefinitione in-
terna Dei, et externa preedetermiaatione. Nam
prior non mutat vokmtatem bominis, et ideo
de iila recte dicitur non necessitare volunta-
tem, quia per se et immediate non agit in il-
lam, ut infra expUcabo ; et de prsedetermina-
tione ad extra nos contendimus necessitare
voluntatem, et ideo negasse illam Damascc-
num, et de illa intelligendam D. Tbomee inter-
pretationem.
3. Omissistamen nunc testimoniis de quibus
postea, petimus ab his Patribus in quo duo isti
modi difi^erant, ut in uno dicatur necessitari vo-
luntas, et non in aUo. In quo varia dicta esse
invenio ab eisdem auctoribus, quse proponam,
\\\ lector judicet an vel inter se consonent, vel
satis intelligantur. Primo ergo voluntas dici-
tur determinarisecundummodum suum, quia
prsedeterminatur mota per judicium rationis
ex se indifi^erens, qui modus motionis est ma-
xime naturalis eidem voluntati. Unde diffe-
rentia erit quod, quando prasdeterminatur
cum modo necessitante, non movetur per ju-
dicium indifferens ; ita videtur exponere Cu-
melsupra. Undesequitur secunda differentia,
quia, cum voluntas prsedeterminatur secundum
modum suum, non preedeterminatur pbysice
ab objecto, necab interno impetu, sed tantum
ab extrinseco ; quando vero pra;determinatur
cum modo necessitatis, prsedeterminatur ab
objecto, vel ab interno et connaturali impetu,
quod est contrarium libertati. Ex quo constat
tertium discrimen ; nam quando voluntas de-
terminatur ab extrinseco, stanteperfecto et in-
differenti judicio, actus est perfecte volunta-
rius et rationalis sine interna determinatione,
et ideo est liber; quando vero determinatio est
alio modo, aut actus vokmtatis non est plene
rationalis nec perfecte voluntarius, quia per
surreptionem quamdam et imperfectsm ac in-
deliberatam cognitionem movetur, et conse-
quenter cum interua necessitate ; vel si cogni-
tio et judicium est perfectum, et inde voluutas
spontanee et voluntarie fertur, objectum tale
est, ut ab interno impetu voluntas necessario
in illud feratur, ac subinde ex necessitate.
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.-E DEI.
470
4. Hsec vero tollunt suppositionem quam in
argumento fecimus, et in Prolegom. i proba-
vimus^ nimirum, stante perfecto judicio ratio-
nis cum indifferentia objecti plene cognita,
posse voluntatem extrinsecus necessitari per
divinam motionem. Et qui attente considerave-
rit, intelliget, secundum ilkim modum plane
concedi illam prcedeterminationem ad unum
quoad exercitium actus esse quaradam neces-
sitatem ab extrinseco immissam voluntati ;
solum additur illam non excludere libertatem
ab actu, vel quia manet idem judicium de se
sufiiciens ad actum liberum, vel quia voluntas
ibi operatur non ex se determinata, sed ut de-
terminata ab alio. Et ita non assignatur diflfe-
rentia inter illos duos modos prsedeterminandi
ab extrinseco voluntatem^ cum necessitate, vel
sine illa, stante eodem judicio rationis, sed ab-
solute negatur modus praedeterminandi cum
necessitate. Cujus oppositum in loco citato os-
tendimus esse magis consentaneum divinse po-
tentiee, et communi sententiai Theologorum.
Et certe si D. Thomas, in locis quse proxime
allegabantur, duos modos praedeterminandi
voluntatem insinuat, cum necessitate, et sine
illa, in illis aperte loquitur de motione volun-
tatis quiB fit vel fieri potest a Deo in hac vita,
stante perfecto judicio rationis.
5. Accedit satis esse in dicto Prolegom. 1
ostensum indifferentiam judicii non suffice-
re ad libertatem formalem actus, quia non
sufficit ad potestatem agendi et non agendi,
et quia indifferentia judicii non est indiflferen-
tia hominis operantis, sed est potius iudiflfe-
rentia quffidam ipsius objecti, ut sic dicamj
nam cognoscitur ut habens aliquam rationem
boni admistam alicui rationimali, vel cum im-
perfectione aUqua, ratione cujus magis vel
minus potest allicere vohmtatemj et de se non
valet eam ad exercitium determinare, quia iu
opposito actu^ vel in carentia ilUus, ahqua ra-
+io bonitatis seu utiUtatis cogitari potest. Hsec
autem indifl[erentia objecti formaUter non est
iudiflferentia voUmtatis operantis^ vel actionis
ejus, sed soUim conducit ut objectum ex se
non moveat cum necessitate voUuitatem. Hoc
autem non sufficit ut actus voluntatis sit for-
maUter Uber, quia Ubertatem formalem habet
ex habitudine ad ipsam potentiam operantem
ex parte sua cum dominio actionis suse, juxta
exigentiam taUs objecti. At vero hoc domi-
nium potestDeus auferre, et facere utsineillo
voUmtas feratur iu tale objectum uUra merita
ejus, ut sic dicam; ergo potest facere ut, stante
judicio ratiouis^ voUuitas nou Ubere, sed ex
necessitate determinetur. Hoc ergo posito, non
subsistent diflferentise prsedictse, quia in utro-
que casusupponitur voluntas determinata cum
pleno judicio rationis, et in neutro determina-
natur ab objecto nec ab interno impetu ; in
utroque actus est seque voluntarius et sponta-
neus, quia nec est ex indeUberatione rationis,
nec ex propositione objecti sub ratione neces-
sarii boni, ut supponimus; ergo nuUum est
discrimen.
6. Alia responsio, supposito indiferentiju-
dicio, dupliciler posse aeterminari vohmtatem
ad actum. — Est ergo aUa rpsponsio, quam ex
Joanne Vincent. refert Lesdema in dicto artic.
iO ad 1, supposito eodem indifl[erenti judicio,
dupliciter posse determinari voUmtatem ad
talem actum. Primo, quasi totaUter ex vi so-
Uus impulsus causae superioris, ita ut voUmtas
nuUa ratione se moveat ex vi propriae deUbe-
rationis et electionis, sed totaUter moveatur
a causa ipsam determinante et appUcante; se-
cundo, potest ita praedeterminari a causa su-
periori, ut simul ipsa seipsam prsedeterminet
ex vi propriffi deUberationis, et electionis sub-
ordiuatae ad determinationem superioris cau-
sse. Prior ex Uis modis dicjtur e^se cum modo
necessitatis, et repugnare Ubertati, quia non
est secundum modum volun'atis, qui est per
propriam deUberationem et electionem mo-
veri. Secundus autem modus est secundum
naturam voUmtatis UberEe, et ideo non re-
pugnat Ubertati; et per Uanc distinctionem
ait Ledesma solvi argumentum evidenter, quia
in ea dicuntur probabiUa, et quia voluntas,
cum ex se sit indiflferens, non potest operari,
nisi prsedeterminata secundum modum suee
naturee , ideoque taUs praedeterminatio non
repugnat Ubertati, sive ab ipsa voUmtate fiat,
sive a Deo, et ita concUtdit argumentum in
omni sententia habere eamdem difficuUatem.
7. Distinctio illa non convenit in prcesenti. —
Duplex determinatio voluntatis in actu primo
vel in actu secundo, prce oculis lialenda. — Ve-
rumtamen distinctio iUa non potest in prae-
senti accommodari, et suspicor F. Joannem
Vincent. non de hoc genere determinationis,
quam nunc tractamus, iUam adhibuisse, sed
de aUa tractanda in capite 20, ut ibi declarabo ;
scripta enim iUius auctoris videre non potui.
Itaque prae ocuUs Uabenda est distinctio de
dupUci determinatione voluutatis in actu pri-
mo vel in actu secundo, nam hic non tracta-
mus de determinatione in actu secundo, sed
in actu primo, quia si determinatio aUqua fit
per auxilium efficax praevium, quod et ab ac-
CA.P. XVII. VIS SUPERIORIS DISCURSUS ALIO MODO M ANIFEST ATUR , ETC.
471
tione voluntatis realiter distinctum sit^, et in
suo genere physicum principium ejiis^ illa non
potest esse dettrminatio in actu secundo^ sed
in actu primo^ut sape ostensum est^ et ex ip-
sis termiuis patet, quia antecedit actionem
causse secunde, et est actus ejus, non ergo
secundus, sed primus. Item^ quia determina-
tio in actu secundo fit a voluntate effective
simul cum Deo; hsec vero determinatio, quee
fit per hoc auxilium , effective fit a solo Deo,
quia sohis infundit et potest infundere tale
auxilium; formaUter autem fit ab entitate taUs
auxihi inZiairente voluntati; ergo est determi-
natio in actu primo, et non in secundo.
8. Quod autem illi nou possit apphcari dis-
tiuctio prior, probatur, quia tahs determina-
tio semper fit totahter a causa extrinseca ,
scihcet Deo, quia fit sine concursu effectivo
aherius causee ; materiahs autem concursus, ex
parte voluntatis recipientis, in omni etiam
determinatione invenitur. Item illo modo
semper determinatur vohmtas per sohim im-
pulsum causae superioris, quia etiam in secun-
do modo, quando dicitur voluntas determinari
secundum modum suum, si id inteUigatur de
determinatione in actu primo, ut loquimur,
tantum fit per auxihum efficax, quod est quasi
impulsus a solo Deo impressus. Unde, loquen-
do de eadem determinatione, falsum est quod
iu secundo membro dicitur, vohmtatem ita
determinari a causa superiori, ut simul deter-
minet seipsam -, quia ipsa non facit iham de-
terminationem ; ergo per iham non determi-
nat se. Multo magis falsum est quod faciat vel
recipiat illam ex vi propriae dehberationis et
electionis, quia dehberatio et electio non est
sine usu hbertatis ; sed voluntas recipit iUam
determinationem ante omnem usum hberta-
tis, ut capite 46 ostensum est; ergo recipit il-
lara sine uUa dehberatione vel electione ; quo-
ad hanc ergo partem nuha est differentia.
9. Et liinc fit nunum etiam discrimen esse
posse in libertate vel necessitate actionis, quse
a tah determinatione procedit. Primo, quia
non magis determinatur voluntas secundum
modum suum, quoad actum primum, in secun-
do membro quam in primo ; quia in utroque
membro ex parte intehectus idem modus ser-
vatur, quia idem judicium de se indifferens
prfficedit, ul supponitur. Ex parte autem vo-
luntatis, non fit iha determinatio in actu pri-
mo cum majori efficientia, dehberatione, aut
electione voluntatis, in secundo membro quam
in primo, ut probatum est. Niliil ergo reperi-
tur in secundo membro cur ilJa determinatio
dicatur magis esse secundum modum volun"
tatis quam in primo ; ergo ex hac parte actus
nou est magis hber in uno membro quam in
aho, neque revera esse potest, quia iha mem-
bra verbis tantum, non re ipsa distinguuntur,
quoad hanc determinationem in actu primo.
Probatur secundo, neque in emanatione actio-
nis seu dehberationis in actu secundo a taU
actu primo uhum posse assiguari discrimen.
Quia in utroque membro actio iUa seu deter-
minatio in actu secundo non est a solo Dco,
sed fit ab ipsa vohmtate, est enim actio vita-
lis; ergo quoad hanc partem, etiam cum vo-
hmtas necessitatur a Deo, determiuatio non
fit a solo impulsu Dei totahter, si per hoc ex-
cludatur coefficientia ipsius vohmtatis. Quod
si lisec non excludatur, non est differentia in-
ter primum et secundum membrum quoad
hanc partem. Deiude in tah efficieutia non est
major dehberatio, vel electio in uno membro
quam in alio, quia utraque efficientia est «que
vohmtaria et spoutanea, et utraque ex vi prse-
cedentis determinationis in actu primo tra-
hentis voluntatem ad cooperandum secum de-
terminationem in actu secundo, si ita meretur
appeUari ; et, in utroque etiam casu, iUa deter-
miuatio est cum quadam necessitate, cui vo-
hmtas non potest resistere, quae non est magis
absohita in uno casu quam in alio, quia in
utroque est ex suppositione motionis, et in
utroque est seque inevitabihs per resistentiam
vohmtatis, quia in posteriori membro tam
inevitabilis dicitur esse consecutio actionis, ut
implicet contradictionem non sequi. Quae ergo
major inevitabiUtas in priori membro quam
in secuudo?
10. Quod si de determinatione in actu se-
cundo sit sermo, nuUa est ratio ob quam in
posteriori membro dicatur esse cum delibera-
tione et electione voluntatis, magis quam iu
priori, quia non fit cum majori judicio, nec
cum majori potestate non operandi seu vo-
lendi ; quia, in sensu composito in neutro casu
dicitur esse potestas, in sensu autem diviso in
utroque eadem potestas vohmtatis sub tah
prsedeterminatione manet : ergo nuUa major
electio seu deUberatio in aUero membro quam
in aUo intercedit. Sicut ergo verisimile dicitur
in priori casu actionem voluntatis non fieri ex
deUberatione, vel electione sua, quia non agit
ut indifferens, sed ut determinata, nec electio
habet locum ubi aUera pars inevitabUis est,
ita prorsus dicendum est in posteriori mem-
bro. Atque ita si, ex aliqua detcrminatione
voluntatis in actu primo, sequitur actio ita
472
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEL
iiecessaria ut uon sit vere lihera, similis pro-
fecto sequitur ex hoc auxilio prsedetermi-
naute.
M. Responsio aUatanon procedit ex proha-
hilihis. — Non est ergo evidens hsec respon-
sio_, nec procedit ex probabihbus quse possint
ad solvendum argumentum adaptari. Nam
discursus factus videtur demonstrativo osten-
dcre quod nec inter preedeterminationem in
actu primo^ nec inter actiones emanantes ab
utroque actu primo invenitur differentia. Imo
hiuc directe roboratur argumentum^ qiiia ideo
ali<[uando necessitatur vohmtas per similem
preeviam motionem^ quia jam non operatur
Tit indifferens, sed praedeterminata ad unumj
et quia illud compositum ex vohmtate et prse-
via motione, quod est proximum et adaequa-
tum principium talis actionis, naturahter agit,
et non libere, et ab illo habet actio quod ne-
cessaria vel hbera sit, et ob eamdem ratio-
nem, vohmtas sic agens prgedeterminata in
actu primo non potest proprie dici determi-
nare se, neque ignis cum calefacit, quia ver-
bum determinandi se, dicit habitudinem ad
causam in actu primo iDdifferentem. Denique
non video quo colore dicatur hanc difficulta-
tem a?que urgere in omni senteutia, cum nos
nullo modo admittamus vohmtatem, cum U-
bere operatur, operari prsedeterminatam phy-
sice ac simphciter, falsumque esse censeamus
quod supponitur ibi, vohmtatem indigere
prsedetermiuatione in actu primo a se vel ab
aho, ut hbere operetur, nam si est prsedeter-
minatio iu actu primo, illa semper est ab aho,
et repugnat hbertali, et sine illa potest volun-
tas cum concursu vel auxiho Dei coucomitante
se determinare, etiamsi prius natura sit om-
niuo indifferens ut in hb. 3, cap. 42, ostendi-
nius. Si vero sit determinatio in actu secundo,
illa non est ahud quam ipsa actio volendi, quia
vohintas non potest velle quin determinetur ;
sed iha determinatio non est prsedeterminatio,
nec suppositio antecedens, sed est ipsa forma-
hs determinatio quce hbere fit a vohmtate, et
ideo est suppositio consequens includens usum
hbertatis, et illo supposito inducens necessi-
tatem secundum quid, et longe dissimilem ab
illa quae esse potest a divina motioue preede-
terminante.
42. Refellnntur qui pv.tant salvari libertatem
nostram , per Jioc qnod tota impressio provenit
a voluntate Del lihera. — Atque ex his tandem
refehuntur facile qui putant salvari hbertatem
nostram, non obstante tota nccessitate quae
per tale auxihum efficax voluntati hominis
fieret, per hoc sohim quod tota illa impressio
provenit a voluntate Dei hbera quae in se in-
diflerens est, et intime adest vo.untati nostrae,
et movendo iham perficit iham suseque liber-
tatis ac indifferentise participea facit. Ita lo-
quuntur interdum ahqui ex dicis auctoribus,
et certe Ledesma, qui salvare nititur hberta-
tem quoad specificationem et potestatem agen-
di, in eo qui caret hoc auxiho, pei- solam inti-
mam assistentiam voluntatis et potentiae di-
vinse in nostra voluntate, ut cap. 42 retuh,
facile etiam in prsesenti dicet indiaferentiam
vohmtatis divinse, intime moventis et guber-
nantis vohmtatem nostram, sufficere ut con-
sensus noster hber sit, etiamsi ex duphci ne-
cessitate nobis immissa procedat, nimirum ex
necessaria receptione auxihi prsedeterminan-
tis, et ex necessaria dimanatione ab auxiho et
vohmtate iho aflfecta. Atque in terminis qui-
dam ex his Patribus refert hanc evasionem ex
aho Thomista, quem non nominat. Ait enim
ihum prius asseruisse, non obstante prsedeter-
minatione, vohmtatem hominis retinere indif -
ferentiam ; postea vero, id exphcando et tacite
retractando, dixisse prsedeterminationem pro-
cedere ex indifferentia, quse splendet in vo-
luntate divina, et ideo, hcet prsemotio sit de-
terminata ad unum, dici indifferentem, et in-
difierentem rehnquere voluntatem.
43. Prf£cedens rcspondendi modns liberfatem
Dei salvat, nonnostrarn. — At profecto (ut iste
auctor recte dixit) hic respondendi modus li-
bertatem Dei salvat, non nostram. Quid enim
ad nostram hbertatem referret quod in divina
splendeat indifferentia, nisi nobis participatio-
nem ihius indifferentise communicasset. Certe
illo modo etiam actio ignis et lapidis desceu-
dentis esset hbera igni et lapidi , quia otiara
in iha splendet indifferentia divinae vohmtatis,
quee posset iham impedire, et concursum ad
ifiam suspendere. tndifferentia ergo Dei facit
ut actio sit ipsi hbera, non causse secundse,
nisi ipsa indifferens sit, et in iha indifferentia
conservetur et peimaneat in eo instanti prius
natura quam operetur, ita ut actio, ut est ab
illa proxime completa ad operandum, respi-
ciat iham ut indifferentem , et inde libera
denominetur. Confirmatur primo, quia ahas
etiam ipsa infusio efficacis auxihi, imo et suf-
ficientis ac prsevenientis, dici posset hbera vo-
hmtati, quia procedit ab indifferentia divinse
vohmtatis quse in illa resplendet, et omuino
gratis et hbere talem motionem praebet. Con-
sequens autem absurdum est, et contra om-
niura doctrinam, utconstat; ergo indifferentia
CAP. XVII. VIS SUPERIORIS DISCURSUS ALIO MODO MANIFESTATUR, ETC.
473
divinse 'voluntatis non sufficit ut actio volun-
tatis humanae libera sit.
14. Retorquetur argimenttm. — Prseterea,
argumentum sumptum ex libertate quoad spe-
cificationem efficaciter retorquetur, ex dictis
capite 12. Nam potentia Dei, quantumvis sit
intima nobis, nisi intelligatur esse parata per
voluntatem Dei ad nos juvandum, non reddit
nos potentes. Unde, si absolute ct sine res-
pectu ad usum nostrse libertatis decrevit non
dare alicui auxilium necessarium ad aliquem
actum simpliciter, fit illi impossibilis talis ac-
tus ; ergo similiter in prsesenti, a contrario, si
Deus, non obstante sua indifferentia, decrevit
dare tale auxilium prsedeterminans, et non
suspendere illud, licet posset simpliciter, fit
nobis impossibilis suspensio talis actus, et con-
sequeuter fit ipfe actus simpliciter necessarius
quoad exercitium respectu hominis, etiamsi
sit liber respectu Dei. Ac tandern inde sumitur
optimum argumentum, quia, supposita neces-
sitate pr8edetef4flinantis auxilii , impossibilis
pura et libera omissio talis actus ; quia si non
fit, preecedit carentia vel ablatio preedetermi-
natiouis, quae et necessaria nobis est, cum
auxilium non pendeat ex libertate nostra, et
illa supposita non hbere sed necessario sequi-
tiir carentia actus. Ergo, eadem proportiono,
e converso supposita immissione talis auxilii
ex sola vokmtate Dei, in se quidem indifferen-
te ex se, tamen se determinante absohito de-
creto ad infundendum ilhid auxilium, non re-
hnquitur homini indifferentia in agendo cum
tah auxilio recepto ; est enim eadem ratio. Ma-
net ergo sohdum fundamentum assertionis,
propter quod iham omnino veram et fidei
principiis consentaneam censemus.
45. Respondetur ad primum argumentum. —
Ad stcundwn. — Nec obstant in principio ob-
jecta. Ad primum enim respondetur uecessi-
tatem sensus compositi, quando in supposi-
tione non includitur aliquo modo usus hberta-
tis vel habitudo ad illum, esse necessitatem
simphciter, et repugnantem libertati, ut satis
probatum est. Ad secundum, fatemur ad om-
nipotentiam Dei pertinere ut possit movere
voluutatera efficaciter et suaviter, ut infallil)i-
liter et hbere, sed non illo modo, quia in iho
involvitur contradictio; quis autem possit esse
alius modus postea explicabimus, prout vide-
bitur probabilius. Fatemur enim non posse
nos assequi omnes modos omnipotentise Dei
possibiles ; nihilominus tamen scimus ihum
non esse possibilem in qno conti-adictio invol-
vitur. Credimus etiam Deum ita movere per
gratiam ut usum libertatis non auferat, et
ideo modum illum non admittimus. Ad ter-
tium, de actionibus preedefinitis a Deo, admit-
timus eas sape pra^definiri, et iude infalli-
biliter sequi ut sit futurus actus prsedefinitus,
non tamen media prsedeterminatione physica,
sed media vocatioue congrua, ut infra dice-
mus. Et ideo suppositio iha non est omuino
antecedens, nam habet quemdam respectum
ad cooperationem liberam voluntatis per il-
lam intentam, et ideo non est simile.
16. Respondetur ad exeyvpla, — Et per hoc
respondendum est ad alia exempla, nam vo-
luntas Christi ex vi unionis habet necessario
conjunctum divinum regimen sueb voluntatis
creatse, per quod ita dirigitur, ut infallibiliter
semper velit quod bonum et melius est,
etiamsi non prsedeterminetur, ut in propria
materia latius tractatum est. Similiter vohm-
tas Pauli absque determinatione efficaciter vo-
cata est, ut etiam Augustinus, et Chrysostomus,
et Anselmus infra citandi explicarunt. Idem
est de confirmatis in gratia, nam licet aliqui
non dubitent concedere illos necessitari ad
non peccandum, quia hsec tantum est necessi-
tas quoad specificationem, non est tamen id
admittendum, quia, restringendo casum prse-
cepti affirmativi hic et nunc obligantis, in-
cideremus in necessitatem quoad exercitium.
Neutra ergo ponenda est in his confirmatis,
ordinarie loquendo, nam per vocationes con-
gruas sufficientissime possunt libere sed infal-
libiliter in bono confirmari, ut latius in se-
quentibus dicturi sumus.
17. DifficuUas. — Sohitur. — Solum su-
perest addendum unum verbum propter eos
qui, ut enervent fandamentum adductum, di-
cunt illud fuisse fundameutum erroris Pelagii,
ssepiusque ab Augustinoet aliis Patribus fuisse
solutum. Nos vero dicimus, si fundamentum
dicitur principium aliquod ex quo formatur
ratio, et assertio colligitur, sic ssepe contingere
ut ex eodem principio catholico hsereticus et
catholicus argumententur, et hsereticus ma-
le colligat, catholicus autem bene. Sic ergo ex
libertate arbitrii argumentabatur Pelagius, et
nos etiam argumentamur, sed ille ex illo prin-
cipio inferebat absolute et iu universum gra-
tiam Dei non esse necessariam ad opera libera,
quse pessima consecutio est, et nullum habens
fundamentum quo nitatur, quia opus liberum
bene potest ab alio excitari et adjuvari, et
ideo necessitas gratise excitantis et adjuvautis
nuham habet repugnantiam cum libertate.
Nos vero, ex libertate arlntrii, in usu operum
474
LIB. Y. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
gratise colligimus non esse necessariam nec
possibilem preedeterminationem physicam ,
quod longe diversum est ; et consecutio illa
habet maximum fundamentum, tum in natu-
ra liberi arbitrii, et repugnantia inter indiffe-
rentiam et preedeterminationem, et inter libe-
rum usum et necessitatem antecedentem. Et
ita ha?c nostra consequentia habet magnum
fundamentum in Patribus et in Concihis, ut
prseter dicta pluribus in sequentibus ostende-
tur; illatio vero Pelagianorum ab omnibus
Patribus impugnatur.
18. Dices : etiam Pelagius ex arbitrii hber-
tate colhgere volebat non dari"auxihum effi-
cax, quod etiam nos cohigimus. Respondemus
imprimis priorem partem non satis constare :
nam Conciha Milevitanum^ Arausicanum et
Tridentinum sulficientem tradunt doctrinam
contra Pelagium, et non definiunt ahquid de
gratia efhcaci^ sed de necessitate gratise prse-
venientis, preemoventis, excitantis et adju-
vantis. Et Coelestinus Papa, in EpistoL i, a
cap. 4 usque ad 12, doctrinam necessariam
contra Pelagianos et Semipelagianos tradit, et
in eis sohim osteuditur dicta gratifB necessi-
tas ; et in cap. 8 solum dicitur ita de divina
gratia esse sentiendum, ut nec nostrmi deesse
sentiamiis arhitrium, et in honis quihusque vo-
hmtatis humancB singulis motihus magis illius
non duhitemus valere auxilium. Et in cap. 42,
conchidit Deum esse auctorem bonorum omr
niura operum, quia iha sua gratia prsevenit,
et ihorum initium in nobis operatur, agitque
ut quod ipse vult nos velimus et agamus. In
quibus omnibus nihil de ef ficaci gratia sub pro-
priis terminis tradit, quod sane fecisset si Pe-
lagius eam suo argumento impugnasset. Sed
esto pars iha vera sit, et in hoc etiam erraverit
Pelagius , falsa profecto est ahera pars, quia
nos ex iho principio non impugnamus abso-
hite gratiam efficacem, sed gratiam ex se prae-
detcrminantem physice, ac subinde refehimus
talem modum gratise efficacis de quo nec fuit
controversia cum Pelagio, uec Augustinus un-
quam locutus est, ut infra ostendemus.
CAPUT XVIII
UIRUM CONCURSUS DEI SIMULTANEUS EX SE PR^-
PETERMINET VOLUNTATEM AD CONSENSUM.
1. Duo modi prcedeterminandi phjsice volun-
tatem. — Duos modos praedeterminandi phy-
sice vohmtatem supra distinximus : unus est
prsedeterminando prius natura in actu primo
voluntatem per ahquam entitatem ab ipsa et
ab actu secundo ihius distinctam, ut ipsa sic
prsedeterminata actum ehciat. Alter est imme-
diate prsedeterminando ipsam ad ipsum actum
secundum^ sine entitate praevia, sed imme-
diate, per divinam vohintatem, ita efficiendo
in voluntate et cum illa actum ipsius^ ut in
ipsamet efficientia humana vohmtas a divina
praedeterminetur. Priorem modum impugna-
vimus in prsecedentibus capitibus : in hoc et
sequentibus posteriorem expendemus; et prius
de necessitate, postea de possibiUtate hujus
pra^determinationis dicemus. Duobus autem
modis intelhgi potest praedeterminatio hsec
per influxum immediatum in ipsuni actum
secundum, scihcet quod ipse concursus Dei,
ex se et quasi absolute spectatus, habeat hanc
vim prsedeterminandi vohmtatem, vel sahem
ut iham habeat per respectum ad vohuitatem
divinam a qua procedit. Et licet auctores po-
nentes praideterminationem in ipso actu in-
distincte loquantur, nos, ut vis rationum ma-
gis appareat, de priori modo dicemus iu hoc
capite, et de altero in sequenti.
2. Quod ergo haec prsedeterminatio fiat per
ipsam actionem consensus vohmtatis, iit est
a Deo, sentit imprimis F. Cumel in uhima
hnjus puncti examinatione, quam in hb. 4
opusculor. rehquit copiosam, in disput. 4,
sect. 3, conclus. 4, ubi sic inquit : Ita affir-
matur a nohis ef/icacia divini auxilii esse ex
Deo, non ex noitra cooperatione, ut non dica-
mus Deum prcedeterminare nos ad extra se solo
aliqua actione prius in nohis posita, setc aliqua
actione prcedeterminante priusin nohis recepta,
in qua mere passive se liaheat omnino liherum
arhitritm ; et infra addit rationem, quia alias
voluntas non se lihere determinaret. Unde (in-
quit) eadem determinatio conversionis est a Deo
et ah liomine, sed a Deo prius ordine naturce,
quia est prior in caiisando, et movendo liherum
arhitrium hominis , etc. Et ibidem negat esse
ibi duas actiones, sed unam tantum Dei et ho-
minis, quse prius natura est a Deo. Et in con-
clusione 5 expressius dicit eamdem esse actio-
nem qua voluntas se determinat ad cojiversio-
nem, et convertitur, et eadem actione determina-
tiva et determinante, qucp a lihero arbitrio eli-
citur ctim gratia Dei, Deus determinat idem ar-
hitrium. Et quod mirabilius est, statim subdit:
Neque hcoc actio qua voluntas actualiter et for-
maliter determinatur et se determinat, est res-
pectu ejus volutitatis effectus posterior natu-
ra quam sit cffectus Dei, sed simul est effec-
tus vohmtatis humance , et ipsius Dei. Idem
CAP. XVIII. UTRUM CONCURSUS
repetit disput. quinta, dum refert quintam
sententiara diceus, non esse futandum Deum
ita se gerere, ut , nolis nihil ageiitidus, ipse
froducat suam actionem in nos, qua efficien-
ter nos determinat, et jam priusquam, volun-
tate determinata, ipsa procedat ad opus, quia
lioc manifestam dicit implicatio7iem. cum liber-
tatc, et in discursu hujus sectionis^ quue pro-
lixissima est, lioc ssepe iuculcat.
3. Quiavero de nobisconqueriturquod ejus
sententiam nostro modo^ et non sicut ab eo
traditur et explicatur^ referimus (quod sane a
nostra saltem iutentione alienum est), non au-
demus hanc sententiam ilU tribuere. Nam
profecto eisdem locis multa docet^ quse aperte
videntur contraria his quae mox recitavimus.
Dicit enim saepe auxilium efficax dari volun-
tati; tanquam principium agendi consensum
supernaturalem , et ad constituendum vel
complendum illam in actu primo^ ut det illi
virtutem agendi in illo ordine. Ita habet in
disput. k, sect. 2^ concl. 3, et concl. 5, § Sed
pro intelligentia, et disput. 5, sect. \, conclus.
3;, per totam;maxime vero in repetitione ejus-
dem tertise conclusionis, § Quo circa^ et §
Qiiod vero, ex professo impugnat dicentes hoc
auxilium in re non esse nisi ipammet actio-
nem et operationem vokmtatiSj quia licet ac -
tio voluntatis sit una et indivisiiilis a Beo et
ab ipsa, dicit tamen habitudinem ad illud au-
xilium Dei, a quo procedit, tanquam a suo
principio ; ergo necesse est ut hic dicat auxi-
lium efficax prius infundi a Deo solo sine con-
cursu activo voluntatis^ cujusoppositum dicit
in priobus locis ; verum est in ilhs non loqui
sub nomine auxilii efficacis^ sed sub nomine
determinationis.
4. Unde videtur sentire quod, UcetauxiUum
efficax preeinfundatur a solo Deo, illud non
est determinatio formaUs vokmtatis, sed so-
kim motio fortis et suavis^ quse in eodem tem-
poris instanti cum voluntate efficit liberum
cousensum^ quem dicit esse determinationem
formalem , et ideo negat in prioribus locis
voknitatem determinari a solo Deo, sed simul
a seipsa, et ita videtur exponere seipsum infra
sub lit. Aliis argumentis, § £^t con/irmatur.
Sed hoc modo non expUcatur punctum difficul-
tatis, sed obvolvitur, non distingueudo deter-
minationemin actu secundo a determinatione
in actu primo. Nos enim non tribuimus huic
auctori vel aUis omnibus, quod dicant actum
ipsum secundum fieri a solo Deo, et quod per
iUum determinet formaUter voluntatem, sed
referimus quod vere asserunt Deum solum in-
DEI SIMULTANEUS EX SE, ETC. 475
fundere voluntati auxiUum per modum actus
primi, ita efficax ut ex se habeat non posse
separari ab actu secundo^ et consequenter ne-
gare non posse quin istj actus primus inhse-
rens voluntati formaUter illam afficiat et de-
terminet in actu primo ad talem actum se-
cundum et exercitium ejus. Quod tandem fere
eisdem verbis fatetur idem auctor in locis pro-
xime citatis., § Moveor ctiam, dicens : Ad hoc
quod voluntas exerceat opera supernaturalia , ne-
cesse est quod prius volmitas realiter determi-
netur quam opcrctur ; et iterum : TJt voluntas
operetur, necesse est ut realiter determinetur ad
illam operationem per aliquid reale positivum,
quidquid illud sit, quod iterum repetit^ soli
DeOj ut auctori gratiai, tribuensdeterminatio-
nem. Nihil ergo mirum est, si huic auctori
imam et alteram opinionem tribuamus, cum
in eo utramqne legamus.
5. Et eodem fere modo tribuo sententiam
hanc P. Gabreree, quamvis tam muItipUciter de
hac prsedeterminatione loquatur, ut vix pos-
sim de illius sententia definitum ferre judi-
cium. Saipe enim defendit prsedeterminatio-
nem hanc fieri per aliquid distinctum ab actu
secundo, et prius natura illo, unde videtur po-
nere praedetermiuationem in actu primo supra
refutatam; et tamen disp. 2, § 11^ n. 474, dicit
quod determinatio Dei reUnquit voluntatem
determinatam in actu secnndo, et indifferen-
tem in actu primo, et quod voluntas preemota
est adhuc indifferens in actu primo, licet sit
determinata iu actu secimdo. Quod videtur
repugnantiam involvere, si non intelligat prce-
determinationem fieri per ipsum actum secun-
dum, licet sub eo maneat voluutas cum actu
primo , quod ad tuendam libertatem actus
non sufficit, ut supra ostendi. Deinde, § 10,
num. 413 , dicit motionem prsedeterminan-
tem non distingui ab actione voluntatis, nisi
formaliter, nec Deum concurrere immediate
ad illam , nisi per prseviam motionem. Item
videtur hanc sententiam supponere in dispu-
tat. 6, dubio 8, quando dicit, num. 50, quod
Deus confert auxilium concomitans , non ut
prodeamus in acium , sed ut adjuvet ad eli-
cicndMm actum in quemjam prodire coepera-
mus. Nam his verbis insinuat prius uos inci-
pere prodire in actum, propter auxilium effi-
cax quod prius natura Deus prsebet quam nos
actum eliciamus; ergo sentit per illudmet auxi-
lium incipere nos in actum prodire, quod in-
telligi non potest nisi auxilium sit ipse actus
sub aliqua prsevia ratione consideratus ; uude
in eadem disput. 6 , num. 1 , dicit auxi-
476
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATLB DEI.
lium Dei simultaneum vocari coadjuvans, quia
ipsam operationem incoeptam per auxilium
prcedeterminans coadjuvat et consummat, con-
comitans zero quia concomitatur operatione?n
nt incoeplam per auxiliim prceveniens ; nisi
forte improprie loquatur^ et intelligat auxi-
lium prsedeterminans inchoare operationem
non formaliter, sed virtualiter, quia complet
et determinat potentiam ad illam eliciendam.
Nam proprie utendo terminis contradictionem
involvit dicere nos incipere prodire in actum
secundum^ priusquam Deus^ suo auxilio con-
comitante et adjuvante, nobiscum operatio-
nem inchoet. Nec etiam video quid sit prodire
in actum , nisi ehcere illum : unde incipere
prodire in actum erit incipere elicere illum ;
at vero elicere et incipere elicere idem sunt,
quia actio eliciendi momentanea est, et ita si-
mul incipit et totafit. Est ergo mihi intellectu
difficihs ilhus auctoris mens^ et sententia, quae
orania non parum ipsiusmet doctrinae obscu-
ritatem et perplexitatem iudicant.
6. Constantius videtnr iham sententiam
defendere Ledesma, nam toto art. 8 ex pro-
fesso probat prsedeterminationem non fieri a
Deo in nobis sine cooperatione, et efficientia
vohmtatis nostrse, hbere concurrentis, ut ex-
phcat in prima probatione tertise conchisionis.
Et iu secunda addit non esse necessarium
ut heec prsedeterminatio fiat per ahquem
actum distinctum ab eo quo prosequitur ob-
jectum, sed per eumdem secundum rem, ra-
tione forraah distinctum, ut in articulo 7 late
dixerat ; et quod magis est, dicit in iUa doc-
trina convenire discipulos D. Thomse, et ip-
sum D. Th mam et Gajetanum pro illa citat,
in dicto art. 7 ; et ideo, in art. 10, ad 1, dicit:
Quando est auxilium physice prcedeterminans
jam esse actum in stto principio, ahudens ad
modum loquendi M. Cabrerse, prout verba in
proprietate sonant. Et ideo ait Ledesma hoc
auxilium non requiri ut principium operatio-
nis, neque ex parte potentise, sed ex parte
operationis, ut artic. etiaro 11 late prosequi-
tur. Et nihilominus dicit, in dicla sohition. ad
1, auxiliura prsedeterminans voluntatem esse
necessarium tanquam antecedens ordine natu-
rae ipsam operationem, et ut voluntas exeat in
actum. Qua3 duo difficile conciliantur, nisi in
ipsa operatione distinguatur inchoatio et con-
summatio, seu initium operationis, et ipsa
operatio absohite sumpta, quod videtur effica-
citer impugnari ratione supra facta, et ahis
quae in hbro 3 feeimus, tractaudo de concursu
prsevio.
7. Singularis quwdam sententia refert"ir. —
Defensor hujus prcedeterminationis tria distin-
guit in Dei operatione circa acttis voluntatis
nostrce. — Denique omittere non possum quin
hic referam notandam sententiam aherius de-
fensoris hujus preedeterminationis, qui prius
tria distinguit in Dei operatione circa actus
vohmtatis nostrae. Primum vocat simphcem
immutationem, qua voluntas constituitur in
ultimo complemento per modum actus primi.
Secundum est productio actionis voluntatis
cum ipsa vohmtate. Tertium est productio ef-
fectus. Primum ante omnia requirit ad auxi-
hum efficax, et dicit fieri a solo Deo prius na-
tura quam vohmtas operetur, nam in ahis
duobus, ut ait, non prius natura operatur
Deus quam vohmtas, non obstante subordina-
tione, quia haec subsistere potest sine priori-
tate naturse. In quo aperte tradit modum pree-
determinationis in superioribus capitibus trac-
tatum, satisque consequenter juxta ihum lo-
quitur. Statim vero addit obscurissimam dis-
tinctionem in qua videtur hanc posteriorem
sententiam profiteri et difficilhme exphcare.
Post praevium auxihum efficax, seu post iham
quam vocat simphcem immutationem, distin-
guit in consensu voluntatis duphcem actio-
nem, unam quse identificatur cum consensu
in ratione consensus, aham quce natura prse-
venit consensum, quam vocat initiativam, in
qua agitur voluntas, quam etiam dicit esse
auxihum efficax preevium. Et hanc posterio-
rem actionem dicit etiam non esse hberam
in illo priori, quamvis, antecedente nostra
hbera determinatione , actio quae non erat
in iho priori hbera constituatur hbera in
ratione consensus nostri in aho posteriori na-
turffi.
8. Refellitur dicta sententia. — Duo notanda.
— Primum. — Aliud notandum, quod in super-
naturali consensu duplicem ponit actionem vo-
luntatis, unam initiativam, aliam consumma-
tivam. — In qua sententia antequam ulterius
progrediamur, duo notanda sunt et cavenda.
Primum est, quia ille auctor simul videtur po-
nere duo auxiha praevia physice praedetermi-
nantia voluntatem, imum per simpiicem im-
mutalionem Dei ante actionem vohmtatis,
aliud per actionem quaradam initiativam con-
sensus. Hoc autem unllo modo admittendum
est, nam licet daremus aliquam prsedetermi-
nationem physicam, supervacaneum esset du-
plicem fingere ; tum quia in eodem genere
physico unum tantum auxilium efiicax ad sin-
gulos actus cum ahquo fundamento requiri po-
CAP. XVIII. UTRUM CONCURSUS
test ; tum etiam quia, cum haec prsedeterminatio
dicatur supponere auxilium sufiiciens, quocum-
que modo talis prsedeterminatio cogitetur suf-
ficienti auxilio pervenire, infallibiliter indu-
cet consensum, alias nou esset vera determi-
natio ; ergo, esto sit necessaria, una sufEcit.
Declaratur denique ex re ipsa, quia si finga-
mus antecedere ausilium prsedeterminans
pliysice voluntatem in actu primo, et distinc-
tum in re ipsa ab actu secundo^ et ab omni
actione humanoe vohmtatis^ per illud intelligi-
tur vohmtas perfecte completa in actu primo,
et proxime expedita ad actum secundum ; er-
go jam non indiget aho auxiho prsevio, sed
tantum simultaneo concursu ; ergo qui ponuut
auxiUum prsedeterminans in actu primo^, su-
perflue fingunt aliud auxihum praedetermi-
nans in ipso actu secundo, seu actione ejus :
item quia iha actio, per habitudinem ^d tale
principium jam determinatum in actu primo,
prodit cum sufficienti determinatione ; imo_, si
verum fatendum sit, supposita tah determina-
tione, prodiret sine indifferentia et sine hber-
tate ; ergo non sohim non indiget nova prse-
determinatione_, sed etiam est incapax ihius.
Sicut supra hb. 3, cap. 36, de agentibus natu-
rahbus dicebamus non indigere prsevio con-
cursu propter praideterminationemj quia cum
de se sint determinata ad unum, et non ha-
beant indiflerentiam,, non sunt capacia novse
determinationis. Secundo, est in iha seuten-
tia notandum quod in supernaturah consensu
duphcem pouit actionem voluntatis, sive re,
sive formahter, sive ratione distinctas. Unam
vocat initiativam_, et priorem quam sit ratio
consensus, quia natura prsevenit illum ; aham,
quae sit consummativa consensus ; et primam
dicit esse auxilium prsevium efficax, non
vero secundam ; itemque priorem , ut sic ,
non esse liberam, constitui autem hberam
in ratione consensus in aUero posteriori na-
tura3. Heec vero distinctio et quse circa illam
dicuntur rejicienda omnino sunt. Nam si per
illam duphcem actionem ihe auctor intelh-
gat propriam actionem prsedicamentalem, et
terminus ejus , qui est consensus vel actus
vitahSj prout est in re qualitas quse ab ah-
quibus vocatur grammaticahs actio, sic nec
dicere debuit nec potuit priorem actionem ini-
tiativam esse in iho priori non liberam, quia
hoc multum repugnat hbertati arbitrii; nam
usus libeitatis maxime pendet ab illo puncto,
in quo vohintasincipit suam actionem elicere.
Idem quia repuguat actionem, prius natura
non hbere ehcitam, posterius natura constitui
DEI SIMULTANEUS EX SE, ETC. 477
hberam in eodem instanti ; tum quia non pos-
sunt duo preedicata contradictoria de eodem
verificari in eodem instanti temporis ; tum
etiam quia actio iha semper retinet eamdem
habitudinem ad suam potentiam, a qua habet
quod hbera vel necessaria sit ; tum denique
quia non potest actio iha denominari libera a
consensu, qui est terminus ejus, quia potius
consensus in tantum est hber, iu quantum fit
per actionem hberam, quia hbertas exercetur
in ipsa actuah efiicientia per quam fit termi-
nus. Si autem in consensu ipso prseter termi-
num et quahtatem distinguatur duplex actio,
quarum una sit non hbera et altera hbe-
ra, et falsum fundamentum supponit, et mul-
tum derogat hbertati, ut facile ex dicendis
patebit.
9. Pundum difficuliatis disti^icte explica-
tur. — SuffoiiuntuT qucedam ut punctum dif-
ficultatis distincte explicetur. — In liiero con-
sensu voluntaiis iantum illa duo reperiuntur,
fieri, et factum esse. — Igitur, ne in ahorum
placitis referendis prohxiores simus (sohim
enim iha proponimus ut modus doctrina? con-
sideretur), iUis prsetermissis, ut punctum dif-
ficultatis exphcetur et inteUigatur difficuUatis
ratio, suppono imprimis in ipso actu secundo
seu consensu Ubero voluntatis tantum illa duo
inesse et distingui posse, quse paulo antea
distinxi, scilicet fieri, et factuvi esse, seu ac-
tionem, et terminum seu qualitatem et depcu-
dentiam ejus ; hsec enim omnia sequivalentia
sunt. Et quidem illa duo in re ipsa ahquo mo-
do distingui ex philosophia suppono, et nunc
non controvertitur, nec ad preesentes coutro-
versias theologicas muUum refert, sive quis
opinetur Ula duo in his actibus ratione tan-
tum distingui, sive ex natura rei ; nam licet
hoc posterius verius sit, tamen etiam permisso
illo primo, doctrina de auxilio efficaci non va~
riatur. Dixi autem tantum Ula duo inveniri in
libero consensu, quia ad rem explicaudam
maxime refert quod in consensu ipso neque
plures qualitates, neque plures actiones, neque
aliquod aliud genus entitatis vel modi realis
illius actus, in eo inesse fingatur. Hoc postre-
mum per se notum videtur, quia discurrendo
per prgedicamenta facile potest talis cogitatio
refutari, et in re nullum habet fundamen-
tum. Primum etiam est satis notum, et ab om-
nibus traditum, quia unus consensus, si in
prsedicamento qualitatis est, ut supponitur,
non est nisi una simplex qualitas, sicut est
una simplex tendentia formalis in unum tan-
tum objectum. Neque in libero consensu or-
478
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^E DEl.
dinis naturalis aliud invenitur, nec in su-
pernaturali est aliqua ratio multiplicandi il-
las qualitates; imo ha^c supernaturalia con-
cipere et explicare debemus ad instar na-
turalium^ servata differentia in dignitate, seu
excellentia actus, quae in una simplici qua-
litate ccrni debet. Unde argumentari possu-
mus^ quia si essent duse qualitates, vel utraque
est ordinis naturalis, et sic ex utraque simul
non fiet unus actus supernaturalis ; vel una.
est naturalis et altera supernaturalis, et sic
tota supernaturalitas est in \ma, et altera
frustra fingitur ; vel utraque est supernatura-
lis, et ita quaelibet per se spectata est in suo
genere perfecta, et sufficiens ad effectum for-
malem consentiendi, et tendendi complcte in
tale objectum; ergo una sufficit et alia frustra
fingeretur. Quis enim imquam cogitavit vo-
luntatem, verbi gralia, credendi , involvere
duas qualitates? Et idem est de similibus acti-
bus simpUcibus. Ita enim consideramus con-
sensum in unum simplex objectum; nam si
involvat plura objecta, poterunt esse plures
actus, ut est probabile de intentione finis, vel
electione medii, etiamsi eodem tempore fiant,
ct de amore Dei, detestatione peccati, et simi-
libus, et tunc erunt etiam plures consensus ;
unumquemque autem per se considerando, in
illo tantum potest esse una qualitas, et ita
nunc loquimur.
iO. Unde facile concluditur secundum mem-
brum de actione, quod in prsesenti maxime
est necessarium, quia si quod gratise auxilium
datur in ipso actu secundo voluntatis, illud
maxime in actione ipsa considerandum est;
tum quia qualitas ipsa, quse est terminus ac-
tionis, potius est effectus auxilii quam auxi-
lium ; tum etiam quia tale auxilium requiri-
tur ad juvaudum bominem ad agendum ; bo-
mo autem primo et immediate efficit ipsam
actionem ; ergo in illa et ad illam debet ma-
xime adjuvari, Hinc ergo aliqui ex modernis
iu hoc et prsecedenti capite allegatis, ut decla-
rent auxilium prtedeterminans in ipsomet actu
secundo, distinguunt in illo duas actiones, qua-
rum altcra sit auxilium preedeterminans, et
altera sit actio consentiendi, et illam dicunt
esse priorem Jiatura, et a solo Deo, hanc vero
esse a bbero arbitrio in posteriori naturai.
11. In uno simplici consensu, non est nisi
iina actio simplex et indivisihilis . — Contra
hoc ergo pro certo statuimus, in uno simplici
consensu non esse nisi unam actionem simpU-
cem et indivisibilem. Et in hoc nobiscum sen-
tiunt Gumel. et Alvarez^ et interdum Ledes-
ma, nam alias varie loquitur. At hanc partem
in lib. 1 et 3 tetigi, et ideo nunc illa breviter
probatur, quia, ex parte termini, illaactio ha-
bet unitatem, nimirum unam qualitatem tan-
quam intrinsecum terminum per illam ac-
tionem productum , et unum objectum tan-
quam extrinsecum terminum, quem mediante
ipsa qualitate respicit ; et exparte principio-
rum non muUiphcatur; ergo est tantum una.
Probatur minor, quia, Ucet ad iUum actum
effective concurrant Deus et voluntas, per
suammet entitatem, vel etiam per habitum
infusum aut aUam supernaturalem entitatem
sibi inditam per modum principii et actus pri-
mi, nihilominus non prodeunt a singuUs prin-
cipiis istis singulse actiones, sed una indivisi-
biUs ab omnibus; ergo etiam ex hac parte
non muUipUcantur. Probatur uUima propo-
sitio subsumpta, et primum de voUmtate, quia
voluntas nihil potest agere sine Deo, et in su-
pernaturaUbus operibus nihil potest agere sine
pliysico influxu actuaU adjuvantis gratise :
ergo nuUa actio ibi intercedere potest quee sit
a sola voUmtate ; est ergo una indivisibiUs a
Deo, et ab ipsa, et a principio gratise. Et
hac ratione cum D. Tlioma dixi, citatis locis,
unam esse indivisibilem actionem a causa
prima et secunda, quia nihil potest agere
causa secunda sine immediato influxu causse
primse ; idem enim est cum proportione in
prsesenti.
Ii2. Prolatur ex parte Dei oion multiplicari
actionem. — Et hinc facile probatur ex parte
Dei non multipUcari actionem tendentem ad
talem consensum. Primo, quia iUa unica actio,
cum jam sit a Deo, sufficit, nam per iUam fit
totus terminus, et in iUa intime consistit es-
sentiaUs dependentia, vel causse secunda^ a
prima, vel voluntatis a gratia, et a Deo ut auc-
tore gratise in actibus supernaturalibus, ac de-
nique in iUamet salvatur exceUentia et emi-
nentia causaj primee et gratioe in suo genere,
quia iUa actio magis, ac principaUus, essentia-
Uusque est a Deo et gratia, quam a voUmtate ;
ergo superflue fingeretur aUa actio soUus Dei,
vel solius gratioe. Prseterquam quod muUa
sunt quae repugnent : nam iUa actio quse esset
a solo Deo in voluntate, non posset esse vita-
Us ; ergo non esset actus secundus voUmtatis,
nec haberet pro immediato termino quaUta-
tem iUam actualem, quae est consensus voUm-
tatis, nam ilia intrinsece est quaUtas vitalis, et
non nisi per actionem vitalem fit, saUem con-
naturaliter; quod nunc satis est, quia non
suut fingenda monstra, vel miracula peregri-
CAP. XVIII. UTRUM CONCURSUS
na in orJinario modo superuaturaliter operau-
di voluutatis ; ergo si daretur talis actio Dei,
non esset auxilium immediatum in ipso actu
secundo, sed in aliam qualitatem, vel alium
terminum, et ita esset auxilium preedetermi-
nans in actu primo, non in secundo, quem
nunc investigamus. Item, si aliqua ibi est ac-
tio solius Dei, erit natura prior quam actio
voluntatis, nam ad boc ponitur ut sit causa
actionis voluntatis, et faciat illam facere. Quid
ergo per illam fit ? Non enim fieri potest im-
mediate altera actio quee fit a voluntate ; tum
quia ad actionem non est actio ; tum etiam
quia terminus actionis non est ab alio princi-
pio quam ipsa actio ; illa autem secunda est
ab alio principio, utique a voluntate. Neque
etiam ipse consensus, ut est qualitas qusedam,
potest immediate per illam fieri; tum quia, ut
ostensum est_, non fit sine influxu voluntatis ;
tum etiam quia alias nibil uovum voluntas
ageret, sed actum a Deo iterum ageret, et
quasi conservaret. Nam illa prima actio quae
a solo Deo esse dicitur, non potest esse par-
tialis tantum ; tum quia debet in suo ordine
csse perfecta, et efficax^ et a sufficienti po-
testate procedens ; tum etiam quia abas non
posset fieri etiam secundum ordinem naturse
sine consortio alterius partialis actionis^ et ita
non esset prsevia nec prffideterminans ; ergo
produceret prius totum termimim, et sic vo-
hmtas non eliceret, sed quasi reproduceret,
et conservaret consensum suum. Unde etiam
sequeretur illam non bbere^ sed ex necessitate
recipere^ et babere talem consensum; non est
ergo in actu consensus talis actio; est ergo
tautum una.
13. Corollaria exprcecedenti doctrina. — Co-
rollariim primum. — Ex bis nonnulla infero
ad veram resobitionem queestionis iiecessaria.
Primum est , actionem illam per quam liber
consensus supernaturalis^ et ut supernaturalis,
fit, ita ebci a vokmtate per proximum princi-
pium graticBj illam adjuvans cum concursu
Dei tanquam primae causae in illo ordine, ut
tota a singubs ilHs principiis^ tam in suo esse
quam iu sua incboatione vel qualicumque
emanatione prodeat. Probatur, nam quod ab
omnibus iUis principiis simul efi"ective oriatur,
certissimum est, avolunlate, propter vitalita-
tem actus^ et maxime propter libertatem, ut
detinit Concilium Trident., sess. 6, cap. 5, et
can. 4; a principio pbysico gratuito seu super-
naturali, propter necessitatem gratiae pbysice
adjuvantis, de qua supra bb. 3 dictumest; a
Deo, ut a prima causa , propler essentialem
DEI SIMULTANEUS EX SE, ETC. 479
dependentiam et subordinationem voluntatis
creatae ad divinam. Quod vero sit ab omnibus
et singubs quoad totum suum esse, probatur,
quia est indivisibilis actio, et ideo non potest
pars ab uno priucipio fieri, et pars ab alio ;
ergo tota a singubs. Item quia ille actus
totus est supernaturalis et gratise , et totus
est vitabs et bber, et totus est creatus, quse
ratioues ita sunt inter se connexae, ut postu-
lent concursum omnium illarum causarum;
nibil ergo estin illo actu quod fiat ab uno ex il-
lis principiis sine consortio aborum. Unde tan-
dem concluditur, quidquid in illa actione fit
tanquam intrinseca incboatio ejus, debere ab
omnibus illis principiis, et a singubs illorum
fieri, quia incboatio actionis non est abquid ab
ipsa actione distinctum , et quia ratio facta
seque in taU incboatione, quabscumque cogi-
tetur, procedit.
14-. Corollarium secundum. — Secundo, hinc
infertur actionem illam, qua fit eonsensus h-
ber voluntatis, sub nuUa ratione esse prius na-
tura necessariam quam liberam, neque in illa
ahquid considerari posse prius non hbere fac-
tum, et postea hbere. Probatur primo, quia
iha actio, quatenus non hbera consideralur,
vel est a solo Deo, vel est etiam a voluntate.
Prior consideratio est omnino falsa ; tum quia
ostensum est illam actionem non prius natura
fieri a Deo quam a voluntate ; tum etiam quia
aiias, si solus Deus semel iham infunderet, in
iha recipienda voluntas uon esset hbera ; at
ex iha receptione, necessitate phis quam pby-
sica (ut sic dicam) sequeretur consensus vo-
luntatis, sive formahs, sive etiam activus, seii
actio ejus; ergo nuho modo tahs consensus
posset esse iiber, ut a fortiori ostendi potest ex
dictis cap. 14. Prseterquam quod est contra ra-
tionem actus vitalis recipi prius natura quam
ehciatur. Si autem actio in illo signo est a vo-
luntate, non potest concipi ut non hbera, vel
certe nunquam est hbera. Probatur primo,
quia illa actio est omnino indivisibihs, tam
in sua entitate, quam in modo quo fit, quia
in momento ehcitur ; ergo et secundum rem,
et secundum omnem modum concipiendi se •
mel tantum a vohmtate elicitur; ergo vel
ehcitur necessario , vel hbere , et non potest
secundum diversas rationes, aut in diversis
naturte instantibus, ihis duobus modis elici.
Secundo, istse duee conditiones, liberi et ne-
cessarii, adeo sunt repugnantes, ut non pos-
sint simul inesse eidem actioni respectu ejus-
dem potentiffi, vel in eodem instanti naturse,
vel iu eodem temporis instanti, quia iuYQlvunt
480
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
contradictionem. Tertio, si in primo signo in-
telligitur illa actio ex necessitate elicita a vo-
luntate, non liabet unde sit magis vel minus
libera in eodem instanti temporis, pro alio ins-
tauti uaturse, quia voluntas non elicit illam
cum majori judicio rationis, nec cum majori
determinatione, aut auxilio efficaci ex parte
gratite^ in uno signo quam in alio. Preeler-
quam quod si in primo signo actio illa est ne-
cessaria necessitate opposita libertati, eadem
necessitate sequitur duratio illius actionis pro
secundo signo naturse ; ergo in illo etiam des-
Iruetur libertas^ juxta doctrinam datam in
cap. 14. Si vero in primo signo non est tanta
necessitas, sed solius infallibilitatis, falsum est
in illo signo actionem non esse liberam^ nam
eadem necessitas in secundo signo invenitur;
est ergo impossibilis illa doctrina. Accedit tan-
dem quod ilia signa naturse in tali actione dis-
tingui non possunt prsesertim respectu ejus-
dem voluntatis hominis^ ut a fortiori patebit
ex sequenti illatione.
15. Corollarium tertium. — Tertio, infero
actionera illam non prius natura et causalitate
fieri ab uno ex illis principiis quam ab aliis,
id i3st, a voluntate prius quam a gratia vel
principio supernaturali physice adjuvante, vel
e contrario^ neque etiam prius a libero arbi-
trio ut causa secunda, quam a Deo ut causa
prima. Hanc assertionem docent uobiscum sse-
pissime citati Theologi, qui in asserenda phy-
sica preedeterminatione a nobis dissentiunt,
licet aliis locis, ut uos impugnent^ ab illa rece-
dere videantur, ut in sequentibus videbimus.
Tamen illatio est evidens, ut in simili diximus
in lib. 3, simultaneum concursum explicando,
quia illa actio est una et indivisibilis ; ergo
intra illam (ut sic dicam) non potest inveniri
realis causalitas, quia idem non est causa sui
ipsius ; ergo non potest sub una ratione esse
prior quam sub alia. Item illa actio essentiali-
ter vel intrinsece peudet ab illis omnibus prin-
piis, et a singulis illorum ; ergo non potest
esse prius natura ab uno solo quam a cseteris.
16. Rejiciendus loquendi modus. — Quapro-
pter rejiciendus est ille loquendi modus :
Deum dare auxilium concomitans , non ut pro-
deamus in actum , sed ut adjuvet ad elicien-
dum actum in quem prodire coeperamus ; ac si
voluntas possit prodire in actum sine concursu
concomitante Dei, vel possit inchoare actum
prius natura quam illum eliciat, vel quam
Deus concursum inchoet, quae sunt plane ab-
snrda. Nec minus folsura est quod in alio loco
idem auctor dicit; consensum volmitatis ut
exerciium non refundi in liherum arbitrium,
etiam ut elevatum per auxilium efficax. Nam si
liberum arbitrium est vera causaefficiens il-
lum consensum, juxta doctrinam Concihi Tri-
dentini, sess. 6, canon. A, certe facit illum ut
exercitum ; quomodo ergo non refunditur in
illud? Deindeidem Concilium, indicto cap. 7,
dicit gratiam unicuique dari secundum pro-
priam ejus dispositionem et cooperationem.
Est autem dispositio per consensum ; ergo, si-
cut dispositio refunditur non solum in gra-
tiam, sed etiam in cooperationem, ita et con-
sensus. Item Augustinus, libr. 83 Qusestionum^
qusest. 68j non reprehendit ilium qui sibi tri-
bnit quod venerit vocatus, cum tamen hoc sit
refundere consensum in liberum arbitrium.
Dices : verum est actum illum reduci in vo-
luntatem, ut in causam vel concausam proxi-
mam, ultimate vero esse reducendum in auxi-
lium efficax. Respondetur, de hac resolutione
in ultimam radicem postea dicendum esse,
nam magis pertinet ad ordinem prsedestina-
tionis et intentionis quam executionis, et qua-
tenus fieri potest in ordine executionis, sistit
in vocatione, juxta illud Augustini, dicta
qusest. 68 : Si quis sibi tribuat qiiod tenerit
vocaius, non potest sili tribuere quod vocatus
sit, quse vocatio est magis principium morale
quam physicum. Unde, loquendo de efficacia
physica consensus et actionis consentiendi,
non potest resolvi in solum auxilium, sed in
voluntatem cum auxilio.
17. Qucestionis resolutio. — Nihilnecessario
invenitur in ipso actu consentiendi, quod sit
auxilium efficax, quo voluntas pJiysice prcede-
terminetur ad ipsummet consensum. — Ex his
ergo videtur aperte concludi, nihil necessario
inveniri in ipso actu consentiendi, quod sit
auxilium efficax, quo voluntas physice prsede-
terminetur ad ipsummet consensum. Proba-
tur, quia talis prsedeterminatio vel fit per ip-
sum actum secundum, ut intelligitur in ter-
mino, et in esse perfectse qualitatis, vel ut est
actio in fieri ad illam qualitatem : neutro au-
tem modo potest esse auxilium physice prai-
determinans voluntatem; ergo non est tale
auxilium. Primum membrum minoris mani-
festum est ; tum quia consensus ipse ( ut dice-
bam) sub illa ratione non est auxilium, sed
est effectus intentus et comparatus per talia
auxilia : tum etiam quia ille actus sic specta-
tus supponit voluntatem jam determinatam
in actu secundo, per ipsammet actionem per
quam efficit talem consensum ; ergo non po-
test ipse consensus prcedeterminare volunta-
CAP. XVIII. UTRUM CONCURSUS
tem. Item qnia prsedeterminatio dicitur esse
necessaria voluntati ad eliciendum consen-
sum^ quia non potest vel indeterminata age-
re, vel non liabet vires ; consensus autem ipse
jam supponit totam actionem voluntatis^ et
per se non dat vires ad ageudum aliud, nedum
seipsum ; hac ergo pars evidentissima est. Al-
tera de actione probatur primo ad hominem,
cx principio ab ahis posito, quod voluntas ni-
hil potest agere non prEedeterminata; inde
enim optime infertur quod actio prsedetermi-
nans voluntatem non potest esse elicita ab
ipsa vohintate, quia alias efficeret illam non-
dum prsedeterminata ; conditio enim necessa-
ria ad agendum debet supponi actioni, saltem
ordine naturse ; quod autem fit ab ipso prin-
cipio efficientej non supponitur ad actionem
ejus; ergo si prsedeterminatio fieret a volun-
tate, non supponeretur ad actionem vohinta-
tis; ergo non esset couditio necessaria ut vo-
luntas ageret ; ergo ageret voluntas nondum
prsedeterminata, quod est contra hypothesim.
Quin potius, ut supra dicebam, est repugnan-
tia in verbis, quod voluntas eliciat actionem,
et quod actio illa sit preedeterminatio ejus^
quia in eodem signo, in quo illam ehcit, flec-
titur ad illam potius quam ad aliam ; ergo de-
terminatur formaliter per illam actionem,
nondum prius natura determinata, et efiective
determinat se non prsedeterminata ab aho. At
vero ostensum est unicam actionem iUam non
fieri sine influxu ipsius voluntatis ; ergo per
illam non praedeterminat Deus voluntatem.
18. Responderi solet illammet actionem non
posse fieri a voluntate humana nisi influente
divina, et per ilhim influxum, ut est a Deo,
prsedeterminari physice vohmtatem humanam
ut suum cursum adjungat, quia ille influxus
Dei sine dubio est physicus^ et est prior ordine
naturae, quia prima causa prius natura agit
quam secunda. Et hoc argumento nos maxime
premunt Cabrera ct Gumel, ut saltem hanc
preedeterminationcm physicam negare non
possimus, et ut ex illa convincant, argumenta
supra a nobis facta, ad probandum physicam
preedeterminationem in actu primo toUerc li-
bertatem, non esse eflicacia, quia in hac prae-
determinatione in actu secundo instantur.
Verumtamen ratio est longe diversa, nam in
hoc auxiho nulla est propria prsedetermiuatio
ex parte Dei, sed condeterminatio, ut sic dicam,
uisi in verbo prsedeterminandi sit eequivoca-
tio, quam saepe ahas declaravi.
19. Primo enim cum voluntas se determinat
ad consensum^ id non facit sine physico in-
VIII.
DEI SIMULTANEUS EX SE, ETC. 481
fluxu et coefficientia Dei, sive cooperantis per
gratiam ahquam physice adjuvantem, sive
concursum causce primee iu illo ordine prses-
tantem, Ille vero concursus non est preevius,
sed simultaneus, et simihter ille actuahs in-
fluxus gratiae adjuvantis simuUaneus est, tam
tempore quam natura, cum cooperatione ip-
sius hberi arbitrii, ut proxime ostensum est ;
ergo talis influxus, ut est a Dco, non est prae-
determinativus voluntatis, sed tantum coope-
rativus, in quocumque signo temporis vel na-
turse consideretur. Nam auxilium prsedeter-
minaus, ex vi illius particulae fr^s, dicit ali-
quam antecessionem saUem causalitatis et na-
turae ad propriam determinationem voluntatis,
et in hoc sensu tractatur qusestio. Et ideo
etiam ab aUis auctoribus condistinguitur con-
cursus simultaneus a prsevio, seu praedetermi-
nante.
20. Secundo, praedeterminans auxiUum dici-
tur ab his auctoribus influxus in causam, et non
proxime in effectum ; ille autem influxus Dei
imbibitus in actione, qua voluntas facit suum
consensum, non est influxus in causam, sed
in actionem, seu efi^ectum causse, quia intime
imbibitur in ipsa actione ; ergo ille non prae-
determinat voluntatem. Instat vero Gumel,
quia iUa actio est in voluntate ; ergo non po-
test iUe influxus esse in effectu, quin sit etiam
in causa. At hoc modo committitur aequivoca-
tio, et nimis materialiter consideratur volun-
tas ; dupHcem enim habet rationem, et po-
tentiae operativae actionis, et potentiae recep-
tivse ejusdem actionis in posteriori uaturae
postquam facta est seu jam fit. Influxus ergo
in causam est iUe qui praecedit in causa
prius natura quam operetur, et in illa fit ut
illam compleat, vel appUcet ad agendum; at
iUe concursus vel influxus non ita recipitur in
vohmtate, sed solum tanquam in potentia pas-
siva, quae recipit ipsam actionem, in qua im-
mediate iUe influxus imbibitur. Sicutiufluxus
quem praebet ipsa voluntas etiam recipitur in
ipsa, non formaUter, ut in causa agente, sed
ut in materia, seu subjecto taUs actiouis.
21. Tertio, idem declaratur, quia voluntas
prius natura considerata quam Deus illum in-
fluxum praebeat, est omnino indifferens et in-
determinata, quia natura sua talis est, et non-
dum intelligitur aliquid recepisse quo deter-
minetur; sed ab illo statu immediate reducitur
ad actionera qua elicit suum actum secujidum,
quam actionem simul cum Deo efficit ; ergo
non operatur, et elicit actionem ut praedeter-
minata, et consequenter non prosdetermi.
31
482 LiB. V. DE AUXILIO
natiir per concursum vel influxum imbibitum
in eadem aotione. Probatur consequentia ,
quia iuter illud signum uaturse, in quo praee-
xistit indifTerens, et aliud in quo actionem
jani elicit;, non datur medius status, seu me-
dium instaus naturse, in quo iutelligatur prse-
determinata a Deo per illum influxum; quia
ostensum est inter illum influxum Dei et influ-
xum voluntatis non esse ordinem naturae nec
causalitatis ; ergo in hoc modo agendi, et se-
cluso prsevio iufluxu immediato in potenlia
ipsa voluntatis , non est necessaria vera et
propria prsedeterminatio.
22. Addo semper illa verba vera et 'profria,
quse etiam dici potest univoca preedetermiua-
tio. Quia sequivocando in verbo preedetermi-
nandi, potest quis illam Dei actionem vocare
prsedeterminationem, quia per illam actionem
voluntas se determinat; ideoque cum eamdem
actionem Deus faciat, potest etiam dici per il-
lam determinare voluntatem , quamvis non
sine illa libere, et omnino simul cooperante.
Unde ulterius, quia eadem actio priucipaliori
ac exeellentiori, magisque independenti modo
est a Deo quam a voluntate, ideo ad hoc si-
gnificandum potest illa determiuatio a Deo
dici pra^determinatio. Sed lioc dico tantum
esse verbo ludere, significationem ejus mu-
tando, per quod omnino a propria queestione
divertimur. Nam in illo usu verbi, particula
'prw non significat ordinem causaUtatis, neque
indicat aliquod auxilium eflicax quo deutur
voluntati vires ad operandum, nec significat
determinationem quse in voluntate fiat, ut
operari valeat, sed significatur solum excel-
lentia et major perfectio influxus divini, seu
illius actioniSj prout est a Deo, quam ut est
ab hominis vokmtate. In quo sensu nulla est
qucestio de prsedeterminatione, cum tota diffi-
cultas consistat in antecessione causalitatis,
qua dicitur auxilium efBcax facere, ut volun-
tas faciat, efficienter ac physice et causaliter
praideterminando voluntatem ipsam.
23. Quod facile declaratur ostendendo ra-
tionem difficultatis longe disparem inter hoc
auxilium simultaneum et pradeterminans cau-
saliter, quam P. Cumel, et alii enixe"et fre-
qucnter pustulant. Nam in hoc simultaneo iu-
fluxu Dei cum voluntate ad ejus primam cle-
terminationem, influxus Dei non ponitur, nisi
cum dependentiaejusdem numero actionis in-
divisibilis, a libera cooperalione voluntatis,
et ideo illa determinatio nunquam est suppo-
sitio antecedens causaliter liberAm voluntatis
usum, sed illum potius intrinsece iuchidit.
EFFICACI GRATI.^E DEI.
ideoque, quantumvis ille influxus Dei, propter
suam excellentiam, vocetur proedeterminatio,
nunquam per particulam prai significatur
suppositio antecedens necessitans voluntatem
ad cooperandum, sed solum dicit ita esse si-
mul cum cooperatione voluntatis, ut cum illa
dignior et excellentior sit, de quo nemo dubi-
tat. Altera vero prsedeterminatio causalis in-
ducet antecedentem necessitatem , quse in
dicto auxilio simultaneo non invenitur, et
ideo dicimus ex parte illius vel esse non posse,
vel saltem non esse, veram et propriam deter-
minationem de qua loquimur. Unde, cum Le-
desma et alii supra citati dicunt Deum esse
qui prsedeterminat voluntatem, et nihilomi-
nus vohmtatem in eodem signo naturse effi-
cere prEedeterminationem sui, si loquantur de
prsedeterminatione aequivoce et in hoc postc-
riori sensu, vel fugiunt difficultatem, vel certe
solis verbis a nobis dissentiunt, non in re. Ille
tameu sensus non potest consistere cum multis
aliis doctrinis, quas de hac praedeterminatione
tradunt , nec cum distinctione auxilii effl-
cacis physice prsedeterminantis ab auxiiio si-
multaneo. Si autem in sensu proprio et usitato
inter nos de prsedeterminatione loquuntur,
repugnat profecto prsedeterminationem fieri
active a voluntate libere cooperante^ cum ad
hoc illi detur a Deo, ut ipsa suam primaro ac-
tionem ac primum influxum inchoare valeat_,
quia (ut ipsi supponunt) prseexisteus indeter-
minata id facere non potest. Ablata ergo vera
praadeterminatione , quse per actionem prse-
viam et solius Dei, et distinctam iu re ab ac-
tione voluntatis fiat, nulla relinquitur prsede-
terminatio vera ex vi solius simultanei influ-
xus, quem Deus, ut prima causa et auctor
gratise, habet in talem actionem voluntatis.
CAPUT XIX.
UTRUM CONCURSUS SIMULTANEUS, UT EST A VOLUN-
TATE DEI, SEMPER AG NECESSARIO HABEAT VIM
PRiEDETERMINANDI PHYSICE VOLUNTATEM.
\.. De alio sensic qucestionis. — AuxiUum
Dei dufliciter spectari potest. — Priusquam
fundamento contrarise sententise respondea-
mus, oportet de alio sensu qusestionis dicere,
quia possunt illius sententise auctores in hoc
posteriori sensu suam opinionem interpretari,
et discursum a nobis factum enervare, adhi-
bita quadam distinctione, quam de proedeter-
minatione in actu primo supra retulimus, et
hic potest apparenter accommodari. Nam con-
cursus seu auxilium Dei dupliciter spectari
CAP. XIX. UTRUM CONCURSUS SIMULTANEUS, ETC.
483
potest^ primo, seciindum se, et secundum
suam prsecisam entitatem ; secundo, ut proce-
dit a voluntate eiScaci Dei, qua vult hominem
eflBcere talera consensum. Priori ergo modo^
verum est concursum illum non habere vim
preedeterminandi voluntatem, quia suo modo
pendet a libera et simultanea cooperatione
ejus. Et hoc probant omnia quse in praecedenti
discursu dicta sunt^ et id fortasse non nega-
bunt contrariae sententiaj defensores, cum
etiam de auxilio prsevio interdum id doceant.
ut vidimus. At vero spectatus ille concursus
posteriori modo videtur habere vim determi-
nandi et prsedeterminandi voluntatem huma-
nam. Probatur, quia ut procedens ab illo de-
creto divinae voluntatis, participat totam vim
et efficaciam ilUus ; sed illud decretum Dei est
efficacissimum ad determinandum libere vo-
hmtatem nostram ; ergo et ille influxus Dei^
ut ab illo decreto manans, habet eamdem vim.
IMinor probatur, quia non potest nostra vo-
luntas resistere tali decreto voluntatis divinse,
ut est de fide certum ; unde, posito illo de-
creto, quod Deus efficaciter vult ut ego hbere
vehm, fieri non potest quin vehm, et hbere
velim ; ergo mea voluntas manet determinata
ad talem actum, ex vi divini decreti. Unde,
cum illud decretum antecedat hominis con-
sensum, vere dicitur per ilhid prsedeterminari,
et quia ihius decreti efficacia uon mandatur
executioni, nisi medio auxiho simultaneo, ideo
tale auxihum non ex se, sed ob respectum ad
tale decretum dicetur praedeterminare volun-
tatem, et habere quamdam veluti eminentem
antecessionem ad illam praedeterminandam.
2. Nihilominus assero etiam hoc modo non
esse necessariam prsedeterminationem physi-
cam voluntatis humanse ad hberum consen-
sum praestandum, postquam suflicienter prae-
venta et excitata est, liabetque omuia auxilia
gratiae necessaria ex parte principii proximi,
ad pliysice efiiciendum talem actum. Ita te-
nent auctores omnes moderni, in cap. 40 et
44 allegati, et in capite sequenti allegandi.
INunc enim non dico hunc modum praedeter-
minationis in praedicta responsione e^se im-
possibilem, vel simpliciter, vel cum usu hber-
tatis, id enim videbimus capite sequenti ; sed
solum dico non esse necessarium ad omnes et
singulos actus, seu consensus supernaturales
nostrae voluntatis. Ratio est, quia non est ne-
cessarium ut coucursus simultaneus, quem
Deus praebet ad singulos actus supernatura-
les, procedat ex illo decreto absoluto vohm-
tatis Dei, quale in dicta responsione explica-
tur ; sed tota ratio illius praedeterminationis
dicitur esse tale decretum ; ergo neque talis
praedeterminatio necessaria est ad singulos
actus. Consequentia cum minori evidentes
sunt ex dictis; major autem probatur, quia
illud decretum non est uecessarium ut volun-
tas humana constituatur iu actu primo com-
pleto, et ita perfecto et sufiiciente ad prffistan-
dum consensum, vel eliciendum quemcumque
actum supernaturalem, ut solum indigeat cou-
cursu actuali et simultaneo ; tum quia, sublato
e medio auxilio praevio (ut supponimus), nihil
aliud fingi potest necessarium; tum etiam
quia saepe ostensura est iUud esse de ratione
auxilii sufficientis, quod proxirae antecedit ef-
fectionem liberae actionis. Nam esse potest in
his qui non consentiunt, et tamen illis non
datur ex vi illius decreti, itt per se notum est ;
ergo ad habendum omne auxilium necessa-
rium proxime aute concursum siraultaneum,
non est uecessarium illud decretum. Neque
etiam cst necessarium ad ipsum concarsum
praestandum. Ergo nulla superest ratio ob
quam iUud decretum simpliciter necessarium
sit. Hanc consequentiam nunc ut claram sup-
pouo, quia ad producendos efiectus per causas
secundas, per se loquendo, et quantum est ex
parte ipsorum effectuum, vel ex iudigentia
causarum secundarum, solum iUud decretum
et ea tantum efficacia ex parte divinae volun-
tatis necessaria est quae, ad praestandum gene-
ralem concursum efiectui accommodatum, suf-
ficiens fuerit, quidquid sit, an ex parte Dei in-
tercedere possint alia decreta praedefinitiva,
de quibus saepe tactum est, et infra capite 50,
dicturi sumus. Nunc ergo solum superest pro-
banda minor propositio, ad quam tota hujus
puncti difficultas revocatur.
3. Ad, concursum simultaneum prcestandum,
non est absolutum Dei decretumnecessarimi. —
Quod ergo ad concursum simultaneum prses-
tandum, non sit absolutum Dei decretum ne-
cessarium, probatur primo ex objecto iUius
decreti, nam per illud proxime solum vult
Deus concurrere cum voluntate ; sed in ipso
nomine, et ratione concursus includitur, ut
uon solus Deus faciat talem effectum, sed cum
alio simul coefficiente ; ergo ex vi talis objecti
non est absolutum necessarmm, et efficax de-
cretum de tali effectu futuro, sed solum de
concursu cum alio, in quo includitur couditio,
si alius coeffecerit. Dices imo, eo ipso quod
Deus vult concurrere, vult etiam homiuem
cooperari, uam concursus est plurium cursus,
et ideo si Deus absolute vult concursum cum
484 LIB. V. DE AUXILIO
voluntate, vult etiam ipsam voluntatem ope-
rari, et ita vult etiam absolute consensum
ejus. Sicut si Deus vult absolute unum corre-
lativorum esse in rerum natura, eo ipso vult
etiam aliud ; ut si voluit Abrabam babere fi-
lium^ voluit etiam illum esse patrem; concur-
sus autem includit alium concurrentem quasi
correlativum ; ergo absoluta voluntas unius
includit similem voluntatem alterius. Respon-
deo duobus modis posse aliquem concurrere
cum alio : uno modo^ absolute volendo utrius-
que concursum, alio modo^, volendo tantum
.suum concursum ex suppositione alterius_, vel
sub conditione , si alter velit concurrere ;
utrumque enim modum experimento bumano
coguoscimus, et certe posterior modus est fre-
quentior inter bomines. Servata ergo propor-
tione, dicimuS;, esto possit Deus priori modo
velle actionem voluntatis bumanai^ et ita si-
mul absohite velle et suam et voluntatis bu-
manai efficientiam actualem (de quo dicemus
capite sequenti), nibilominus illum modum
volendi non esse necessarium ad concursum
Dei, sed satis superque esse secundum, quia
Deus potest velle prsestare suum influxum,
non simpbciter et absolute, sed quantum est
ex se, et subintellecta conditione, si per hu-
manam voluntatem non steterit. Quid enim
repugnat Deum ita velle ? Si autem non re-
pugnet, ponamus id voluisse, certe illud suffi-
ciet ad concurrendum actu, si per bominem
uon steterit, quia Dei vohmtas semper perma-
net, et de se est efficax, ideoque, hcet condi-
tionata sit, dum completur conditio, transit iu
absolutam, et babet effectum ; illa ergo suffi-
cit ad concursum ad extra prsestandum ; ergo
aliud decretum magis absolutum non est sim-
phciter necessarium.
A. Frobatur argumento sumpto ex concursu
ordhiis naiuralis. — Secundo, probatur eadem
propositio inductioue, seu argumeuto sumpto
ex coucursu ordiuis uaturalis. Nam, ut Deus
hunc concursum prsebeat humanee voluntati
ad actus naturahs ordinis, non est necesse ut
tahs concursus procedat ex absoluto et efficaci
decreto, quo Deus velit bominem hoc vel
ilhid velle ; ergo neque ad proebendum simul-
taucum in ordine gratias est necessarium ilhid
decrctum. Consequeutia probata est in lib. 3,
quia hcet concursus generalis gratiae sit nobi-
horis generis in ordiue entis, tamen in modo
quo datur vel oCfertiu- causee secundse, eamdem
proportionem servat, quia nidla ratio diversi-
tatis intercedit. Quia ante hunc concursum
gratise supponitur data voluntati omuis gratia
EFFICACI GRATI.4<: DEI.
necessaria in actu primo complete ad volen-
dum, et ita ei offertur concursus, ut in manu
ejus rehnquatur ex parte sua concurrere, vel
non concurrere, et sic etiam impedire ne Dei
concursus ad extra exeat ; ergo servat propor-
tionem quoad modum concursus ordinis natu-
rahs.
5. Jam ergo probatur antecedens induc-
tione in actibus peccatorum ; Deus enim non
prsebet suum concursum ad illos, prsevenien-
do illos absoluto decreto, quo velit bominem
habere talem actum, prsesertim prius ratione
quam praeviderit vohmtatem hominis fuisse
ad talem actum determinandam ; id enim et
diviuee sapientiee ac bonitati repugnat , et
sanctis Patribus, dicentibus Deum non prse-
destinare actus malos, ut videre hcet maxime
in Prospero, ad Gahos, cap. 1, et ad Vin-
centium, cap. 6^ iO et 11. Quid est enim prse-
destinare, generaliter sumptum, prout ad sin-
gulos actus apphcatur, nisi ex se absoluto et
efficaci decreto destinare, aut vehe ut aliquid
fiat? Non babet ergo Deus hoc decretum circa
actus malos, etiam ut sunt eflectus quidam et
reales vohtiones ; quia, ut ibi dixit Prosper :
Deus non inserit homini aut diemoni hujus-
modi affectum, aut voluntatem. Propter quod
dixit etiam Augustinus in Enchirid., cap. 31,
scriptum non esse : Non est voluntas nisi a
Deo,quia verum non est, licet omnis potestas
sit a Deo. Et propterea etiam sub disjuuc-
tione, in eodem hbro, cap, 95, dixit nibil fieri
nisi quod Deus veht, aut volendo, aut sinendo
ut fiat; et alia multa loco allegato adduximus,
etin prolegomeno 2; et in sequentibus, agendo
de praedefinitionibus, aliquid addemus. Praebet
ergo Deus concursum ad reales actus peccato-
rum, sine iho prsevio decreto suse voluntatis,
quo ex se absolute velit talem homiuem con-
sensum proestare, sed sohim per voluntatem
conciu-rendi, homiue ipso cooperaute, iu quo
tacita inchiditur conditio ; ergo signum est
per se, et ex generali ratione concursus, nibil
aliud esse necessarium, ac subinde neque in
actibus bonis vel supernaturahbus illam ne-
cessitatem inveniri. Et dcclarari potest, quia,
ut Deus faciat, non oportet ut velit vel vo-
luerit quod ahus facturus, sed satis est ut veht
quod ipse facturus est. Nam, ut Augustinus
etiam dixit, ea tantum preedestinat quae est
ipse facturus, hb. de Praedestinat. sanctorum,
cap. 10. Ergo ut concurrat, satis est ut veht
suum influxum, etiamsi non veht influxum
vohmtatis bumanae, sed ilhim dari siuat, ut
citato loco dicit idem Augustiuus , vel per-
I
CAP. XIX. UTRUM CONCURSUS SIMULTANEUS, ETC.
485
mittat, ut in aliis locis habet. Nsque obstat
qnod in re hi duo influxus non distinguantur^
qiiia nihilominus potestDeus mente discernere
illam actionem^ ut est a se, et ut est a vohm-
tate creata^ et ita illam velle quantum est ex
se sub priori respectu, non tamen sub poste-
riori, sed tantum sinendo aut permittendo,
vel etiam optando, juxta capacitatem materise,
ut a voluntate humana fiat.
6. Prohaiur ab inconvenienU. — Conciirsus
ordinis gratica est simplisiter necessarms ad
consensum supernaturalem. — Tertio , idem
probamus preecipue ab inconvenieuti tracta-
to cap. 11. Quia si ad consentiendum gratise
vocanti necessarius est concursus Dei ad extra
manans ex illo decreto absoluto Dei ad intra,
sequitur eos, qui carent tali concursu, simpli-
citer et absolute non posse consentire gratise
vocanti ; hoc autem omnino falsum est, ut
ssepe diximus et probavimus, et ab adversariis
sub hisverbis non admittitur; ergo etiam est
falsum tale decretum esse necessarium. Pro-
batur sequela, quia, supposita illa necessitate,
ille, qui caret concursu in se recepto, nunquam
habet ilhim in potestate sua; ergo nec con-
sensum habet in potestate sua ; ergo non fuit
potens ad consentiendum. Qui enim simplici-
ter potest consentire, profecto habetconsensum
in potestate sua, quia non potest nisi ratione
hujiis potestatis; ut autem ssepe ex Augustino
diximus, id habemusin potestate nostra, quod
si volumus facimus ; non potest autem hoc
modo habere homo in potestate sua consen-
sum, nisi etiam habeat concursum Dei obla-
tum, ac proinde positum in sua potestate ; quia
concursus ordinis gratiee est simpliciter neces-
sarius ad consensum supernaturalem ; ergo
qui non habet concursiim in re ipsa, si neque
in sua potestate illum habet, ita ut infallibi-
liter detur, si velit, profecto neque consensum
habet in sua potestate. Quod autem juxta il-
lam sententiam homo non habeat coucursum
in sua potestate, probatur, quia ipse concur-
sus nec datur, uec dari potest, sine illo de-
creto antecedente voluntatis Dei, ut in illa
sententia supponitur; sed Deus nou habuit
tale decretum seternum circa hominem, qui in
tempore illum concursum non recipit , quia
decretum illud, cum sit efficax et absolutum,
non carct efFectu ; neque homo potest aliquid
facere, ut Deus habeat tale decretum ; ergo
nullo modo habet in sua potestate talem con-
cursum.
7. Respondent decretum Dei non esse neces-
sarium ad posse, sed ad agere ; et ideo, hcet
Deus non habuerit decretum, hominem posse
agere, licet acturus non sit. Sed contra, quia,
ut supra de concursu dixi, licet iu se tantum
sit necessainus ad actionem, tamen habere il-
lud oblatum, est necessarium ad potestatem
agendi ; non ofFertur autem nisi per decretum
Dei; ergo quod supponatur decretum in suo or-
dine sufficiens, est necessarium non solum ad
agere, sed etiam ad posse. Et declaratur facili
et humano modo ex illo axiomate : Idpossumus
quod per amicos possumns. Quo D. Thomas 1.
2, q. 109, a. 4, utitur ad conciliandam liberta-
tem arbitrii cum necessitate gratise. Illud enim
axioma verum habet, quando vel amicus pa-
ratus est ad auxiliandum, vel saltem auxihum
ejus ab altero potest impetrari et obtineri. Si
autem amicus omnino ex suo arbitrio decre-
visset non adjuvare alium, neque alter posset
illum ab illa voluntate mutare, profecto non
haberet in tali casu locum axioma illud : Id
possumus quodper amicos possumus, et simpli-
citer esset homini impossibile, quod sine ad-
jutorio talis amici facere non posset. In prae-
senti ergo applicatur illud axioma, quia, licet
causa secunda non possit suum effectum fa-
cere sine concursu seu adjutorio primee, nihi-
lominus simpliciter potest facere effectum suae
virtuti proportionatum, quia causa prima de
se parata est ad concurrendum, et consequen-
ter voluntate sua offert illi concursum, quia
Deus non aliter est paratus, nec indiget alia
praeparatione, nisi voluntate sua. Unde si abso-
lute et efficaciter, ac ex se Deus ab aeterno de-
crevisset non juvare causas secuudas in agen-
do, simpliciter non possent suos effectus pro-
ducere, quia nec per se, nec per amicum, ut
sic dicam, possent operari.
8. Advertendum. — Et ne quis tergiversetur,
dicendo quod semper intrinsecam suam potes-
tatem retiuerent, oportet advertere sermonem,
esse de potentia simpliciter et proxima, quse
includit omnia requisita in actu primo, seu in
praeparatioue. Et ut uullus sitdubitandi locus,
maxime id est verum, loquendo de potestate
morali, quse necessaria est ut possit imputari
non agenti carentia actionis, si illam omittat.
Ita igitur voluntas per gratiam excitata, et in
actu primo sufficienter constituta, licet indi-
geat simultaneo influxu et concursu gratia,
nihilominus est simpliciter potcns ad consen-
tiendum, quia, quoad influxum habitus vel al-
terius principii proximi sibi inhEerentis, habet
illum ad nutum suum, quia habitu, etiam in-
fuso, vel simili principio utitur, cum vult ;
quoad influxum vero Dei, oportet ut habeat
486 LIB. \'
illiim ita paratum^ ut infallibiliter detiir^
quantum est ex parte Dei; ergo e contrario,
si Deus non est ita paratus', nec nostra vo-
luntas est moraliter poteus, nec illi potest im-
putari quod careat coucursu, et consequen-
ter neque quod careat operatione ; ergo, sim-
plicitcr et humano modo loquendo, non po-
test, quia sola potentia pliysica, quae in illa
manet, parum profecto refert ad liberam po-
testatem cui carentia actionis imputetur. Con-
firmatur, quia impossibile est me babere in
potestate mea effectum, nisi babeam actu vel
in mea potestate quidquid necessarium est ut
eflfectus fiat ; quia si non babeam in mea po-
testate omnia necessaria, poterit eS^ectus non
sequi, ex defectu prioris auxilii, vei concursus
necessarii, magis quam ex defectu meo. Nam si
decretum Deiest necessarium, et non ponitur,
nec ego possum facere ut ponatur, cur potius
meo defectui imputatur quod non sequalur
talis effectus, quam defectui divini decreti?
Plane non video. Quod autem Deus non sit pa-
ratus ad concurrendumj si necessarium est de-
cretum illud, probatur multipHciter. Primo,
quia Deus non est paratus, nisi per abquam
determinatiouem liberam voluntatis sua; suf-
ficientem ad effectum externum, quantum est
ex parte Dei; tunc autem Deus nonhabuit ta-
lem determinationem, ut supponitur, nec de-
nuo potest illam inchoare, ut est certum; ergo.
Secundo, eo ipso quod Deus non habuit ilhid
decretum, habuit positivum decretum non
concurrendi tunc ad talem consensum, vel
concurrendi ad aliquem contrarium, quia Dei
vohmtas iu suis decretis liberis non manet
suspensa, sed inter opposita aliquid statuit ;
ergo repugnat Deum paratum esse ad concur-
reudum, facta hypotliesi quod non decreverit
concnrrere. Quis enim dicat Deum esse para-
tum ad dandum vel facienLium quod ex se ab-
soluto decreto statuit nou dare, vel facere ?
Tertio, carentia tahs concursus non potest mo-
raliter imputari ; ergo signum est non essc in
potestate, nec Deum paratum esse ad daudum
illum. Antecedens patet ; constituamus enim
hominem snfficienter vocatum, prius natura
quam voluntas ejus ad consensum veldissen-
sum determinetur, et quod Deus non decre -
verit dare talem concursum, sed ahum, quid,
quaeso, faciet homo, ut talem concursum reci-
piat ? Nihil certe responderi aut cogitari po-
test, quod ad rem pertineat.
9. Eadtm est ratio de concursu simuUaneo,
ac de prcBvia pr(Bdelerminatione inliwrente ho-
DE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
' in simili discursu diximus, de praevia deter-
minatione iuhairente homini. Nam revera ea-
dem est ratio de extrinseco decreto Dei, seu
de concursu simuhaneo, si ab illo decreto ne-
cessario pendet, quia quod tale decretum uo-
bis non inlisereat, sicut praedeterminatio in
actu primo, parum refert si necessitas est ea-
dem et antecedens omniuo ad nostram liber-
tatem, ita ut ab illa non pendeat poni vel non
poni tale decretum, ut revera pendere non
potest, si illud est antecedenter necessarium,
et pro solo Dei arbitrio datur, vel negatur.
Quia quando Deus non liabet tale decretum,
non est ex praescientia ahcujus liberi usus ar-
bitrii, sed ante omnem preescientiam, ut ilh
auctores consequenter dicuut; nec est propter
ahquam dispositionem arbitrii positivam, vel
negativam, quia utraque supponit decretum
concurrendi, vel non concurrendi Dei, ut fa-
cile patet ex supra dictis. Et hoc optime decla-
rat et confirmat ratio supra tacta de concursu,
quia si concursus datur per decretum absolu-
tum determinatum ad unum actum, nunquam
voluntas est indiflferens proxime ad plures ac-
tus, et proinde se habet ad alios omnes, extra
ilhim ad quem decrevit Deus concurrere, ac se
haberet ad omnes, si Deus decrevisset ad nul-
lum concurrere ; tum autem nullum posset
operari, nec hbere ahquem omitteret, sed
omnibus ex necessitate careret ; ergo et nunc
necessitate caret ihis, ad quos Deus suo solo
arbitrio decrevit non concurrere : ergo, iu
particulari loquendo de actu gratise, qui caret
concursu ad illum, et liabet determinatum
concursum ad ahquem aUum sohim, non U-
bere, nec cum potestate morali actus gratise
omittit : ergo cum necessitate tahs decreti
non potest salvari potestas moralis, et hbertas
consentiendi in his qui carent necessario con-
cursu.
10. Nec est simile de auxiho simuhaneo,
ut solet nobis objici, si ponamus illud non
pendere necessario ac essentiahter ex iho de-
creto absohito, sed ex alio involvente conditio-
nem, quale nos explicuimus. Nam si concur-
sus dari potest ex vi dccreti couditionati, op-
time iuteUigimus, quamvis liomo sufhcieuter
vocatus non recipiat actu simultaneum con-
cursum, niliilominus Deum de se paratum esse
ad illum dandum, et habere circa talem homi-
ncm simile decretum, quia, stante tali decre-
to, stat non habere in re elTectum, quia non
est omniuo absolutum, et Deus ipse ita tempe-
ravit illud, ut cooperante aho ageret ad extra.
mini. — Et hic applicari possuut omnia quee non vero cooperante uon ageret. Est enim
CAP. XX. UTRUM AUXILIUM EFFIGAX PR/EDETERMINANS, ETC.
487
Dens masime dominus suae potcstatis quoad
usum, et suae actionis ad extra, et ideo potest
uno vel alio modo illam velle, juxta consi-
lium voluntatis suse. Et inde facile etiam in-
telligitur liabere hominem sic vocatum in sua
proxima potestate consensum^ quia in genere
causse proxim;» per vires gratife in se receptas,
cum potentia obedientiali suse vobmtatis^ po-
test illum consensum elicere, et per amicum,
id est, per Deum, habet paratum concursum
gratiae, et ita habet illum in potestate sua, ut
jam, posita suppositione ex parte Dei^, ex suo
arbitrio et concomitante influxu pendeat habe-
re vel non habere ad extra talem concursum.
Est ergo longe diversa ratio de auxiho etiam
simultaneO;, pendente vel non pendente a tali
decreto, et ideo dicimus tale decretum non esse
necessarium.
\\. Difficultas. — Solviizir. — Unde con-
sequenter sequitur nec praedeterminationem
physicam per immediatum influxum Dei in
actum consensus posse esse necessariam. Ac
proinde cessat distinctio supra nobis objecla.
Nam sive illa sit possibiUs, sive non (de quo
statim)_, negamus esse necessarium ad libe-
rum consensum supernaturalem auxiUum si-
multaueum habens respectum ad tale decre-
tum, quia ipsum decretum necessarium non est
et sine illo potest dari simultaneus concursus,
seu auxihum in actione ipsa voluntatis imbibi-
tum. Sicut autem dari potest, ita verisimihus
est de facto dari, vel semper, vel frequentius,
quia iUe est modus magis accommodatus li-
bero arbitrio, et nulla est ratio fingendi sem-
per ahum modum determinationis, si aliunde
ex re ipsa, et ex dependentia vel subordina-
tione causai secundse ad primam, vel ex pecu-
hari conditione actuum gratise id non osten-
ditur. Occurrebat autem hic difficuUaS;, quia
sequitur ahquid fieri in rerum natura sine vo-
luntate Dei^ saUem efiicacij et absoluta ipsius
eflfectus , utique actus hberi. Facile vero re-
spondetur negando sequelam , quia quod fit
volente Deo ad id concurrrere, non fit sine vo-
hmtate Dei, sive det eoncursum per antece-
dens decretum absohitum, sive per concomi-
tans ex parte objecti, ut in hbro tertio exph-
cavi. Nam D. Augustinus, locis citatis^ prius
absolute dixit niliil fieri nisi quod vuU Deus,
et postea addidit : Vel volendo, vel sinendo ut
fiat.
12. Unde ad secundam partem duplex dis-
tinctio est adhibenda. Uua est de malis acti-
bus^ vel bonis. Nam de mahs concedimus, et
omnino affirmamus fieri sine beneplacito Dei,
et ipso non volente absohite et efficaciter ut
actus fiat, sive prius ratione quam iUum futu-
rum esse praisciat, sive etiam postquam iUiim
futurum esse prsenovit, quia sibi nuUo modo
placet, nec iUum simpUciter vult, sed veUet
potius non fieri, Ucet noUierit iUum impedire,
nec concursum ad ilUim negare, et postea il-
him ad poenam vel ad aliquod bonum ordinet.
In bonis autem actibus, et praesertim supcr-
naturaUbuSj triplex voUintas Dei distinguenda
est , utique^ intentionis, executionis, et com-
placentiae ; prima antccedit efiectionem actus,
et non est proximum principium physicum
ejus; secunda comitatur actum, modo supra
expUcato in libro tertio; tertia subsequitur ac-
tum jam pra3visum absoUita scientia visionis,
de qua dictum est : Vidit Deus mnda quce
fecerat, et erant valde bona. Dico ergo actum
bonum et gratiae fieri posse sine prsevia Dei
voluntate absoUUa exequente , quia sufiicit
voUintas concomitans, virtute conditionem in-
cUidens. Nunquam vero fit sine voluntate be-
neplaciti Dei consequente, et probabile est ,
maxime quoad actus gratiae, non fieri sine de-
creto absoluto divinae vohmtatis per modum
intentiouis antecedentis , quaa ad ordinem
praedestinationis , non executionis pertinet.
Sed de hoc decreto, quomodo a voUmtate exe-
quente differat, et cur minus repugnet arbi-
trii humani libertati , saepe jam dictum est, et
infra magis declarabitur.
GAPUT XX.
UTRUM AUXILIUM EFFIGAX PR^DETERMINANS PHY-
SICE VOLUNTATEM, INFLUENDO IMMEDLATE IN
ACTUM EJUS LIBERUM, POSSIBILE SIT.
1 . Theologi quidam moderni, quid in hoc punc-
to doceant. — In superiori capite vidimus neces-
sitatem hujus auxiUi repuguare Ubertati quoad
specificationem, circa supernaturaies actus, id
est^ non relinquere potestatem moralem fa-
ciendi illos, in his quibus tale auxilium dene-
gatur; nunc videndum est an tale auxiUum
datum repugnet libertati quoad exercitium, et
ideo possibile uon sit, saUem salva actus li-
bertate. Aliqui enim moderni Tlieologi, qui
nobiscum sentiuut in.his quas hactenus coutra
pliysicam prtedeterminationem auxihi efiica-
cis diximus, in hoc puncto docent, hoc genus
physicae praedeterminationis non repugnare
cum hbertate actus, ideoque nou sohim esse
possibile, sed saepe etiam dari, praesertim ad
^88 LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
quasdam miraculosas et efficacissimas conver- velit^ sicut eam Deus velle voluit
siones, ut Pauli, Matthsei, Magdalense, et simi-
lium, vel ad actus qui ex quadam singnlari
gratia et privilegio conceduntur, ut fuerunt
fortasse omnes actus Beatissimae Virginis in
via, prsesertim vero ille qui Angelicse annun-
tiationi assensum prsebuit, Et lianc existimo
fuisse opinionem F. Joannis Vincent., quan-
tum ex his, quse et Ledesma refert, et ab aliis
audivi, conjectare possum. Nam, ut supra
dixi, ejus scripta videre non potui. Eamdem
sententiam P. Lorca ex professo docuit, novus
quidem scriptor, non indoctus, et coustauter
affirmat esse doctrinam D. ThomEe et Scoti,
imo et sancti Augustini. Sed de auctoribus in-
fra dicam ; nunc ratione tantum, vel philoso-
phica, vel theologica ex principiis fidei agen-
dum est.
2. Qiiodnayn sit fundamentum. Jmjus senten-
ti(s. — Fundamentum hujus sententise videtur
esse,quia licet, ut homo supernaturalem con-
sensum praebeat, necessarium non sit ut Deus,
ex vohmtate efficaci et omnino absoluta, illum
moveat auxilio illo simultaneo, non tamen
videtur dicendum Deum id facere non posse.
Primo, quia multum derogat omnipotentioe
Dei, nam, ut D. Thomas, 1 part., quaest. 19,
articulo 8, et 1. 2, queest. 10, artic. 4, et see-
pe ahas docet, divinse potentiae non tantum
subsequitur actus vokmtatis, sed etiam mo-
dus ejus, utique quod hbere fiat ; ergo potest
Deus, de absoluta sua potentia, efficaciter
velle, et exequendo facere ut vohmtas huma-
na consentiat. Unde Augustinus, in Enchirid.,
cap. 95 : Tunc (inquit) in clarissima luce sa-
pientic^ videiitur, quod nunc piorum fides lia-
let, antequam manifesta cocnitio7ie tideatur,
quam certa, et immutaliUs, et efficacissima sit
mluntas Bei, quam multa possit et non telit,
nihil auteyn telit quod non possit, quamque sit
verum quod in psalmo canitur .- Deus auiem
noster in ccelo et in terra omnia qucccumque to-
luit fecit; quod utiqice non est verum, si aliqua
toluit, et non fecit, et quod est indigniiis, ideo
non fecit, quoniam ne' fieret, quod volelat Om-
nipotens, voluntas liominis impeditit. Non est
autem minus indignum de Deo sentire non
posse velle efficaciter ahquid fieri a vohmtate
hominis, ue forte hominis vohmtas impediat
ne Dei vohmtas impleatur, Unde cap. 103 ait :
Rogandus est Deus ut telit ; nam. si telit, ne-
cesse est /ieri quod voluerit, ntique et modo
etiam quo vohierit ; ergo potest Deus habere
iUud decretum, et per ilkid determinare effi-
caoiter vokintatem hominis, ut vekt^ et hbere
illa autem
prtedeterminatio non fit nisi per auxihum si-
mukaneum, ut manans ab illo decreto, quia
supponimus Deum akud praivium non in-
fluere.
3. Secundo argumentor, quia Deus potest
prffidefmire absokito decreto actum hberum
hominis ante absolutam praescientiam ejus, ut
nunc supponimus; ergo etiam potest ikam
suam vohmtatem exequi per similem vohm-
tatem efficacem executivam. Probatur conse-
quentia, quia aUas executio non esset a^que
ethcax ac infallibiks, ac ipsa intentio. Dices
ex parte executionis sufficere vohmtatem con-
comitantem cum praescientia conditionata ,
quod Gx parte voluntatis humanse non deerit
coefficientia et influxus, si tak vel tali modo
excitetur et moveatur. Sed contra, quia hic
modus, Hcet forte akquando sufficiat, non po-
test in universum satisfacere, quia fieri potest
ut Deus, per conditionatam scientiam, praevi-
deat vokmtatem hominis, quocumque modo
hic et minc excitetur, tam ex parte objecti
quam per motiones praevenientes in ipsamet
vokmtate, de se nunquam esse consensuram,
nisi ex parte ipsiusmet consensus determine-
tur. Cum enim contingens sit an voluntas in
tak vel tak occasione ex se consensura sit sine
aka praedeterminatione, contingere etiam po-
terit ut in nuka occasione sit consensura, et
quod id praevideat Deus. Ergo tum vel admit-
tenda est possibiks praedeterminatio physica,
per absolutum decretum executivum Dei, vel
concedendum est in akquo casu Deum non
posse absolute decernere ut fiat actio kbera,
quod videtur absurdum, et alienum ab ika
omnipotentissima potestate, quam, teste Au-
guslino, Deus habet ad corda hominum incli-
nanda.
4. Tertio, qiiod caput est, in hoc non apparet
repugnantia, quia Deus per ikam vokmtatem
absokitam non inducit aliquem actum pri-
mum prcedeterminantem vokiutatem, sed prse-
bet tantum actualem motionem, quae nikil
akud est quam ipsamet.',actio et operatio vo-
kmtatis; kaec autem motio non fit in volun-
tate sine actuak cooperatione ejusdem vokm-
tatis; ergo uecessitas quae per talem motio-
nem inducitur, non est necessitas antecedens,
sed comitans, seu subsequens ex ipsamet coo-
peratione libera voluutatis ; ergo nou repugnat
kberlati, juxta principia supra posita. Akas
nulkis esset actus kber, quia quoties voluntas
operatur, haec determinatio et necessitas ope-
ratioue ipsa inducitur ; quia vero ipsamet vo-
CAP. XX. UTRUM AUXILIUM EFFICAX PILEDETERMINANS, ETC.
Inntas illi cooperatur, ideo optime stat cum
illa necessitate libertas ; ergo idem est in prae-
senti determinatione, quam Deus facere potest
per actum secundum, quia non faciet illum
sine cooperatione libera voluntatis; ergo ex
parte libertatis non est repugnantia ; ergo cum
aliunde esse non possit, non est divinfe omni-
potentise denegandum. Et confirmatur tan-
dem, quia Deus est primus auctor naturse, et
inclinationum quse naturam sequuntur ; ergo
sicut prsebet inclinationes innatas, ita potest
prsebere elicitas; ergo voluntas humana sub-
est divinse, etiam quoad inclinationes elicitas
per actus liberos. Et hsec ratio dicitur sumpta
ex D. Thoma i. 2, quoest. 9, art. 6, in corp.,
et ad 3, et quaest. 10, art. 4; et 1 part., q. 105,
art. A, etquaist. 111, art. 3 et 4.
5. Secunda sententia prcecedenti extreme con-
traria. — Nihilominus est secunda sententia
huic extreme contraria, simpliciter negans
esse possibilem talem modum preedetermina-
tiouis, etiam liberum usum voluntatis huma-
nse impediendo. Ut enim hsec opinio intelli-
gatur, adverto duplicem hic esse quoestionem :
una est simphcior et abstractior, an Deus, so-
lum concurrendo cum vohmtate auxiho simul-
taneo, et nullam mutationem distinctam ac
propriam illi imprimendo, possit iliam pra^ide-
terminare ad unum. Alia est magis composita
et contracta, an possit Deus illo modo praede-
terminare voluntatem ad actum liberum, ser-
vato modo libertatis ejus, vel tantum eam ne-
cessitando. Auctores ergo hujus secundse opi-
niouis etiam in priori queestione repugnan-
tiam credunt involvi in terminis, et ideo non
posse Deum illo modo prsedeterminare volun-
tatem ad unum actum et exercitium ejus,
immediate imprimendo ipsum actum secun-
dura, sine alia preevia motione determiuante.
Potestque hajc sententia suaderi, quia, si est
prffideterminatio a Deo facta, est natura prior
quam influxus voluntatis ; si vero est per con-
cursum simultaneum, illi repugnat vera prio-
ritas naturse, quae in ordine causalitatis fun-
detur, ut ssepe ostensum est. Sicut ergo repu-
gnat idem, respectu ejusdem, esse prius na-
tura. et non esse prius, ita repugnat fieri pra3-
determinationem per auxilium simultaneum.
Item motio Dei, ut sit vera preedeterminatio,
debet esse a solo Deo ; sed repugnat motionem
quoe fit a Deo per concursum simultaneum,
esse a solo Deo, quia illa eadem motio et actio
dicit essentialem habitudinem ad liberum ar-
bitrium, ut ssepe ostensum est; ergo repugnat
esse preedetermiuatiouem per auxilium simui-
taneum solum. Consequentia cum minori notoe
sunt. Major probatur, quia si motio non sit a
solo Deo, erit simul a voluntate; ergo volun-
tas influit in illam motionem, non ut prseexis-
tens ordine naturae determinata, quia prius
natura quam influat, nihil a Deo sola accepit
quo determinetur, ut supponitur; ergo per
illummet influxum, quo ipsa voluntas influit
in illam primam motionem, seipsam determi-
nat concurrente Deo; ergo ex parte Dei non
est vera prffideterminatio causalis, ut sic di-
cam, sed solum condeterminatio simultanea,
quae non solum possibihs, sed etiam necessa-
ria est in omnibus actibus liberis, et gequivoce
dicetur prsedeterminatio ratione excellentise et
independentise, non ratione prioritatis natu-
rse, in causalitate fundatse, ut in capite prse-
cedenti declaravi. Ergo, ut sit specialis prse-
determinatio facta a solo Deo, oportet ut a solo
Deo fiat iu voluntate, prius natura quam ipsa
quidquam faciat : ergo repugnat fieri per so-
lum simultaneum concursum. Et ideo multi
ex his qui hanc prsedeterminationem dicunt
fieri per ipsum actum immediate, distinguunt
aliquam actionem formaliter distinctam, quam
solus Deus facit, et natura priorem, quam sit
actio voluntatis. Sed hsec sententia intelligi
non potest nec explicari, ut patet ex discursu
capitis superioris ; et prseterea habet eamdem
repugnantiam cum libertate actus, vel majo-
rem quam motio prsedeterminans in actu pri-
mo, ut a fortiori probant omnia dicta cap. 14,
quse facile hic applicari possunt. Igitur in ip-
somet actu voluntatis, nihil ex parte Dei inve-
nitur nisi auxilium, seu conciu-sus simultaneus
imbibitus in actione ipsius voluntatis, quse
non fit sine inflexione, ut sic dicam, ejusdem
voluntatis ad eamdem actionem, et ideo non
videtur esse posse prsedeterminatio vera ex
parte Dei.
6. Neque videtur satisfacere responsio quse
ex dictis in capite prsecedenti sumi potest, per
distinctionem illius auxilii simultanei, vel se-
cundum se spectati, vel ut procedit a decreto
absoluto voluntatis Dei, efiicaciter prsevolentis
ut voluntas humana hoc velit ; et quod priori
modo non pra^determinet, prout ratio facta
probat, secundo autem modo possit prsedeter-
minare, non ratione sui, sed voluntatis Dei,
quse prsecedit. Hoc, inquam, non videtur satis-
facore. Primo, quia licet fingatur ille concur-
sus simultaneus procedere ab illo absohito de-
creto divinse voluntatis, de illo procedit ratio
facta, quod in re non habet prioritatem re-
spectu iufluxus voluntatis, uec fit siue ipsa se
490 LIB. V. DE AUXILIO
determinante^ et ad illam partem flectente,
unde non potest habere causalitatem in ipsam
voluntatem;, quas faciat ipsam facere^ cum ac-
tio illa prius fiat ab ipsa voluntate quam pos-
sit illam determinare ut faciat. Deinde ille
concursns simultaneus^ consideratus ut fluens
ab speciali decreto voluntatis Dei, nihil in se
amplius habet^ quam similis concursus proce-
dens a generali decreto concurrendi, et invol-
vente conditionem : Si voluntas velit ; sed hic
posterior concursus non prsedeterminat, ut su-
pra declaratum est^ et dicti auctores nobiscum
fatentur; ergo nec prior potest prsedetermi-
nare. Probatur consequentia^ quia illa habi-
tudo ad vohmtatem Dei efiicacem solum est
qusedam determinatio extrinseca iu ipso con-
cursu Dei : sed sola determinatio extrinseca
non suflBcit ad specialem efifectum realem :
ergo nec ad prsedeterminationem voluntatis
satis esse potest, quia hsec prsedeterminatio
ahquis effectus reaUs est.
7. Bententia auctoris. — His vero non obstan-
tibus, quoad hanc partem contrarium sentio.
Unde dico primo posse Deum, per absolutum
decretum executivum suse vohnitatis, ita pree-
venire hominis vohmtatem^ ut illam prsede-
terminet ad volendum quod Deus vult eam
velle^ etiamsi uihil agat in ipsam vohmtatem
hominis preeter actum ipsum consentiendi;, ad
quem ipsa etiam vohintas hominis concurrit.
Hoc probant argumenta prioris sententise ,
magna ex parte^ et idem confirmant quse iu
primo prolegomeno adduxi, ad probandum
posse Deum nostram vohnitatem necessitare
immediate per efiQcaciam suse vohintatis^ quae
necessitas non est sine ahqua preedetermina-
tione. Unde si ratio facta pro tertia parte pro-
baret eflQcaciter non posse Deum hoc modo
j)r6edeterminare vohmtatem, a fortiori proba-
ret non posse illam necessitare, quod videtur
multum derogare omnipotentise Dei. Quia re-
vera nulla sufliciens ostenditur repugnantia,
quia in eo casu dicendum est prffidetermina-
tionem principaliter procedere a decreto abso-
hito et eflScaci vohuitatis Dei, quod tunc pr«-
cedit ordine causahtatis, comparaudo duas vo-
hmtates, divinam et luimanam , inter se, hcet
in ordine ad actionem vel eflfectum non prius
natura influat divina voluntas quam humana.
8. Hsec enim duo nou repugnant^ quod fa-
cile patebit inclioando ab ultima replica proxi-
ma facta, pro secunda opinione, iu qua fal-
sum est quod sumitur, nimirum nihil plus
esse in concursu seu influxu Dei simultaueo
diato ex absoluto decreto preedefinitivo simph-
EFFICACI GRATL-E DEI.
citer tahs eflFectus, vel dato ex decreto inchi-
dente conditionem, quia hcet in hoc conve-
niant, quod influxus ab utroque proveniens
sit simultaneus cum influxu vohmtatis, et in re
ab illo non distinctus, nihilominus necesse est
ut illi duo influxus in se sint distincti in raodo
suo et in eflQcacia sua, ahas non posset magis
unus prffideterminare quam alius , ut recte
probat discursus factus, et in simili probatum
est etiam in dicto prolegomeno 1. Nec est
quod dicamus non posse Deum variis et pluri-
bus modis concurrere cum voluntate auxiUo
simultaueo , ita ut uims sit attemperatus, ut
ita dicam , indifferentige vohmtatis , et quasi
subjectus potestati ejus, ahus sit prseternatu-
rahs vohmtati ejusque potestati non subjectus,
et prior sit a voluntate Dei, qua solum vult
concurrere quasi sub conditioue, si vohmtas
hominis sese accommodare voluerit, ahus vero
sit a voluntate absohite volentis ita agere, ut
omnino voluntas humana subsequatur, ita ut
resistere non possit.
9. Solvitur fimdamentum secwidw sententice.
— Et ita, quantum ad hanc partem attinet,
facile solvitur fundamentum secundae senten-
tiae. Ad primam ergo ejus partem, nego in
omni prsedeterminatione ad extra , necessa-
rium esse ut sit prior natura quam actio vo-
hmtatis ; satis enim esse potest quod procedat
a prBedeterminatione ad iutra, praecedente or-
diue eflRcacias et causahtatis respectu liumanse
vohmtatis, quam vult illo modo trahere ad ope-
raudum. Ad aheram vero partem, dico prajde-
terminationem in actu primo per se postulare
ut a solo Deo fiat : non est autem hoc neces-
sarium in hac prsedeterminatione actus secuu-
di, quia non dicetur prsedeterminatio eo quod
prius natura determinet vohmtatem quam ipsa
agat, sed quia illa actio, prout a Deo fluit in
vohmtate, tahs est ut nou subdatur indiflfe-
rentiee seu potestati vohintatis, et quia illum
modum habet ex influxu causae prioris, et po-
tissimse, et antecedentis in volendo eflQcaciter ,
ideo tahs actio , ut est a Deo, dicitiu- praede-
terminatio. Ad uUimam denique partem, jam
responsum est nou differre hunc influxum ab
aho non preedeterminaute, iu sola denomina-
tione extrinseca, sed per intrinsecam entita-
tem, seu modum suum, ratione cujus habet
ut non subdatur potestati voluntatis.
40, Non fotest Deus per stcam voluntatem
efficacem prcedetermimre voluntatem homi-
nis, immediate ihfiuendo in illam ipsum actum,
nisi necessitando illam, — Prohatur. — Ex
his vero concludo, et dico secuudo contra pri-
CAP. XX. UTRUM AUXILIUM EFFICAX PR^flDETERMINANS. ETC.
491
mam sententiam : uon potest Deus per suam
volantatem efRcacem prsedeterminare volun-
tatem hominis, immediate influendo in illam
ipsum actum, nisi necessitando illam, ideoque
impossibilis est talis prffideterminatio secun-
dum consensum voluntatis^ servato simul mo-
do libertatis in ipso. Probatur primo, quia
Deus^ per hujusmodi vohuitatem suam effica-
cem, et influxum ab illa manantem^ potest ne-
cessitare voluntatem humanam ; sed inter il-
lam necessitatem et hanc prsedeterminatio-
nem^ nullum medium constitui vel discrimen
assignari potest; ergo^ sicut tahs necessitas
nou potest esse sine prsedeterminatione , ita
neque tahs praedeterminatio sine necessitate.
Coasequentia evidens est. Major probata est in
prolegomeno 1, et probatur optime testimo-
niis et rationibus primee sententiee. Unde si
ad illam defendendam , auctor ejus negaverit
posse Deum decreto suo necessitare volunta-
tem, enervat rationes suas, veriusqne derogat
ipse omnipotentise Dei quam id nobis objiciat.
Qnia in hoc quod actio Dei ita determinet vo-
huitatemj ut libertatem operandi ei non re-
hnquat, nuha involvitur repugnantia, ut ex
terminis ipsis videtur per se notum ; quod
autem simul determinet^ et rehnquat hberam
actionem, prse se fert statim repugnantiam^
qnam esse veram ostendimus , probando mi-
norem rationis factse^ scihcet, inter talem
praedeterminationem et necessitatem, nuhum
iuveniri discrimen aut medium. Quia ex par-
te Dei idem decretum efficax antecedit, et
GX parte influxus ad extra immissi vohni-
tati humanse etiam est convenientia, in hoc
quod neuter subditur potestati voluntatis ;
ergo.
11. Responderi potest esse distinctum ra-
tione decretum Dei in uno et in altero casu :
nam in uno vuh voluntatem vehe hbere, in
ahero vult vehe cum necessitate. Sed contra,
quia si utrumque decretum est absolutum et
eflicax, quoad hoc ut vohmtas creata veht, et
est decretum executivum ad extra quod vi sua
facit quod vult, impossibilis est hla differen-
tia. Probatur, quia si consideretur efficacia illa
tahs decreti, sequah necessitate ex iho sequi-
tur hic efi^ectus, qui est creatam voluntatem
vehe, quia utraque est necessitas in sensu com-
posito, et ex tali suppositione antecedente, ut
seque impossibile sit voluntati creatae resis-
tere utrique decreto ; ergo non magis una ne-
cessitas quam ahera repugnat hbertati ; ergo
non magis per unum decretum vult Deus ho-
minem operari quam per ahud ; si ergo per
unum infert necessitatem contrariam hber-
tati, etiam per ahud. Quocirca, ut sic Deus
necessitet, non oportet ut modo nostro intelh-
gendi vel loquendi ponatur necessitas ex parte
objecti, ut cum dicitur vehe ut vohmtas ho-
minis velit necessario, sed eo ipso quod poni-
tur Deus vehe absolute ut homo veht, eadem
necessitate sequitur vohtio in homine, quia
impossibile ihi est tali voluntati Dei resiste-
re. Quod si hsec necessitas directe volita a
Deo contraria est hbertati hominis, profecto,
etiamsi non fingatur directe et quasi in actu
signato vohta, sed in actu exercito, aeque re-
pugnabit hbertati, quia ejusdem rationis est,
et iu eadem efficacia antecedente fundatur.
Unde e contrario involvitur repugnantia, cam
fingitur decretum ejusdem efficaciae respectu
actus volendi, conjungendo in eodem actu ex
parte objecti modum hbertatis, quia non po-
test effieacia actus esse contraria objecto suo ;
ergo cum tahs et tanta sit efficacia actus, ut
inducat necessitatem contrariam hbertati, ut
de alio actu simihs efficaciaj conceditur, impos-
sibile est in objecto ejusdem actus ponere mo-
dum hbertatis.
12. Prohatur secundo ex parte auxilii. —
Secundo, principahter id probatur ex parte
auxihi, quo mediante Deus exequitur tale de-
cretura, quia non potest Deus efficaciter vo-
luntatem nostram determinare, ex vi sui in-
terui decreti, nisi ahquid in nobis ponendo
quo talis determinatio fiat, quia iUud decre-
tum, vel omnipotentia Dei per ihud apphcata,
est proximum principium efficiens talem de-
terminationem ; ergo aliquid debet ab iho
principio prodire efficienter, et in homine in-
trinsece recipi, quo tahs determinatio fiat. Si-
cut enim supra, prolegomeno 1, probavi vo-
hiUitatem humanam non posse necessitari a
divina per solam extrinsecam denominatio-
nem, seu quasi sympathiam, sed necessariam
esse ahquam mutationem intrinsece factam in
humaua vohmtate , per propriam et per se
efficientiam vohmtatis divinse, ita in prsesenti
dico determinationem hanc, quse efficienter
fieri dicitur per voluntatem Dei absohitam,
aliquid esse debere per se factum a Deo, et
intrinsece receptum in voluntate. Quiaiha de-
terminatio non est denominatio extiinseca, et
est ahquid quod ante actionem Dei vohmtas
humaua uon habebat, sicut etiam de necessi-
tate dixlmus. Deiude jam supponimus id quod
Deus facit ad determinandam voluntatem, non
esse aliquem actum primum, nec motionem
prseviam in re ipsa distinctam ab actu &e.n
492 LIB. V. DE AUXILIO
cundo voluntatis. Prasterea esse non potest ip-
semet actus secundus ut prius factus a solo
Deo^ tum quia ostendimus in illo actu non
esse plures actiones^ unam solius Dei, et aliam
voluntatis simul et Dei ; tum etiam quia id re-
pugnat actui vitali ; tum prseterea quia volun-
tas non faceret suum actum eliciendo et edu-
cendo illum de non esse ad esse, sed actum
jam a Deo factum quasi jam foveret et conser-
varet^ seu actum ageret ; tum denique quia
inde evidentius sequitur necessitas absoluta
voluntatis^ quam ex impressione auxilii in
actu primo pliysice prsedeterminantis, quia
illa actio solius Dei esset suppositio simpliciter
antecedens, et ex illa inevitabiliter sequeretur
cousensus, seu illa secunda elEcientia volun-
tatis. Superest ergo ut illa determinatio, ut
est aliquid inhsereus voluntati, necessario po-
nenda sit in aliquo auxilio simultaneo talis
naturse et conditionis^ ut non subsit dominio
et libero usui voluntatis ; ergo tale auxilium
non potest distingui a simili auxilio necessi-
tante, seu non potest in eodem distingui ratio
praideterminaudi, et ratio necessitandi.
i3. Prima ex his duabus illationibus aper-
tissime probatur ex dictis hic et in dicto pro-
legomeno primo, quia si illud auxiUum, se-
cundum se spectatum, subesset dominio vo-
hmtatis^ non obstante quacumque determina-
tione interna divinee vohmtatis dandi voluu-
tati humanae tale auxihum, posset voluntas
humana, etiam posita illa hypothesi, non se
iuclinare, sed suspendere suum influxum, et
consequenter posset actus non sequi, nec auxi-
hum ilhid ad extra poni, quod repugnat effi-
cacise divinse voluntatis. Sequela patet, quia
nuUo aho modo influxus voUtus vel oblatus
cx parte Dei, subest dominio vohmtatis homi-
nis, nisi quatenus, non obstante iUa voluntate
Dei, in voluntate hominis manet potestas ad
suspendendum suum influxum. Repugnat er-
go Deum, cx absoluta efficacia sua, veUe ita
coagere cum voluntate hominis, ut omnino
infaiUbUiter cooperetur, nisi talem modum
concursus iUi prtestaudo, respectu cujus non
habeat vohantas creata potestatem sustinendi
suum influxum, seu detiuendi, ut sic dicam,
cooperationem suam, et hoc ipsum est tale au-
xiUum non subdi potcstati vohmtatis.
14-. Haec autem est uecessitas absohita re-
spectu vohmtatis, et consequenter repugnat li-
bertati actus. Primo, quia iUa impressio emi-
ncnti quodam modo incipit antecedeuter a Deo
respectu humanae vohmtatis, et hajc non po-
test iUi resisterCj uec suum influxum sustinerej
EFFICACI GRATL^E DEI.
ut declaratum est. Secundo, quia Ubertas
quoad exercitium posita est in potestate sus-
peudendi actum, vel per positivum actum no-
lendi agere, vel per negativam suspensionem
interpretative vohintariam ; ita ut hsec potes-
tas inteUigatur mauere etiam post oblatum
concursum ex parte Dei. At in eo casu tahs
potestas ntm reUnquitur vohmtati, ut satis
declaravi ; ergo nec reUnquitur Ubertas quoad
exercitium. Major quoad priorem partem ex
terminis nota est; quoad posteriorem autem,
sciUcet, quod iUa potestas manere debeatetiam
ex suppositione concursus oblati ex parte
Dei, patet, quia debet esse potestas proxima
quaUs requiritur ad usum Ubertatis, et non est
potestas proxima donec habeat paratum con-
cursum ex parte Dei ; nam si prius natura con-
sideretur vohmtas, non habebit potestatem
suspendendi actum moraU modo^ sed liabebit
impotentiam ad habendum iUum ; ergo si taUs
offertur concursus vohmtati, quo oblato non
est in potestate ejus suspeudere suum influ-
xum, non Ubere^ sed ex necessitate simpUciter
suum prsebet concursum. Denique isto modo
expUcuimus, in dicto prolegomeno l, vim di-
vinse voUmtatis ad inferendam immediate per
seipsam absohitam necessitatem voluntati hu-
manee, nec cum minori necessitate inteUigi
potest concursus simuUaneus datus voluntati
humanse, cum quo iUa omnino determinetur,
ita ut non valeat jam suum influxum suspen-
dere ; ergo non potest in re distingui taUs
determinatio a necessitate^ nedum ab iUa se-
parari.
45. Prolatur tertio. — Tertio, idem proba-
mus ex comparatione hujus determinationis
ad aUeram, quas fit per impressioneui actus
primi physice determinantis ; nam de hac os-
tendimus^ si in actu primo prsecedat^ non
posse reUnquere libertatem quoad exercitium
in actu secuudo, in quo Theologi cum quibus
nunc disputamus nobiscum consentiunt ; ergo
idem dicendum est de hac praedeterminatione
in actu secundo. Probatur consequentia, quia
hi duo modi prsedeterminaudi conveniunt, in
hoc quod in utroque habet vohintas humana
quamdam necessitatem ehciendi aUquem ac-
tum, provenientem ab aUquo principio extrin-
seco antecedente, cui ipsa non potest resistere,
vel non cooperari ilU; solumque iu hoc difi^e-
runt, quod in priori principium proximum
actus secundi, a quo provenit determinatio
iUa repugnans Ubertati, prsecedat natura in
voluntate , inhserendo iUi ; in hoc vero se-
cundo modo principium proxime determi-
CAP. XX. UTRUM AUXILimi EFFICAX PR.^DETERMINANS, ETC.
493
nans humanam volimtatem ad actum secun-
dum^ non prBecedit inliaerendo voluntati^ sed
quasi intime assistendo^ est enim increata
virtus divini decreti intime assistentis volun-
tati ad pra?determinandam illam in suo actu.
Hgec autem differentia respectu necessitatis il-
latse voluntati quasi materialis est, et modum
necessitatis nou mutat neque minuit; ergo si
una determinatio est contraria libertati;, etiam
altera. Minor declaratur et probatur, quia
prsemotio inbserens vohmtati^ illamque in actu
primo determinans^ non aha ratione tolKt h-
bertatem in actu secundo^ nisi quia in influxu
quem prsebet in actu secundo non subditur
potestati voluntatis, sed potius subjicit sibi,
ita ut considerando constitutum iUud ex vo-
hmtate, et tah prcemotione, hcet actio ab iho
composito simul et adsequfite procedat^ nihi-
lominus, comparando inter se iUa duo princi-
pia, prsemotio est quodam modo prior compa-
ratione voluntatis^ et iham secum inevitabih-
ter ducit : sicut e contrario, quando vohmtas
operatur per habitum infusum, hcet actio ad-
eequate et simul procedat ab iho constituto ex
potentia et habitu, tamen comparando inter
se illa duo principia, voluntas est prior^ et
quasi utitur habitu, qui in agendo iham inevi-
tabihter comitatur, et hinc fit ut heec moiio
sit hbera, iha vero necessaria. At vero quod
prsemotio facit cum inhserentia^ decretum Dei
fortius et efficacius facit sine inhaerentiaj con-
jungitur enim vohmtati hominis, et ex utro-
que consurgit unum adaequatum principium
proximum tahs actionis, in quo principio,
comparando divinam voluntatem ad huma-
nam, divina est prior, et ab iha eminenti quo-
dam modo incipit actio per taiem influxum^
cui vohmtas humana non potest resistere, nec
suum iuQuxum continere_, ut ilh nou coopere-
tur. Denique voluntas divina tunc utitur hu-
mana, modo quodam inevitabih ipsi voluntati
humanse ; ergo est eadem vel major necessi-
tas^ quia hsec necessitas non consistit in inhse-
rentia, sed in illo modo trahendi voluutatem
inevitabihter ad consensum : vel certe sicut
in priori modo dicitur vohmtas prsedetermi-
nata in actu primo per entitatem auxihi, ita
in hoc posteriori dici potest eminenti modo
prsedeterrainata in actu primo, per omnipo-
tentiam et vohmtatem Dei absohitam assisten-
tem ihi, ad utendum iha ad talem modum
agendi, qui ejus indifferenti potestati non sub-
detur. Est ergo heec vera necessitas hbertati
contraria ; quod magis respondendo ad motiva
contrariee seutentiee coustabit.
46. Respo7uletur acl primum. — Ad primum,
respondemus ad omnipotentiam Dei pertinere
ut possit hominis vohmtatem trahere et mo-
vere quo vohierit, omnibus modis simphci-
bus, ut ita dicam, id est, non inchidentibus
simul repugnantes et contradictorias conditio-
nes. Et hoc modo merito docet D. Thomas ad
omnipotentiam Dei pertinere, ut faciat vohm-
tatem operari, non sohim substantiam actus,
sed etiam modum hbertatis ejus. Ad eam-
dem vero potentiam quse sapienter omnia ope-
ratur, pertinet ut cum vuh hominem hbere
operari, apphcet media consentanea, et non
repugnantia hbertati operationis; modus au-
tem determinandi vohintatem per solam effi-
caciam omnipotentiai suce , non est accommo-
datus hbertati operationis^ sed ihi repugnans,
ut ostensum est ; et ideo si Deus veht uti iho
modo, etiam ihe cadet sub omnipotentiam
suam, tamen eo ipso volet ut humana vohmtas
ex necessitate operetur, non libere, quia volet
ut operetur ex necessitate immissa a causa
primaria, quae est necessitas repugnans hber-
tati.
17. Et sic etiam verissimum est quod ait
Augustinus, voluntatem liominis non posse
impedire ut non fiat quod Deus absolute vohiit
hominem vehe. Sed oportet discernere quid,
et quomodo veht Deus, ut judicetur quahs sit
etiam impotentia ex parte hominis, et an ne-
cessitas inferatur contraria libertati, necne.
Nam si Deus antecedenter et ex se efficaciter
et absohite vult hominem vehe, et id operari
per absolutam efficaciam omnipotentiffi suse ,
tunc non potest vehe ut homo hbere veht,
quia non potest vehe contraria. Unde tunc
homo inevitabiliter id volet, tamen ex necessi-
tate absoluta volet, et non libere, quia, ex im-
potentia intrinseca et antecedente (ut ita di-
cam), non potest impedire quin fiat quod vo-
luit Omnipotens. Si autem Deus simul absolute
veht hominem vehe et libere vehe, jam non
id volet fieri ex sola efficacia omnipotentise
suge, nec volet per hoc ipsum determinare vo-
luntatem hominis, sed intendit, ahis modis
contentis in tliesauris sapientiee suee et po-
tentioe, iham inducere ut veht, et tunc etiam
homo infahibiliter volet quod Deus voluit,
et non poterit impedire voluntatem absohi-
tam Dei ; nihilominus tamen libere volet ,
quia non ex antecedente prffidetermiuatione
efficaci, sed aho modo accommodato libertati
induceturj qui modus nou ex sola omnipoten-
tia, sed etiam ex praescientia aliqua habebit in-
falhbihtatem, et ita illa necessitas uon ent an-
494 LIB. V. DE AUXILIO
tecedens, sed consequens, ut in sequentibus
explicabimus.
18. Ad secimdum et ad repUcam. — Ad
sccundum recte ibi responsum est , ut ex
proxime dictis coustat, Ad replicam autem ibi
factam, imprimis dicimuS;, quod in ea suppo-
nitur;, ita esse impossibile, ut nunquam con-
tingat. Unde Augustinus, quaest. 2 ad Simpli-
cianum, ad omnipoteutiam et omniscientiam
Dei pertinere credit, ut non desit illi modus
ita vocandi hominem, ut infallibiliter velit
quod Deus voluit eum velle, non ex prsedeter-
minatione, sed ex congruitate vocationis. Sic
enim ibi pro illis omnibus qui ita vocantur ut
non consentiant, banc generalem regulam sta-
tuit : Si vellet Deus illorum misereri, posset
ita vocare quomodo illis aptum esset, ut et m.o-
terentur, et intelUgerent. et segtierentu?'. Et
pro aliis contrariam ponit regulam : Cujus
miseretur sic eum vocai, sicut scit ei congruere,
ut vocantem non respuat. Uude subdit inferius :
C2im ergo aU?is sic, aUtcs autem sic moveatur
ad fidem, eademque res scepe aUo modo dicta
moveat, et aUo modo dicta non moveat, aUum-
que moveat, alium non moveat, quis audeat di-
cere defuisse Deo modnm vocandi, quo etiam
Bsau ad eam fidem rnentem appUcaret, volun-
iatemque conjungeret in qua Jacoh justificatus
est ? Ubi pondero non dixisse Augastinum non
defuisse Deo modum quo voluntatem Esau
ipse determinaret, sed quo ita vocaret Esau,
ut ipsemet Esau mentem suam applicaret^
voluntatemque conjungeret; loquitur ergo de
modo vocationis congruo ei qui vocatur, et a
Deo prsescito ; et de lioc interrogat Augusti-
nus : Quis audeat dicere Deo defuissel Sen-
tiens nullo modo admittendum esse casum in
quo impossibilis sit Deo talis vocatio. Et ratio
est, quia, licet quaelibet vocatio singularis et
determinata non liabeat de se infallibilem, sed
contingentem effectum, nihilominus cum Deus
inSnitis modis possit vocare, confuse et inde-
terminate loquendo, impossibile est non esse
aliquam vocationem habituram effectum ,
quam Deus pro infinita scientia distincte et in
particulari novit, et pro sua omnipotentia fa-
cere potest.
19. Insto.ntice occurritur. — Deinde vero si
arguens urgeat ut casum admittamus , illo
posito, respondemus in eo niliil aliud supponi,
nisi dari voluntatem hominis ita dispositam,
vel affectam in aliquo casu, ut consensura non
sit, quocumque modo alliciatur, vel attraha-
tur, donec necessitetur ; perinde enim est di-
cere non esse consensuram , nisi per effica-
EFFICACI GRATI.4^ DEI.
ciam extrinsecam Dei determinetur^ quod ar-
guens supponit, et dicere non esse consensu-
ram, nisi necessitetur, nam^ ut probavi, illa
duo idem sunt. Sicut ergo arguens dicit, ex
illa hypothesi, Deum non posse absobite velle
ut ille liomo consentiat, nisi volendo etiam
prsedeterminare physice ejus vokmtatem ex
parte ipsius, praeter omnem motionem mora-
lem, ita nos dicimus non posse Deum tunc
velle absolute , ut homo ille consentiat , nisi
volendo ut saltem necessario velit, cum prai-
sciat nullo modo esse Ubere voliturum.
20. Respondetur ad tertium. — Ad tertium,
jam ostensum est in eo genere determinatio-
nis involvi repugnantiam cum libertate. Pri-
ma vero probatio, contra hoc inducta, non est
solida, quia; licet hcec determinatio fiat per
ipsammet operationem, quse simul a voluntate
hominis fit, includere potest necessitatem con-
trariam libertati; nam etiam quando Deus
necessitat voluntatem^ concurrit voluntas ad
ipsam actionem necessariam , et nihilominus
actio non est libera, quia ad illammet necessi-
tatur a Deo ; et actus gratiee necessitantis sunt
necessarii, iicet sint effective a voluntate. Sed
oportet ut fiat cum potestate non agendi^ et
hanc non habet voluntas, si a Deo efficienter
determinatur ab extrinseco, ut declaravi, Un-
de, cum ibidem dicitur haec necessitas non esse
antecedens, sed consequens ad liberam coope-
rationem voluntatis, respondemus falsum sup-
poni, tum quia ibi non est cooperatio libera,
tum etiam quia illa necessitas, quatenus ori-
tur ex decreto Dei absoluto, simpliciter et per
se spectata, est antecedens et repugnans liber-
tati, ut declaravi. Altera vero probatio^ quia
hsec necessitas eadem reperitur in omnibus
actibus voluntatis, facile retorquetur contra
argumentum, quia eadem ratioue sequeretur
eamdeni determinationem inveniri in omni-
bus actibus voluntatis, quod ipse non concedit.
Cum ergo determinatio intelligi non possit
sine aliqua necessitate , et nou in omuibus
actibus voluntatis inveuiatur determiuatio ,
licet in omnibus sit illa necessitas compcsita,
quae ex suppositione liberse cooperationis re-
sultat, quse est illa qua res, cum est, necessa-
rio est, signum evidens est determinationemj
quam ipse admittit in quibusdam actibus, et
non in omnibus, non includere solam illam
necessitatem, sed aliam antecedentem , per
quam fit ut hberum arbitrium, non libere,
sed ex necessitate cooperetur influxui volun-
tatis Dei ; et hanc dicimus esse necessitatem
simpliciter libertati repuguantem. Ad confir-
CAP. XX. UTRUM AUXILIUM EFFICAX PR^DETERMINANS, ETC.
495
mationem^ nemo est qui neget^ Denm posse
prsebere inclinationes elicitas voluntati, imo
uunquam in illa fiunt^ quin Deus illas faciat.
Quod solum docet D. Thomas in locis citatis.
Unde etiam verissimum est voluntates liuma-
nas subesse divinee quoad inclinationes elici-
tas^ tam liberas quam necessarias; discernere
tamen oportet modum^alis subordinationis et
subjectionis. Non enim spectat ad Deum, eo
quod sit primus auctor naturse^, ut, necessi-
tando volimtatem, efficiat in illa elicitam in-
clinationem liberam; sed modus faciendi illam
est duplex^ moralis per prsemotionem excitan-
tem, et physicus per influxum simultaneum ,
qui subsit potestati voluntatis^ non vero phy-
sice priedeterminando :] nam, licet Deus hoc
etiam possit facere ut auctor vokmtatis, faciet
tamen necessitando^ ut declaravi.
21. Deus, secundAim legeni ordinariam.non
convertit ad se voluntates Jiominum determi-
nando illas, etiam in conversionihus miralilio-
riitis. — Ex quibus tandem concludo^ secun-
dum legem ordinariam Deum non convertere
ad se vokmtates hominum determinando ikas,
etiam in conversionibus mirabilioribus , ut
PauU, et similium. Hoc probamus primo, quia
Deus. secundum legem ordinariam, non ne-
cessitat vokmtatem humanam ad hos actus ;
sed determinare illam hoc modo esset neces-
sitare illam ; ergo non determinat. Secundo^
quia nulla est necessitas tahs prsedetermina-
tionis, vel ut conversio sit certa et infalUbiHs,
vel ut sit subitanea et mirabilis : nam juxta
generalem regulam ex Augustino allegatam^
ad hoc sufficit vocatio congrua. Unde de ipsa
conversione PauU docet Augustinus, de Grat.
et hber. arbitr., cap. 5^ ita fuisse factam, et in
sequenti capite et akis subsequentibuS;, id fiet
evidentius ; ergo illa detei^minatio necessaria
non est propter moralem et communem usum
divinse gratiee. Unde neque habet congruita-
tem ad ostensionem potentise et virtutis Dei in
subitis et miraculosis conversionibus_, ut la-
tronis, vel Magorum ; tum quia ex visibili ef-
fectu nunquam potest constare quod fiat ex
tali determinatione Dei , quia aUus modus
semper est possibilis ; tum etiam quia muko
magis ostenditur sapientia Dei^ et virtus gra-
tiee ejus, ita operando efficaciter talem effec-
tum, ut semper relinquat humanse voluntati
suam determinationcm omnino hberam, cum
sola cooperatioue divina physica, simukanea
et concomitante, ut potestati ejusdem volun-
tatis subjecta. Unde sancti Patres, de latrone,
Magis, Matthaso et similibus ioquentes, nul-
lam mentionem faciunt talis determinationis,
sed internse gratise inspirantis , illumiuan-
tis, etc, ut in sequentibus videbimus.
22. Instantia de actione scriiendi ca7io7iicam
scrifturam. — De locutione prophetica. — Sed
instat ille auctor, quia actio scribendi canoni-
cam scripturam taUs est, ut sine illa preedeter-
minatione physica fieri non videatur, quia
scriptor canonicus movetur ad scribendum a
Spiritu Sancto^ dictanje non solum sensum,
sed etiam singula verba et siugulorum ordi-
nem, quod neque facile, neque sine fictione
tribui potest morah persuasioni, et non potius
physicse Iprsedeterminationi. Simihs actio di-
citur esse locutio prophetica Spiritus Sancti,
juxta ihud Psalm. 44 : Lingua mea calamus
scrihce velociter scribentis. Et nihilominus ne-
gari non potest quin sit actio hbera, alias in-
cideretur in errorem Montani, qui dixit Pro-
phetas locutos esse tanquam arreptitios.
23. Occurritur. — Sed frustra excogitata
est necessitas determinationis physicse in his
actionibus, quatenus ad voluntatem pertinent.
Quia quidquid in eis necessario fit ex determi-
natione Spiritus Sancti, potissimum fit in in-
tellectu; quse autem pertinent ad vokmtatem,
sine tah determinatione fnmt. In his ergo ho-
minibus primo spectari potest id quod inte-
rius ab Spiritu Sancto accipiunt, in quo pri-
mum est illustratio intellectus quoad revela-
tionem occukse veritatis ex parte objectipro-
positee, et hsec cum ordinarie antecedat volun-
tatem, non est hbera, sed est ad modum gra-
tise excitantis quam Spiritus Sanctus in uobis
sine nobis inchoat. Quod si contingat prophe-
tam prius exoptare aut petere, vel se aliquo
modo Hbere prseparare ad talem ihustratio-
nem recipiendam, id quidem faciet sua vo-
luntate hberaj non physice prsedeterminata a
Deo, sed inspiratione aliqua mota, ut, verbi
gratia, quando Ehsteus petiit psaUem qui men-
tem ejus excitaret, et simihbus. Nulla est
enim ratio fingendi ibi determinationem, ma-
gis quam in ahis actibus rehgionis, orationis
aut fidei.
24. Deinde post revelationem objectivam
reperitur in propheta judicium quo veritati
revelatse et revelationi, tanquam a Deo factse,
assentitur ; et tunc, si revelatio sit evidens,
per illam determinatur et necessitatur intel-
lectus ad assensum veritatis revelatse. Unde
ibi non est necessaria determinatio voluntatis
ad tale judicium, quia neque actus ejus neces-
sarius est, nec concurrit causaliter ad tale ju-
dicium.Quodsi is,quirecipitrevelationem, per
i96 LIB, T. DE AUXILIO
modum complacentise velit veritatem illam
amare, aut iii ejus assensum consentire, id
omniuo libere et siue ulla prosvia determina-
tione pliysica facere poterit. Si vero revelatio
sit obscura, tunc in substantia non excedit
rationem fidei, et ideo ad assensum necessa-
ria eiit motio libera voluntatis, Verumtamen,
sicut iu aliis vocationibus ad^fidem, voluntas
credendi ordinarie nou babetur per physicam
determinationem, sed per vocationem con-
gruam, ut ille auctor ^dmittit^ita in propheta
vohmtas assentiendi revelatis per inspiratio-
nem congruam et opportunam optime fiet ;
crgo etiam ex hac parte necessaria non est
praedeterminatio physica ad propheticam co-
gnitionem , magis quam ad cseteros superna-
turales actus.
25. Secundo, considerari potest in propheta
exterior locutio, seu prsedicatio prophetiae, ad
quam imprimis requiritur voluntas hbera lo-
quendi; et annuntiandi revelationem sibi fac-
tam, vel doctrinam revelatam, nam sine uha
dubitatione ita loquebantiu- prophetse , plena
Ubertate, et cum magno merito. Loquebantur
autem moti a Spiritu Sancto, qui eis volunta-
tem loquendi iuspirabat, et quando ad hoc
munus iUos efhcaciter ehgebat, congrue etiam
inspirabat eis talem voluntatem, ita ut infal-
hbiliter eam haberent, et in ea perseverarent,
quamdiuet quomodo Deus volebat; ergo neque
ad hanc voluntatem erat necessaria preedeter-
minatio, sed ordinarius modus inspirandi et
vocandi congrue sufficiebat ; post voluntatem
autem nccessaria etiam erat gratia et directio
Spiritus Sancti, vel ad loquendum sine errore,
et sine additlone ahqua vel diminutione eorum
quee Deus revelaverat, et annuntiari volebat,
vel ad loquendum conceptis verbis tah or-
dine et modo dictatis a Spiritu Sancto. Ve-
rumtamen, hcet ad hoc esset necessaria spe-
cialis directio Spiritus Sancti, non tamen erat
necessarium novum auxihum, ex parte volun-
tatis, sed ex parte intellectus, quia per actum
explicatum jam sufficieuter erat vohmtas de-
terminata ad movendam hnguam, ut proferret
quidquid Spiritus Sanctus menti dictaret : pos-
tea ergo sohim necessarium erat ut Spiritus
Sauctus dictaret et oiferret verba et seriem
eorum, et hoc modo hnguam dirigeret ; ergo
neque ex hac parte erat necessaria praedeter-
minatio physica ex parte voluntatis ad actum
hberum, sed solum erat necessaria determi-
natio ex parte materiaj, seu subjecti, quse po-
test dici quoad specificationem, non vero quo-
ad exercitium actus ehciti a voluntate, de
EFFICACI GRATI^ DEI.
quo tractamus. Qui modus determinationis
etiam inter homines suo modo reperitur. Nam
cum amanuensis scribit quse ego dicto, hbere
omnino scribit, et ad id ipse se determinat,
non ego determino iUum, saltem physice, h-
cet rogando vel preecipiendo possim ihum mo-
raliter movere, et nihilominus ex parte mate-
rise et objecti, determino quoad specificatio-
nem scriptionem ejus, ut taha verba et taU
ordine scribat. Ad hunc modum cum majori
tameu exceUentia determinat Deus locutionem
Prophetae , efficaciter proponendo iUi taha
verba, et non permittendo ut iUi aUa occur-
rant, nec aUquod impedimentum, quomiuus
integre et perfecte iUa concipiat et exprimat,
ei occurrat. Quae quidem respectu inteUectus
et Hnguae qusedam necessitas est, respectu au-
tem voluntatis nuUa est, nisi quoad quamdam
determinationem et specificationem. Nam quo-
ad exercitium, jam supponitur in voluntate
determinatio Ubera prophetandi exterius ,
neque novum actum eUcit ad quem deter-
minatione quoad exercitium indigeat, et, ad
perseverandum in eadem vohmtate, perseve-
rantia prioris vocationis et inspirationis suf-
ficit.
26. Secundo, quomodo intelligenda verla il-
la : Lingua mea calamus scribae, etc. — Atque
ita optime inteUiguntur verba iUa : Lingua
mea calamus scriice velociter scril/etitis. Nam
sine dubio Deus inspiraverat Psalmistae lo-
quendi voluntatem, et Ubere volebat Unguam
movere, ad loquendum ea quae Spiritus Sanc-
tus dictaret, etideo in ipsa locutionerecte com-
parat Unguam suam respectu Spiritus Sancti
calamo scribentis, quia in illa locutione nihil
suum agnoscebat, nisi motionem hnguse; nam
verba et res dictabat Spiritus Sanctus, et ita
utebatur iila hngua tanquam instrumento.
Quod tandem potest non male expUcari per
verba Sapientis : Hominis est animarn prcepa-
rare, et Domini gubernare linguam, si per il-
lam animae praeparationem voluntatem lo-
quendi inteUigamus, qua?, quando est saucta,
tribuatur homiui, non quia non sit etiam ex
inspiratione divina, sed quia per hberam de-
termiuationem habetur.Gubernare autem Un-
guam non semper est in hominis potestate vel
hbertate, quiapendet ex imaginatione, et con-
ceptione verborum, quse non semper est in
manu hominis, et muUa occurrere possunt,
homine etiam invito, quae iUam perturbent.
Haec autem necessitas aUiori modo invenitur
in locutione prophetica, et ideo aUior directio
et gubernatio hnguse est necessaria; tota vero
CAP. XXI. QUID ADDAT AUXILIUM EF
fit medio intellectu et phantasia sine novo usu
libertatis^ ut explicavi.
27. Idem dicendum de scHptore canonico,
qiiod de prophetica lociitione dictum. — Et
quod dixi de proplietica locutione, eadem pro-
portione locum habet in scriptore canouico.
Antecedit enim in iilo Hbera scribendi volun-
tas ex divina inspiratione concepta, sine illa
prsedeterminatione physica, sicut de prophetis
expUcavi. In ipso vero actu scribendi, non
erat necessaria nova motio vohmtatis, sed sola
speciahs directio, ex parte intellectus, et phan-
tasiee ac memorise , tam rerum quam verbo-
rum, si necessaria esset. In hoc enim potest
esse varietas, juxta materiam scripturte et
dispositionem antecedentem scriptoris. Inter-
dum enim scriptor excitatur a Spiritu Sancto
ad scribendum quse ahas vidit, vel novit, ut
de se dicit Lucas capite primo EvangeUi. Et
tunc Spiritus Sanctus non omnino praevenit
scriptoris mentem, sed ab iho vult etiam diH-
gentiam adhiberi, ut ex 2 Machab. 2 coUigi-
mus, et totum id fit per liberam voluntatem
scribentis, non determinatam physice, sed. in-
spiratam, et motam congruenter a Spiritu
Sancto. Ultra dihgentiam vero et supra Hber-
tatem scriptoris, Spiritus Sanctus assistit menti
ejusj dirigendo, et supplendo quod ipse scri-
ptor iua dihgentia non potest, vel non asse
quitur, vel removendo ne quidquam scribat
ahter quam Spiritus Sanctus vuU. Ahquando
vero scriptor mere prophetice scribit quse
tunc actu ei revelantur, et a Spiritu Sancto
dictantur, et omnino se geiit scriptor sicut
amanuensis Spiritus Sancti, sicut Baruch scri-
bebat verba quae dictabat Jeremias, et ipse Je-
remias (ut dicitur Jeremia 36) dictabat tan-
quam legens ex hbro, utique ex hbro meutis
suee, in qua Spiritus Sanctus ea scripserat. Et
in utroque, tam Jeremia quam Baruch, vo-
luntas scribendi, vel dictandi, et obediendi Deo
hoc preecipienti, omnino hbera erat, ex inspi-
ratioue divina, sine physica prsedetermina-
tione ; materia autem et verba Scripturge erant
omnino ab Spiritu Sancto sine interventu vo-
luntatis humause. Quocirca, in toto opere scri-
bendi , vel dictandi canonicam scripturam,
nuUa praedeterminatio physica voluntatis liu-
manse necessaria est : neque invenitur opus
supernaturale pro quo sit necessaria, nisi ubi
voluerit Deus humanse voluntati absolutam
inferre necessitatem.
YIII.
FICAX AUXILIO PR.f:VENIENTI, ETC.
GAPUT XXI.
497
QUID ADDAT AUXILIL'M EFFICAX AUXILIO PRiEVE-
NIENTI SUFFICIENTI, SEU VOCATIO EFFICAX GE-
NERALI AC SUFFICIENTI VOCATIONI, ET AN PER
CONGRUITATEM VOCATIONIS HOG SUFFIGIENTER
EXPLICETUR.
4 . Diximus in cap. 5 auxihum efficax in vo-
catione ahqua speciah, ac proinde in aUquo
modo excitantis gratiae consistere, et in subse-
quentibus declaravimus nullam esse excitatio-
nem quae, ex sola sua intrinseca natura seu en-
titate, tahs seu tam efficax sit ; nec, praeter vo-
cationem, necessariam esse aUquam prsedeter-
minationem ex parte Dei, qua3 vocationi tri-
buat efficacitatem iUam, nam omnino talem
modum efficacitatis exchisimus ; tum quia re-
puguat sufficientiae gratise, cui iUa preedeter-
minatio nou adjungitur ex parte Dei ; tum
etiam quia pugnat cum arbitrii libertate. Et
ideo siiperest exphcandum quid iUud sit, quod
vocatio efficax addit uUra sufficientem; nam
cum vocatio sufficiens sit vera vocatio, et de
se effectrix consensus, et nihilominus vocatio
efficax ab iUa dislinguatur, necesse est ut ra-
tio ef/icacis aUquid addat taU vocationi; quid
ergo iUud sit inquirimus. Quod certe obscu-
rum est, nam ideo dixit Augustinus hanc vo-
cationem efficacem , aUam, et secretam , et
profuudse considerationis esse ; conaudum ni-
hilominus est id expUcare, quod breviter per
nounuUas assertiones faciemus; deinde, ad ma-
jorem declarationem et coufirmationein nos-
traj sententiae, uonnuUis objectionibus satisfa-
ciemus.
2. Vocatio efficax non addit sufficienti no-
vnm auxilium prceveniens, nec aliquam entita-
tem, vel proprietatem realem alsolutam , quce
ad constituendum auxilimn efficax, et distin-
guendum illud a sufftciente necessaria sit. —
Primum ergo asserimus vocationem efficacem
non addere sufficienti noviim auxiUum prte-
veniens, nec aUquam entitatem vel proprieta-
tem realem absoUitam, qua; ad constitueudum
auxiUum efficax, et distinguendum illud a
sufficiente, necessaria sit. In liac et sequenti-
bus assertionibus abstineo nune a probationi-
bus, et ab auctoritate ; quia de Uac re sigiUa-
tira agendum est in capitibus sequeutibus.
Nunc soUim assero saUem in eo esse hanc pro-
positionem consentaneam Concihis et Patri-
bus, quod in iUis nou invenimus aUa auxiUa
gratise praevenientis nostrum veUe, ct per
32
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.^i DEI.
quam Deiis efEciat nos velle, nisi auxilia exci-
tantia, ut sunt illuminationes et inspirationes.
Non potest autem vocatio efficax addere ultra
sufficientem aliquod peculiare auxilium exci-
tantis gratiae, quod per vocationem non effica-
cem non detur_,tum quia si illud auxilium est
necessarium et negatur, vocatio quse datur sine
illo non poterit esse sufficienS;, juxta principia
hactenus posita et probata ; tum etiam quia pro-
batum est nullum auxilium excitans^ de se et
ex vi suse entitatis, esse efficax ad determinan-
dam voluntatem ad unum; ergo, quocumque
auxilio excitante dato^ oportebit inquirere per
quid fiat efficax, et sic procedetur in infini-
tum ; vocatio ergo non fit efficax per additio-
nem peculiaris auxilii excitantis. Ergo nec per
auxilium prsevium ad velle liberum, quia^ ut
dixi, nullum est tale auxilium pravium nisi
excitans. Et hgec ratio etiam probat in univer-
sum vocationem non constitui in ratione effi-
cacis per entitatem, vel proprietatem realem
ilU additam; nam vel illa esset res distincta
ab omui excitatione;'vel taiitum modus eius;
neutrum est verisimile, et utrumque involvit
omnes difficultates tactas de auxilio prcedeter-
minante, vel rem non explicat.
3. Primam partem probo^ quia si est eutitas
distincta^, erit speciale auxilium actuale dis-
tinctum ab excitante, et prsevium ad actum,
ac proinde distinctum ab influxu simultaneo
in ipso imbibito, et si.c erit auxilium actuale
medium inter excitans et velle Hberum, quod,
ut dixi, in sanctis Patribus non invenitur, et
obiter notari possunt Augustinus, in queest, 2
ad Simplician. diceus : Credere Dei esse et nos-
trum, Dei vocando, et nostrum sequendo. Ubi
inter illa medium non constituit ; nec in 1. 83
Quaest.j queest. 68^ cum dicit : Si quis sibi tri-
buat quod veniat vocatus, non potest siii tri-
luere quod vocatus sit. Nec Prosper, 1. 2 de Vo-
cat. gent., cap. 26^, ubi_, cum descripsisset mo-
dum vocaudi Dei per inspirationes^ illumina-
tiones, etc, immediate subjungit : Sed volun-
tas siibjungittir huic gratice, quce ideo excitata
est ut incipiat velle cum merito, quod divino se-
mine conceperat. Neque etiam Beruardus me-
dium illud agnovit^ lib. de Grat. et liber. ar-
bitr., circa finem. Si vero proprietas est tan-
tum modus intrinsecus excitationiS;, ille non
potest esse nisi vel intensio, vel claritas^ vel
simifis proprietas, si excitatio sit in iutellectu^
vel suavitas aut quid simile^ si sit in voluntate ;
nihil autem hujusmodi sulficit ut excitatio de
se vel in se iiat absolute efticax, ut supra pro-
bulum est^ quiaper talem proprietatem uou ex-
trahitur motio a ratione gratise excitantis, de
qua probatum est non liabere de se talem effi-
caciam. Et inde facile probatur altera pars;
quia vel illa entitas aut proprietas taUs est ut
sit necessaria ad operationem, et sic sine illa
non erit vocatio sufficiens, vel non est simpli-
citer necessaria, et sie non pertinebit ad auxi-
lium efficax, quod necessarium est. Item vel,
addita illa entitate aut proprietate, uecessario
sequitur consensus voluntatis, et sic non erit
liber, quia illa necessitas est antecedens, et
procedunt omnes rationes supra factse contra
pliysicam prsedeterminationem, vel non sequi-
tur necessario, et sic non sequetur infallibili-
ter, ex vi talis entitatis seu proprietatis per se
et absolute spectatee, et consequenter non suf-
ficiet ad constituendam vocationem in ratione
efficacis.
4. Vocatio efficax, quwnam sit. — Dico se-
cundo : vocatio efficax illa est quse de facto
habitura est infallibiUter efi^ectum a vocante
intentum, et ideo^ licet in se sit gratia prajve-
niens a solo Deo facta, nihilominus inckidit
habi-tudmem ad cooperationem futuram liberi
arbitrii, cum auxilio gratiee simultaneO;, et
consequenter includit quamdam congruitatem
respectu personas cui datur, ut sit illi ita pro-
portionata et accommodata, sicut oportet^ ut
in tali persona, iu tali tempore et occasione
infafiibiliter efi^ectum habeat, et per hoc ha-
bet illa vocatio quod congrua et efficax sit.
Hsec doctrina communiter approbatur a Theo-
logis nostrse Societatis^ et ab aliis Doctoribus
qui negant prsedeterminationem physicam,
([uos supra retuli. De aliis vero antiquioribus
et Patribus dicam inferius; nunc prior pars
probatur facile ex dictis, sequitur enim a suf-
ficienti partium enumeratione ; nam gratia
efficax dicitur quse infallibiliter habitura est
effectum^ et sub hac ratione a Deo infuuditur,
ut in superioribus declaratum est. Sed non ha-
bet hanc infallibilitatem ex vi suee entitatis,
vel alicujus absolutai proprietatis suae^ ut pro-
xime ostensum est^ et sequitur clare ex omnibus
dictis contra alias sententias ; ergo necesse est
ut habeat con junctam habitudinem ad effectum
futurum cum libera determinatione^ ut inde
habere possit dictam infalfibilitatem,, seu fun-
damentum ejus; non enim potest cogitari
alius modus tahs infallibilitatis. SecundO;, de-
claratur a simili de preescientia Dei circa fu-
tura contingentia; est enim inlallibilis^ quam-
vis objectum non habeat in sua causa deter-
minationem, et ideo dicimus necessarium esse
lU talis scientia includat habitudinem ad ip-
CAP. XXI. QUID ADDAT AUXILIUM EFFICAX AUXILIO PR.€VENIENTI, ETC.
499
sam determinationem causae, ut suo tcmpore
fuluramj uon quia aliter esse non possit^ sed
quia non aliter futura est. Sic igitur lieec gra-
tia quae antecedenter infunditur, infallibiliter
habebit consequentem operationem volunta-
tis, non quia aliter esse non potest, etiam stau-
te illa gratia, sed quia aliter futura non est.
5. Notabilia D. Augusiini verha. — Altera
vero pars dc congruitate seu proportione ad
personam, siipposita prct^cedenti^ solum perti-
net ad modum loquendi ; nam cum tale ausi-
lium dicat habitudinem ad elfectum infallibi-
hter futurum;, et eam non habeat ex innata
proprietate absoluta^ oportet ut habeat ex
congruitate^ vel proportione quam habet ad
talem personam. Et quamvis infra de Augus-
tini mente in capite speciali dicturus sim, li-
bet tamen nunc saltem ostendere hunc lo-
quendi modum, non ab aho quam ab Augus-
tino desumptum esse. Ille enim, imprimis in
q. 2 ad Simphcian., multis verbis doctrinam
hanc traditj ex quibus pauca indicabo : Cum ea-
dem res, inquit, alio modo dicta moveat, et alio
modo dicta non moveat, aliumque moveat, aliicm
non moveat, quis audeat dicere defuisse Deo mo-
dum vocandi, quo etiam Esau mentem applica-
ret, voluntatemque conjungeret. Ubi duo adver-
to : unum est ponere congruitatem vocationis,
non in modo ejus absoluto^ sed respectivo ad
talem personam: aUud est quod, posita illa
vocatione;, dicit per illam fieri, ut is qui illam
recipit^ verbi gratia^ Esau, si illam reciperet,
suam mentem et vohuitatem apphcaret; nam
illa verba recte intelliguntur ut ihud Esau in
casu nominandi positum sit, et det supposi-
tum verbo apphcandi^ et conjungendi voca-
tioni Dei. Quod si quis dixerit sensum potius
esse Deum per vocationem potuisse mentem
Esau (vocem lianc in genitivo ponendo) appli-
care^ quod ad prffiseus spectat^ non multum
refert^ quia sensus in idem redit^ nimirum^
non defuisse Deo modum vocaudi, ita accom-
modatum Esau, ut per vocationem illam quod
volebat obtineret. Prior vero sensus videtur
magis ad Augustini mentem, nam statim^ cum
de reprobis dixisset non esse congruenter vo-
catos, subdit : Possent alio modo vocati accom-
modare voluntatem. Preeterea sic inquit : Licet
midti uno modo vocentur, tamen quia non om-
nes eodem modo affecti sunt, illi sequuntur vo-
cationem, qui illi capienda; reperiuntur idonei.
Ubi valde notanda est causahs nota^, quia non
in extrinsecam prsedeterminationem , sed in
congruentiam vocationis causam refert se-
quendi vocationem. Idemque significat, cum
iterum inquit sohus Dei miserentis fuisse illo
modo vocarC;, quomodo aptum est. Ac deni-
que illi (inquit) electi qui cnngruenter vocati.
Ex quo verbo sumptum est nomen vocationis
congru33. Prceterea, ex lib. de Don. persev.,
cap. d4, heec verba notanda sunt : Ex quo ap-
paret in quihusdam esse naturale lumen intel-
ligentice, quo moveantur, si congrua suis men-
tihus vel audiant verba, vel sig^ia conspiciant.
Sed ha;c et alia multa inferius late tractanda
sunt.
6. Infallibilis comiexio, qum in vocatione
congrua, seu efficaci cum libero consensu in-
venitur, non est mere causalis , sed prcescien-
tice, etc. — Dico tertio : infalUbilis connexio
quse in vocatione congrua seu efficaci cum
libero consensu invenitur^ non est mere cau-
salis , sed prasscientise , non per absolutam
scientiam, sed per conditionatam, qua Deus
de omni voluntate creata et creabili prsescit
quid sit actura in omni tempore et occasione,
si hoc vel illo modo excitetur seu vocetur. Ita
docent auctores allegati, et alii inferius aUe-
gandi, et assertio solum indiget brevi declara-
tione, quia ex superioribus sequitur. Suppouit
ergo assertio vocationem efficacem, quam ad
majorem claritatem congruam appellamus ,
habere infallibilem connexionem cum con-
sensu vohmtatis, quod est clarum ex dictis,
tum quia hoc est de ratione auxilii efficacis^
ut supra posuimus; tum etiam quia hoc est
necessarium, ut hsec vocatio sit medium ad
divinam electionem, praedestinationem, aut
efficacem praedefinitionem implendam, ut no-
tum est. Infallibilitas autem, proprie loquen-
do, respicit intellectum, est enim proprietas
cognitionis, seu scientiai, et objecti ejus. Unde
sicut dupliciter cognosci potest effectus futu-
rus, scilicet in causa et in se, ita duplex dis-
tinguitur infallibilitas, altera in causa, altera
in effectu ipso, seu in emanatione actuali ip-
sius effectus a causa. Auxilium autem efficax
est causa liberi consensus, et tunc dicitur ef-
ficax, cum ita datur, ut infallibiliter habeat
effectum inducendi hominem in consensum;
dicimus ergo non esse hanc infailibilitatem in
causa, id est, in tali vocalione, vel auxilio se-
cundum se spectato. Quod etiam est manifes-
tum ex dictis, quia vocatio non dicitur efficax,
ex eo quod voluntatem sua naturali virtute ita
determinet ad consentiendum, quin possit non
cousentire, si velit, etiam in sensu composito,
seu posita tali motione ; sed, quod ita est ab
aliqua causa, ut possit nou esse, non obstante
illa^. seu etiam illa posita, non est infallibile
500
LIB. V. DE AUXILIO EFFlCACI GRATI^ DEI.
in causa, quia quod est infallibile in causa,
nou potest non evenire, posita illa; ergo haec
infallibilitas non potest esse in ipso auxilio
secundum se spectato^, tanquam in causa. Et
inde concluditur debere esse in prsescientia ,
quia in effectu futuro^ priusquam fiat, non
potest alius modus infallibilitatis cogitari;, ut
est per se notum. Rursus haec praescientia iu
prsesenti non potest esse absoluta, quia pree-
scientia absoluta futuri consensus gratuiti
supponit auxiUum efhcax^ et voluntatem Dei
dandi tale auxihum ad talem effectum, ante
quam voluntatem debet praecedere secundum
rationem haec infallibihtas, ut Deus, non quasi
casu, sed pcr se, et ex propria intentione^ in-
telligatur dare auxihum efiicax^ ut efScax est;
ergo necesse est ut iUa infaUibihtas prsecedat
in scientia conditionata, qua Deus praenovit
tale auxilium, si detur tah voluntati, in tah
opportunitate futurum esse illi ita congruum^
iit omnino sit iUi consensura; talis ergo est
infaUibilis couuexio auxilii efficacis cum suo
effectu.
7. BucB sunt pnncipales fartes sentmticB
auctoris, %ma negativa, altera positiva. — Haec
est seutentia nostra de auxiUo efhcaci^ brevi-
ter et summatim propositaj quae duas princi-
pales continet partes : unam negativam, scih-
cet, non posse consistere in vi quam ex se^ vel
ex decreto praevio vel absoluto voluutatis Dei
liabeat, praedetermiuandi physice voluntatem
humauam ad couseusum ; aUeram positivam,
qua efB.cacitas ejus dicto modo exphcatur. Et
h&cc posterior pars^ praeter rationes adductas,
conchiditur a sufficienti divisione ex priori^
quia non potest ahus modus iufaUibihtatis et
efficacise cogitari.
GAPUT XXII.
DUABDS OBJEGTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM DOC-
TRINAM SATISFIT.
1. Ad q^catuor capita reducuntur oijectiones
contra 'prcecedcntein resolutionem. — Primum.
— Secundiim. — Tertium. — Quartum. —
Contra superiorem resohitionem multa obji-
ciuutur, quae ad quatuor capita reduco. Nam
imprimis videntes contrariae sententiae defen-
sores, si vocatio cougrua, prout a nobis expli-
cata est^ possibihs sit, enervari maxime posi-
tionem physicae prcedeterminationis^ persua-
dere conantur iUud genus efhcaciae non esse
possibile, et quia illa supponit dictam prae-
scieutiam_, in hoc maxime insistuut ut ne-
gent Deum esse praescium futurorum contin-
gentium sub conditione in seipsis, nisi prae-
cedat ahquod decretum praedeterminationem
physicam in couditione involvens, in qua co-
gnosci possint. Et rationes quibus lioc probare
conantur, sunt praecipuae objectiones eorum
contra doctrinam positam ; illis tamen satis-
factum a nobis est in Proleg. 2, ubi duo osten-
dimus : unum est , conditionatorum contiu-
gentium praescientiam uon posse Deo negari,
secundum Scripturas, doctrinam Patrum, rec-
tamque rationem ; aliud est , decreta condi-
tionata ad talem praescientiam admittenda
non esse, quia in multis divinae bonitati repu-
gnant, ut in actibus peccatorum , in aliis non
decent Deum, utpote supervacanea et otiosa,
in omnibus vero eadem repuguantia cum li-
bertate creata quae in physica praedetermina-
tione invenitur ; sic ideo de hoc primo genere
objectionum nihil nobis dicendum superest.
Aliud caput objectomm sumitur ex uecessitate
auxilii , seu coucursus praevii causae primai
in secundam ante concursum imbibitum in
ejus actione, de quibus satis dictum est in
lib. 3, sub finem. Tertium caput sumitur ex
auctoritate Scripturae, Couciliorum, Patrum,
aliorumque Theologorum, de quibus per va-
ria capita sigillatim dicere decrevi, ac distinc-
te, quia res est magni momenti, multumque
interest novam ab antiqua doctrina discerne-
re, quod non potest vel brevi vel confuso ser-
mone fieri. Quartum caput objectionum or-
tum est ex uounullis incommodis, vel etiam
erroribus, quae, ex nostra senteutia, vel male
intellecta, aut siiiistre explicata inferuntur, et
nobis tribuuntur, quibus in boc capite et se-
quenti breviter satisfaciemus, quia oceasionem
amplius sententiam nostram declarandi habe-
buut.
2. Prima objectio. — Primo igitur obji-
ciunt, quia ex nostra sententia sequitur efficax
auxilium non physice, sed moraliter tantum
efficere consensum vohmtatis nostrae. Con-
sequens est absurdum ; ergo. Sequela patet,
quia vocatio, quantumvis congrua, solum est
gratia excitans, quae, ut nos supra docuimus,
non efficit physice consensum ', ergo si auxi-
lium efficax in sola vocatione congrua consis-
tit, non efficiet physice consensum. Hoc autem
esse absurdum patet, quia in nobis non tautum
desunt vircs morales ad efficiendos actus su-
peruaturales, sed etiam physicae, quia supe-
rant activitatem physicam libero arbitrio ua-
turaliter inditam; ergo oportet ut auxilium
efficax de quo Augustinus dixit, dare vires ef-
CAP. XXII. DUABUS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM, ETC.
501
ficads&imas voluntati, det utrasque vires, uou
tautum in genere moralis priucipii, sed etiam
pliysici.
3. Respondetur. — Respondemus uuuc uo-
bis non esse controversiam de principio phy-
sice adjuvante ad preestandum cousensum,
omnes enim fatemur principium aliquod esse
necessarium. Nos autem diximus illud (quid-
quid sit) tale esse^ ut detur voluutati prius na-
tura quam conseutiat , relicta in ea potestate
ad non consentiendum, seu non operandum
per tale principium, etiam in sensu compo-
sito, id est , ad componendum simul cum illo
priucipio, et tota gratia prsevenieute;, negatio-
nem cousensus. Ex quo etiam concedimus^ et
ita esse dicendum sentimus, et fieri posse, et
saepe etiam fieri, ut voluntas habens sufEciens
principium gratiee tam morale quam pbysi-
cum ad consentiendum, non consentiat. Qua
veritate supposita, ad argumentum respon-
detur, distinguendo primum consequeus ex
parte efficacis auxilii. Aut enim sub efficaci
auxilio comprebeuditur totum auxilium gra-
tiee necessarium in actu primo ad elicieudum
Hberum pietatis actum, et cum omnibus requi-
sitis ut infallibiliter conjungatur actui ilkim
elicieudo, vel prsecise intelligitur nomine au-
xilii efficacis aUqua motio actualis et prse-
via^ quse proxime iuducit vokmtatem ad con-
sensum. Priori modo nego sequelam, quia
auxilium efficax inckidit totum auxikum suf-
ficiens , et hoc non tantum morale priuci-
pium ageudi, sed etiam pbysicum comprehen-
dit, ut dixi. Posteriori autem modo, loquendo
de auxiko efficaci, concedo sequelam, nam
ubique Augustinus non akter explicat ikam
motionem, nisi per internam suasiouem et af-
fectionem, ut ex locis proxime citatis in se-
cunda assertioue constat, et pkjra aka postea
inferemus. Neque ratio facta in contrarium
procedit de auxilio efficaci in lioc posteriori
sensu sumpto, sed in priori, neque nka aka
cogitari potest cur sit necessarius alius mo-
dus agendi, uisi fortasse propter prsedetermi-
nationem pkysicam, quam non admittimus.
4. Ante actualem effectum consensus duo
lantum auxilia prcevia sunt necessaria ; et
qucBWim illa. — Ut autem koc ampkus declare-
tur, adverto anteactualem effectiouem conseu-
sus duo tantum auxilia prsevia esse necessaria.
Unum est iUud quod dat voluntati potestatem
pliysice ekciendi consensum ; aliud est quo
Deus akicit et trakit eamdem vokmtatem ad
libere ekciendum eumdem actum. Ikud prius
datur, verbi gratia, homini justo per virtutes
voluntati infusas, daut enim potestatem phy-
sice sufficieutem ad eliciendum suos actus, sl
velit; hoc vero posterius dat Deus per auxilia
excitantia, quoe simul dant moralem potesta-
tem, sine qua simul cum piiysica non potest
fieri actus, et utrumque liorum est uecessa-
rium ad auxilium sufticiens, et a fortiori ad
efficax, ut ssepe dixi. Potestque circa lisec ad-
verti, secimdum modum couuaturalem ope-
raudi, potestatem physicam supponi ad mo-
ralem excitationem , quia nemo excitatur,
nisi ad id quod potest velle. Uude quia liomo
ex soks viribus liberis uon kabet potestatem
physicam, saltem integram, ad efficiendos ac-
tus supernaturales , ideo, ut komo excitetur
quasi connaturak modo, suppoui debent liabi-
tus infusi , per quos integra potestas physica
ad eliciendos hos actus datur vel comple-
tur. Quia vero lii habitus uec sunt uaturales,
nec debiti nostris potentiis, propter quod, se-
cundum ordinem divina3 providentiee, ut adul-
ti illos recipiaut, debent ad illos per proprios
actus disponi , quod siue prsevia excitatione
facere non possunt, ideo necessarium est ut
mutetur quasi counaturaks ordo, ita ut homo
prius excitetur , quam physicam et inter-
nam potestatem operandi habeat, sed tantum
quamdam ejus inchoatiouem vel capacitatem.
Hoc patet infidelibus qui alkciuntur ad fidem,
antequam kabeant iuternam virtutem infu-
sam, et in peccatoribus qui ad pcenitentiam
excitantur. Et ideo tuuc, ne excitatio frustra
fiat, vel ad rem impossibilem, necesse est ut
cum ipsa excitatioue detur aliquo modo potes-
tas pkysica ad actum eliciendum, ad quem vo-
luntas excitatur ; sive ksec potestas pkysica
detur per ipsosmet actus gratiae excitantis,
juxta opinionem dicentium illos esse princi-
pia pkysica conseusus quando prsestatur ; sive
detur per akquam aliam quaktatem superna-
turalem simul cum excitatione datam modo
quodam transeunte, ita ut non ampkus per-
maneat in voluntate, quam ipsa excitatio du-
ret, nec plus etiam determiuet vokmtatem ad
cousensum, quam excitatio ipsa, sed sokim
veluti prsesto adsit potentise ad coagendum
illi, sicut adest kabitus, ut alia opiuio non im-
probabiks tradit ; sive taks potestas detur im-
luediate ab ipso Spiritu Sancto, qui simul ac ex-
citat kominem, preesto ilk adest, et quasi sese
offert ad juvandam voluutatem ejus, et coo-
perandum illi, ut per amicum possit quod per
se uou potest, ut uobis in tertio kbro probabi-
kus visum est. Quicumque igitur ex kis modis
verus sit, sufficit ut consensus nou detur sine
50-2
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
principio physico siipernatiirali per se et pro-
prie efficiente actum consensus cum volun-
tate, quando ipsa vult, concurrente simul Deo
ut causa universali per auxilium simultaneura,
qui etiam est per se ac physicus, etiamsi non
sit prffideterminans; ergo cb necessitatem phy-
sici principii, neque est necessaria prsedetermi-
natio, neque illud principium negant, qui phy-
sicam prsedetermiuationem non agnoscunt.
5. Secmula oljedio. — Secundo objiciunt in-
stando contra dictam sohitionem ; duo enim
efficit gratia in nobis ; primum est, quia ante-
cedenter nos facit velle et facere^, juxta ilhid :
De7(S est qui operatur in nohis velle ; et ilhid :
Faciam ut in preceptis meis aynhdetis, et siml-
lia ; secundum est^ quod nobiscum operatur
ipsum velle^ juxta id Joan, 15 : Sine me nihil
potestis facere ; et ilhid Corinth. 15 : Non ego,
sed gratia Dei mecum. Utrumque ergo horum
facit Deus per veram ac physicam efficientiam,
quia sola morahs metaphorica est et impro-
pria ; et ideo Theologi qui mehus sentiunt,
tribuunt humanitati Christi Domini in miracu-
losis operibus, et sacramentis in effectione gra-
tia?^ physicara efficientiam, et non tantum mo-
ralem^ ut proprietatem verbi faciendi veram-
que causahtatem sacramentornm tueantur ;
ergo simiUter in prgesenti utrumque eorum
tribuendum estDeo, etgratise Dei, per veram
et physicam efficientiam. At vero^ in respon-
sione data ad prfecedentem objcctionem^ recte
quidem salvatur propria efficientia physica in
secundo eJBfectu quem posuimuSj scihcet;, quod
Deus nobiscum operetur ipsum vehe, hocenim
facit per gratiam concomitautem ; non tamen
salvatiir primum, scihcet, quod Deus faciat
nos velle, proprie ac physice faciendo ut ve-
hmus, quia, si hoc facit per solam gratiam ex-
citantem, non physice, sed morahter tantum
iii facit ; ergo ut id etiam vere ac proprie fa-
ciat, necessarium est auxihum physice prade-
terminans ; ergo sine taU auxiho non salvatur
propriumauxiUum efficax, cujus proprius ef-
fcctus est, ut Deus per ihud nos veUe faciat,
proprie et physice hoc in nobis efficiendo. Et
coufirmatur, quia, ex nostra sententia, sequi-
tur aliquid supernaturale a nobis et in nobis
heri quod nou sit ex gratia physice operante,
quod admitti non potest. Sequela probatur :
quia cum Deus facit nos facere, dat nobis hoc,
quod est facere, quod aUquid supernaturale
est; ei'go si ut faciat nos facere, non operatur
physice, sed tantum moraUter, etiam non dat
nobis agere supernaturale physice, sed mora-
hter.
6. Respondetnr. — Ad objectionem, im-
primis dico Deum, cum facit ut faciamus,
vel ut veUmus, antecedenter, seu prius natura
quam nos faciamus, aUquid in nobis efficere
omnino proprie physice ac per se, quod satis
esse posset ad eam proprietatem et rigorem
locutiouis, cfuem arguens desiderat. Assertio-
nem autem facile probamus, quia Deus facit
ut veUmus prseparando vohuitates nostras per
suas internas iUuminationes et affectiones;
has vero Deus facit in nobis, immediate per
seipsum efficiendo iUas in inteUectu et vohm-
tate, tanquam principaUs et vera causa physi-
ca ; ergo ut faciat nos facere, aUquid physice
in nobis operatur. Quod non potest ita facere
homo vel Angelus quando sua virtute liomi-
nem moraUter movet, suadendo, aut consu-
lendo, vel tentando.
7. Deinde hinc fit ut iUud auxiUum quod
Dens interius imprimit ad preeparandam vo-
hmtatem, aUquo etiam modo physico homi-
nem moveat, excitet et inchnet. Nam si iUa
Dei operatio sit in inteUectu, ipsum formaU-
ter afficit, et iUuminat, ac facit attendere ; cau-
sahtas autem formaUs vera et physica est. Et
praiterea iUud auxiUum voluntatem incUnat et
attrahit aUquo modo, etiam ante consensum,
excitando in iUa simpUces affectiones timoris
vel amoris, non Uberas, sed necessarias, ad
quas probabile est concurrere effective mentis
iUustrationes, seu supernaturales cogitationes
proprie ac physice, et hcet sohmi coucurraut
finaUter movendo, etiam causaUtas finaUs est
suo modo physica et propria, et omnis causa-
Utas solet verbo faciendi generaUter signifi-
cari. lUa vero affectio seu motio indeUberata,
quee timc excitatur in vohmtate, et a Deo phy-
sice fit, etiam incUnat formaUter vohmtatem,
et in eo genere physice, ac per se, et ita aUi-
cit vohmtatem ad consentiendum, et quan-
tura est d(! se facit iUam consentire cum orani
pr(jprietate quae in taU modo causandi esse aut
inteUigi potest. Quia vero non imponit neces-
sitatem vohmtati, potest nihilominus non se-
qui effectus consentiendi, et tunc clarum est
non posse dari causaUtatem physicam effecti-
vam cousensus, cum iUe non fiat. Quandove-
ro consensus sequitur cooperaute Ubero arbi-
trio, etiam tunc physice operatur gratia, sive
per ipsosmet motus gratiai excitantis, siveper
aUquod principium phy sice effectivum consen -
sus, quod cum iUa datur, ut declaravi.
8. Nihil omnino ergo deest, quominus cum
proprietate (hcatur Deus facere ut faciamus,
nou minus quam dici possit cum physica prae-
CAP. XXII. DUABUS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM, ETC.
S03
determinatione. Quia conferendo motum gra-
tiaj excitantis, et motionem illam praeviam
intcr se, utraque fit a Deo proprie et pliysiee,
et utraque afficit voluntatem, et suo modo
formaliter illam inclinat^ et per neutram illa-
rum facit Deus ut faciamus adsequate, et com-
plcte, ut sic dicam^ seu formaliter, donec nos
ipsi liberam actionem eliciamus^ et tunc jam
intercedit novus influxus physicus Dei;, et gra-
ti83 ipsius in consensum , sive ille fiat cum
praedeterminatione, sive absque illa ; ergo non
minorem efficientiam pbysicam habet gratia
Dei in uno modo quam in alio. Solumque in-
venitur differentia^ quod efficientia gratiee per
motionem physice praedeterminantem talis est
in actu primo, ut non reUnquat liberam coo-
perationem vohmtati, sed necessitate quadam
illam extorqueat, quse non solum est physica,
id est, vera ac per se, et per realem influen-
tiam, sed etiam est physica, id est naturalis,
ac necessaria, ac repugnans libertati. At vero
efficientia gratise per vocationem congruam,
et dantem simul vel supponentem principium
physicum consensus , quo voluntas possit uti
et non uti arbitrio suo, et est physica quando
fit, et antequam fiat consensus, cum pliysice
in ipsum agere non possit, est causa moralis,
qnalis oportet ut consensus libere sequatur.
Unde ad objectionem in forma respondetur,
primo, negando minorem, quia utrumque
illorum quse in argumento distinguuntur, fit
verc et pliysice a Deo, quantum fieri oportet,
imo et quantum fieri potest, salva libertate.
9. Ad majorem vero explicationem, dici se-
cundo potest quod actus consentiendi, et est
quid physicum, et est quid morale, ut libere
fit, et utroque modo facit ilhim Deus, et facit
ut a voluntate fiat tam physice quam morali-
ter cnm omni proprietate, et sine metaphora.
Diverso tamen modo, nam, ut est quid physi-
cum, fit physice ac per se, et immediate a Deo
cum actu inflnit in illum ; ut autem est quid
morale, per se ac proprie fit a Deo morali mo-
do per inductionem et tractionem moralem
vohuitatis. Unde, adveritatemetproprietatem
illarum locutionum, non est necesse fingero
quod, priusnatura quam nostravoluntas suum
concursum prsebeat, Deus pliysice flectat il-
lam et determinet ; lioc enim non fit physice,
nisi cum jam vohmtas seipsam flectit, et con-
sentit ; prius vero natura sohim antecedit mo-
raUs inductio, suadendo et incliuando volun-
tatem. Nam, licet heec inductio fiat per reales
motus factos a Deo physice, tamen respectu
futuri cousensus solum habeut causalitatem
moralem, et per illos dicitur Deus trahere vo-
luntatem ad consensum cum omni proprietate,
ad quam sufficit causalitas moralis, quia anus-
quisque efFeetus suce propriffl causse tribuen-
dus est, quia causalitas moralis in suo genere
vera et propria est, et efFectibus moralibus ac-
commodata. Et ita exposuit illas locutiones
Augustinus citatis locis, tribuens semper vo-
cationi vel inspirationi divinse, quod per illam
faciat Deus nos velle, ut in locis proxime cita-
tis videre licet. Estque testimonium optimum
in lib. de Gorrep^ et Grat., cap. 2, ubi prius
ait gratiam Christi esse per quam fit omne bo-
num : Non sohan ut, m.onstrante ipsa, quid fa-
ciendum sit sciant, venm etiam ut, prcestante
ipsa, faciant cum diJectione quod sciunt. Decla-
rans vero quee sit heec gratise per quam lioc
Deus facit, adjungit ; Hanc quifpe inspiratio-
nem Itona; voluntatis, atque operis, posceiat
Apostolus eis quilus dicehat : Oramus autem
Deum ne quid faciatis mali. Et eodem modo
exponit illam causalitatem Prosper., 2 de Vo-
cat. gent., et plura ex Patribus inferius afi^e-
remus.
iO. Quapropter non est simile quod affertur
de efficacia sacramentorum ; nam efi^ectus
gratise, ut fit a sacramentis, est physicus, non
moralis; et ideo, si non liabent causalitatem
physicam, non possunt habere veram causali-
tatem, sed metaphoricam, quod secus est in
praBsenti, Sermones enim debentrebus accom-
modari juxta materiae capacitatem. Et hinc
etiam est quod in prsesenti materia Patres
semper exponaut autecedentem tractionem,
seu inductionem gratise per moralem modum,
ut allegavi, et plura in capitibus sequentibus
allegabo. De sacramentis autem vel humani-
tate Ghristi Domini non ita loquuntur, sed
simpliciter illis tribuunt potestatem, causali-
tatem et effectionem. Et nihilominus etiam
in eis non est certa illa causalitas physica, sed
adeo probabiliter defenditur, qiiia sine incon-
venienti potest salvari, et alioqui moralis in
illa materia nec necessaria est, nec potest esse
nisi valde metaphorica. At vero in prsesenti
materia, moralis causalitas est propriissima,
et per se necessaria ad moralem consensum,
ut etiam auctores oppositoe sententiee fatentur,
et alioqui physica efficientia sufficienter iili
conjungitur eo modo quoa nobis explicata est,
et major non solum non necessaria osten-
ditur, sed etiam habere videtur repugnantia
incommoda libertati et sufficientise gratiee ; est
ergo longe diversa ratio. Ad confirmationem
autem negatur sequela, qui quando Deus facit
504 LIB. V. DE AUXILIO
nos facere, ita iit cnin effectu faciamus, etiam
facit physice nostrum facere, et ita nihil habe-
mus quod non sit ab ipso physice et proprie ;
facit autem nostrum facere non sohiSj sed fa-
ciendo nobiscum. Non cnim quidquid Deus
nobis donat sohis ipse facit, sed qusdam donat
faciendo nobiscum juxta ConciHum Arausica-
num_, et Augustiuum.
GAPUT xxin.
SATISFIT ALTERI OBJECTIOM, ET A VARTIS INGOM-
jMODIS DOGTRINA DATA VINDIGATUR.
i. AUera oljectio. — Altera objectio, seepius
repetita contra nos, est, quod ex nostra sea-
tentia sequitur, vel potius quod asseramus,
prius natura nos efiicere determinationem nos-
tram_, quam Deus physice nos adjuvet : conse-
quens est absurdum. Quod variis propositioni-
bus nobis attributis ostendunt. Et imprimis
F, Davila tres potissime inter ahas ponit, Pri-
ma est : Quod libenm ariitrimn suis virihus
inchoet opus pietatis, ut opus incceptum gratia
pronioveat et consummef; semnda : Partem ali-
quani operis pii fieri a libero arbitrio solo. par-
tem a Deo,et illam, qiue est a libero arbitrio, es-
se priorem; ieriia. : Habere hominem, aliquidpcr
solum liberum arbitriwn, quo se discernit, etc.
2. Secundo, Petrus Gabrera, eamdem doc-
trinam nobis attribuens , primo sententiam
nostram his verbis refert : Asserunt vohmta-
tem prius se determinare ad operandimt in ac-
tibus liberis ex vi suce libertatis, et sufficientis
anxilii, quam Deus concurrat per auxilium
efficax. Ex quo principio has propositiones
infert : prima esl : Itaque Dtus voluntatem
jam determinatam adjavat , ut talem actum
perfir.iat; secunda : Secundum istam sentcn-
tiam-, voluntas constituta in actu primo per
auxllium sufficiens, reducitur ad actum secun-
dnm se soJa, etper seipsam. Statim vero addit :
Sed ad eam reductioncm concomitanter concur-
rit auxilium efficax. Tertia : Itaque in hac
opinio7ie hcec propositio est vera, quia voluntas
ss determinat ad hnnc actiim, ct contraria est
falsa. Et taraen subdit quod;, hcet negemus
concursum Dei esse aliquiil prius datum vo-
kmtati jam constitutse in actu primo , quo
apphcetur, et reddatur potens ad operandum,
nihiiominus docemiis iUum concursum esse
immediatum infiuxum in actionem simul cum
lihero arbitrio, et quod concursus Dei per au-
xihum elEcax, neque tempore neque natura
antecedit concursum vohmtatis ad eamdem
EFFICACI GRATI^ DEI.
actionem, sed infiuxus liberi arhitrii et anxilii
efficacis a se mutuo pcndent, et simul omnino
sunt, et in eamdem numero actionem. Infert
autem hic auctor ihas propositiones, non tan-
quam inconvenieutia, quse ex nostra opinione
sequantur, sed tanquam sententiae quee a no-
bis asseruntur. Ego autem, ne judicem vo-
luisse nobis falsuin imponere, iha refero tan-
quam iUationes contra nos factas et objectas.
Et in fme illius paragraphi_, num. 109, me so-
lum refert tanquam illius doctrinse assertorem,
in disp, 22 Metaph., sect. 2, et 1. 1 de AuxiL,
cap. 5, et lib. 2, cap. 7 et 8.
3, Alvarez. — Tertio, eamdem nobis in sum-
ma objicit Alvarez, nam disput. 22, num. 4 l,
in fine, ait nos appellare determinationem Dei
condeterminationem, et addit : Sed verius di-
xissent postdetenninationem, cum revera in eo-
rum sententia determinationem creat(B votun-
talis ordine naturce siU)sequatur , quod in disp.
99 se probaturum promittit ; in illo autem
loco non probat, sed supponit nos asserere has
tres propositiones causales esse veras : Q;uia
homo operatur, Deus operatur ; Quia homo vult
consentire, ideo adjuvatur ; Quia homo vult
converti, ideo gratia excitans transit in adju-
vantem, seu cooperantem. Et his suppositis, in
eas invehitur tanquam in assertiones Semipe-
lagianorum qnas Prosper et Hilarius ad Au-
gustinum detulerunt, de quibus ipse contra
Semipelagianos maxime disputavit.
-4. Cumel. — Quarto, eodem plane modo de
me sentit Cumel, dicto lib. 1, disp. 4, in prin-
cipio, § Certe, ubi me sentire dicit, Deum ex-
pectare infiuxum voluntatis humance ,prceviden-
do ipsum per scientiam mecUam, ayiteceden-
ter ad influxum suum divince graticB, et ad
ejus etiam concursum. In quibus verbis solum
pondero particulam illam antecedenter, nam
reliqua, quse ad prffiscientiam conditionatam
pertinent, superius tractata sunt; de altera
vero sententia, quod Deus expectet influxum
nostr» voluntatis, infra dicendum est, Expres-
sius vero, eadem disput. 4, sect. 3, post pri-
mam conclusionem, sic inquit : Videntur non-
nulli auctores hujus cetatis sentire quod Deus
et gratia ilUus solum trihtmnt initium jiistifi-
cationis remotum, videlicet, primam excitaiio-
nem, ho.^dnem vero, supposlta illa excitatione,
incipere prius natura liberam conversionem,
per quam proxime et immecUate prceparatur ad
gratiam, et posterius natura, quia voluit homo
conseyUire, Deimi velle hic et nunc adjuvare il-
lam, simultaneo concursu. Et postea me solum
allegat, confertque inter se varia verba mea.
CAP. XXIII. SATISFIT ALTERI
Item inferius, post secundam conclusionem,
sub tit. Aperitur cam^pus, etc, § Sane, sicar-
gnmentatnr : Si efficia auxilii et gratice ac-
tualis Dei proveniret ex nobis, sola autein suf-
ficientia esset ex Deo, sequereticr , quod princi-
pale est, in nostra conversione, trihuendum no-
bis esse. In qua argumentatione videtur parti-
culam assumere ex nobis exclusive, alias fri-
vola esset argumentatio. Unde satis declarat
exclusivam cum dicit : Sola autem sufficientia
esset ex Deo ; supponit ergo nos hoc docere vel
hoc sequi ex nostra sententia.
5. Ledesma. — Quinto, P. Ledesma, art. 45,
prius de nobis omnibus, quos ab schola et doc-
trina D. Thomee relegat, sohim ait quod nege-
mus Deum prius natura efScere in uobis con-
sensum quam nos ilhim faciamus: Sedad mi-
nus, inquit^ tenent quod debent esse simul prce-
determinatio et prcemotio Dei et etiam creaturce,
quce quidem secundtm istos non delet esse prce-
determinatio neque prcemotio . Et ad hoc osten-
dendum, inferius muha ex libris nostris addu-
cit. Et nihilominus ibidem subjungit ahquos
ex nostris dicere, quod voluntas creata prius
natura pra^determinat se ad ipsam operatio-
nem, supposito divi-io auxilio sufficiente, quia
sine prcedeterminatione efficacis auxilii ipsa
voluntas elevata per auxiliiim sufficiens potest
scipsam applicare, et prcedeterminare prius na-
tura,et tuncveluti subsequitur divina operatio.
Et citat sohim Mohnam, referens fidehter ejus
verba ex Conc, pag. 186, hoc est ad q. 14, a.
13, disp. 29, § uh., et ex eis cohigit Molinam
aperte significare qtiod, supposito auxilio suffi-
ciente et prcevenisnte, ipsa voluntas lihere se ap-
plicat et movet prius oiatura ad opera superna-
turatia, et Deus lunc cooperatur cum ipsa vo-
luntate; cceterum in ordine ad effectum natura-
lem neutra istarum est prius altera. Quomodo
autem id ex verbis Mohnse coUigat, non de-
clarat, neque invenio unde id cohigere po-
tuerit.
6. Circa hanc objectionem, adverto nonnul-
los Tlieologos absolute concedere, tam iu ope-
ribus gratise quam naturse, vohnitatem nos-
tram prius natura influere in suum actum,
quam Deus in ilhim inflat per geueralem vel
specialem concursum. Ita tenet Cordova in
Qusestion., lib. \, queest. 55, dub. 8, et late
id exphcat dubio 10, versus fiuem, et refert
pro hac sententia Gregorium, in 1 , distinct. 38,
art. 2, ubi tamen solum ait cum Okam volun-
tatem nostram non determinari a voluntate
divina efficienter illam prsederminante. At
vero in 2 , disputat. 37, artic 3, ad 8, dicere
ObJECTIONI, et a yariis, etc. 505
videtur quod Deus, in suo concursu, sequitur
determinationem vohmtatis, et causalem iham
admittit : Ideo Deus agit talem actum , quia
ilhim voluntas agit, et non ideo voluntas agit,
quia Deus agit. Sequitur Lorca, disp. 38 de
Peccatis, etdisp. 30 de Grat.
7, Heec vero sententia nobis non probatur,
et ssepe in superioribus rejecta est, quia cum
omnis actio liberi arbitrii, in quocumque signo
natures consideretur, essentiahter pendet a
concursu Dei, impossibile est quod vero et
proprio ordine naturee, seu causahtatis, prse-
cedat actio liberi arbitrii, vel quod sit causa
vel ratio ob quam Deus in iham influat. Quod
in re fatetur etiam Gregorius supra, ubi locu-
tionem corrigit, dicens non esse iatehigen-
dum, quod prius natura voluntas aliquid agat
quam Deus, proprie loquendo de prioritate
naturae, sed solum quod voluntas humana,
influens in talem actum, sit quodammodo ra-
tio et motivum ob quod vohmtas divina deter-
minet suum concui'sum ad eumdem actum. Et
idem fere vult Corduba, distinguens tria signa
rationis, in quorum primo voluntas divina se
determinat ad concurrendum cum vohmtate
humana ad quemlibet actum ; in secundo, illa
generalis voluntas Dei determinatur ad talem
actum , et ad exercitium ejus futurum ; in
tertio, utraque voluntas simul coagunt talem
actum.HaRcautem omnia necessaria nonsunt,
nec rem declarant, sed obscuriorem reddunt.
Prius ergo natura et seternitate antecedit vo-
luntas Dei ofi^ereus concursum simultaneum,
et postea in tempore utraque vohmtas simul
tempore et natura operantur eumdem actum;
neque est necessarius ullus ordo vel causali-
tas inter utramque causam vel iufluxum ea-
rum, ut in lib, 3 de generali concursu naturse
et gratiffi dixi. Eademque ratio est de actuali
influxu proximi principii gratiee cum vohui-
tate supernaturalem actum eliciente.
8. Uespondetur ad objectionem. — Ad totam
ergo iham objectionem tria dicimus : pri-
mum est illam doctrinam, et propositiones
quibus exphcatur, adeo esse a nostris scriptis
ahenas, ut contrariae formaliter et expresse in
eis habeantur. Id ostendo imprimis ex eisdem
locis meorum librorum quse in contrarhim al-
legantur; nam in Metaph., disp. 22, sect. 2,
nihil eorum reperietur quai Cabrera aUegat;
imo, in num, 54, in fine, attingens punctum
de ordine prioris et posterioris natura inter
influxum causaiprimai etsecundse, ihiusreso-
lutionem remitto in sect. 3, ubi,uum. 10,
ostendo non inveniri talem ordinem, sed esse
506
LIB. Y. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
omnino simiil, quia sunt una indivisibilis ac-
tio, in qua non potest ordo causalitatis inve-
niri, et sub aliis rationibus declaro influxum
causse primee esse naturapriorem. In libro au-
tem primo de Auxiliis, a cap. 5^ ostendo qui-
dem non esse necessarium, neque dari con-
cursum prsevium aut prffideterminantem, prse-
serlim ad actus liberos, et maxime ad actus
peccatorum, ut in eodem libro latius doceo.
De prioritate autem liberi arbitrii^ verbum
nullum in locis inde allegatis invenitur ; imo^
in lib. 1, cap. IS, a numero 1, idem dixi quod
in Metaphysica. Et lib. 3, cap. 22, numero 4
et 5, de vohmtatis determinatione ad actum
supernaturalem, similiter dixi non esse prius
ab homine quara a Deo, imo a Deo esse prius,
id est, principaUuS;, vel prius ratione auxihi
prsevenientis, hcet, ratione concursus seu ac-
tuahs influxus, non sit prior influxus Dei se-
cundum propriam rationem causahtatis, sed
omnino simul.
9. Ex P. Mohna, unus iUe locus, quem Le-
desma refert, intentioni nostrfe demonstrandse
sufficiebat, sic enim habet : Dicendtm ergo e$t
non j}rucs Deuni concurrere concursu tmwersali
adeffectus causarum secwidarum, quam causas
secundas ; aut, e contrario, neque 'prius exlstere
%mum influxum quam aliiim, sed utrumque im-
mediatum in actionem et effectum producen-
dum, atque a se invicem dependere, ut existant.
Tn quo etiam est latissimum discrimen, et maxi-
me notandum inter cmicursum Dei tmiversalem
C2im causis secundis ad agendum naturaliter, et
auxilium particulare, gratiamve prcevenientem
ad actus supernaturales, quiliis arlHrium ad
gratiam disponitur. Etenim, ut ex liis quw a
disputatione octava dicta simt, ex parte constat,
et in sequentilus arnplius explicahitur, omnino
esi dicendum concursum Dei particularem gra-
tiamve prcevenientem, semper vel natura ante-
ccdere influxum liberi arhitrii ad actiones suas
supernaturales, quihus ad gratiam gratum fa-
CHntem disponitur, tanquam causa principium-
que efficiens in liJjerum arhitrium immissum ,
quo mediante Dcus idtcrius una cum lihcro in-
fluxu ejusdem arhitrii in hujusmodi operationes
supernaturales influit. At vero, cum Deus, per
concursum universalem, el causa secunda im-
mcdiate influant in efTectum causw secimdre ,
tanquam duce partes unius integrce causce, qua-
rum neutra illis prcecise infiuxihus singulari-
lus influit in alteram, sed utraque immediate
in effectiim fit, ut neutra illis prcecisc singu-
larihus prius altera concurrat.
10. Cum ergo Mohna universahter loquatur
de inflnxu Dei, ut causa universahs, cum cau-
sts particularibus, et ipse Ledesma fateatur
Mohnam docere in causis naturahbus non esse
prioritatem inter ihas causas, non video unde
cohigat ilhim in operibus gratise ahter sen-
sisse. Nam diflTerentia quam ibi ponit Mohna
inter utrasque causas, non est in auxiho si-
muhaneo, sod in prteveniente, quia in causis
naturahbus non censet esse per se necessa-
rium, in hberis autem in ordine ad actus su-
pernaturales cathohce docet esse necessarium,
non ut prsedeterminet, sed ut det virtutem et
principium agendi. Postquam autem volun-
tas sic est prseventa, iham Mohna compre-
hendit sub causis secundis completis in actu
primo ad agendum , qute jam non indigent
nisi simuhaneo concursu, cum quo simul na-
tura, et non prius quam prima causa, operan-
tur. Atijue in hunc modum suam sententiam
expresse declarat in eodem hbro, disputatione
39, in Lusitana editione, et 41 in Antuerpia-
na, ubi expresse declarat, et influxum Dei per
concursum generalem , et influxum prffive-
nientis gratiae in actus supernaturales, esse
omnino simul natura cum influxu hberi arbi-
trii, et hunc nullo modo posse esse priorem.
Et hanc doctrinam saepissime in iho opere re-
petit, ut videre hcet disp. 28, ahas 29 et ahis.
1 1 . Refelluntur alice propositiones a F. Da-
vila illatce. — Hinc facile refehuntur ahce
propositiones a F. Davha ihatee vel assertae.
Nam contra primam, idem Mohna, in disp.
39, ahas 40, § Possumus, docet in contritione
nihil esse quod supernaturale non sit, et quod
non simul a Deo ema?iet, non solum tanquam
ah excitante, et invitante , et alliciente , sed
etiam tanquam a cooperante, id est, non tau-
tum morahter, sed etiam physice. Contra se-
cundam vero , in disp. 38, addita in editione
Antuerpiana, § Illud deincle, docet hberum ar-
bitrium et gratiam esse causas partiales, non
partiahtate effectus, sed causae, nihilque esse
in hbero actu supernaturah quod a solo hbero
arbitrio fiat, non innucnte simul Deo et ejus
gratia. Quod etiam dixerat in editione priori,
disp. 36 et 38, qute est 40 in posteriori, § Pos-
su.iius. Et hinc infert ibi, et in § Adprimimi,
contra tertiam propositionem ilh objectam ,
nihil habere adultum justificatum de quo glo-
riari possit, ac si a Deo non acceperit omne
id in quo a non justificato discernitur. Et inde
infert in eadem disputat., § Ad secundum, di-
cendum non esse ex duobus seque vocatis,
iinum converti pro sola sua hbertate, sed si-
mul cum auxiUo cooperantis gratise Dei.
CAP. XXIII. SATISFIT ALTERI
12. Refutahir prima propositio ohjedaa Ca-
hrera. — Prima vero propositio objecta a P. Ca-
brera^, qiiateniis prioritatera tribuit libero ar-
bitrio, jam refutata est ; addo vero in se invol-
vere repugnantiam. Fatemur enim nos asse-
rere voluntatem se determinare ex vi suse
libertatis et sufficientis auxilii; in boc autem
includitur determinationem non esse prius ex
sola bbertate^ sed simul esse ex virtute gra-
tice; repugnat ergo quod subdit , prius esse
hanc determinationem quam Deus ad illam
concurrat per auxilium efficax, quia, eo ipso
quod gratia influit in ipsam determinationem,
fit et ostenditur efficax in actu secundO;, ut
Molina frequenter ducet. Similis contradictio
in secunda propositione invenitur , in qua
prior illa pars , quod voluntas, constituta in
actu primo per auxilium sufficiens^ se sola et
per seipsam se] reducat in actum secundum,
est contra expressa verba MolinEe, et contra
alteram partem^ in qua dicit^ etiam ex senteu-
tia Molinee^ ad eam reductionem concomitan-
ter coucurrere auxilium efficax. Quomodo ergo
se sola^ si non se reducit sine concursu gratise
efficacis ? Similis contradictio invenitur in liis
quce idem auctor refert et confitetur in tertia
propositione^ ut paulo inferiusdeclarabo.
'13. Instan.tia. — Refellitur. — Possent illi
auctores respondere quod^ licet in quibusdam
locis prioritatem negemus, ex dictis a no-
bis in aliis locis inferatur_, et ita per inscitiam
repugnantia dicamus. Ad hoc refellendum ,
addimus secundum dictum quod proposui, ni-
mirum^ uihil eorum quae in objectione as-
seruntur^ nobisque tribuuntur, ex dictis nostris
vel probabihter vel etiam apparenter sequi.
Hoc probatur imprimis de illo principali ab-
surdo quod in illaobjectione infertur, quia se-
quitur,, aiunt^ nos prius natura efficere deter-
minationem nostram, quam Deus phj-sice nos
adjuvet; negatur enim sequela^ transit enim
ab extremo ad extremum sine medio. Ex eo
enim quod asserimus concursum Dei non esse
priorem, inferunt esse posteriorem, cum ta-
men detur medium quod nos asserimus, sci-
Hcet, esse simultaneum. Itera transitum fa-
ciunt a verbo preedeterminandi ad verbum ad-
juvandi; nam, quiadicimus voluntatem se de-
terminare priusquam a Deo physice pra^de-
terminetur, imo sine tali prffideterminatione,
inferunt quod se determinet priusquam Deus
illam phy.sice adjuvet;, quse illatio valde frivola
est, quia datur adjutorium physicum et simul-
taneum : tale est enim adjutoriura generahs
concursusj et speciahs influxus principiorum
OBJECTIONI, ET A VARIIS, ETC. 5G7
cooperantis gratise. Quin potius, ex ipsa ra-
tione adjutorii nos inferimus, cum Augusti-
no, debere esse omnino simul et non prius
sub illa ratione, ut lib. 3 de auxiho gratiee ad-
juvantis declaravimus. Hinc aperte corruunt
illee propositiones, quarum illationes in hac
prima fundatur. Cum ergo F. Davila infert
primo Uberum arbitrium suis virihis inchoare
opus pietatis, si excludat cooperantem gratiam,
ut indicant illa verba^^^w viribus, male infert,
quia si hberum arbitrium non prius inchoat,
quam a Deo juvetur per gratiam physice co-
operantem, certe non suis viribus inchoat. Si
autem particula suis viribus non exchidat co-
operationem gratise, sed sohim significet vo-
hmtatem sua Ubertate inchoare cum coope-
rante gratia opus pietatis, supposita vocatione
Dei, sic cathoUca est doctrina, ut capite se-
quenti ostendemus. Quod autem additur, vo-
hmtatem suis viribus inchoare opus, iit iihid
inc(Bptum gratia perficAat et consimimet , male
infertur, et ad priorem sensum in rigore per-
tinet. Nam Uberum arbitrium non soUs suis
viribus, sed gratia pliysice adjutum, opus in-
choat ; ergo gratia non tantum physice adju-
vat ad perfectionem et consummationem pii
operis, sed etiam adejus inchoationem , cujus
contrarium per iUa verba significatur. Verius
ergo diceretur gratiam juvare ad inchoandum
opus, ut postea etiam ad ilhid perficiendum et
consummandum juvet, juxta iUud : Qui cmpit
in volis opus honum , ipse perficiet. Secunda
item illatio, quoclpars operis fit a libero arhi-
trio, etpars a gratia, ineptissima est, quia si ni-
hil est a libero arbitrio, prius quam a concursu
ct adjutorio Dei, quomodo inferri potest par-
tem aUquam facere solum hberum arbitrium?
Tertia etiam illatio ruit, quia arbitrium so-
him nihil facit sine gratia ; ergo, Ucet simul
cooperetur ad actum quo se ab aUo disceruit,
non ideo solus facit aUquid quo se discernat.
Unde ad summum inferri posset non solam
gratiam discernere justum ab injusto, quodin
aduhis, et quoad discretionem quse in execu-
tione fit, omnino concedendum est, juxta illud
Augustiui : Q,u,i creavit te sine te,no)i salvahit
te sine te, ut infra iterum dicemus, verba
PauU tractando.
d^. Refutantur alice propositiones quas in-
fert Cahrera. — Ex aUis vero propositionibus
quas infert Cabrera, duai priores satis jam re-
jectae sunt. Tertia vero est de ista causaU pro-
positione : Quia voluntas se determinat , ideo
Deus efficaciter auxiliatur ad eumdem actum ;
et e contrario haec erit falsa : Quia Beus auxi-
508 LIB. V. DE AUXILIO
lium efficax frcolet , ideo volufitas se determi-
nat. Eamdemque illationem facit Alvarez, et
per tres alias propositiones illam declarat.
Unde subinfert concursum Dei ad nostram de-
terminationem non esse determinationem^ sed
postdeterminationem. Nos autem, quod ad illa-
tionem attinet, facile negamus illam causalem
sequi ex nostra sententia, quia negamus esse
ordinem causalitatis inter influxurri liberi ar-
bitrii et gratiae, seu Dei , idque convincimus
ex identitate actionis indivisibilis ; sed illse
propositiones causales in rigore affirmant or-
dinem causalitatis; ergo non solum non se-
quuntur ex nostra sententiaj sed ex illa potius
in rigore falsge esse convincuntur, ut latius
probavi lib. \ de Auxil., c. 45 et 16, et lib. 3,
c. 6 et 14. Dico autem illas propositiones cau-
sales esse falsas, quia si uota illa causalis non
indicat propriam causam , sed necessariam
conditionem, vel concursum comitantem, sic
verissimum est cooperationem liberam arbitrii
necessariam esse, ut gratia efficax suum effec-
tum obtineat , quia non juvat Deus nisi eum
qui aliquid conatur, ut est Augustini axioma.
Et hunc sensum admittit etiam Cabrera in
disp. 2, n. 407. Ego vero censeo vitandam esse
iocutionem, quia in materia gravi, et calum-
niis ac periculis exposita, oportet cum omni
proprietate et rigore loqui. Utendum est ergo
verbis significantibus concomitantiam , ut :
Dcus non determinat voluntatem , nisi ipsa se
determinet ; nonjuvat, nisi ipsa sejuvet.
lo. Respondetur ad propositiones quas Al-
varez suhinfert. — Atque hiuc ad propositio-
ues quas Alvarez subinfert, neganda imprimis
est illa propositio : Beu^s operatur, quia liomo
operatur, cum in ipsa operatione bominis Dei
operatio includatur. Quid est ergo quod Alva-
rez refert ? Dixerunt ( inquit ) consequenter,
quod licet in eodem prorsus momento tempo-
ris et naturw, Deus et voluntas operari inci-
piant, tamen Deus operatur , quia voluntas
nostra operatur. Quomodo heec possunt dici
consequenter , cum in verbis citatis aperta
contradictio iiivolvatur ? Nam si Deus et vo-
hintas nostra , in eodem signo seu momento
naturse, operari incipiunt, impossibilis est illa
causahtas, quae necessario supponit priorita-
tem naturae in operatione nostrse vohmtatis ;
sed ideo in hoc alhicinantur, quia nohmt dis-
tinguere inter hcec duo : Deus non operatur,
nisi voluntate liominis cooperante ; vel : Deus
operatur, quia voluntas hominis operatur, quce
lougissime inter se distant, sicut propositio
causaUs diflfert a simphci, seu de inesse. Quod
EFFICACI GRATL^ DEI.
iu omni operatione causai secundse suo modo
locum habet; nam Deus non concurrit cum
sole, nisi ipse illuminet, non tamen concurrit
quia ihuminat. Et idem defectus committitur
in illatione ilhus propositionis : Qiiia homo
vult consentire, ideojuvatur. Quam dicit sequi
evidenter ex negatione physicse prsedeterrai-
nationis , cum tamen nuha sit ratio vel appa-
rentia illationis, sed tantum abusus verborum.
Nullo ergo modo dici potest : Quia homo vult
consentire , ideo adjuvatur , cum non possit
veUe consentire sine adjutorio Dei. Dici ergo
debet : Nisi liomo veht consentire , non juva-
tur. Proeterea idem est de uhima propositione
ihata ab eodem auctore : Quia homo vult con-
verti , ideo gratia excitans transit in adjuvan-
tem seu cooperantem ; nam, cum iUa causah
nota, est in rigore falsa, quia ipsum vehe con-
verti est a gratia adjuvante, et juxta senten-
tiam Mohnse gratia excitans influit in iUud
veUe, non tantum moraUter sed etiam phy-
sice, et per iUum influxum transit in gratiam
adjuvantem; non autem influit gratia exci-
tans quia arbitrium vuU, quamvis non influat
nisi etiam arbitrium velit. Sicut, quando vo-
luntas operatur ex habitu charitatis, habitus
non influit nisi volente arbitrio, non tamen
iufluit habitus quia vuU voluntas, non enim
pra^cedit ahquod veUe quo vohmtas apphcet
habitum ad agendum, sed proprie dicitur ha-
bitus non influere nisi volente arbitrio.
16. Denique eadem ratione nonestadmit-
tenda ex parte Dei iUa causahs locutio : Quia
Deus vel gratia influit seu concurrit, ideo h-
berum arbitrium concurrit ; si tahs locutio ad
actualem seu concomitantem concursum Dei
ad extra referatur. Probatur quia intercedit
eadem ratio, quia iUi influxus Dei, gratise, et
hberi arbitrii in re nou distinguuntur, et ideo
non potest esse inter illos vera caiisaUtas. Dico
autem : Si referatur ad influxum comitantem,
quia si sermo sit de praeveniente auxiho, seu
de vocatione, verissime dicitur : Quia Deus vo-
cat, vel proevenit hominem, ideo vuU, vel cou-
sentit ; nam gratia prseveniens est vera causa
consensus, hcet uou excludat cooperationem
Uberi arbitrii ; item, si illa causaUs referatur
ad voUmtatem Dei, quam aliqui vocant con-
cursum seu auxiUum ad intra, sic etiam vere
dici potest: Quia Deus vuU seu preebet concur-
sum, voluntas creata operatur; quia voUmtas
Dei est vera causa et principium omnis effectus
et actionis voUuitatisUumanee, et itanon solum
ffiteruitate, sed etiam ordine natura^. antecedit,
quia per actum immanentem et virtute trans-
CAP. XXllI. SATISFIT ALTERI
eimtem influit in ipsum conciirsum, et liac ra-
tione vera est causalis illa propositio^ ad quam
non est necessariaprsedeterminatio pliysica^ sed
vera efficientia pliysica et simultanea sufficit.
17. Respondetur adea qiue Cumel suhjungit.
— In his vero quee Cumel subjungit^ falsum
est Deum preescire prcedeterminationem sub
coiulitione futuram antecedenter ad influxum
gratise, vel concursum Dei, neque id potest in-
ferri ex nostra sententia, sed potius contra-
rium^ quia Deus non prsescit futurum sive ab-
solute^ sive sub conditione, nisi eo modo quo
futurum est in utroque illo statu. At vero de-
terminatio libera nec absolute_, nec sub eon-
ditione futura est antecedenter ad influxum
gratise, vel Dei, sed cum illo, et omnino simul,
ut ostensum est ; ergo non aliter preescitur fu-
tura. Itaque, sicut in prsescientia absoluta Deus
preevidet determinationem futuram a volun-
tate cum concursu et gratia Dei illi in tem-
pore danda, ita in prsescientia conditionata scit
ad quam partem voluntas sit determinanda
cum tali concursu et auxilio gratise, si illi in
tali opportunitate detur aut offeratur, ut illam
juvet ad se determinandum, et ita non au-
tecedenter , sed concomitanter ad influxum
gratiae prsevidetur talis determinatio. At ve-
ro in lioc etiam sensu inferri potest, ex nos-
tra sententia, Deum expectare cooperatiouem
nostrse liberae vt)Iuntatis, ut ipse operetur. Sed
de hac locutione dicam latius infra, cap. 37 ;
est enim sub illis verbis^ et ablata aequivoca-
tione^ verissima.
\ 8. Item respondetur ad alia quce in altero
loco Cuniel imponit. — Quai in altero loco Cu-
mel mihi imponit^ quatenus attingunt quees-
tionem de initio salutis^ infra in eodem capite
tractanda sunt; quoad alia vero rejecta sunt.
Quis enimdixit. supposita excitante gratia, li-
berum arbitrium incipere prius natura conver-
sionem^ per quam proxime preeparatur ad gra-
tiam ? Nam si sit sermo de gratia^ id est, de
auxilio elficaci vel physice adjuvante^ homo
non se prseparat ad illam gratiam incipiendo
conversionem, sed cum illa gratia gratis col-
lata incipit conversionem. Si vero sit sermo
de gratia sanctificante^ sic verum est hominem
per conversionem se prseparare ad illam, sed
falsum est prius natura incipere talem conver-
sionem, quam per auxilium gra^iee ad illam
inchoandam physice juvetur, non prius uec
posterius, sed simultaneo concursu. Et aperte
repugnautia involvitur, cum dicitur, quia ho-
mo voluit cousentire prius natura, ideo Deum
velle juvai-e illum simultaneo concursu; nam
OBJECTIONI, ET A VARIIS, ETC. 509
simultaueus concursus non datur ad id
quod est prius natura, cum a nobis dicatur si-
muItaneuS;, non tantum tempore, sed etiam
natura. Nec aliud tandem coUigere potuit ex
omnibus locis et verbis meis^, quas ibi citat,
nisi vel Deum iu conseusu simultaneo^ non
prius uatura, prioritate scilicet causalitatis,
operari, quod ego libentissime admitto^ vel
Deum qiioad hunc concursum expectare influ-
xum liberi arbitrii, quod etiam verum et cer-
tum judico. Sed de hoc posteriori puncto in
loco citato dicam; de priori vero jam satis est
dictum, et demonstratum quam longe sint ab
illo principio cgetera quse ex illo male infert.
Quorum unum est quod ultimo loco addit, de
sufficiciitia et efficacia auxilii, quod prior sola
sit ex Deo, secunda ex nobis. Ha^c enim poste-
rior pars falsa est, ut dicam capite sequenti,
nec sequitur ex dictiS;, cum arbitrium nihil fa-
ciat in ordine supernaturali sine auxiiio effica-
ci^ nec det illi efficaciam, sed ab iUo potius ju-
vetur. Solum ergo dici potest auxilium efficax
non operari sine nobis, quod verissimum est_,
longe tamen diversum.
19. Respondetur ad ea quce Ledesma induxit.
— Ad ea tandem quos Ledesma induxit, fate-
mur uos dicere Deum non prius natura influere
per concursum generalem, nec per actualem
influxum gratise adjuvantis. Gavenda vero sunt
verba quibus ssepe ille auctor confuse utitur,
concursum confundendo cum prsedetermina-
tione, cum prsemotione, ut possit iude conci-
pere lector nos omnem gratiae prsemotionem
negare. Distincte ergo loquendo, asserimus Dei
gratiam prsecedere prsemovendo liberum ar~
bitrium, excitando illud, alliciendo ac prsepa-
rando, non prsedetermiuando^ et quoad hsec
preemotio Dei non est simul, sed preecedit tem-
pore quando est tantum sufficiens, vel saltem
natura quaudo est efficax modo a nobis decla-
rato. Post hanc vero preemotionem, in illo
puncto quo arbitrium determinatur , nuUam
aliam preedetermiuationem vel praimotionem
causalem admittimus, sed concursum et influ-
xum simultaneum, ut satis jam declaratum est.
Neque Moliua aliquid amplius dicit in illo eo-
dem loco, quem Ledesma citat^ ut manifeste
ostensum est.
20. Ultimo ergo addo tertium dictum quod
proposui, videlicet, totam hanc objectionem
locum habere in sententia illorum Doctorum,
et ab eis eodem modo solvendam esse, si velint
consequenter loqui, solumque inter nos relin-
qui controversiam de auxilio prsevio prsede-
terminante^ cum qua omnes istse illationes et
510 LIB. V. DE AIJXILIO
propositiones nullam habentconnexiouem. De-
claratur assertio. Nam isti auctores admittunt
nobiscum esse necessarium auxilium simulta-
neum imbibitum in actione liberi arbitrii.
21 . Neque enim negare possuut, ut eludant,
primam causam per se et immediate iufluere
iu actionemcreaturse, neque etiam possunt ne-
gare quin actio liberi arbitrii, si supernatnra-
lis sit, immediate ac per se sit ab aliquo prin-
cipio supernaturali etgratuito pbysice in illam
influente. Ergo, loquendo prsecise de illo iu-
fluxu simultaneo, objici eodem modo potest
contra illos auctores, quod prius natura in-
fluat arbitriiim quain gratia, quia ba^c non in-
fluit prius secundum illum influxum ; ergo
posterius. Itemsequitur Deumconcurrere quia
voluntas concurrit. Hsec autem non debent nec
possunt admitti, in illa sententia, etiam respec-
tu auxilii simultanei^ quia nibil intelligi potest
fieri a libero arbitrio sine illo simultaneo in-
fluxu ; ergo necesse est ut etiam fateantur ex
negatione prioritatis non inferri affirmationem
posterioritatis^ quia simultas excludit priori-
tatem et posterioritatom respectu ejusdem,, et
secundum eumdem ordinem naturee et causa-
litatis. Item fateri debent^ ex concomitantia
necessaria non sequi causalitatem iuter con-
comitantia, quia non agunt solitarie^ ut sic
dicam^ sed concurrendo simul ; ergo in hoc
versatur eadem ratio in utraque opinione. So-
lum ergo superest queestio de necessitate prse-
vii concursus ante simultaneum, quse contro-
versia per hanc objectionem non attiugitur^
quia sive detur talis praemotio^ sive non detur,
semper est verum liberum arbitrium in operi-
bus gratise niliil posse sine aliqua prsemotione,
et nullum opus posse agere aut inchoare, sine
actuali influxu et concursu Dei proportionato
operi voluntatis humanse, et ejusdem ordinis
cum illo. Nihil ergo seutentiee nostrse obstant
propositEe objectiones; dealiis vero^ ut lectoris
fastidium levemus, in capitibus sequentibus,
juxta occurrentes occasiones, dicemus.
CAPUT XXIV.
CONCLUDITUR YERA CONCORDIA LIBERTATIS AUXI-
Lll CUM EFFIGACI AUXILIO^ EJUSQUE NECESSI-
TATE IN GRATIiE OPERIBUS.
1. Hcec concordia est p'(Jocipims sco^pus in
hac disputadotie intentus. — Hoec concordia in
re ipsa jam explicata est; quia vero est preeci-
puus scopus ct fructus iu liac disputatione in-
tentus^ ideo breviter et clare proponenda est ,
EFFICACI GRATL^ DEI.
et nonnullai objectiones dissolvendse, ut per
earum solutionem veritas illustrior fiat. Duee
vero sunt, ut sic dicam, partes libertatis, quae
integree et illaesEe conservari debent secuudum
fidem, non obstante necessitate auxiliorum
gratiffi etiam efficacium, quiB secuudum le-
gem ordinariam Dei hominibus dantur. Prior
pars libertatis est quoad specificationem, seu
contrarietatis, quse requirit potestatem veram
et moralem ad prsestandum superuaturalein
cousensum vocationi^ etiam in his homiuibus
qui vocationi sufficieuti uon consentiunt. Al-
tera pars libertatis est quoad exercitium, quee
postulat potestatem non oonsentiendi voca-
tioni, etiam in his hominibus qui vocationi
consentiunt, et pro illo eodem instanti pi'0 quo
consentiunt_, considerato prius natura quam
consensus fiat. Quaj omnia satis patent ex
dictis supra de libertate.
2. Necessitas gratice efficacis optime conve-
nit cum lihertate quoad specificationem. Ratio.
— Dicimus ergo primo necessitatem gratiee ef-
ficacis existentis in vocatione congrua optime
convenire, seu in concordiam redigi cum li-
bertate quoad specificationem. Ratio est, quia
liomo a Deo vocatus habet potestatem proxime
sufficieutem ad consentiendum si velit^ ita ut
sine alio prseveniente auxilio, vel prsedetermi-
natione extrinsecus proveniente, possit cum
eff^ectu velle et facere id ad quod vocatus est ;
ergo talis homo, licet cum effectu non consen-
tiat, liber est ad consentiendum. Antecedens
probatum hactenus est contra alias sententias.
Consequentia vero probatur quia, in illohomi-
ne, ordine uaturee prsecedit vera potestas con-
seutiendi per principia gratiee, tam moralia
quam physica, et potestas dissentiendi per in-
natam libertatem, ut effectus ipse probat in
his qui non consentiunt; ergo in tali homine;,
prius natura quam dissentiat, est vera libertas
ad consentiendum, et consequenter quoad spe-
cificationem actus, seu libertas contrarietatis ;
hsec enimidem sunt.
3. Eadem ratio aliter formatur. — Secundo,
ad majorem declaratiouem, eadem ratio aliter
formatur, quia homini sulficienter vocato et
non consentienti nihil deest ex parte gratise
necessarium ad consensum, nisi auxilium gra-
tise simultaneum, seu coucomitans; sed hic de-
fectus non est contrarius libertati; ergo. Ma-
jor supponitur ex dictis. Miuor probatur;, quia,
licet ille concursus ad extra non detur, esse
potest oblatus et paratus ex parte Dei, et de
facto ita offertur, quia secundum Scripturas,
et promissiones, ac comminationes Dei, per
GAP. XXIV. CONCLUDITUR VERA CONCORDIA LIBERTATIS, ETC.
511
Deiim non stat quominus homo consentiat et
velit^ postquam vocatus est; ergo id satis est
ad libertatem. Probatur consequentia, quia
hsec libertas consistit in proxima potestate
sufficiente ad utrumque^ et consequenter cx
l^arte Dei habente paratum concursum : hoc
euim intime imbibitur vel requiritur in pro-
xima et integra potestate, ut supra probatum
est; actualis autem concursus simultaneus non
requiritur ad polestatem, sed ad usum ejus.
Unde in actibus etiam naturalibus idem mo-
dus libertatis ad utrumque invenitur : licet in
usu et in effectu homo unum tantum concur-
sum ad unum actum^ et non ad alium^, in se
recipiat, tamen, quia hoc ipsum per ilhim
stat, et pendet ab usu Ubertatis ejus, ideo cum
carentia talis concursus stat vera hbertas ad
eumdem actum.
^. Declaratur. — Tertio declaratur, quia
quod vocatio sit inefficax seu incongrua, non
oritur ex DeO;, sed ex homine, ut in superio-
ribus probatum est ; ergo taUs vocatio, quse
in re est incongrua, confert homini potestatem
qua Uber simphciter constituitur ad non red-
dendum vocationem incougruam ; ergo incon-
gruitas illa stat cum perfecta libertate ad con-
sentiendum, ahas non posset homini imputari,
nec esse hbera tahs inefficacia, seu incongrui-
tas. Ethoc confirmant ihse admonitiones Petri
et Pauh : Satagite ut per lona opera certam
vcstram vocationem faciatis, 2 Petr. 1 ; et : A&-
juvantes exliortamur vos, ne in vacuum gra-
iiam Dei recipiatis, 2 Cor. 6. Essentenim istae
exhortationes vanoe, nisi bonus usus gratiee
vel vocationis esset in proxima potestate reci-
pientis. De quibus et ahis locis plura in capite
sequente.
5. Propo7iitur difficultas. — Superest vero
difficuhas, quia vocatio seu auxihum efficax
est simpUciter necessarium ut iiomo consen-
tiat ; sed hsec vocatio non datur homini qui
non consentit; ergo deest ilh ahquid necessa-
rium ad consensum ; ergo non est liber ad con-
sentiendum. Probatur consequentia ex nostris
principiis. Primo, quia vocatio congrua est ne-
cessaria tanquam unum ex prffirequisitis ad
operandum ; ostendimus enim hoc auxihum
efficax esse preemovens, et ordine naturse an-
tecedens operationem. Secundo, taUs vocatio,
etiamsi dicatur aliqua ex parte iuvolvere au-
xilium simultaneum, nihilominus non sohim
non datur, verum etiam nec offertur a Deo,
neque est in potestate hominis habere iUam,
quia nihil potest homo facere ut iUam habeat,
ut supra de praideterminatione physica dice-
bamus. Rationes enim ibi factse seque hic pro-
cedunt, quia nec immediate potest homo in se
facere talem vocationem, nec media disposi-
tione libera ad illam se prseparare, cum omnis
taUs dispositio debeat ab aUqua congrua voca-
tione proficisci. Et confirmahir, uam iUud est
m nostra potestate, quod est in nostra vohm-
tate, juxta iUud Augustini, 1 R(.'tract.,cap.22 :
Id est i)i nostra potestate, quod cum volumus
facimus ; sedhabere taiem vocationem non est
situm in nostra voluntate, sed est beneficium
omnino gratuitum, nam ratione hujus voca-
tionis potissime dictum est ab Apostolo : Non
est volentis neque c^irrentis, sed Dei miserentis,
juxta sententiam Augustini in Enchirid., c.
32, dicentis : Quomodo non volentis, etc, nisi
quia et ipsa voluntas, ut scriptum est, a Domino
prceparatiir ? Praeparatur autem per sanctam
et congruam cogitationem, seu vocationem,
ut ipse Ub. de Dono persever., c. 8, declarat,
et in qusest. 2 ad SimpUcian. : Nisi vocando,
inquit, prcecedat misericordia Dei, nec credere
quisquampotest, utexlioc incifiat justificari,
et accipiat facultatem lene operandi ; et infra
expresse dicit nobis tribui non posse quod vo-
camur, praesertim illa vocatione quse congrua
dicitur, de qua inqidt : Igitur non volentis ,
neque currentis, sed miserentis est Dei, qui hoc
modo vocavit, quo aptum erat eis qui secuti
suni vocationem. Talis ergo vocatio, cui non da-
tur, neque etiam offertur ; ergo non est in j)0-
-testate ejus ; ergo neque in Ubertate ; ergo uec
effectus talis vocationis est in ejus potestate,
aut libertate, cum ad iUum sit necessaria taUs
vocatio, sicut nos contra necessitatem phy-
sicse prsedeterminationis argumentati sumus.
6. Duo distinguenda ad difficultatemexpedien-
dam. — Ad hanc difficuUatem expediendam,
et differentiam assignandam inter vocationem
congruam et physicam praideterminationem,
duo attente distinguenda sunt. Nam aliud est
vocationem, quse homini de facto datur, esse
congruam vel incongruam, aUud vero es
quod Deus, preecognoscendo unam vocatio-
nem futuram congruam, aUam vero non ta-
lem futuram, elegerit unam vel aUeram tri-
buere. Nam manifeste constat posse hoc se-
cundum pendere ex sola Dei voluntate, quam-
vis primum etiam ex vohmtate liumana pen-
deat. Dicendum est ergo utrumque eorum
verum esse. Nam, posita in homine sufficiente
vocatione, et prtescindendo ab omni prseco-
gnitione Dei circa futura, est in potestate ho-
minis faeere ut illa vocatio Dei congrua sit,
quia iUi simul offertur auxihum concomitans,
512
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^E DEI.
quo possit operari, si velit, et si de facto ope-
retur, jam vocatio erit congrua, et ut talis
erit a Dco prsecognita, et libera eieetione coi-
lata. Neque obstat quod quidam objiciunt,
quia nemo potest se disponere ad auxilium ef-
licaX;, saltem primum^ neque ilhid impetrare
aut emereri;, nam ad hsec omnia supponi de-
bet; ergo uec potesthabere illud in sua potes-
tate^ etiam quoad lioc ut efficacitas auxilii
pendeat ex hbertate hominis. Respondemus
enim negando cousequentiam, quia illa potes-
tas^ quse est iu homine vocato^ ut non reddat
vocationem incongruam, non est remota^ ut
sic dicam, scihcet^ per potestatem se dispo-
nendi ad ahquod auxihum, sed est proxime
per potestatem cooperandi auxilio , seu voca-
tioni, cum auxiho simuhanco sibi jam oblato.
Atque ob hanc rationem necessitas vocationis
congruae non repugnat cum ai>soluta libertate
et potestate ad bene operandum, etiam tum
quando contingit vocatiouem non esse con-
gruam, quia causa liujus defectus seu incon-
gruitatis actuahs in libero arbitrio fuit.
7. Difficuitas autem posita non procedit
contra lianc partem^ sed tantum probat aliud
secundum membrum^ quod proposuimus, sci-
hcet, non obstante hac dependentia congrui-
tatis vel incongruitatis vocatiouis a nostro
hbero arbitrio, niliilominus manere in seterna
Dei providentia et sola libera electione, quod
decreverit dare huic homini in tempore voca-
tiouem quam preevidit ei futuram congruam,
vel aliam non talem futuram, quia, cum in
prsescientia sua omnia preeoccupet^, potest vel-
le quod sibi placuerit, et varias vocationes
pro suo beneplacito distribuere, seu causas
secundas ita prseparare^ ut lieec vel illa vocatio
ad liunc vel illum hominem perveniat. Et
hoc tantum est quod Augustinus in locis cita-
tis docetj et probant rationes factse, idemque
confirmat argumentum proxime factum, quod
homo non potest se disponere ad primam vo-
cationem , etiam sufficientem ; ergo muho
miuus ad congruam. Hsec ergo distributio,
sicut et prcedestinatio, voluntate Dei tlt, et
non habet causam ex parte hominis, ut iufra
latius dicam.
8. Uude^ ut difficuhas clarius solvatur, ad-
deudum est vocationem cougruam ita esse ne-
cessariam ut consensus cum efl^ectu detur^ ut
iha necessitas nou sit ex parte principii,, quate-
nus confert veram potestatem ad ageudum^sed
sohim ex parte etlectus , ut certo et infahibi-
hter futurus sit. Quse necessitas maxime consi-
deratur in ordine ad diviuam prcescientiam et
prsedestinationem, ut vohmtas prsedefinitiva
Dei ppssit infahibihter impleri. Et ideo, non
obstante necessitate vocationis congruse, qui
illam non liabet, absolute et simphciter habet
potestatem operandi, quia ipse est in causa,
ut vocatio quam, habet congrua non sit. Ne-
que refert quod non sit vel fuerit in hominis
potestate recipere a Deo illam vocationem
quam prsecognovit futuram esse congruam.
Quia ex parte ipsius consensus, vel potius ex
parte principii ejus, non erat illa simpliciter
necessaria ad tale opus vel consensum pree-
standum ; poterat enira fieri per aliam voca-
tionem, simpliciter et vere sufficientem, si
liomo illa uti voluisset, sicut posset ; sed illa
necessitas est solum ex preescientia Dci, qui
pra:ividit hominem de facto non bene usurum
alia vocatione^ et illa necessitas quoad hanc
partem est consequens liberum usum vel abu-
sum in preescientia, et non est necessitas sim-
pliciter et antecedens, et ideo carentia talis
vocatiouis uon est contra libertatem quoad
specificationem respectu talis effectus.
9. Atque hiuc tandem est apertum discri-
men inter necessitatem physicse prsedetermi-
nationis et congruse vocationis. Nam physica
prsedeterminatio dicitur esse antecedenter ac
per se, et natura sua necessaria ad omnem
actum liberum voluutatis, et ideo si illa uon
datur, nec ofi^ertur a Deo^ sed potius ex abso-
luto et antecedenti Dei decreto omnino nega-
tur, actus simpliciter et omnino fit impossibilis
voluntati ; nullo enim modo est in potestate
ejus. At vocatio quse de facto est congrua^ non
est simpliciter necessaria, alia enim de se suf-
ficeret^ si homo illam non contemneret^ sicut
de vocatione Esau dixit Augustinus dicta
qusest. 2 ad Simplician, ; unde si quse est in
illa necessitas, non est antecedens^ sed conse-
quens. Quod ex alia difi^erentia declaratur,
nam physica prsedeterminatio, si necessaria
est, revera requiritur ex parte priucipii, ut det
vel compleat posse^, ut manifestis argumeutis
probatum est, etiamsi assertores ejus aliquan-
do tergiversentur ; ideoque qui talem prsede-
terminationem non recipit in se, absolute non
habet potestatem integram et proximam, et
quia illam non habet in sua potestate morali,
ita ut facere possit aliquid ad obtiuendam il-
lam^ neque potestatem remotam habet_, ac sub-
inde liberam quoad specificationem, nec illi
potest imputari ad culpam carentia talis auxi-
lii efficacis, et consequenter nec omissio efi^ec-
tus ihius.
10. Vocatio congrua duo habet. — At vero
CAP. XXIV. CONXLUDITUR YER.^. CONGORDIA LIBERTATIS AUXILII, ETC.
313
vocatio congrua diio liabet^ nam et est voca-
tio, et est congrua. Qiiatenus vocatio est, dat
posse integrum et completum, tam morale,
quam physicum , qnia supponit vel princi-
pium physicum supernatnrale, vel ilkid se-
cum atfert, ut declaravi capite 22. Quatenus
vero congrua est , dat ilUid posse tali modo,
vel in tah opportunitate, ut iniahibiliter ha-
beat efFectum, et ideo dicitur sub hac ratione
non solum dare posse, sed etiam agere , quia
inducit infalHbiliter ad agenduin. Verumta-
men intercedit differentia, quia sub priori ra-
tione dat posse per se et independenter ab usu
hberi arbitrii ; sub posteriore autem ratione
dat agere cum ordine ad usum liberi arbitrii a
Deo preevisum, ad quem illa congruitas dicit
habitudinem. Et hinc fit ut possit dari integra
potestas , et consequcnter etiam integra li-
bertas, sine congruitate vocationis, quia po-
test praBcedere vocatio quse det talem potesta-
tem, et solum desinat esse congrua ex defectu
liberi arbitrii, in cujus proxima pol(!state est
bonus usus talis vocationis, et quia cum iho
auxilio gratise nou facit quod potest, ideo talis
vocatio congruitate caret, quam posset habere.
Et lioc modo congruitas talis vocationis est
in potestate hominis-, licet non sit in ejus po-
testate habere aUam vocationem quam Deus
prsenovit futuram congruam, et nihilominus
illam dare noiuit, quod non obstat libertati
et potestati per aham vocationem compa-
ratae.
\ 1 . Efficacia gratice lihertati arbitrii quoad
exercitium actus non repugnat, sed media voca-
tio?ie congrua optime concordat. — Dico se-
cundo : elficacia gratise hbertati arbitrii quoad
exercitium actus non repngnat, sed media vo-
catione congrua optime concordat. Assertio
qnoad priorem partem certa est de fide ; mo-
dnsautem hujns concordise, licet sit obscnrus,
a nobis tamen exphcatur in hunc modum.
Quia duo requirunturad gratiam seu auxilium
efficax preevium, nnum est iit inducat vohm-
tatem in consensum , aliud ut infahibiliter
consequatur effectum ; primum habet vocatio
congra ex se et ex natura sua, et lioc prtecise
spectatum non repugnat libertati , quia cum
vocatiene sic considerata manet indifferentia
vohmtatis, ita ut posset cum illa vocatione
conjungi carentia consensus, si nulla alia sup-
positio fiat. Secundum autem non habet iha
vocatio ex se sola, sed ut liabet liabitudinem
ad effectum futurum, et prsevisum a Deo, qui
in sua prsescientia fahi noa potest. Hinc ergo
fit ut illa efficacitas vocationis optime simul
VIII.
consistat cum hbertate actus ; quia quatenus
illa vocatio spectatnr ut congrua , jam invol-
vit nsum libertatis.
{'i. Dcclaratur. — Et hsnc ratio concordias
roaxime declaratur ex differentia inter infal-
libihtatem physicae praideterminationis ct vo-
cationis congruae. Nam prior est infalhbiUtas
in causa determinata prius natura, quam ef-
ficiat actum secundum, id est, in auxilio de se
efficaci etprgedeterminaute vohmtatem huma-
nam, underepugnat indifferentiee requisitre ad
usum libertatis ; liaic vero posterior est infal-
hbilitas effectus, ut futuri a sua causa proxi-
ma, prtevisa ut libere determinanda cum tali
anxilio ; unde necessitas quae sequitur cx prio-
ri infallibilitate est necessitas omnino antece-
dens, quse libertati repugnat ; aUera vero est
necessitas consequens, quee optime cum liber-
tate consistit. Item prior infalhbiiitas seu ne-
cessitas nuUo modo pendet exlibera potestate
voluntatis, quia nec habere illam prsedetermi-
nationem est in potestate libera vohmtatis, sed
sohim in potestate receptiva respectu liberee
voluntatis Dei, et post receptam illam deter-
minationem non est in potestate voUmtatis
suspendere vel impedire actionem ejus; at pos-
terior infallibilitas absolute pendet ex libero
usu vohmtatis, cujus prsevisio snpponitur in
mente Dei per scientiam conditionatam, et
inde est infallibilis connexio talis vocationis
cnm consensu hI)ero vohmtatis.
13. Unde ulterius in hoc modo efficaeitatis
vocationis congruse non antecedit, vel tempo-
re, vel natura, determinatio voluntatis huma-
nee ad unum in actu primo, sed semper intel-
ligitur de se indifferens, etiam posita illa vo-
catione, ita ut prsecise- spectando talem voca-
tionera, possit voluntas humana pro sua liber-
tate illam facere non congruam, seu reddere
inefficacem. Atque ita prima determiuatio est
illa quse fit in actu secundo, concurrentesimul
ipsa libera voUmtate ; solum ergoproecedit vo-
catio ut Uabens Uabitudinem ad liberam de-
terminationem voluntatis, futuram infallibili-
ter in prsescientia Dei, quse habitudo non so-
lum potest esse simul cum libertate, sed etiam
usum eJQsin suo termino involvit. At vero in
altero modo efficacitatis per physicam preede-
terminationem, antecedit in humana voUmtate
determinatio ad unum in actu primo, ad qnam
voluntas hnmana hbere non concurrit, et ab
illa sic prcEdeterminata procedit postea actus
secundus secundum ordinem causalitatis et
natur£e, quod male potest cum libero usu circa
eumdem actum componi, quia talis effcctns, ut
33
5U
LIB. V. DE ACIILIO EFnCACI GRATI^ DEI.
provenit a tali causa proxima^ et in actu pri-
mo integre constituta, non est contingens^ sed
necessarius , nec procedit cum indifFerentia
ad non agendum, sed cum necessitate absolu-
ta, ab extrinseco proveuiente ad agendum. Ex
comparatione ergo utriusque efficacitatis ita
concludimus : infallibilis connexio iuter prseve-
niens auxilium efficax et consensum volunta-
tis tantum esse potest, vel antecedens et in
causa, vel consequens et in praiscientia aliqua
futuri eventus in seipso ; sed prior modus in-
fallibilitatis non potest cum libertate actus
concordari, ut multis modo ostensum est; ergo
ideo cum illa concordat, quia non est iufalli-
bilis in causa per se spectata^ sed ut habente
babitudinem ad efFectum infallibiliter in pree-
scientia futurum. Ergo nonpotest abterquam
per vocationem cougruam hsec concordia ex-
plicari, et cum illa optime constat.
44. Contra hunc autem concordise modum
multanobisobjiciuntur. Primum est quia pro-
cedit ex fundamento scientise conditionatae,
quod (ut quidam ait) omnes antiqui Doctores
negant, et certum est (in ejus utique senten-
tia) talem preescientiam non dari. Et quamvis
hoc non sit certum, saltem negari non potest
quin tale fundamentum sit dubium^ ideoque
videri debet insufficiens ad concordiam expli-
candam, quia de fide certum est gratiam, et
prsedestinationem Dei non tollere Hbertatem^
dogmaautem fidei non debet in dubio princi-
pio fundari. Hsec vero objectio facile, et majo-
ri efficacitate retorqueri potest contra physi-
cam prEedeterminationem. Nos enim senten-
tiam qute in illa constituit efficacitatem auxi-
liorum gratige falsam esse censemus, et, ut
credimus, efficaciter probamus, et ex eo pras-
cipue illam impugnamus, quod taUs modus
praivenientis efficaciffi concordari non potest
cum actu nobis Ubero quoad exercitium, neque
necessitas ejus potest cum Ubertate quoad spe-
ciem taUs actus conciUari, in eo cui tale auxi-
Uum non datur. Ac denique etiam credimus
antiquos Doctores majori ex parte tale genus
prsedetcrmiuationis negasse, et aUos pleros-
que iUam non agnovisse, quod in sequentibus
ostendemus, Et quamvis de hoc sit contentio,
muUo magis dubia est assertio taUs pra^deter-
minationis, quam scienUai conditionatae ; nam
(ut credimus) multo minorinititur auctoritate,
et sechisis aUis testimoniis vel rationibus, in
iUa scientia nuUa major inveniturrepugnantia
quam in absohita scientia luturorum contin-
gentium, et per se spectata decetDeum, per-
tinetque ad perfectionem ejus ; iu praedetermi-
natioue autem invenitur repugnantia respectu
Ubertatis, et uon pertinet ad perfectionem Dei,
sed potius pra3 se fert violentum quemdam
providentia3 modum. Incaute autem id nobis
objiciunt, in quo ipsi majori ratione redar-
gui possunt.
45. Et nihilominus in forma, respondemus
ad priorem partem negaudo assumptum. Est
enim iUa sententia conformis Scripturis et
antiquis Patribus, et omnino vera, quam
multi ex adversariis jam negare non audent,
Ucet in modo seu fundamento iUius a nobis
discordent, ut physicse prsedeterminationi ad-
hajreant, ex qno quanta iUis incommoda se-
quantur in secundo prolegomeno ostendimus.
Ad aheram partem, dicimus dogma fidei non
fundari in dubio fundamento, quantum ad
rationem credendi, ssepe autem exphcari et
defendi per fimdamentum minus certum,
quamvis probabiUus. Sicut quod Spiritus
Sanctus non sit fiUus, dogma fidei est, id au-
tem a nobis expUcatur, quia processio per vo-
luntatem non est per modum similis, quod
sub opinione est. Ita ergo in praesenti, Ucet
concordia auxiUi efficacis cum Ubertate sit
dogma fidei, et de scientia conditionata non
sit tanta certitudo, nihilominus hanc viam,
ut saniorem et magis accommodatam, ehgi-
mus, ad iUud dogma fidei defendendum et
exphcandum, quod ad muuus Theologi perti-
net.
16. Ohjcctio. — ■ Hinc vero objiciunt secun-
do, quia concordia hsec Ubertatis cum gra-
tia, et Pelagianis visa est impossibiUs, et Au-
gustino et Patribus saltem valde obscura et
difficiUs ; si autem hado, eoncordia sumenda es-
set ex usu libertatis prseviso per scientiam con-
ditionatam, res esset valde facilis et pervia, et
ita nec hseretici habuissent occasionem exag-
gerandi repugnantiam gratipe cum hbertate,
nec Augustino visa esset res adeo difficihs.
Imo aUquando iUam rationem esset aggressus
ad hanc concordiam expUcandam, quod ta-
men nunquam facit, sed semper in hoc nego-
tio rccurrit ad subjectionem intellectus in
obsequium fidei, et recognitionem omnipo-
tentise Dei et justitise, ac bonitatis ejus, ni-
hilque aliud respondendum putat^ nisi quod
Paulus homini dicenti : Quid aclliuc quceriUir?
voluiitati ejus qui reststet? ves^ondiii : 0 liomo,
tu quis es, qui respondeas Deo; o altitudo divi-
tiarum, et: Non est iniquitas apud Deum. Ergo
signum est hunc modum concordiae^ quem
nos assignamus, non esse verum, neque prin-
cipiis fidei cousentaneum.
CAP. XXIV. CONCLtJDITUR VERA CONCORDTA LlBERTATIS AUXILII, ETC.
515
17. SolmtuT 'primai^ars oljectionis. — Tres
partes habet objectio. Prima spectat ad rem
ipsam^ et in hoc fundatur quod hsec ratio con-
cordise est nimis facihs, cura tamen ipsa con-
cordia semper visa sit obscurissima, preeser-
tim Augustino^ epistola 46, in fme, et 47, in
principio, et in hb. de Grat. et hber. Arbitr.,
in principio. Respondemus hunc modum con-
cordiee comparatum quidem ad obscuritatem
et perplexitatem, quee, posita physica prsde-
terminatione, in tali concordia invenitur, esse
facilem et clarum, nihilominus tamen, abso-
hite loquendo, esse.valde supernaturalem, et
muha includere quae ab liomine non compre-
henduntur, hcet utcunque concipiantur. Nam
imprimis scientia illa de futura hbera deter-
minatione vohmtatis ex taH vel tah hypothesi,
nimis est obscui'a et difficihs, necessariumque
est fidei adjutorium ut ea credatur, quia divi-
nee excellentiai et testimoniis Seripturarum est
magis consentanea. Unde cum haec concordia
iUam sententiam supponat, eo ipso difficihs
est et obscura. Deinde, iha posita, superest illa
difficuhas quffi philosoplios errare fecit, quo-
modo cum tah prsescientia stet contingentia,
quam novi quidam Theologi augent, dicentes
hauc scientiam esse causam futuritionis effectus
per eam cogniti. Imo etiam in ipso Deo non
caret difficuhate ad explicandum quomodo
cum tah prgescientia hbere operetur, ut in
proprio opere de illa scientia attigimus. Ad
hsec ., etiamsi scientia ipsa non tollat hbertatem,
adhuc obscuram est, quomodo gratia prove-
niens ex absoluto decreto Dei, etiamsi iham
scientiam supponat, libertatem non impediat,
cum absolute voluntati Dei nemo possit resis-
tere. Ac denique in executione, satis obscurum
ac difficile est ad intehigendum quomodo vo-
luntas divina et humana ita in effectione ejus-
dem actionis conveniant, ut neutra aheram
ordine causahtatis aut praedeterminationis an-
tecedat, quae difficuhas non tohitur per scien-
tiam conditionatam. Nam in ihamet scientia
necessarium erit ut saUem sub conditione illa,
quse in tah scientia supponitur, proponantur
ihse du8B vohintates ut conjunctae, et quasi
prgeparatffi ad efficiendam eamdem actionem
omuino simul natura sine prsevia efficacia, vel
preedeterminatione unius in aham. Hsec er-
go concordia quam assignamus non potest
propter claritatem vel facihtatem contemni ,
cum difficuhatibus scateat. Debet autem aliis
prseferri, quia in his difficuhatibus nuha est
quse, vel repugnantiam ahquam cum ahquo
dogmate fidei, vel contradictionem in rebus
ipsis ita prae se ferat, ut non sufficienter, imo
et evidenter solvatur , sahem negative, ut
aiunt, id est, ita solvendo argiimenta, ut evi-
dens sit non conchidere. In alia vero rationc
concordia3 , quse physicam praedeterminatio-
nem supponit, multa includuntur, quce ita ap-
parent, et inter se et cum dogmatibus fidei
pugnantia, ut nobis non videantur sufficien-
ter, nedum evidenter dissolvi.
18, Secundapars oijectionis solvitur — Itam
tertia i^ars. — Secunda pars objectionis erat
de modo argumentandi Pelagianorum contra
Augustinum ; arguebant enim ihum, quod in-
troduceret fatum nomine gratiae efficacis, seu
vocationis ex proposito, quod nuho colore di-
cerent, si concordiam libertatis cum tali gra-
tia ad scieutiam illam mediam revocaret. Unde
tertia pars ihius objectionis est, quod Augus-
tinus nunquam usus est tah scientia ad hanc
concordiam explicandam. Verumtamen, quod
ad Augustinum attinet, in prolegom. 2 osten-
dimus ihum , et scientiam mediam agnovisse
in Deo, et, ad nonnulla mysteria exphcanda,
iha usum fuisse ; quomodo vero illam semper
cum praedestinatione et congrua vocatione
conjunxerit, infra in speciali capite declarabi-
mus. De Pelagianis vero, sive illam scientiam
ignoraveriut, sive iham cognoverint, parum
nostra refert, nam in hoc valde errabant, quod
necessitatem auxihi gratiae etiam adjuvantis,
et simuhanei, seu generalis concursus puta-
bant repugnare libertati. Unde in objecto
scientiae mediae (si eam agnoverunt) non ad-
mitterent posse inchidi auxihum gratiae, ut
ex liypothesi prsesciretur quid esset voluntas
cum illo subsidio hbere operatura, quia cre-
debant iham hypothesim destruere liberta-
tem. Et ideo cogitare non potuerunt per scien-
tiam hanc posse efficaciam gratiae cum liber-
tate concihari. De Semipelagianis, certius est
illam scientiam tribuisse Deo, male tamen illa
usi sunt, non ad conciliandam libertatem cum
vera gratia, sed ad defendendum bonum usum
sohus libertatis sine adjutorio gratiae, et con-
sequenter ad destruendam veram rationem
gratiae, ponendo meritum gratiae in merito
solius liberi arbitrii, et tribuendo rationem
meriti vel demeriti operibus nunquam fiituris.
Et hoc putarunt necessarium esse ad coucor-
dandam libertatem cum gratia, et ad salvan-
dam in Deo generalem voluntatem salvandi
omnes homines , ut constat ex Epistola Pros-
peri. Et quia D. Augustinus talem concordiam
non admittebat, imo vahdissime impugnabat,
dicebant illum introducere fatum, et similia.
516
LIB. V. DE AUXILIO
CAPUT XXV.
ALIIS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM CONCOR-
DIAM AB INCOMMODIS DESUMPTIS SATISFIT.
\ . O^ijectiones contra superiorem concordiant
ah incotnmodis desnmptce. — Primum inco?n-
modum. — Secundtm. — Tertiuu. — Quao'-
tum. — Quintum. — Ultra snperiiis dicta, prse-
cipue nobis objicitur quod , juxta illam ratio-
nem concordise, multa videntur consequenter
concedenda, quae in Semipeiagianis vel etiam
in Pelagianis sunt damnata^ aut certe ad illa
nimium videntur accedere. Primum est, quia
sequitur auxilium efBcax recipere efficaciam
a libero arbitrio^ et consequenter, id quod est
potissimum in tali auxilio esse a nobis, et non
ex Deo, quod dici non potest, Sequela patet,
quia, juxta nostram sententiam, auxilium in
re non est efficax, nisi per liberam determina-
tionem voluntatis bumanse , et ipsa vocatio
non denominatur efficax, nisi per habitudi-
nem ad illam determinationem , et quasi per
denominationem ab illa. Secundum est, quia
sequitur rationem, ob quam auxilium nobis
datum est efficax, esse voluntatem nostram
bene utentem sua libertate. Consequens est
falsum ; ergo. Sequela patet ex preecedenti
propositione , quia nostrum arbitrium est ,
quod sno bono usu dat efficaciam auxiiio ; ergo
est ratio ob quam est efficax. Falsitas autem
consequentis probatur , quia sic liomo fidelis
discerneret se a non fideli per suum arbitrium,
contra Paulum, i Corintli. A. Tertium est,
posse hominem lesistere auxilio efficaci , quia
potest facere ut non sit efficax, quandoquidem
hoc pendet ex sua libertate. Consequens au-
tem est falsum, quia auxilium efficax procedit
ex proposito Dei absoluto, cui nemo potest re-
sistere , et est medium efficax ad iUius propo-
siti executionem; sed voluntati Dei efficaci ne-
mo potest resistere, ut dicitur Esther. 43. Ergo
neque efficaci auxilio. Unde argumentor iu
hunc modum, quia vel vocationi congruffi re-
sisti potest, vel non potest. Si potest illi re-
sisti , non est auxilium efficax ; si non potest
ei resisti, non minus repugnat libertati quam
preedeterminatio pliysica , et difficultates om-
ues de illa propositse liic locum habent. Quar-
tum inconveniens est, quia sequitur auxilium
efficax non adiiere supra auxilium sufficiens
ahquod auxilium praevenientis gratise, sed so-
lam cooperatiouem voluntatis cum auxilio si-
multaneo. Ex quo ulterius fit auxilium efficax
EFFICACI GRATI^ DEI.
non distingui a sufficiente, nisi in actuali ef-
fectione et in auxilio simultaneo, ac proinde
non esse efficax, quia facit hominem consen-
tire, sed quia illo cooperante facit cum illo
consensum, quse omnia sunt a nobis in cap. 1
prsecedentis libri reprobata. Quintum est, quia
sequitur conversionem hominis non resolvi ul -
timate in solam divinam voluntatem , sed
etiam in humanam, ac subinde ex duobus vo-
catis ad fidem, quod unus credat, et alter non
credat, non esse tribuendum soli divinse vo-
luntati', sed maxime humange; nam iste non
credit, quia non vult ; ille autem credit, quia
vult. Et licet sit differentia, quod ille solo suo
arbitrio non vult, iste autem non solo arbitrio,
sed adjuvante simul gratia, vult, nihilominus
propria et innata hbertas est in suo genere
non sohim proxima, sed etiam ultima ratio,
in quam discretio illa resolvitur. Quod si ve-
rum esset, cessaret admiratio Augustini, cur
hunc traliat et illum non traliat, etc. ; nam fa-
cilis est ratio, scilicet, quia hic vult et ille non
vult, quod neque Augustino, neque modo lo-
quendi Scripturse consentaneum est. Et simi-
ha multa possunt objici et inferri, quse viden-
tur contraria vel Scripturis, vel Conciliis, vel
Augustino, et ideo, de his testimoniis tractan-
do in sequentibus capitibus , alias objectiones
commodius proponemus.
2. Respondetur ad objectiones. — Ad primum
incommodum. — Ad propositas vero objectio-
nes, respondemus niliil posse ex nostra sen-
tentia sequi, quod errorem Pelagii vel Massi-
liensium redoleat, cum ab utroque errore lon-
gissime discrepet, imo utique directe oppona-
tur. Quod facile intelliget qui attente conside-
raverit quse de illis erroribus, in prolegom. 4,
fideliter ac diligenter tradidimus, et quse iu
his quinque libris de necessitate auxiliorum
gratiee, tam excitantis quam adjuvantis, ad in-
choanda, perficienda, et consummanda pieta-
tis opera docuimus. Ad primum ergo ineonve-
nieus negatur sequela. Vocatio enim congrua,
sicut non habet suum esse vel suam perfectio-
nem a libero arbitrio, ita neque ab illo potest
efficaciam suam habere, sed vel efficieuter ha-
bet illam a Deo , vel formaliter a sua perfec-
tione , qu£e intrinsece est talis virtus agendi.
Neque obstat quod tale auxilium non sit efifec-
turum, nisi cum illo sit concursura simul vo-
luntas humana se libere determinans ; nam
hinc solum fit tale auxilium non exercere actu
suam efficaciam sine libero arbitrio concau-
saute cum illo , inde vero non fit quod auxi-
lium ab altera concausa habeat suam effica-
CAP. XXV. ALIIS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM
ciam^ sed solum quod eam non exerceat sine
illa. Sicut habitus charitatis non elicit actum
sine vohmtate se determinante, et lamen non
recipit efficaciam a vohintate^ sed solum non
exercet illam sine vohmtate. Et ut hoc evi-
dentius fiat^ distinguamus vocem illam effica-
ciam, potest enim significare vel vim et potes-
tatem agendi^ vel actualem causahtatem aut
eflectiouem. Si ergo priori modo sumatur,
evidens est vocationem congruam non reci-
pere efficaciam suam a hbera determinatione
voluiitatis, nam ante talem determinationem
habet vocatio iham efficaciam, effective qui-
dem a Deo, ut dixi, formahter vero per se-
ipsam, quia habet innatam et intrinsecam il-
lam vim agendi vel causandi, quse nomiue
efficaclce in praedicta acceptione significatur.
Si vero sit sermo de efficacia posteriori modo
sumpta, subdistingui potest, nam duplex cau-
sahtas potest in illa Yocationc considerari,
una antecedens ordine naturse hberum con-
sensum voluntatis, et delerminationem ejus,
et haec in genere causse efficientis nondum est
efficacia in actu secundo, sed in actu primo,
tamen in genere causse formahs est vera cau-
salitas physica, quam vocatio habet, vel in
intehectu ihuminando ihum, vel in vohmtate
afficiendo et vitahter inchnando iham , ct
hsec tota causahtas, sive physica et formahs,
sive in suo genere efFectrix bonse vohmtatis,
est eodem modo effective a Deo, et intrinsece
ac formaliter ab ipsamet vocatione, et nuho
modo esse potest a hbero arbitrio, ut constat.
Aha ergo est efficacia actuahs, seu in actu
secuudo causse efficientis, sive physicse, sive
moralis. Et haec efficacia niliil est ahud quam
ipsa acfcio vohmtatis quatenus a tali auxiho
procedit, de qua actione verissime dicitur vo-
cationem non efficere iham sine consortio, et
determinatione hbera vohmtatis. Propter quod
recte monuit Augustinus, hb. de Grat. etliber.
arbitr., cap. 2, in fine : JJt qui aliquid secun-
dim Deum operatur, non alienet hoc a propria
vohmtate. Non tamen propterea dici potest ha-
bere auxilium a voluntate illam efficaeiam,
seu actionem, sed sohim non habere iham si-
ne cooperatione vohmtatis, quod verissimum
est, et ab arguentibus necessario confitendum
in sua sententia. Quia hcet daretur voluntati
auxilium prsevium prsedeterminans, nihilo-
minus non potest actu efficere consensum sine
cooperatione libera voluntatis se hbere deter-
minantis, ut etiam ipsi, vel inviti, confitentur,
ne usum hbertatis in consensu negent, et ni-
hilominus uon diceut voluntatem dare auxiho
ETC. 517
iham efficaciam, sed tantum auxihum non
habere iham sine voluntate hbere concau-
sante.
3. Nomineefficacice quid intelligatur. — Sed
dicent fortasse nomine efficacice nihil ex dic-
tis intehigi, sed ipsam actualem determinatio-
nem ad operandum ; hinc enim auxihum vel
vocatio vocatur efficax quod includit quamdam
infallibilem determinationem ad agendum ;
tota autem ratio Imjus determinationis in uos-
tra sententia videtur esse liberum arbitrium,
quia vocatio iha, quantumvis cougrua, non fa-
cit iham detcrminationem cfficaciter, sed ad il-
lam semper quasi expectat hberum arbitrium,
et ideo dicimus esse necessariam praescientiam
liberee determinationis, ut actio auxihi sit in-
falhbiliter futura ; ergo quoad hoc tota effi-
cacia est a hbero arbitrio, non solum respectu
vocationis, sed etiam respectu Dei, quia etiam
Deus non pradeterminat hberum arbitrium,
sed quasi expectat determinationem ejus. De-
claratur exemplo de vohintate et habitu cha-
litatis ; quaudo enim vohmtas tah habitu af-
fecta exercet actum amoris, hcet habitus non
recipiat a voluntate efficaciam quoad ipsam
actionem, seu efficientiam ejus, nihilominus a
voluntate habet determinationem, et quasi ap-
phcationem quoad exercitium actus. Ita ergo
erit in prsesenti de vocatione; nam, hcet sit con-
grua, in suo usu, ut ita dicam, et exercitio suse
actionis subjicitur vohmtati et dominio ejus
non minus quam habitus; hoc enim nos neces-
sarium putamus ad concordiam ejus cum h-
bertate.
4. Ad rephcam, respondeo in his et simih-
bus objectionibus tacite supponi determinatio-
nem esse quid distinctum ab actione vohmta-
tis, et prius iha, quod nos omnino negamus.
Quia non admittimus in vohmtate hbere ope-
rante determinationem simphciter prseviam in
actu primo, credimus enim actionem proce-
dentem a tali principio non posse esse hbe-
ram, ut hactenud late ostensum est. Sechisa
autem determinatione in actu primo, ex vo-
luntate quocumque Dei auxilio ita praeventa,
ut maneat in actu primo indeterminata (ut sal-
vetur hbertas ejus in operando), immediate
sequitur determinatio in actu secuudo, quse
nihil est aliud reahter ac formahter, nisi actio
ipsa consentiendi, quia vohmtas non se deter-
minat nisi efficiendo suura conseusum. Quan-
tum ergo ad rem spectat, parum refert loqui
de iha actuah efficacia sub nomine determina-
tionis, vel sub nomine actionis consensus, cum
ia re nuha sit distiuctio, sed tantum in nomi-
518
UB. V. BE AUXILIO EFFICACI GRATL-E DEI.
iiibus. Igitnr sicnt ostensum est vocationem
non babere elRcaciam su£e actionis a libero
arbitrio, scd a Deo effective, et ab innata vir-
tute formaliter, ita diceuclum est de determi-
natione. Nam vocatio de se determinata est
ad talem actionem, et exercitium cjus, non to-
tabter (ut sic dicam), sed quantum est ex parte
sua, et cum bac determinatione a Deo datur
sub eadem conditione, si voluntas cooperari
vobicrit ; et ideo, licet verum sit, posita illa
vocatione^ et oblato auxilio simultaneo, so-
lum expectare determinationem, cjuatenus a
libera voluntate pendet^ nibilominus nuUam
effieaciam vel determinationem indc recipit
auxilium, sed tantum illi conjungitur concau-
satio (ut sic dicam) voluntatis.
5. Et boc ipsum confirmat exempbim de
vohnitate et de babitu cbaritatis, nam babitus
cbaritatis de se satis est determinatus ad suam
actionem, non est enim formaliter liber, et
ideo, quantum est ex se^, determinatus est ad
exercitium et speciem sui actus, illum tamen
nonsemper eUcit, etiam proposito objecto, quia
non est integrum principium sui actus, sed
indiget cooperatione voluntatis, et quia vo-
luntas libera est, et per habitum non cogitur
suam cooperationem ilh preestare, ideo dicitiir
habitus quasi apphcari a vohmtate ad operan-
dum, non quia talis applicatio vel determina-
tio sit aUquid praevium in ipso habitU;, sed
quasi per denominationem extrinsecam ;, vel
concomitantiam, quia eo ipso quod vohnitas
se apphcat, determiuat, seu flectit^ habitus
etiam ehcit actionem ad quam de se satis erat
natura sua determinatus. Ita ergo censemus
de vocatione etiam eongrua, si secundum se
et secundum suam entitatem tantum conside-
retur ; nam si spectetur ut datur ex proposito
Dei, sic habet quamdam determinationem non
intrinsecam, sed extrinsecam iia ordinatam ad
effectum, secundum prffiscientiam conditiona-
tam, ut infahibiiiter illam consequatur. Et se-
cuudum hanc rationem, a Deo et non ab ar-
bitrio habet efficaciam suam, etiam quoad de-
terminationem ad talcm effectum, cjuia ex li-
bera volantatc Dei daiur homini vocatio talis
ac tantse activitatis, cum taU cougruitate et
habitudine ad effectum infaUibihter conse-
cjuendum. In qua observatione et attempera-
iione vocationis maxinie misericordia Dei re-
hicet, teste Augustino, hb. de Spirit. et iitter.,
cap. 34, et aliis locis infra citandis. Unde, li-
cet talis vocatio in executione illum effectum
conseeutura non sit sine inflaxu libero voluu-
tatis humanse; quem respicit ut iufaUibiUter
futurum, nihilominus non liabet suam effica-
citatem ab illo ; sicut jirsescientia visionis nou
est in Deo sine habitudine ad effectum futu-
rum, et tamen non est ab illo, neque suam ve-
ritatem habet ab illo, et Pater seternus talis
est per habitudinem ad Filium, et tamen nou
habet paternitatem ab illo ; bsec enim duo
longe diversa sunt^ \\t est per se notum.
6. Eesporuletur ad secundtom incommodum. —
Ad secundum inconveniens, negatur sequela.
Et quia illatio probationis solum probatur ex
primo inconveniente, cum illud negatum sit,
et ostensum non sequi, evanescit illa proba-
tio. Ut autem res ipsa evidentior sit, et inde
nostra sententia magis confirmetur^ adverto
ex Augustino, lib. de Dono persever., cap. 10,
cooperationem nostram liberam cum voca-
tione congrua, ut transitin gratiam adjuvau-
tem ot cooperantem, comparari posse, vel ad
voluntatem Dei , seu propositum seternum
quod Deus habuit dandi talem vocationem ,
vel ad actualem efficientiam ipsius vocatio-
nis cum actuali influxu liberi arbitrii coope-
rantis. Et juxtahanc duplicem cpnsideratio-
nem, potest esse duplex sensus illius conse-
quentis, qiwd nostra Wbera cooporatio sit ra-
tio oh quam noMs detur vocatio congrua, scili-
cet, ut sit ratio ob quam voluit Deus nobis il-
lam dare, vel ut sit ratio ob quam vocatio in
se flt et constituitur efficax et congrua. Et
in priori sensu oportet sumere illam coopera-
tionem^ ut ab seterno prsevisam, quia, ut fac-
ta in terapore, non potest esse ratio seternse
voluntatis Dei.. In posteriori autem sensu, ser-
mo esse debet de libera cooperatione arbitrii,
ut in tempore exercetur.
7. Dico ergo, si illatio fiat in priori sensu_,
malam esse, et consequens esse falsum. Nam
si operatio illa liberi arbitrii spectetur ut prae-
cognita per scientiam absolutam qua futura
praividentur^ talis praiscientia supponit iuDeo
voluutatem et propositum dandi homini ta-
lem vocationem ; ergo non potest esse ratio
illius voluntatis : si autem sit sermo de prae-
scientia conditioiiata^ sic, licet secundum ra-
tioncm antecedat propositum Dei, non tamen
potest esse ratio talis propositi, quia iila coo-
peratio iu illo signo nondum cognoscitur, ut
simpliciter futura. Nam conditioualis nihil
ponit in esse, nec homo est dignus prajmio vel
poena propter actionem tantum sub couditione
futuram, ut Augustinus, iib. 2 de Dono per-
sever., cap. 9 et 10, et alibi frequenter docet
contra Semipelagianos. Et coUigitur ex illo
Sapieut, 4 : Royptus est ne malitia mutaret in-
CAP. XXV. ALIIS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM, ETG.
519
tellectum ejus ; et ratio est, quia totum illud
opus, quandiu solum est sub conditioue futu-
rum^ continetur sub latitudine entis^ et non
actualis, et ideo uon potest in eo, ut sic prse-
viso, fundari actuale meritum^ nec impetra-
tio, aut aliud simile genus causee vel rationis,
scd solum potest fundari ratio finis. Et hoc
modo verum est liboram cooperationem futu-
ram^ et sub conditione prsevisam^ fuisse finem
propter quem vohait Deus dare vocationem
congruam, ut homo consentiret : inde tamen
non sequitur iliam cooperationem esse ra-
tionem divini propositi, sed potius sequitur
esse effectum ejus, et ad summum dici posse
rationem finalem ipsius vocationis. Hoc autem
non est contra rationem gratise efificacis ; nam
quomodocumque explicetur auxihum efficax^
in omni sententia dicendum est dari homini
ut ilh infaUibiliter cooperetur, licet non detur
illi quia cooperaturus est. Hae namque duse
habitudineSj per illas duas particulas?^^ eiquia
importatee;, suut inter se repugnantes^ nam in
posteriori indicatur prseexistens causa, seu ra-
tio, aut motivum dandi auxihum ; in priori
vero denotatur potius effectus, qui etiam est
fmis auxilii, seu vocationis Dei. Sicut Paulus
dixit ad Eplies. \ : Elegit nos ut essemus
sancli, non quia futnri eramiis sancti, ut ibi
notat Hieronymus, et eodem modo addit ibi-
dem Pauhis : Sorte vocati simus, ffcedestinati
secundum propositum ejus qui. operatiir omnia
secundum consilium voluntatis suce, ut simus in
laudem glorue ejus, etc. Et Augustinus hb. de
Prsedestinatione sanctor., cap. 47 : Intelliga-
gamus (ait) vocationem qua fiunt electi, non
qui eliguntur, quia crediderunt, sed qui eli-
guntur ut credant ; et cap. 19 : Non quia
credidimus , sed ut credamus vocamur , at-
que illa vocatione quce sine pcenitentia est, id
prorsus agitur et peragitur ut credamus. Et
Concilium Arausican., can. 25, cum Augus-
tino ponderat illud 1 Gorinth. 7 : Misericor-
diam consecutus swn ut sim fidelis, addens :
Non quia eram fidelis. Quamvis ergo scientia
couilitionata futurse liberoe cooperationis pree-
cedat voluntatem dandi talem vocationem, ea-
que sufficiat et necessaria sit ut vocatio pro-
pler talem cooperationem tauquam propter
suum proximum finem detur, non tamen suf-
ficit ut propter illam tanquam propter ratio-
nem, seu causam meritoriam, impetratoriam,
vel aliam similem detur. Quia (ut dixi) illa^
habitudines sunt repugnantes, et habitudo fi-
uis optime cadit in rem nondum preecogni-
tam ut absolute futuram/jsed ut possibilem.
vel futuram sub conditione ; habitudo vero al-
terius rationis vel causae postulat existentiam
causse, saltem ut absolute futuram , seu prse-
sentem in prajscientia.
8. Et a posteriori hoc confirmatur, quia in
in multis Deus praevidet sub conditione fuisse
consensuros, si vocarentur tali modo , ut de
Tyriis et Sidoniis dicit Ghristus, Matth. 11,
et tamen nou propterea vocati sunt illo modo,
ut ponderat Augustinus, dicto cap. 10 de Don.
persever., et in Enchirid., cap. 95. Et in om-
nibus reprobis cognovit Deus sub conditione
quod consentirent, si hoc vel illo modo voca-
rentur, et tamen illis non dantur vocationes
congruae, ut de Esau dixit Augustinus, qusest.
2 ad Simplician. Igitur ex tali modo congrui-
tatis aut efiicacise vocationis, nullo modo se-
quitur dari ex parte hominis rationem ali-
quam decentise vel congruitatis propter quam
a Deo talem vocationem recipiat. Quod ne-
cesse fateantur etiam fautores physica? prae-
determinationis ; negare enim non possunt
quin Deus, priusquam veht talem prsedeter-
mination dare, sub conditione^prsevideat ho-
minem consensurum, si illi tale auxilium de-
tur : et nihilominus qui recte ex ilhs sentiuut
non admittent conseusum hberi arbitrii esse
rationem vel causam ob quam Deus vult dare
tale auxilium, sed potius esse effectum, vel
ad summum finem auxilii. Et ideo merito su-
pra diximus errare qui in illa sententia dicunt
consensum liberum voluntatis, licet sit a prse-
determinatione, esse dispositionem ad illam ;
tum quia illse dua3 habitudines sunt inter se
repugnantes, ut dixi ; tum etiam quia ratio
facta urget contra illam sententiam, quod ex
parte hominis daretur ratio et causa auxilii
efEcacis, negari enim non potest quin dispo-
sitio preeparans hominem ad gratiam sit ratio
vel aliqua causa ilHus.
9. Dicendum superest de altera parte, si
sensus argumenti sit, ex nostra sententia se-
qui, quod, in executione ipsa, determinatio U-
beri arbitrii sit ratio ob quam seu per quam
determinatio fiat efficax, et congrua. Et sic
etiam nullius momenti vel considerationis
est illatio. Quia, ut in prsecedenti puncto dic-
tum est, hcet auxilium efficax ad suam actua-
lem efficientiam requirat coeiricientiam libe-
ram voluntatis, nihilominus auxiiium non fit
efficax per efficientiam hberi arbitrii, sed per
propriam virlutem et actionem, et ita deter-
minatio liberi arbitrii non est ratio efficacitatis
auxilii, etiam in executionc, scd potius sub
una ratione est effectus ejus, sub altera vero
520 LIB. V. DE AUXILIO
est coefficientia cum eodem. Nam eadem vo-
catio efficax considerari potest, vel ut est auxi-
lium prreveniens, et inducens voluntatem ad
cousensum, vel ut transit in statum gratioe
cooperantis et adjuvantis. Et priori quidem
ratione est causa saltem moralis ipsius liberee
determinationis voluntatis; prius vero quam
Inmc eflfectum in re ipsa obtineat^ non dicitur
efficax, nisi quia et ilhim potest obtinere^ et
de facto infallibiliter illud obtinebit. Inde ta-
men non fit ut determinatio libera sit ratio
efficacis vocationis , sed solum sequitur quod
in illa consummetur efficacia auxilii tanquam
in termino et effectu per illud intento. Nec
etiam sequitur quod illud auxilium solum sit
efficax, ut concomitans^ seu per solam deno-
minationem ab effectu, sed solum sequitur non
esse efficax sine habitudine a& effectum in-
fallibihter consequendum, quam habitudinem
habet priusquara effectus in re sequatur. et
consequenter prius etiam quam tale auxihum
transeat in adjuvans , seu concomitans^ et a
sua virtute effectrice, ut estsub iha habitudine,
denominatur efficax , et ita includit determi-
nationem hberi arbitrii, non ut rationem suae
efficaciae, sed ut terminum seu effectum ejus.
10. Qnatenus autem vocatio consideratur ut
actualiter operaus consensum simul cum vo-
luntate, sive morahter, sive etiam pliysice, vel
per seipsam, vel per ahquod ahud supernatu-
rale principium quod habet conjunctum sub
hac ratione, sua efficacia est ipsamet actio qua
fit consensus, non tamen ut est a hbero arbi-
trio, sed ut est ab ipsa vocatione, seu princi-
pio ahquo supernaturah. Et ideo ratio effica-
cise auxihi non est determinatio hbera vohin-
tatis, quamvis nou sit siue iha, quia nomiue
determinationis hberse significatur illa actio,
ut esl a hbera voluntate, a qua esse non potest
nisi etiam sit ab auxiho efficaci, neque etiam
potest esse ab auxilio quin sit a voluntate.
Magis autem recipit nomen determinationis
hberse per liabitudinem ad vohnitatem homi-
nis quam per habitudinem ad auxihum efficax,
vel ad voluntatem Dei, quia cum ibi concur-
rant simul Deus, habitus infusus, aut atiquid
supplens vicem ejus quando<ille deest, et vo-
luntas hominis, et ex his tribus qnasi coufletur
mnim priiicipium concretum, quod prius na-
tura intelligitur esse in actu prirao, iu illo
priori sola voluntas huraana intelligitur indif-
ferens ad influxura suum prffistandum ; nam
habitus de se determinatus est modo jam de-
clarato, et hcet Deus libere influat, jam sup-
ponitur sua voluntate determinatus ad in-
EFFICACI GRATI^ DEI.
fluendum quantum est ex se, ut supra etiam
dedaravi ; voluutas autera horainis adhuc
raanet indeterminata in illo priori, ut actio
possit esse libera. Ideoque, quando in poste-
riori naturai actio illa simul procedit ab illis
principiis quasi partialibus, formaliter deno-
minatur determinatio in ordine ad volunta-
tem horainis, quamvis siraul fiat a Dco et a
gratia adjuvante, tam' morahter quam phy-
sice. Atque ita illa determinatio non est ra-
tio aliis priucipiis, ut agant vel efficacia sint,
sed est qusedam concausalitas, sine qua ac-
tualis efficientia aliorum principiorum sub-
sistere non possit.
11. An possit voluntas resistere vocationi
ongruce. — Objectio tertia. — In tertia objectio-
ne ponitur quid sit dicendum de potestate re-
sistendi vocationi congruae. Aliqui enim abso-
lute concedunt sequelam, nimirum, volunta-
tera posse resistere voluntati congruse, quia, ut
auxilium efficax non tollat libertatem, videtur
necessaria iu voluntale potestas illi resisten-
di, \\i videntur probare argumenta facta con-
tra physicam prsedeterminationem, et videtur
etiara sumi ex Concilio Tridentino et Senon..
ut infra videbimus, et est expressa sententia
Augustini, lib. 3 de liber. Arbitr., c. 18, ubi
sic ait : Qiicecunque causa est voluntatis, si ei
resisii non potest, sine peccato ei ceditur, uti-
que quia sine libertate, unde etiam dicere
posset, sine raerito ei consentiturj etiamsi ac-
tus sit bonus. Contra hoc autem videtur ur-
gere nrgumentum factum, quia verbum resis-
tendi includit compositionera, quia nisi sup-
ponatur aggressor, non habet locura resisten-
tia ; resistere autem vocationi congruse , illa
supposita, videtur impossibile, quia alias nou
esset infallibihter efficax; ergo illa supposita
non manet in voluntate potestas resistendi.
Propter quod alii siraphciter ncgant esse in
nostra voluntate potestatera resistendi auxilio
efficaci, seu vocationi congruce, nec putant il-
lam potestatem esse necessariam ad liberta-
tem, quia auxiliura efficax non est necessa-
riura ad posse, sed ad agere, seu velle, et li-
bertas consistit in posse. Sed hoc a nobis ira-
pugnatum est in pliysica prajdeterminatione,
et eadem ratio videtur Iiabere locum in omni
auxilio praeveniente efficaci, quia omne tale
auxilium dat posse, quia, ut priaeveniens est,
non dat agere, hoc enira pertinet ad auxilium
simultaneum, de quo solo potest hi rigore dici
quod det tautum agere, et non posse. Unde
Augustinus ssepissime docet per vocationem,
qua prajparalur voluntas a Domino, dari lio-
CAP. XXV. ALTIS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM, ETC.
521
mini potestatem ut filius Dei fiat. Milii ergo
dicendum videtur vocationem congruam du-
pliciter spectari posse, primo, ut vocatio est
secundum omnem entitatem quam includit ;
secundo, ut denominatur congrua per habi-
tudinem ad effectum infallibiliter futurum.
Priori modo spectatse dico semper resisti pos-
se, quia non determinat voluntatem, ut supra
probavi, et quia, simpliciter loquendo, nulla
est repugnantia quod cum tali vocatione simul
stet et componatur negatio consensus, imo et
voluntas non consentiendi in objectnm vocatio-
nis, sed potius in contrarium, quia illa voca-
tio relinquit voluntatem indifferentem ad hfec
omnia. Et hoc etiam probat ratio in priori
upimone adducta, et aUse factse contra physi-
cam preedeterminationem. At vero, sumpta
vocatione congrua posteriori modo , et sub
illa reduphcatione , iit congrua est, sic dico
non posse ilH resisti, propter rationem factam,
quod illa ut congrua inchidit propositum Dei
efficax a quo procedit. Et ratio a posteriori
est, quia vocatio, ut congrua, involvit usum
hberum, et supponit iUum in divina prse-
scientia ; homo autem non habet potestatem
resistendi suomet consensui in eodem et pro
eodem instanti in quo habere iUum supponi-
tnr, quia non potest velle non consentire dum
consentit, facta utique suppositione; sed vo-
catio, ut congrua, involvit actnalem consen-
sum modo exphcato ; ergo iUi ut sic non po-
test eadem voluutas resistere. Et ob eamdem
causam tahs potentia resistendi non est ne-
cessaria ad hbertatem, nec impotentia resis-
tendi vocationi congruse, ut tahs est , repu-
gnat hbertati , tum quia ad hbertatem nou
est necessaria potestas ad opposita, unum cum
aho componendo ; tum etiam quia impotentia
illa sohim est ex suppositione consequente,
et supponente jam usum hbertatis, et ideo
non repugnat hbertati, sicut etiam necessitas
consequens ihi non repuguat.
12. Biffereniia inter auxilium efficax posi-
ium in prcedeterminatione physica, vel in vo-
caiione congrua. — Ex quo tandem constat
difi^erentia inter auxihum efficax positnm in
prffideterminatione physica, vel in vocatione
congrua. Nam priori modo est suppositio om-
nino antecedens, sive spectetur secundnm
suam nudam entitatem, sive sub ratione auxi-
hi efficacis; hsec enim duo in iha entitate non
distinguuntur, quia ex vi suae entitatis ac per
se dicitur habere vim determinandi vohmta-
tem, ciu ipsa vohmtas non potest rcsistere ; et
ideo tahs impotentia resistendi inducit neces-
sitatem absohitam et simphciter, non tantum
consequcntiee, sed rei, et consequentis. At vero
vocatio congrua, ut est congrua, et auxilium
efficax, non est suppositio omnino antecedens ;
nam licet iha vocatio absolute spectata sit au-
xihum prgeveniens, tamen, ut congrua est, in-
volvit habitudinem ad usura hberum infaUibi-
hter futurnm, non ex absoluta efficacia prse-
determinante tahs vocationis, sed ex spon-
tanea cooperatione vohmtatis futura , et prae-
visa sub conditione a Deo, qui talem vocatio-
nem, ut congruam et efficacem, dare vohht.
Et ideo impotentia resistendi iUi vocationi ut
congrua est, non supponit necessitatem abso-
lutam, sed tantum ex supposilione consequen-
te, ut declaratum est. Libertas autem salvatur
per hoc, quod hberum arbitrium de se potens
est ad resistendum iUi vocationi secundum se
spectatse.
13. Respo7idetur ad quartum inconveniens. —
Auxilium efficax quid addit sufficienii ? — Ad
qnartum inconveniens, coiicedimus auxilium
efficax non addere supra sufficiens novum au-
xihum preeveniens, quod sit motio vel quahtas
distincta a toto auxiho sufficiente, et ab influ-
xu simultaneo, et prior natura iUo. Imo hoc
existimamns necessarium, tum ut auxihum
sufficiens sit vere sufficiens, tum ut potestas
proxime libera ad efficiendum et non effieien-
duni actum iiiveniatur in homine, non tan-
tum sufhcienter sed etiam efficaciter vocato.
Unde etiam supra diximus vocationem con-
gruam non addere sufficienli aliquam pro-
prietatem absohitam, quia illa esset necossa-
ria ad posse, et non esset in hominis potestate,
cum sit preeveniens, et, illa data, non esset in
hominis potestate non habere actum ad qiiem
sic vocatur. Et sic incideremus in orania in-
coramoda quee vitare studemus. Hse autem
rationes probant de quocumque aho auxi-
lio distincto a sufficiente et ultra illud neces-
sario. NUhlominus vero negamus Iiinc sequi,
contra superius dicta, auxilium efficax non
esse prseveniens, quia sua ratione datur an-
tequam homo operetur, et non constituitur
in illa ratione per cooperationem, vel per
auxihum simultaneum , sed per efficaciam
virtualem sibi intriusecam, ut est sub habitu-
dine ad cooperationem liberi arbitrii de fac-
to infallibiliter futuram cum auxiho gratiae
simultaneo.
14-. Vocatio congrua, ut est auxilium efficax
prwveniens, quomodo a sufficienledistingiiatur.
— Atque eodem modo vocatio congrua, ut est
auxilium elficax prffiveniens, a sufficieute dis-
522 LIB. V. DE AUXILIO
tinguitur, nam unaqiiseque res per id ab alia
distinguitur^ perquod constituitur. Vocatio au-
tem efficax^ ut antecedenter est congrua, nou
constituitur per anxilium simultaneum, vel
per actualem cooperationem liberi arbitrii^, sed
por attemperationem ad illam; ergo eodem
modo distinguitur a vocatione sufficiente, quae
iion ita attemperate tribuitur. Disi autem : Ut
antccedenter est congrua, seu efficax, quia si
spectetur ut transit in rationem gratiee coope-
rantis et adjuvantis. sic verum est non distin-
gui a vocatione sufficiente, nisi in actuali ac-
tione cum auxilio simultaneo, et cooperatioue
liberi arbitrii. Et simili modo, licet sub bac
posteriori ratione non faeiat vobmtatem vellc
aut facere, sed cum illa faciat ipsum velle, ni-
liilominus sub priori ratione facit ut volimtas
velit et operetur, quia illam excitat, movet,
et inducit ut velit et operetur. Et quia tali
modo et opportuuitate datur, ut infallibiliter
talem effectum obtineat, ideo non soUim dici-
tur et est efficax, prout actu cooperatur, sed
etiam prout pra;movet et inducit ad volen-
dum. Non est enim de ratione gratise efficacis,
qute facit facere, ut se sola prsedeterminatio-
nem aliquam, vel ipsam determinationem vo-
luutatis faciat, boc enim esset contra bberta-
tem talis determinationis, sed satis est quod
ita pra^moveat, ut infalbbiliter obtineat deter-
minationem liberam ab ipsa voluntate, quam-
vis in executione neque sola, neque prius, sed
simul cum ipsa vobuitate, talem determina-
tiouem efficiat.
15. Ohjectio. — Dissolvitur. — An gratia
efficax sit per se efficax. — Sed dicet ali-
quis : ergo gratia efficax non est per se el-
ficax, sed quia illi adjungitur voluntas, et sic
efficacia gratiee quodammodo subjicitur libero
arbitrio, contra Coucilium Arausican., can. 6.
Imo etiam erit per accidens et contingenter ef-
ficax, quod videtur contra vim et dignitatem
efficacis gratiaj. Respondeo in priori consequen-
te, particulamillam^eri^eposse excludere con-
sortiura alterius causse, et siguificare quod
sola non sulficiat ad suam cansabtatem ; v?!
posse significare modum causandi, et deno-
tare quod non babeat modum causandi per se,
sed tantum per accidens ; vel denique potest
significare intrinsocam connexionem inter ta-
lem vocationem, et illam efficacitatem, a qua
dicitur efficax, ita ut dicatur uon convenire
illi per se, quia nou liabet illam iutrinsece
innatam ex natura sua, et ex vi sua3 absolutae
entitatis.
il3, Primum sensum indicat probatio in
EFFICACI GRATI^ DEI.
contrarium inducta; in illo vero respondemus,
ad illationem priorem, dupbcem causalitatem
inveniri in tali vocatione. Qufedam est anle-
cedens, et quasi intentionalis et moralis, quas
illi convenit ut est gratia praeveniens, et in-
ducens voluntatem ad consensum, et sic nega-
tur illa prior consequentia. Quia revera sola
vocatio est, qu£e attrabit et allicit voluntatem
prius natura, quam ipsa consentiat : nam ad
lioc non cooperatur bberum arbitrium, nec
abo modo est causa ipsius vocationis. Et simi-
' bter vocatio, quando ut efficax datur, sola est
quffi babet illam causaUtatem cum congrui -
tate ad capacitatem et conditionem recipien-
tis; banc ergo congruam causaUtatem per se
sola babet quasi formaUter, eamque a solo
Deo recipit, ut dixi, sine cooperatione, dispo-
sitione, aut merito liberi arbitrii. AUa causa-
litas illius vocationis est in actuaU executione
et actioue ipsius consensus, et determinationis
ad ilUim, et sic concedenda est iUatio, nam
vocatio congrua non est ita efficax determi-
nationis voUmtatis, ut se sola iUam efficiat,
sed concomitanter cum ipsa voluntate, nec
aUud esse potest de ratione auxilii efficacis, ut
dixi saepe. Nec inde fit ut gratia subjiciatur
Ubero arbitrio, sed fit ut in aliquo genere cau-
.sandi et efficiendi comitetur iUud, quod ve-
rissimum est, ut infra circa ConciUum Araus.
latius dicemus.
17. Ui secundo sensu, negatur simpUciter
consequentia, quia gratia excitans, ut excitans
est, non est causa per accidens actus superna-
turaUs. Unde a fortiori vocatio congrua non est
causa per accidens , etiamsi uUimum effectum
per iliam intentum non ex necessaria determi-
natione obtineat, neque ex sola sua causali-
tate , sed cooperante simul voUintate libera ;
potest enim esse causa per se , etiamsi quoad
execntionem causa non sit totalis in omnige-
nere, sed requirat consortium alterius causoe
libere agentis. Est autem vocatio causa per se,
quia non ab extrinseco, sed natura sua ad ta-
bmi effectiun ordinatur, unde quando effectum
obtinet, iUum per se causat, vel in genere
causce finabs, ratione objecti quod ponit, vel
in genere causee moraUs, quatenus voluntatem
attrabit per actualem internam cogitationem,
afiectionem, incUuationem, et suavitatem quoe
inclinationem auget : quse moralis causalitas
in suo genere, et respectu eflectus moralis, est
causalitas per se, et fandatur in pbysica cau-
salitate formali , quam talis gralia babet in
voluntate quam afficit et intellectu quem illu-
miuat, ut supra declaravi. Ac deuique, quaudo
CAP. XXV. ALIIS OBJECTIONIBUS CONTRA SUPERIOREM, ETC.
523
talis vocatio transit in gratiam adjuvantem^
etiam physice causat per se consensum volun-
tatis, vel per ipsummet actum quo voluntatem
excitat, ut est probabile^ vel per principium
aliquod supernaturale, quod vel snpponit^ vel
secum adducit, ut supra etiam declaravimus.
In tertio autem sensu, fatemur vocationem
illam non esse per se et ex vi siise entitatis eifi-
cacem, quia, licet congruitas illa^ ad effectum
infallibiliter futurum, sit valde consentanea
naturffi et inclinationi talis vocatiouis, pendet
niliilominus a futura liberi arbitrii determina-
tione, tanqiiam a termino quem illa congrui-
tas respicit ; et ideo vocatio illa non potest
habere illam congruitatem es necessitate ab-
sohita, et simphciter; non potest ergo ab in-
trinseco et per se illi convenire, nisi ex suppo-
sitioue tahs termini : et quia suppositio illa
(^t simpuciter hbera et contingens, ideo con-
gruitas etiani convenit contingenter ilU voca-
tioj]i secundum se spectatse. Supposita autem
coiigruitate, per se ac necessario est efficax^
quia est per se causa efiectus, ut declaravi, et
ex hypothesi infalhbiliter habebit eflectum. Et
hoc satis est ad omnem perfectionem et utili-
tatem gratise. efficacis; non enim consistit ejus
perfectio velutilitas, in hoc quod hbertatem
toUat; sed potius, utsit utilis, oportetut hber-
tatem conservet et juvet, et perfectio ejus in
hoc consistit, quod, ut subest sapientissimse ac
omnipotentissimfe providentise, ita attempera-
tur vohantati Hberce, ut eam libere et infalli-
bihter in consensuminducat. Atque hocmodo
per hujusmodi concordiam, et gratiffi dignitas
et arbitrii hbertas in suo gradu et ordine op-
time salvantur.
i8. ResponcUtw ad quintum inconveniens,
de ultima resolutione Jiumanw conversionis.
— Ad quintum inconveniens, de uhima re-
sohitione humanee conversionis et sahitis,
quod fieret ultimate in hberum arbitrium,
et nou in solam divinam voluntatem, respon-
demus in aliquo genere posse resohitionem
ultimam, et debere fieri in hberum arbitrium,
non tamen in omni genere et modo, praesertim
in bonis operibus et pietatis. Est ergo consi-
derandum fautores praideterminatioiiis phy-
sicoe contendere omnem actum, omnemque
consensum vohmtatis nostree, reducendum es-
se in solam Dei vohuitatem, adeo ut interdum
dicant hauc causalem propositiouem falsam
esse : Quia liomo vult consentire et cooperari
JJeo excUatiti, vcl converti, ideo consentit, coo^^e-
ratuT, vel convertitur ; quia ipsummet coope-
rari vohmtatis humau83 reducitur iu vohui-
tatem Dei, tanquam in causam per se efficien-
tem. Unde inferunt, cum quaeritur cur homo
vocatus a Deo veht converti, non esse respon-'
dendum : Quia vult, nec esse sistendum in
facuUate hberi arbitrii, sed esse responden-
dum : Quia Deus vult, et quia facit ihum con-
sentire , efficaciter determinando ihum ut h-
bere consentiat. Sohis autem Deus ideo vult
determinare voluntatem hominis, quia vult,
quia sola voluntas divina est quse non habet
aham priorem se, et ipsa est prior Cceteris, quia
est prima causa omnium rerum et omnium
determinationum. Unde inferunt uKerius vo-
huitatem creatam non habere iu sua potestate
et dominio primam (ut ita dicam) dehberatio-
nem sui actus, sed hanc esse in Deo, qui est
primum dehberans, et primus dominus, ct ideo
necesse est ut prius ipse dehberet, et decernat
efficaciter quid vohintas humana dehberatura
sit et vohtura, et tunc poterit vohmtas liu-
mana ilhid ipsum quod Deus decrevit velle et
deiiberare, et non aliud. Ad hoc autem per-
suadendum, non alia argumenta adducunt,
nisi quibus prsedeterminationem physicam
probare nitantur, quse partim jam solvimus,
et aha in sequentibus capitibus tractanda sunt.
Et quamvis iuterdum videantur illam doctri-
nam limitare ad actus gratiai vel ad actus bo-
nos, si tamen fundamentum bouum est, eodem
modo procedit de omni luimaua deliberatione
et determinatione in omni materia- Nam etiam
Judas non liabuit primo potestatem et domi-
nium deliberandi de Christi venditione, et iu
eam libere consentiendi, sed Deus primo hoc
deliberavit et decrevit, ac efficaciter voluit ut
Judas idem dehberaret ac vellet, et ideo Judas
id secum statuit, quia Deus ita dehberaverat
secundum consilium vohmtatis suae. Quod
absit ut credamus aut de Deo cogitemus.
19. Nos ergo respondemus distinguendum
imprimis esse ordinem executionis ab ordiue
divinse proedestinatiouis. Incipiendo ergo ab
ordine executionis, quia ab iho debet fieri re-
sohitio ad ordinem prsedestinationis , dicimus
imprimis, etiam iu actibus pietatis, faciendam
esse resolutionem hberi consensus in facuha -
tem liberi arbitrii, non quidem solam, sed ad-
jutam per gratiam, ihique cooperantem. Hoc
videtur certum, quia talis consensus liber est
ipsi homini consentienti; sed illam denomina-
tionem et rationem hberi non accipit, nisi ab
iunata facultate hbera ipsius voluntatis; Jion
est enim hic consensus mihi liber, quia Deus
de illo dehberat, sed quia ego de illo delibero,
et facuhatem habeo ilhim faciendi ex solq,
554 LIB. V. DE AUXILIO
innata libertate ; ergo necessaria est aliqiia
resolutio facienda in facnltatem liberi arbitrii.
Unde non potest illa causalis propositio ne-
gari : Qjiia homo mlt consentirc , cooperari,
vel converti, supposita excitante gratia, ideo
consentit, cooperatiir, vel convertitur. Nam pro-
fecto, si liomo non convertitur quia vult, non
potest voluntati ejus tribui conversio ; nam id
tribuitur voluntati quod facit quia vult; si
autem conversio non potest tribui voluntati,
multominus poterit libertati, cum id solum
sit liberum quod est in voluntatis potestate.
Est ergo illa causalis omniuo vera et Catho-
lica : Quia homo vult, graticc vocanti consentit,
quam ex Scripturis, Conciliis et Patribus in
sequentibus capitibus comprobabimus.
20. Recte tribuitur homini venire post vo-
cationem, hoc est, consentire ; non autem alia
ratione ei hoc trihuitur, nisi qula venit quia
vult. — Nunc sufficiunt verba Augustini^ lib.
83 Quaestionum, quaest. 68 : Si quis sibi tri-
buat ut veniat vocatus, non potest sibi tribuere
quod vocatus sit ; quibus aperte concedit recte
tribui homini venire post vocationem, hoc est
consentire, non autem alia ratione tribuitur,
nisi quia sua libertate ac vohintate venit quia
vult. Unde hb. de Spirit. et litter., cap. M,
cum dixisset visorum suasionibus agere Deum
ut vehmus, etc, conchidit : Sed consentire vel
dissentire proprice voluntatis est. Si ergo est
proprise voluntatis, certe consentit quia vult :
Qufg res (subjungit) non solum non infirmat
quod dictum est : Quid enim habes quod non
accepisti ? Verum etiam confirmat. Accipcre
ermn et habere anima non potest dona de quibus
hoc audit, nisi consentietido ; ac per hoc quid
habeat et quidaccipiat, Dei est; accipere autcm,
et habere utique accipientis est ; quibus conso-
nat quod ait epistola 54 ad Macedon., parnm
ante medium : Homo, Qum bonus est, ab illo
honus est, scihcet Deo ; illius enim spiritu loni
fiunt quicumque boni fiunt, cujus capax creata
cst nostra natura per propriam voluntatem.
Pertinet ergo ad nos, ut boni simus, accipere
et habere quod dat qui de suo bonus est, quo
quisque neglecto, de suo malus est. Dicitur au-
tem accipere ad nos pertinere, quia in nostra
situm est voluntate ; ergo couvertimur, con-
sentimus et cooperamur, quia vohunus, lioc
enim modo Dei dona accipimus. Unde merito
dicit Prosper., hb. 1 de Vocat. gent., cap. 35 :
Frustra dicitur qiiod ratio operandi non sit in
electis, cum etiam. ad hoc operentnr, ut electi
sint. Deinde assero hanc resohitionem ita fieri
iu voluntatem, ut non exchidatur vera_, pro-
EFFICACI GRATI^ DEI.
pria, ac preecipua causahtas efficiens Dei priE-
parantis et adjuvantis, non tamen prsedeter-
minantis voluntatem. Prior pars certissima est,
et a nobis ssepe repetita. Ostendimus enim sine
gratia vocante et adjuvante physice, nihil bo-
ni operari nos posse ; maximum autem bonum
est consentire gratiee vocauti ; ergo neque id po-
test fieri nisi in virtute ipsius vocationis et gra-
tiae. Unde haec causahs propositio simphciter
vera est : Homo consentit et convertitur , quia a
Beo accepit ut consentiat et convertatur ; nam ut
haec sint dona Dei, non oportet ut sohis Deus
illa faciat,sed satis est quod gratis ihasohis in-
choet, et principahter consummet. Et sic etiam
vere dicitur : Homo operatur, seu consentit,
quia Deus vocatione ihum attraxit, et iUi per-
suasit. Quomodo dixit Augustinus, dicta q. 68,
eos qui vocati venerunt, non debere sibi tri-
buere quod venerint, utique sohtarie, vel pri-
mario, qida nec venire possent, nisi vocarentior.
Ac simihter verissime dicitur homo consentire
iibere, quia Deus efficienter et hbere adjuvat
ilhim ut consentiat, tam ut causa prima or-
dinis gratiffi, quam per modum causee proxi-
mae, dando iUi virtutem supernaturalem agen-
di, vel per habitum, vel per seipsum, cum iho
principaliter cooperando. Igitur hoc genus
adjutorii et causahtatis optime per iham cau-
salem exphcatur : Homo consentit, aut vult
pie, quia Deus illum adjuvat, et vult ihum
bene operari. Nam vohintas Dei est prima
causa ihius operis, etiamsi non antecedat in
iha absolutum decretum, sed voluntas con-
currendi, quantum est ex parte sua ; tum quia
iha etiam est vera causa coefiiciens cum vo-
hnitate liumana, si illa coopcretur; tum quia
in eodem opere et actione, licet illse duse vo-
luntates quoad influxum ad extra simul na-
tura coucurrant, tamen voluntas creata sem-
per concurrit ut pendens ab increata, et non
e contra; tum denique quia voluntas Dei prae-
cedit offerens sunm concursum, et auxilium,
per quod potestas voluntatis humanae suo
modo completur. Ita ergo vera est illa resolu-
tio consensus voluntatis humanse in divinam,
ut cooperantem et juvantem.
21. Altera vero pars negativa de voluntate
praedeterminante in superioribus satis probata
est; nam propter subordinationem et depen-
dentiam essentialem causae secundae a prima,
non est necessaria iha resolutio, ut in actibus
malis satis ostenditur. Neque propter bonita-
tem vel supernaturalitatem consensus est ne-
cessarium, quia in lioc genere dependentiae
servant eamdem proportionem , et ad illos
CAP. XXV. ALIIS OBJECTIONIBUS CONTP.A SUPERIOREM, ETC.
525
possunt dari physica principia proportionata,
et offerri concursus sine tali preedetermina-
tione. Et alioqui illa prsedeterminatio non stat
cnm libertate. Quamobrem addimus in hoc
genere resoUitionis ultimse, si per particulam
nltima sohim exchidatur prior causa determi-
nans, sic resolutionem hberee determinationis
voluntatis humance, etiam in consensu super-
naturah et operibus pietatis, fieri in facuha-
tem hberam voluntatis creatse^ 'sistendo in
iha^ supposita supernaturah prseparatione ejus
cum omnibus principiis supernaturahbus ,
morahbus et physicis prseviis^ necessariis ad
operandum. Quia^ ut paulo antea exphcavi,
adsequatum principium istius determinationis
hberffi coalescit ex vocatione, habitu infuso, Deo
ut jam libera suu determinatione disposito ad
concurrendum vel juvandum, et vohintate
hbera hominis. Quo principio sic constituto et
prseintehecto, in quodam signo naturse actua-
hs determinatio pecuhari modo pendet hbere
a sola voluntate creata, nam aha principia jam
de se sunt determinata, ut declaravi, et ideo,
in executione et ortu tahs actionis, ab illo ad-
a^quato principio verissime dicitur ideo nunc
fieri talem actionem, quia voluntas hominis
hbere vult, et >antea non fuisse factam, quia
nolebat, Item est verum quod vohmtas homi-
nis ideo nunc vult, quia libera est, et quia ipsa
se determinat, nou proedeterminata ab alia
priori voluntate, quamvis non se determinet
nisi dependenter apriori voluntate, et ideo nou
sit primum dehberans, nec primum se deter-
minans. Quas omnia in superioribus satis expli-
cata et probata sunt. Neque contra hoc video
rationem alicujus momenti, quffi non possit in
actibus liberis circa objecta prava inficiari , et
ex principiis positis facile solvi. Nam hinc non
sequitur vel voluntatem hominis facere aliquid
sine Deo, vel facere aliquid priusquam Deus illi
cooperetur, vel quam illam excitet et adjuvet,
si opus sit pium, nec sequitur, vohmtatem
conferre aliquid gratise in acf.uah operatione,
sed solum sequitur gratiam nihil in illo con-
sensu vel determinatione efficere sine volun-
tate se determinante. Nec denique sequitur
hanc determinationem hominis fieri sine prae-
cedente deliberatione et decreto Dei^ nam pree-
cessit deliberatio Dei;, qua statuit vocare et
juvare hominem, et cum illo concurrere, si
ipse velit, quod per se sufficit ad exhibitionem
consensus liberi, quantum ad ordinem execu-
tiouis spectat.
22. Possumus autem ulterius progredi, re-
solvendo hauc totam executionem in diviuam
preedesthiationem. Et sic in operibus pietatis,
et in libero consensu ac determinatione ejus-
dem ordinis, de quibus nunc loqihmur, facile
admittimus et verissimum crcdimus homi-
nem, congruenter vocatum, ideo velle crede-
re, verbi gratia, quia vult; et ideo velle quia
congruenter vocatus est, et ideo vocatum esse
congruenter, quia Deus voluit ita eum voca-
re; et ideo illum etiam vocasse, quia absoluto
et efficaci decreto voluit, prsefinivit seu prse-
destinavit illum ut crederet. Imo credimus,
juxta Augustinum, subordinationem seu ema-
nationem vocationis ab hoc proposito Dei esse
de ratione talis vocationis congruse, ut videre
licet in eodem Augustiuo, lib. de Corrept. et
grat., cap. 7 et 14, et lib. 5 contra Julian.,
cap. 4, et aliis locis infra in proprio capite ci-
tandis. Et hoc decretum necessarium est, et
sufficit ut salus hominis et discretio inter jus-
tos et injustos in solam Dei volimtatem ultimo
resolvatur, juxta ihud ad Roman. 9 : Non est
volentis, neque currentis, sed Dei miserentis, et
alia quse capite sequenti insinuabimus.
23. Neque hinc sequitur prEedeterminatio
quse ad extra in iKimana voluntate fiat, nam
illud propositum Dei non transcendit ordinem
intentionis, nec per se exequitur quod vult,
nec immutat voluntatem humanam plusquam
necessarium sit, ut tale propositum infallibi-
liter impleatur ; ut autem illud infallibiliter
impleatur, sufficit vocatio congrua, ut jam ex-
plicatum est, ideoque prsedeterminatio phy-
sica necessaria non est. Imo repugnaret tali
decreto ; nam per illud vult Deus ut homo li-
bere consentiat, quod non potest per physi-
cam prsedeterminationem executioni mandarij
quia illa non faceret libere consentire, sed ne-
cessario, ut in superioribus visum est. Quo-
circa, secundum executionem loquendo, di-
cendum est ex duobus sufficienter vocatis,
hunc consentire quia vult, et uterque operaiur
pro sua innata libertate, quamvis nou operc-
tur sua uterque potestate. Nam prior non solis
viribus naturalibus id facit, sed cooperando
gratise, alter sola innata potestate dissentit.
Ascendendo autem ad inscrutabilia judicia di-
vinaa preedestinationis, unus credit, quia Deus
prsedestinavit illum ut crederet, et quia Deus
voluntate absoluta prsefinivit ut crederet. De al-
tero autem non possumus dicere non converti,
quia Deus noluit, vel quia prsedefinivit ut non
crederet, quia Deus id non intendit, neque vo-
luit, sed tantum permisit, et ideo quoad hanc
partem in voluntate ipsius hominis sistendum
est ; non credidit enim, quia noluit vocalioni
520 LIB. V. DE AUXILIO
assenlire; iioluit autem^ non quia ex partc vo-
catiouis aut Dei aliquid illi necessarium dees-
set, sed quia noluit, et ibi tanquam in ultima
ratione sistendum est. De qua re dixi plura,
tractatu de Praidestinat. et reprobat.
CAPUT XXVI.
DOGTRINA DATA DE AUXTLIO EFFICACI ET CONCOR-
DIA EJUS CUM LIBERO ARBITRIO^ VERBI3 CHRIS-
TI^ MATTH. i\, COMPROBATUR.
1. In Scripiw'is nit expresse tradikim de
anxilio prcedeterminante, vel de vocatione con-
grua, etc, suh his expressis vocibus. — Sup-
pouo in Scriptura sacra uon inveniri aliquid
expresse traditum de auxilio praedeterminan-
te, vel de vocationc congrua, imo uec de auxi-
lio efficaci, sub his expressis vocibus, sed ad
summum inveniri verba praidestinandi, prse-
fiuiendi aut definiendi, Deo ex Eeternitate at-
tributa, etiam quoad effectus a libero arbitrio
dependentes. Sed de his jam in superioribus
diximus esse longe diversa a verbo praedeter-
minandi, prout significat motionem quam
Deus vohmtati hominis in tempore infert, ut
modo iho utimur ; an vero liceat ab uno ad ahud
argumentari, licet dictum etiam sit, ahquid
fortasse attingemus. Vocationis autem et auxi-
hi nominassepeinveniuntur ia Scriptura; cum
addito vero congrucc vocaiionis non invenitur.
Solum ad Hebr. A, loquens de Christo, Paulus
exhortatur nos, ^U adeanms cum fiducia ad
thromim gratice ej^is, ut oniscricordiam conse-
quamur, et gratiam inveniamus in auxilio op-
poriuno. Quse vox magnam affinitatem habet
cum auxiho congruo, et ita D. Thomas expo-
nit, id est, co7igruo tenipore ; etita. cwteriver-
bum illud maxime exponunt de temporis op-
portunitate, scilicet, vel in quo maxime illo
indigemus, ut est tempus tribulationis, perse-
cutionis, ac tentationis, vel etiam mortis, aut
certe de tempore in quo nobis prodesse possit,
ut est tempus hujus vitse, ut cum Chrysosto-
mo exponit Theophyl. At vero nihil obstat
quin ibi etiam significetur auxilium omni ex
parte ita opportunum, ut de facto prosit; tale
enim maxime petendum est ; nihilominus ta-
men quahs esse possit, vel requiratur oppor-
tunitas, ibi non declaratur, nec in aho Scri-
pturseloco, ut dixi. Ideoque non sunt petenda
expressa testimonia quibus vera doctrina de
auxilio efficaci comprobetur, sed per illationes
ac deductiones, vel necessarias, vel maxime
probabiles, veritas hxc ex Scriptura eruenda
EFFICACI GRATI/E DEI.
est. Tribus autem modis doctrinam datam ex
Scriptura cohigimus. Primo, ex locis in qui-
bus docemur eamdem vocationem , quce in
uno homine est inefficax, in aho esse effica-
cem ; secundo, ex ahis quee iu proxima potes-
tate voluntatis huraanse, supposita vocatione
Dei, ponunt tam resistere ihi, quam facere ut
effectum liabeat, ac subinde efficaxsit. Nam ex
utroque principio concluditur prsedetermina-
tionem pJiysicam non esse necessariam ad ef-
ficaciam gratise, ac subinde in vocatione con-
grua ponendam esse. In tertio vero loco addi
possunt testimonia quae ita commendaut usum
et modum libertatis, ut consequenter prajde-
terminationem excludant.
2. Primmn argumentum sumiiur exMat.,
cap. i 1 . — Supponendum. — Primum ergo argu-
mentum sumimus ex illo loco Matth. 11 : Vce
tihi, Corozain; Vce tihi Bethsaida, quia si in
Tyro et Sidone facice essent virtutes quce fac-
tce sunt in te, olim in cilicio et ci^iere pcjeniten-
tiam egissent. Ut autem ex hoc loco argumen-
tum validum sumi possit, oportet supponere
verba Christi non per cxaggerationem aut per
conjecturam fuisse dicta, sed certissimam
prophetiam ex infalhbili prsescientia profec-
tam continere. Hoc probatum suppono ex pro-
leg. 2, et ahis iocis ibi citatis ; tunc sufficit
nobis auctoritas Augustini, lib. de Dono per-
sever., c. 40 et 14, et in Enchirid., c. 95, qui-
bus locis, ihis verbis Christi utitur tanquam
certissimis , et apertissimam continentibus
prophetiam. Quo supposito, sic ex hoc loco ar-
gumentamur : Si in Tyro et Sidone factffi es-
sent virtutes quae coram Judaiis factse sunt,
cum solo interiori auxiho quod Juda^is datum
et oblatum est, illi credidissent; sed Judeeis ha-
bitatoribus Corozain et Bethsaidse tantum fuit
data vocatio sufficiens, qua possent velle cre-
dere, et non est data prcedeterminatio physica,
ut constat, quia nohierunt credere ; ergo Ty-
rii et Sidouii cum eadem vocatione crederent
absque alia praedeterminatione ; ergo ihamet
vocatio, quse in quibusdam non fuit efficax,
in aliis foret efficax, et non propter prsedeter-
minationem ; ergo quia illi attemperarent vo-
hnitatem suam vocationi, et quia vocatio esset
ilhs attemperata et congrua, licet aliis non
fuerit.
3. Quid ad hoc argimentum respondeant ad-
versarii. — Refuiatur responsio. — Ad hoc
argumentum respondent, negando Tyrios et
Sidonios fuisse creditiu-os per eamdem voca-
tiouem externam et internam solam preeve-
nientem, sed fuisse credituros, quia eorum
CAP. XXVI. DOCTRINA DATA
volnntatcs a Deo pra3(leterminarentur. Quia
illa prffiscieutia Christi supponebat decretum
Dei conditiouatum, quo statuerat dare Tyriis
et Sidoniis preedeterminatiouem, si apud illos
factce essent omues virtutes qua^ in aliis civi-
tatibus factse sunt. Nam Christus Dominus non
disitj quod, si illce virtutes factee essent apud
Tyrios, cum illis solis, vel sine prffldetermina-
lione credidissent. Sed hoc ex parte refutatum
est in prolegom. ^, ubi osteudimus frustra in
Deo confiijgi talia conditionata decreta. Bic ve-
ro ex propriis impngnatur triplieiter. Primo,
apertissimo testimonio Augustiui, dioto lib.
de Dono persever., cap. iA, ubi ex verbis illis
Christi ita colhgit : Fx quo apparet habere
quosdam in ipso ingenio divinum naturale mu-
nus intelligentice , quo moviantur ad fidem, si
congrua suis mentilus vel audiant verha, vel
signa conspiciatit. Hsec enim illatio Augustini
nullius momenti est^, si verum est Tyrios et
Sidonios fuisse credituros, quia danda ilhs
fuisset praedeterminatio quee non fuit data Ju-
dgiis, quia, licet iuTyriis non fuisset aliud in-
teUigentise kimen, nec aha ratio congruitatis,
sed in omnibus antecedentibus conditionibus
e.^^sent pares Judseis, imo hcet essent inferio-
res, et virtutes factee apud ihos essent mino-
res, si danda esset ihis prsedeterminatio, in-
fahibihter essent credituri. Ergo vel Augusti-
nus, si ahas sentiebat ihud discrimen fuisse
futurum inter Tyrios et Bethsamitas, ex di-
vina pra^determinatione ihis danda, quae istis
fuit negata, ineptissime intuht ahud discrimen
in congruitate ; vul, si hoc de Augustino sen-
tire ineptissimum et insolentissimum est^ fa-
tendum est ihum non cognovisse talem prse-
determinationem, nec conditionatum decre-
tum de iUa danda Tyriis, sed in sola congrui-
tate a Deo preecognita diversitatem iham quo-
ad efiicaciam posuisse.
■ -4. Item impugnatur illa responsio. — Se-
cundo, impugnatur iha responsio, quia ex
iUa redditur omnino inefiicax, imo injusta
Christi Domini exprobratio. Probatur sequela,
quia, juxta illam responsionem, hunc fuisse
oportet sensum comparationis Christi : Si in
Tyro et Sidone essent virtutes^ qute factee sunt
in vobis, ilhs data etiam fuisset divina prae-
determinatio quse vobis data non est, et sic iu
cinere et cihcio poeniteutiam egissent. Ad h£ec
qua3 exprobratio Judseorum est? Profecto po-
tius esset excusatio. Nam sihoc Judseio innotes-
ceret, merito responderent : Quid mirum quod
illi crederent^ prsedeterminationem recipientes
ad credendum ? Da nobis illam, et credemus.
DE AUXIUO EFFICACI, ETC. 527
Aut : Qnid nos reprehendis, si prffidctcrmiua-
tioncm, sine qua impossibile cst vohmtatem
nostram determinari ad credcndum, nou ha-
bcmus, nec tu iham nobis das aut offers, ne-
que nos ahquid agere possumus quo illam
consequamur? Ut si quispiam exprobraretur
quod pouchis nou portaverit soUis, quod aUer
cum adjutorio tertii portasset, futilis esset
reprehensio , nam justa excusatio esset iu
promptu, ut per se constat. Piespondent vero
Christum iucrepasse Judseos, quia majora pec-
cata commiserant, per quai magis indigni ta-
lis auxihi exliterunt, utpote propria malitia
obdurati, quod non fecerunt Tyrii ac Sidouii.
Quamvis enim (aiunt) non potuerunt Judsei
aut Tyrii^ etc, ad prajdeterminationem suis
viribus se praparare, potuerunt nihilominus
magis vel minus se impedire, et ideo merito
exprobrantur Jndeei, qui cum essent magis
indigni, magis fueruut adjuti ex parte Dei.
Et statimadhoc allegantD. Thomam, 3 cont.
gent., cap. 459 et 160.
5. At hffic responsio imprimis involvit repu-
gnantiam in iha seutentia, nam, juxta iham,
ex parte bominum nulla potest reddi ratio cur
potius huic homini detur preedeterminatio
quam illi_, nec cur potius huic denegetur quam
ilh, nam Deus ante prcescieutiam omnium fu-
turorum decrevit huic dare determinationem,
et non illi pro solo suo arbitrio ; ergo ante
prsevisam in illis Gentilibus et Judseis majorem
vel minorem iudignitatem, utrisque voluit uon
dare determinatiouem ; ergo non potest illa
responsio accommodari juxta illius sententia^
principia. Secundo, magis hoc urgetur, quia
illi auctores dicunt non solum ante preescien-
tiam futurorum absolutam^ sed etiam ante
conditionatam, decrevisse Deum dare prae-
determinationem Tyriis, si etiam in illis fie-
rent talia signa; ergo similiter ante omnem
praescientiam absolutam et conditionatam vo-
luit Deus iion dare Judaeis eamdem determi-
nationem, etiamsi apud eos fierent talia signa ;
ergo non est illis negatum iilud auxilium pro-
pter majorem indignitatem ; sed absolute^ quia
Deus dare noluit. Accedit quod obduratio Ju-
daeorum in non credendOj visis talibus virtu-
tibus et signis, supponit carentiam praedeter-
minationis ; ergo non potiut illa obduratio esse
ratio ob quam Deus decrevit talem prsedeter-
minationem eis non dare. Nisi forte dicant,
propter obduratiouem sub conditione prsevi-
sam, decrevisse Deum etiam sub conditione
non dare Judseis praedeterminationem ad fi-
dem, etiamsi in eis fierent virtutes, quod et in
5i>8 LIB. V. DE AUXILIO
illa seutentia repiignat, quia talis prgescientia
suppouit in Deo decretum mere voluntarium
in quo fur.detur, et praeterea puniret Deus pec-
catum tautum sub conditione praecoguitum,
quod esse valde absurdum ostendit Augustiuus
contra SemipelagiauoS;, dictis locis de Don.
persever., cap. 10 et 14, et lib. de Prisedesti-
nat. Sanctor. frequenter.
6. Tertio, etiam illo modo non justificatur
Christi exprobratio, quia, etiamsiJudeeisdcue-
garetur prsedeterminatio propter majora pec-
cata, possent reprehendi propxer illa peccata,
non tamen quia non convertobautur et poeui-
tentiam agebant; at vero, ut ibi D. Tliomas
notat, Christas non exprobravit Judaeis pec-
cata commissa, sed eorum impoenitentiam ;
ergo supponit illa exprobratio datum fuisse
Judeeib vel oblatum quidquid eis necessarium
erat ad agendum pcenitentiam , ac subinde
prffideterminationem non esse necessariam.
Probatur consequentia cum majori, quia, de-
negata prsedeterminatione, iu sensu composito
jam non poterant converti, nec erat iu potes-
tate illorum facere aliquid quo auxilium effi-
cacis prsedeterminationis obtinerent; ergo non
peccabant in eo quod non erat in eorum po-
testate, ut saepe ex doctrina Augustini argu-
mentati sumus. Imo possent illi Judsei uon
immerito conqueri quod ficte vocarentur ad
fidem, et, ad occasionem captandam vel colo-
rem puniendi illos, fierent iu eis exteriora si-
gna et virtutes, cum ilhs nec daretur nec of-
ferretur internum quoddara auxiUum neces-
sarium omnino ad credendum.
7. Quarto multo magis excusari possent
quod non solum non dabatur, nec ofi"erebatur
eis determinatio ad credendum , sed potius
ipsorum voluntas a Deo prsedeterminabatur ad
voluntatem non credeadi, et prius fuisset de-
terminata ad illos actus, quibus vel obdurati,
vel magis inepti ad credendum facti sunt. Et
sic etiamjuste ad comparatiouem exprobrato-
riam respondendo, se possent excusarc dicen-
tes : Quid nobis imputas, quod indiguiores
facti sumus, cum Deus ipse nostram pr^edeter-
minavit voluutatem ad omnia qute fecimus,
vel voUiimus, quod in Tyriis et Sidoniis nou
tam frequenter, vel uou circa objecta habentia
tam gravem deformitatem fecit ? Sed objicitur
nobis idem argumeutum posse fieri contra nos,
quia etiam vocatio congrua est necessaria ad
ageudam poeniteDtiam, et ha?c uon fuit data
Judeeis, data vero fuisset iUis gentibus ; unde
etiam possent Judaei excusari, quia non fue-
rnut congruenter vocati, sicut aUi fuissent.
EFFICACI GRATI.-E DEI.
At vero nihil juvat evasio, nec excusatio Ju-
dseorum esset legitima, nam auxiUum ex parte
Dei oblatum revera erat idem , seu eequale, et
per maUtiam Judaeorum non fuit eis congruum,
aUis vero futurum erat congruum non sine
Ubera cooperatione ipsorum, seu non sine or-
dine ad iUam. Et ita merito Judsei exprobran-
tur comparatione gentiUum. Prsedetermiuatio
autem data fuisset ex sola voUmtate Dei, et ex
eadem fuisset negata Judseis, quee est evideus
insequaUtas, non ex ipsis nata, sed tautum ex
Deo.
8. Instantia. — Redargidtur et convmcittcr .
— Sed contra lioc iustatur, quia etiam uunc
fuit simiUs differentia. Nam Juda;i videntes
signa posuerunt impedimentum, ne a Deo prse-
determinarentur, quod impedimentum non
ponerent Tyrii et Sidonii. Sed hoc eisdem mo-
dis redarguitur, et convincitur hi Ulorum auc-
torum principiis ; tum quia etiam hoc modo
supponitur Deum iu prasscientia denegasse
illud auxUium Judseis propter eorum peccata,
et non ex se , quod ipsorum dictis est contra-
rium; tum etiam quia ex parte Tyriorum illa
scientia est conditionata, et ita Deus decre-
visset dare praedeterminationem Tyriis, si vir-
tutes in eis fuissent factae, quia jam sub con-
ditioue praeviderat eos non fuisse opposituros
impedimentum prsedeterminationi , quod et
repugnat doctrinae illorum, quia Deus non
habet illam praescientiam ante decretum libe-
rum suum, et coincidit in sententiam Semi-
pelagianorum , quatenus dicebant Deum pu-
nire vel praemiare opera sub conditione tantum
praevisa, et nunquam futura; tum praeterea
quia, supposita necessitate [prfedeterminatio-
nis, nulla est dispositio ex parte hominis li-
bera, quse posset impedire praedeterminatio-
nem, neque hoc potest in culpam homiuis re-
fundi, ut supra efficaciter probatum est, quia
nemo impedit secundum vel novum auxUium
praeveniens, nisi quia non bene utitur primo;
nemo autem bene uti potest primo, nisi ad il-
lummet usum detur auxilium efficax ; ergo
deveuiendum est ad primum auxilium effi-
cax necessarium ad primum usum; si ergo
illud detur, iufallibiliter sequetur bonus usus
prioris auxilii, et non ponetur impedimentum
ex parte hominis, sed quia Deus non vult dare.
Proeterquam quod quicumque usus, vel non
usus priorum auxiliorum, revocandus est, in
illa sententia, ad praedeterminationem datam
vel negatam ad hunc vel illum usum.
9. Denique, tota haec responsio manifeste
repugnat Augustino in citatis locis. Nam , ex
CAP. XXYI. DOCTRINA DATA
lioc ipso Chrisii testimonio colligit vocationem
congruam pro solo Dei arbitrio negari quibus
vult, sine ulla ratione sumpta ex operibus vel
absolute vel conditione prsevisis. Qiiapropter
nullo modo posset justa vel rationabilis inveni-
ri Christi exprobratio^ si conditionabs illa pro-
positio ( Si Tyriis prsedicatum fuisset Evange-
lium cum talibus signis^ credidissent) in illa
suppositioue fundata esset, quod illis daretur
preedeterminatio eflQcax ; ergo sensus verborum
Cbristi necessarius e?t, credituros fuisse Tyrios
et Sidonios cum illis ausiliis quibus vocabantur
Judsei, utique non solum externis, sed etiam
internis sufEcientibus. Hi enim nunquam ex-
cluduntur^ quia semper supponitur Deum illa
dare proportionata vocationi et signis exter-
nis, ut in lib. 3 declaratum est. Meritoque
sub signis et virtutibus intelligere debemus
uon tantum quae sensibus objiciebantur, scd
etiam quse in animis audientium virtute Spi-
ritus Sancti fiebant ; ita ut planus et simplex
sensus verborum Christi sit : Si Tyriis et Si-
doniis data fuissent subsidia quse vobis data
sunt, pffiuitentiam egissent ; ergo illa erant
satis ad efficacem couversionem , si voluntas
libera suam cooperationem adhiberet. Unde
possumus tertio argumentari , nam verba
Christi in communi, et usitato ac proprio ver-
borum sensu accipienda sunt, nisi vel gravis-
sima auctoritas vel evidens ratio aliter inter-
pretari compellat ; sed juxta communem et
usitatum sensum, similia verba faciunt sensum
prsecisum et exclusivum, et ita sine dubio ab
his qui Christum audiebant intelligebantur ;
ergo ita sunt a nobis interpretanda. Major
constat ex generali regula interpretandi Scri-
pturam. Minor declaratur exemplo, nam si,
me rogante alium ut mihi beneficium confer-
ret, et illo nolente, dicerem : Si Petrus petiisset
a te, illi dares, uemo dicet sensum esse : Si
Petrus a te petiisset dando pecunias tibi, beue-
ficium illi dares, aut satis esse ad veritatem
meee locutionis, quod Petrus non sola petitio-
ne, sed adjunctis pecuniis, obtineret : hoc
enim non esset beneficium impetrare petendo,
sed obtinere emendo. Sic ergo in prsesenti, si
conditionalis locutio Christi non ita intelliga-
tur, ut Tyrii et Sidonii credituri essent, cum
eisdem subsidiis prsecise sumptis , qute data
fuerant Judteis in rigore et proprietate , falsa
esset locutio Christi, etiamsi credituri essent
cum illis subsidiis, adjuncta praedetermina-
tione quse Judaeis data non fuerat neque obla-
ta. Eo vel maxime quod tunc conversio Tyrio-
rum magis fuisset coacta, vel necessaria, quam
VIII.
DE AUXILIO EFFICACI, ETG. 529
libera et voluntaria, de qua Christus loqueba-
tur, et ob cujus defectum Judseis exprobrabat.
10. Unde, prseter Augustinum locis citatis,
hunc sensum tradunt, vel tanquam certum
supponunt expositores in Matthseum, Gloss.
ordin., D. Thom., Janseu., Maldonat.; expres-
shis vero Anselmus sic ait : Quamvis prrcvide-
lat Deus illos (scilicet Tyrios et Sidonios) ha-
Mles esse ad conversionem, tamen non fuit in-
justitia, sed eos qui peccatores era?it, et ideo in-
digni, noluit tocare, quia cum vult, iniseretur,
et queni vult indurat. Certe non vocat habiles,
quia essent capaces prsedeterminationis ; hoc
enimmodo omnes, quantumvis obdurati, sunt
habiles; sed quia erant ita affecti ut eis futura
fuisset congrua vocatio. Unde subdit iuferius :
jSed quare Deus negat gratiam libenier suscep-
turis, et gratice consensuris , non est nostrum
scire, etc. Idem satis insinuat Ambrosius, lib.
7, iu cap. JO Lucse, dicens : Si Tyrus et Sidon
tanta operationum ccelestium vidissent mira-
cula, non despexisseiit remedium pcenitentice,
ubi non prsedeterminationi, sed eorum arbi-
trio id tribuit.
11. Eadem vocatio quce in uno est inefficax,
in uno potest esse, imo et futura est efficax, si
ilU detur, etc. — Ex hoc ergo loco concludi-
mus eamdem vocationem quse in uno est inef-
ficax, in alio posse esse, imo et futuram esse
efficacem si illi detur, sine additione ahcujus
auxilii praevenientis, solum propter congrui-
tatem ad eum qui bene usurus esset illa voca-
tione, si ei daretur. Et ad idem confirmandum
valet illud Ezechiel. 3:]Vo?i ad populum pro-
fundi sermonis et difficilis lingucetu mitteris,
neque ad multos profundi sermonis, etc. Et si
ad illos mittereris, audirent te. Hsee enim con-
ditionalis eodem modo induci potest et debet
quo praecedens. Unde Hieronymus ibi : Faci-
lius illi audirent qui profundi sunt altique ser-
monis, et nihil habent de levilate Judaica, sed
gravi et solido ingrediuniicr pede, et cum igno-
tce sint linguce, notce fidei sunt, etc, quibus
verbis circumstantias ad congruitatem voca-
tionis conferentes videtur describere; et con-
chidit : TJrbde sequitur:Et si ad illos mitterem te,
ipsi audirent te. Et alia similia, supra in pro-
legomen. 2 tractata, possunt huic argumento
accommodari. Ubi etiam ostendi veritatem
harum conditioualium propositionum nou
posse in prsedetermiuatione fundari, sed tan-
tum in libera determinatione arbitrii futura.
Et inde consequenter infertur efficaciam vo-
cationis in actu secundo pendere a libera coo-
peratione arbitrii, ex quo ulterius eoncluditur
34
530
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEL
efficaciam in actu primo includere habitudi-
nem ad futuram liberi arbitrii determinatio-
nem, ac proinde in congruitate vocationis si-
tam eese.
CAPUT XXVII.
EADEM DOGTRINA ALIIS SCRIPTURJE LOCIS AD BO-
NUM USUM GRATI^ EXHORTANTIBUS SUADETUR.
1. Inducuntur illa Scripturccloca, inquihcs
Jioniines exkortanticr ut suam vocationem red-
dant efficacem. — Secundo, principaliter ad
hoc inducimus illa Scripturse testimonia, in
quibus homines exhortantur ut suam vocatio-
nem^ quantum est ex parte sua, reddant effica-
cem, utique in actu secundo, vel, quod perin-
de estj admonentur ne irritam reddant voca-
tionem Dei, nam hoe duee negationes illi affir-
mationi sequivalent, nec potest aliter vocatio
non fieri irrita, nisi consentiendo seu coope-
rando illi. Hse namque exhortationes suppo-
nunt in potestate hominis activa et moi^ah po-
situm esse sufficientis vocationis effectum.
Nemo enim prudens alium mouet ut agat
quod non potest, neque excitat iUum ad reci-
piendum quod ab alterius sola voluntate pro-
venire potest, nisi etiam ex sua pendeat ; ergo
testimonia quae ad effectum vocationis homines
exhortantur, supponunt efficaciam non pen-
dere ex prEedelerminatione, sed dari homini
in actu primo, et in ejus morali potestate
eonstitui, quoad actum secundum, quod esse
non potest uisi per vocationem congruam.
Nam si iutercedere debet preedeterminatio,
exhortandi prius essent homines ut haberent
prcedeterminationem, quod tamen supervaca-
neum esset, cum ab illis fieri non possit, neque
ab eorum arbitrio pendeat.
2. Primo igitur isto modo inducimus verba
Petii, 2 epist., c. i : Satagite v,t per lona ope-
ra certam vestram vocationem et electionem fa-
ciatis ; qu3d verba quoad paiticulam certam
dupUcem habent sensum. Unus enim ut signi-
ficent certitudinem cognitionis, ita ut sensus
sit : Satagite per bona opera, vel vos ipsos,
vel ahos certos reddere, quantum iu hac vita
fieri potest, quod vestra electio vel vocatio a
Deo sit, vel quod sitis vere justi, aut etiam
electi, et praedestiuati, quem sensum Beda,
CEcumen. et Glossa sequuntur. Alter sensus
est, ut Petrus non de certitudine subjecti, seu
cognitionis, sed de certitudine objecti et vo-
cationis loquatur, ita ut idem sit facere voca-
tionem et electionem certam, quod facere fir-
mam, per ejus executionem. Quam expositio-
nem indicat D. Thomas, 1 p,, q. 23, art. 8 ;
ait enim praedestinationom fieri certam per
bona opera, quia per mediorum executio7iem
certitudi7ialiter impletur, et ideo dixisse Pe-
trum : Satagite, etc. Igitur facere vocationem
certam, idem est quod illam in re ipsa ratam
ac firmam reddere. Quod expressius tradit
noster Bellarminus, lib. 3 de Justificat., cap.
9, ad ultim. ; et in versione quoe apud CEcu-
menium est, sic legitur : Ut vocationem et elec-
tionem veslram firmam faciatis. Et eodem mo-
do legitCajetauus, estque haec expositio textui
consentanea. Imo, si quis recte consideret,
prior etiam expositio hanc involvit ac suppo-
nit, quia ideo bona opera sunt signa quas pos-
sunt cognitionem aUquo modo certam gratise
ac praedestinationis, vel in ipso operante, vel
in ahis generare, quia vocationem firmam et
ratam reddunt. In hoc autem sensu idem est
facere vocationem certam, quod facere effica-
cem et fructuosam ; est ergo hoc in potestate
hominis, et ab illo pendet, ahas frustra dice-
retur illi ut suam vocationem certam faceret.
3. Deinde hoc confirmatur ex verbis Pauli,
2 Cor. 6: Adjuvantes exliortamur ne in vacuum
gratiam Dei recipiatis ; quae quidem verba li-
cet ad omnem gratiam hujus vitse accommo-
dari possint, nam illa exhortatio, et in gratiis
gratis datis, et inipsamet habituali, saltem pro
futuro tempore, locum habet, tamen Paulus de
gratia communi omnibus fidelibus loquitur,
cum omuibus exhortetur, illaque de gratia ac-
tuali potissimum intelligit, quia habitualis
non fructificat, nisi media actuali, et in tantum
manet otiosa, in quantum actualis gratia in
vacuum recipitur. Eo vel maxime quod habi-
tualis gratia non est communis omnibus, cum
tamen ad omnes dirigatur exhortatio, unde
etiam fit ut ibi maxime intelligenda sit gra-
tia vocationis, quia illa est prima inter actua-
les, ac proinde communis omnibus qui gratiae
Dei participes aliquo modo efi"ecti suut, ad
quos Pauli exhortatio generaliter dirigitur.
Evidenter euim ad eos loquitur Paulus, qui
gratiam aliquam acceperuut, cum expresse
dicat : Exliortamnr vos ne in vacuum gratiam
Dei recipiatis. Unde Angustinus, lib. de Grat.
et liber. arbit., cap. 5, sic ait : Ut quid enim
eos rogat si gratiam sic susceperiint, ut amit-
terent lilerum arUtrium. Intelligit ergo Pau-
Inm ad eos loqui qui gratiam aliquam susce-
perunt, Quod etiam est per se evidens, nam si
uullam recipiunt, quomodo possunt illam in
vacuum recipere? Unde testimonium quod in-
CAP. XXVII. EADEM DOCTRINA
dncit Paulns : Tempoo'e accepto exaudwi te, et
in die salutis adjum te, et gratiam preevenien-
tem datam snppouit^ et adjuvantem ostendit
tempore placito, id est, legis gratia?^ oblatam
esse ; et ita D. Thomas ibi de gratia preeve-
niente et cooperante locum illum iuterpreta-
tur. Cum autem inter has prima grada, quae
in homine recipitur;, sit vocatio^ de illa maxi-
me monet Pauhis, ne in vaeuum illam reci-
piamus. Et ita iutellexit locum iihim Augusti-
nus, hb. de Grat. et liber. arbitr., cap. o^ ubi
heec verba conjungit cum ihis 1 Cor. 15 : Qra-
tia Dei suni id quod sum, sed gratia ejus in
me vacua non fuit, quam gratiam ad voca-
tionem reducit, dicens : Ut autem de ccelo vo-
caretur, et tam magna et efficacissima tioca-
tione converteretur , gratia Dei erat sola. Qui-
bus locis utitur etiam ConciUum Senonen. in
proefatione, ad ostendendamconcordiam gratise
cum Ubero arbitrio, quse quidem coucordia
non habet difiicultatem, nec habuit unquam
respectu gratise habitualis, sed respectu actua-
Hs, et prsecipue operantis, prsevenientis, seu
vocantis.
A. Hoc ergo supposito, tale ex hoc loco con-
ficitur argumentum : nam vel Pauhis loquitur
de vocatione sufhciente in genere, ut abstrahit
a congrua et incongrua, seu ab efTicaci et
tantum sufScienti, vel loquitur de pure sufE-
cienti, vel de sola efficaci : quidquid horum
dicatur, concluditur intentum. Nam si dicatur
primum (ut plane dicendum est, cum Pauhis
generatim et indefmite loquatur), supponit
admonitio Pauh esse in proxima hominis po-
testate, postquam sufEcienter vocatus est, fruc-
tum tahs vocationis ferre , si veht , et conse-
quenter illam efiicacem facere , vel ihi resis-
tere, et sic iUam vacuam reddere. Dicent for-
tasse esse quidem hoc in potestate hominis
vocati, sed non eodem modo, nam potest fruc-
tum tahs gratiee ferre , si aham recipiat, qua
prsedeterminetur ; potest item illam vacuam
reddere, si non praedeterminetur. Sed contra,
nam potestas dandi iham praedeterminationem
est sohus Dei, nec ad aUerum iHorum potest
homo ahquid ex se prasstare, ut supra proba-
tum est; ergo frustra monetur vel a Petro ut
firmam suam vocationem faciat , vel a Paulo,
ut non in vacuum gratiam recipiat : nam prius
oportuisset ihum monere ut preedeterminatio-
nem recipiat, vel ut caveat carentiam prsede-
terminationis; liaec autem admonitio esset ri-
dicula et frustranea, quia recipere vel non
recipere prsedeterminatiouem non est in homi-
nis potestate, ut sajpe dictum;, et probatum
ALIIS SCRII'TUR.4!: LOCIS, ETC. 531
est. Supponit ergo Pauhis talem esse illam
gratiam, ut in homine susceptam, ut ab ho-
mine ipso, adhibita sua cooperatione, possit
fieri non vacua, quam nosxongruentem voca-
raus , et quo possit etiam vacua fieri, si homo
cooperari noht.
5. Et declaratur amphus expendendo aha
membra ; nam si loquatur Paulus de gratia
sufhcienti , eo ipso exhortatur hominem , ut
sufficientem gratiam eflicacem faciat ; ei go
supponit hoc esse in proxima protestate ho-
minis vocati, ex vi gratiae sufficientis, ita ut,
recepta iha gratia, imraediate habeat in manu
sua eflfectum gratise, sine aha gratia preevia,
quffi non sit in hominis potestate. Probatur
consequentia, quia, ut ibi Ambrosius et D. Tlio-
mas dicunt, tunc gratia in xacuum recipitur,
quando nullus ex ea fructus percipitur, juxta
ihud Isai. 55 : Sic erit verbum meum quod
egredietur de ore meo; non revertetur ad me va-
cuum., sed faciet qucecum.que volui ; ergo non
reverti vacuum est reverti cum efFcctu. Sic
ergo, in aho loco, gratiam Dei non in vacuum
recipere, idem est quod non sine fructu et ef-
fectu illam recipere ; ergo idem est quod bene
illa uti, ita ut fructum ferat , nam duee nejra-
tiones affirmant. Idem ergo est 7ion In vacuum
quod cum fructu; si autem est cum fructu,
jam est eflQcax; ergo raonet Pauhis ut ita in
nobis recipiamus gratiam sufficientem , ut ef-
ficax etiam sit; ergo est in potestate nostra
facere ahquid, quo posito gratia erit efficax.
Qnod verissime dicitur, si efficacia prseveuien-
tis gratise consistit in congruitate vocationis
dicentis respectum ad nostram liberam coope-
rationem; cura efficacia autem prsedetermina-
tionis physicse stare non potest, cum illa nuUo
modo sit in potestate hominis nisi mere passi-
va, nec ex nostra Ubertate pendeat, sed illam
omnino antecedat.
6. Propriam voluntatem hic appellat Augus-
tinus, non ipsam potentiam, sed proximam po-
testatem lilere iitendi vel non utendi gratia. —
Denique non rainus idem convincitur, si de
gratia efficaci locura illum interpretemur, nam
si eos etiam qui gratiam eflQcacem receperunt
raonet Apostolus ne in vacuura gratiara Dei
recipiant, supponit profecto esse iu potestate
horainis vacuara reddere etiara illam gratiam,
quse, cooperante auxilio, futura est efficax.
Nam si talis grada supponeretur in liomine re-
cepta, cum qua impossibile esset homini non
ferre fruc.tum, supervacanea et illusoria esset
admonitio, ut caverent ne gratiam illam in
vacuum reciperent, quam receptam uon pos-
532 LIB
sent ipsi reddere vacuam. Unde recte dixit
Augustinus supra : Ut qnid eos rogat si gra-
tiam sic suscepermit, lU propriam perderent
voluntatem. Ubi propriam voluntatem appel-
lat , nou ipsam potentiam , nemo enim co-
gitavit unquam per gratiam perdi poten-
tiam ipsam, sed intelligit proximam potesta-
tem liberc utendi, vel non utendi gratia, seu
ipsum liberum usum quo vacua reddatur. Si
autem gratia efficax prseveniens prsedetermi-
naret voluntatem, profecto secum non admit-
teret veram facultatem reddendi illam va-
cuam ; ergo, si Paulus loquitur de gratia effi-
caci, et monet ne vacua fiat, supponit consis-
tere in tali modo gratise, quae in sua efficacia
a libera cooperatione liberi arbitrii aliquo mo-
do pendeat.
7. Et hoc confirmant alia verba Pauli, 1
Corinth. 15 : Gfratia Dei.in me vacua non fuit;
ubi sine dubio loquitur de gratia efficaci, taUs
enim erat gratia illi data, et tamen quodam-
modo gloriatur quod vacua non fuerit, sed
ahmdantius (ait) ilUs omnihus lahoravi, sup-
ponens profecto potuisse ah ipso vacuam fieri,
alias quse esset gloriatio ? Ut autem non in se,
sed in Domino gloriari cognosceretur, se sta-
tim corrigit dicens : Non ego, sed gratia Dei
mecum, id est (ut Augustinus exponit), non so-
lus, sed gratia Dei mecum, ac per lioc nec gra-
tia Dei sola, nec ipse solus, sed gratia Dei cum
illo. Ergo id per quod in re ipsa fit ut vocatio
sit uon vacua, quod est esse efficax, non est
ahqua aha gratia sola, sed est gratia simul cum
cooperatione hberi arbitrii , et consequenter
praeveniens gratia non est efficax sine habi-
tudiue ad hanc liberam cooperationem.
8. Responderi potest Paulam quidem loqui
de gratia efficaci, in qua recipienda voluntas
jam consentit (hoc enim expresse testatur
Concilium Senonen. supra, et ex textu colh-
gitur, quia loquitur ad fideles, qui efficacem
gratiam ad credendum receperaut), et nihilo-
mmus hortari eosdem fideles ne in vacuum
gratiam Dei accipiant, non quidem quoad il-
lum efiectum quem jam in eis habuerat, sed
quoad alios fructus bonorum operiim, respectu
quorum prior illa gratia potest esse sufficiens,
et non efficax. Respondeo imprimis, licet hic
sensus ex parte verus sit^ et intentus a Paulo,
ut Clirysostomus, Theophylactus et ahi expo-
nunt, nihilominus non posse ad ilhim Pauli
verba limitari, nam geueraha sunt, ut supra
dicere incoepi. Itaque uon solum monet Pau-
lus peccatores, sedetiamjustos, ne in vacuum
gratiam Dei recipiant. Nam^ ut ibi ait Theo-
V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
phylactus : Qmd prodest a peccaiis liherari di-
vina gratia, deinde rursus eis per propriam
socordiam impleri ? Deinde non monet tan-
tum justos, sed etiam fideles peccatores, ne in
vacuum gratiam fidei recipiant : Nam (ut
idem Theophylactus subdit) ad reconciliatio-
nem non sufficit fides, sed vita etiam est neces-
saria. Deinde non monet tantum fideles jam
credentes, sed etiam quoslibet jam vocatos
ne gratiam vocationis in vacuum receperint,
quia ad omnes loquitur; ergo si de gratia
efficaci loquitur, etiam vocationem-congruam
quoad primam efficaciam ejus compreliendit,
illamque efficacem supponit talem esse, ut
possit per libertatem hominis vacua fieri.
Deinde addo idem probari, etiamsi de prio-
ri gratia propria voluntate recepta sit ser-
mo, quia illa non potest fieri fructuosa nisi
cum nova gratia excitante et efficaci ; ergo
cum Pauhis exliortatur ne gratiam illam red-
damus inefficacem, de illa loquitur non se-
cundum se tantum spectata , sed ut habet
adjuncta et oblata necessaria auxiha actuaha
ad fructificandum, in quibus gratia efficax
actualis iucluditur ; ergo semper idem argu-
mentum redit.
9. Et ita Augustinus, et cum illo Concilium
Senonense, citatis locis^ maxime utuntur illo
testimonioad probandura gratiam non tollere
liberum arbitrium. Et ut probatio sit efficax,
necesse est intelligant Paulum ibiloqui de qua-
cunque gratia viee, nam hseretici non dicunt
omnem gratiam tollere libertatem, sed ali-
quam. Unde si verbaPauli ad aliquam gratiam
limitentur, non probabunt contra haireticos ;
respondebunt enim illam quidem gratiam, de
qua Paulus loquitur, non tollere libertatem,
quamdam verogratiamspecialem illamtollere.
Igitur de quacumque gratia hujus vitae verum
est posse ab homine vacuam fieri, et prEeci-
pue de prsevia et actuali, nam in hoc maxime
ab heereticis erratum est; ergo de hac etiam lo-
quitur Paulus, vel saltem etiam illam compre-
hendit. Nam (ut dixi) verius est generaliter
loqui de auxilio gratise, cui nec repugnat eva-
cuari fructum liberi consensus vel operatio-
nis, nec repugnat non esse vacuum sed in re
ipsa reddi efficax, ita ut habeat efiectum. Et
his testimoniis adjungi possunt frequentes ex-
hortationes similes, quse in Scriptura iuve-
niuntur, ut est iUa 2 Tim. 1 : Admoneo te ut
ressuscites gratiam Dei quce est in te,per impo-
sitionem manuum mearum. Ubi, licet nomine
grati(B Dei possit gratia gratis data intelhgi,
maxime tameu loquitur Paulus de gratia Spi-
CAP. XXVII. EADEM DOCTRINA
ritus Sancti, quse in ordinatione seu consecra-
tione datur ad Episcopatus et Sacerdotii mu-
nera sancte exerceuda^ut Chrysostomus^Tlieo-
pliylactus, D. Thomas, et alii intelligunt. Cum
autem Paukis dicat graiiam quce est in te, cla-
rum est per verbum ressuscitandi non monere
Timotheum ut amissam gratiam recuperare
studeret^ justus enim. erat, etgratiam in se ha-
bebat ; monet ergo ut non sinat esse otiosam^
sed actuosam et operatoriam illam reddat,
quod est ex parte suaillam reddere efEcacem.
Objici autem potest, quia hoc modo magis es-
set ressuscitare hanc gratiam quam illi coo-
perari, quia illo verbo magis ofEcium exci-
tantis quam cooperantis significari videtur.
Unde apud Chrysostomum, homil. \, ita legi-
tur : TJt excites go-atiavi Dei quce est in te. Ve-
rumtamen excitatio illa, quam Paukis dicto
loco poscebat, supponebat excitationem quam
Spiritus Sanctus facturus erat in eodem Timo-
theo, mediantibus illis eisdem verbis^ quibus
Paulus ipsum Timotheum monebat. Suppo-
sita antem illa excitatione generah a se facta^
vel a Spiritu Sancto per eum^ recte monetur
Timotheus ut gratiam in se existentem exci-
tet^ et appUcet ad particularia opera suo mu-
neri consentanea. Et ita in illis verbis doce-
mur, posita sufficienti gratia excitante, esse
in proxima potestate nostra cum gratia co-
operante efficacem reddere illam excitatio-
nem, non sokim quoad consensum immedia-
tum illi prsestandum, sed etiam ad ulterius
progrediendum ad excitandum in nobis alios
effectus, et hoc modo torpentem vel etiam
dormitantem gratiam excitare, et vigilantem
reddere. Unde Chrysostomus ibi sic exponit :
Inest quidem gratia intra te, cceterum tu velie-
mentiorejn illam efficere stiule ; et iterura sic
ait : Excita gratiam Spiritus, quam accepisti
adEcclesice institutionem , ad ferfetranda mi-
racula, ad omne religionis obsequium, quippe
hanc vel extinguere vel excitare in nohis est,
utique supposita prima excitatione Dei, quae
temporibus opportunis nunquam deest.
10, Spiritus Sanctus negligentia extingui-
tur, vigilantia vero suscitatur. — Confirmat
hoc Chrysostomus ibidem aUotestiraonio Pau-
li, dicens: Idcirco et alibi ait: Spiritum nolite
extinguere, is enim angore ( vel forte langore)
animi, et negligentia exiinguitur, vigilantia
vero et inientione suscitatur . Unde Macar., ho-
mil. \1, cura dixisset : Deus aperfectis recjui-
rit voluntatem animcB in ohsequiuvi spiritus,
nempe, ut assentiantur, id confirmat dictis ver-
bis Apostoli : Spiritum nolit exiinguere ; ei ho-
ALIIS SCRIPTUR^ LOCIS, ETC. 533
mil. "21 : At { inquit ) gtto pacto scriptum est :
S^piriium noliie extingnere , si ipse inextin-
guibilis est et lucidus ? Tu vero voluniate tua
negligens ac non co7iseniiens exiingueris ab
Spiritu. Et idera confirmans addit : Eodem
modo dicit : Nolite extinguere Spirii^ion Sanc-
ium Dei. Vides in tua voluniate positum esse,
ac lihero tuo arhitrio, ut honore afficias Spi-
ritum Sanctum et non angas. Ac denique D.
Thomas, \ Thessalon. 5, circa illa verba, va-
rios modos declarans quibus a nobis potest ex-
tingui Spiritus Sanctus non in se, sed in nobis:
Unus, inquit, est, cum aliquis bonus motus sur-
git, et homo impedit ; exiinguit Spiritum. Ac-
tor. 7 : Vos semper Spiritui Sancto resisiitis.
Ex his ergo testimoniis recte cokigimus sem-
per esse positura in hominis potestate, vel
Spiritum, id est, motionem, et vocationem
Spiritus extinguere, vel accendere, quod est
ex parte sua eSicacem reddere, illi cooperan-
do. Et qui ab hac generak regula Scripturarum
motionem preedeterminantem exceperint, os-
tendere debent Scripturas et autlientica testi-
monia quibus talis exceptio nitatur, vel, si ifia
non censetur exceptio, necessarium erit ut ex-
ponant quomodo respectu tahs motionis lo-
cum habeat ilkid : Spiritum nolite extinguere,
vel ilkid : Vos semper Spiritui Sancio resis-
titis.
1 \ . Quinam dicantur Spiritui Sancto resis-
fQfQ^ — Qiiae verba ukima paulo amplius ur-
gere libet ; iUi enim dicuntur Spiritui Sancto
resistere, qui vocationi ejus, illuminationi et
inspirationi non consentiunt neque cooperan-
tur. Interrogo ergo an iki ita moti essent a
Spiritu Sancto, ut statim seu immediate pos-
sent, nuUa aka prsemotione Spiritus Sancti
expectata, bene uti illa vocatione, eique as-
sentire, vel adhuc indigerent aka motione,
sine qua inclinare aut determinare volunta-
tem suam non possent. Si primum dicatur,
merito quidem arguuntur iki, quod Spiritui
Sancto restiterint , consequenter vero inde
convincitur uon esse necessariam motionem
prffideterminantem ad conseutiendum voca-
tioni suflQ.cienti, neque ad reddendam illam ex
parte nostra efficacem, seu ad cooperandum
iki ut efficax sit. Si autem dicatur secundum,
iramerito iki de resistentia culpantur, quia
falsum est eos restitisse, praesertim morakter
et libere, quod necessarium est ut eis dissen-
sus ad culpam imputetur. Probatur, quia ika
resistentia est tantum negativa, scikcet, quia
homo non statim incknat vokmtatem suam
ad consensum et flectit illam, subraittendo
531
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^E DEI.
eam tali vocationi ; et beec non potest dici re-
sistentia, nec imputari ad culpam, quia non-
dum datum est, nec oblatnm, autaliquo modo
positum in mann bominis, id sine quo incboare
non potest talem inclinationem, seu determi-
nationem vobmtatis ; non est ergo illa resis-
tentia, sed impotentia amplectendi talem vo-
cationem ; vel resistentia illa est positiva, quia
bomo proprio actu vult dissentire^ et tunc non
sokTm procedit ratio facta, sed etiam alia^, quia
ad illummet actum positivum prsedetermina-
tur vohmtas bumana a motione Dei, et illa
motio est prima radix talis resistentiae bomini
inevitabilis; ergo bomo non resistit Spiritai
Sancto, sed ipse Dens est qui suo spiritui, ac
proinde sibi, resistit. Et similem vim babent
verba illa : Vocavi, et renuistis, Proverb. 1 ; et
illa : Hodie, si voceyn ejus audieritis, nolite oh-
durare corda vcstra, Psabn. 94; et ilbid : Quo-
tics voUd congregare filios tuos, et noluisti,
^bittb. 23. Nam bis omnibus et simibbus dis-
cursus factus potest appbcari.
12. Quid sit expectare uvas. — PecuUariter
autem buuc argumentandilocum optimecon-
firmat reprebensio illa Domini ad popubim
Judaieum per Isaiam, cap. 5 : Expectavi ut
faceret uvas, fecit autem labruscas. Quid est
enim expectare uvas, nisi expectare fructum,
et efFectum culturse spirituabs viuese, quae pro-
cnldubio fit per vocationem et anxilia prseve-
nientia, non externa tantum, sed etiam iuter-
na sufficientia, et necessaria ad ferendum
fructum, ut supra bb. 5, cap. 2, probavi, et
convincunt illa priora verba : Qiiid amplius
dehui facere vinece mecp, et non feci ? In illis
autem non comprebenditur auxibnm prsede-
terminans, ut est per se evidens, quia si ilbrd
datum esset vinece, infalbbibter fructum attu-
lisset ; ergo sine illa sunt alia auxilia de se ef-
ficacia, si bomo eis uti vebt ad ferendum
fructum, et e converso voluntas ibis prcepara-
ta immediate potest facere ut sint efficacia
cooperando ilbs, cum auxibo simultaneo sine
abo prajvio. Aboqui frustra Deus expectaret
fructum a vinea, quae ad ferendum fructum
indiget tribus beneficiis, verbi gratia, putandi,
fodiendi et rigandi, si duobus adbibitis ter-
tium omitteret. Quod evidentissime urget in
auxilio praedeterminante, si necessarium est,
quia illud quando non datur, nuUo modo est
in liominis potestate, qnia Deus pro solo suo
arbitrio dat vel non dat ibud ; si ergo Deus
non dederat, imo ex se decreverat non dare
prsedeterminationem suee vinece, quid de iba
conqueritur quod non dederit fructum ? aut
quomodo potuit ab iba expectare fructum
cum non posset vel ab iba vel in illa prcedeter-
minationem expectare? Illa ergo reprebensio
efficaciter convincit, post sufficientem cultu-
ram mysticae vinese, •qute omnia auxilia pree-
venientia actu data, et concomitantia oblata
includit, efticaciam sumendam esse in ordine
ad cooperationem liberi arbitrii, ac subinde in
coiigruitate consistere. Et boc ampbus coufir-
mabimus cap. 37, declarando quomodo Deus
exitectat fructum liberaj vobuitatis, nam illa
expectatio certissima est, et profecto, si deter-
minatio pbysica necessaria esset, locum non
baberet, ut ibi ostendemus.
13. Conclicditttr illis testimoniis , qtdbiis post
stifficientem vocationem- postulatur , speratur
etc, consensus. — Denique concbidimus bunc
locum ilbs testiniouiis quibus post sufficien-
tem vocationem postulatur, speratur, vel abo
simib modo vocationi immediate conjungitur
consensus, tanquam in proxima bominis po-
testate existens. Nam ut liaec omnia vera sint,
et non fictitia, necessarium est, praeter eam
vocationem, nibil necessarium esse ad effec-
tum et efficaciam ejus, praeter usum liberum
cum simuUaneo Dei auxibo,nam siquidprius
et quasi medium inter iba intercedere neces-
sarium est, ibud prius esset praestandum, vel
procurandum, quam consensus postularetur.
Nam abas consensus non esset in proxima bo-
minis potestate, sed in remota, vel non esset
in potestate activa completa, sed in receptiva,
quod talibus testimoniis repugnat. Hujusmodi
est ibud Apocalyps. 3 : Ecce sto ad ostium,
et pulso ; si quis apertcerit, intrabo adillum.
Ut enim in bis verbis : Si quis aperueril, non
postuletur ab bomine conditio impossibibs,
necesse est ut, supposita pulsatione Dei, sit in
potestate bominis aperire, ut per se notum
est. Ergo necesse est ut in actu aperiendi (qui
est consensus ) jam non pendeat voluntas ab
abquo auxilio, quod non sit in ejus potestate,
nisi tantum passiva. Nam quod bujusmodi est,
non est in morab liominis potestate, neque est
conditio bomini possibibs morabter, nisi qua-
tenus liOT.o abquid libere agere potest ad il-
bid consequendum, quod de auxilio pradeter-
minante dici non potest, ut supra ostendi, ubi
probatum est neque positive neque negative
posse bominem se disponere ad praedetermi-
nationem, aut illam impedire, vel non impe-
dire. Ergo conditionalis iUa promissio osten-
dit, recepta vocatione prteveniente, et oblato
auxiUo simuUaneo, esse in proxima bomi-
nis potestate ita se gerere, ut efficacem red-
CAP. XXVIII. ALIA SCRIPTUR.>E TESTIMONIA CONTRA PHYSICAM, ETC.
53t
dat vocationem sine alio auxilio praedetermi-
nante.
1-4. Respondent aliqui in illo loco et simi-
libus sermonem esse de vocatione nou qua-
cumque^ sed eflBcaci, qujjp ineludit auxilium
preedeterminanSj ut ipsi dicunt. Sed^, preeter-
quam quod prsedeterminatio non pertinet ad
vocationem, ut infra circa testimonia Augus-
tini ostendam, gratis et contra vim verborum
illa evasio huic testimonio applicatur. Primo,
quia verba Scripturse generalia sunt : Bcce sto
ad ostium et pulso, quai non possunt universa-
liter de vocatione efficacl verificari, quia Spi-
ritus Sanctus non est semper ad ostium^ ut ef-
ficaciterpulset. Unde Concilium Senonen., de-
cret. fidei 13^ expresse illa verba intelligit de
prseveniente auxilio indifferente, cui resisti
potest, et seepe resistitur ; et idem indicat Tri-
dent., sess, 6, cap, 5. Secundo^ quia si pree-
determinatio data cum tali vocatione suppo-
nitur, impertinens est illa conditio_, quia ex
suppositione talis vocationis esset conditio ne-
cessaria et inevitabilis ; conditio autem non
apponitur^ nisi quia, non obstante pulsatione
Dci;, fieri potest ut homo non aperiat, tali po-
testate quse ssepe in actum reducitur. Tertio^,
quia certum est similem conditionalem esse
verissimam de omnibus sufficienter vocatis,
quod, si aperuerint, Deus intrabit ad illos. Hac
enim ratione, de omnibus adultis peccatori-
bus verum est quod^ si pceuitentiam egerint,
justificabuntur ; ergo promissio ilia conditio-
nalis non fit tantum efficaciter vocatis, sed
etiam sufficienter vocatis ; ergo de illis omni-
bus verum est habere in potestate sua effica-
ciam sna3 vocationis, cum tamen non habeant
in potestate sua prsedeterminationem ; ergo
efficacia non pendet ex prsedeterminatione,
sed ex cooperatione liberi arbitrii, seu habi-
tudine ad illum. Et eodem modo induci pos-
sunt similia testimonia : Convertimini ad me,
etc, Zachar. A, Joel 2 ; Projicite iniqtiitates
vestras, Facite voiis cor nomm, Ezechiel 28 et
33^ ubi similes habentur promissioues.
CAPUT XXVIII.
ALIA SGRIPTURiE TESTIMONIA CONTRA PHYSICAM
PR^DETERMINATIONEM EXPENDUNTUR.
1 . Afferuntiir testimonia Scripturce qucB
directe fliysicw frcedet&rminationi repugnant.
— Tertio, principaliter aS^erre possumus testi-
monia quse directe physicse pradeterminationi
repugnant, nam illa consequenter probant
auxilium efficax in congrua vocatione consis-
tere, quia, exclusa prsedeterminatione , non
potest aliter explicari auxilium efficax. Inter
ha?c autem testimonia. queedam ostendunt au-
xilium efficax, qnod simpliciter necessarium
est ad singula opera pietatis, non esse ponen-
dura in praedeterminatione efficaci, seu (quod
perinde est) prsedeterminationem physicara
non esse per se necessariam ad singula opera
pietatis^ sed ad illa iraplenda sutficere liomini
vocato liberara determinationem ejus. Et hanc
partem probant satis efficaciter rnulta ex tes-
timoniis in duobus punctis praecedentibus ad-
ductis. Quia dum probant, per vocationem
sufficientem ita poni consensum in potestate
voluntatis ut immediate valeat in efFectum
prodire, et per illam stare ut non sit efficax
vocatio, vel ut liabeat efiectum cum simulta-
neo auxiho oblato ex parte Dei, consequeuter
convincunt non esse simpUciter necessariam
hujusmodi prsedeterminationem ad talem con-
sensum.
2. Et ad hoc ipsum probandum valent om-
nia testimonia quibus libro praecedeuti, cap. 2
et sequentibus, probavimus dari hujusmodi
auxihum sufficiens, quod, licet interdum sit
remotum respectu ahcujus actus, reducendum
semper sit ad aUquid cujus comparatione sit
proximum, ita ut per ilhid et cum illo possit
voluntas in ahquem bonum actum prodire,
vel pravum vitare. Hsec enim proxima suffi-
cientia auxilii nunquam esse potest respectu
alicujus actus, si prsedeterminatio est necessa-
ria, quia si prsedeterminatio data est, jam non
est sola sufficientia, sed efficacia; si vero non
est data, eo ipso quod data noii est^ auxihum
non est proxime sufficiens, quia deest aliquid
necessarium, quod prius obtinendum est, non
comitanter tantum, sed praevie et antecedcn-
ter. Unde etiam fit ut non sit in proxima po-
testate activa hominis, sed tantum in rece-
ptiva. Semperergo potentia illa, in statu suf-
ficientioe concepta, est tantum remota. Et con-
sequenter ulterius fit quod non sit sufficientia
libera et moraliSj quia receptio tahs prsedeter-
minationis nullo modo est in activa potestate
hominis, quia neque ad illam praedetermina-
tionem efficiendam potest effective vel libere
concurrere , neque etiam potest aliquid hbere
agere, quo illam obtineat vel non impediat.
Sic ergo testimonia Scriptura3, quae probaut
dari auxihum vere ac proxime sufficiens, pro-
bant auxilium necessarium ad pie operandum
non consistere in physica pra;determinatione.
3. Quibusaddi potest illudDeuter. 30 : Man-
datum quod ego prcecipio tiii hodie noji supra
536
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^E DEI.
te est, neque procul positim, vel m coslo situm,
ul possis dicere : Quis nostrum valet ad ccdum
ascendere, ui deferat ilhtd adnos, ut audiamus,
et opere impleanms'? Ubi considerandiim est
verba illa dirigi ad populum a Deo vocatum,
et supernaturaliter illuminatum, aliisque au-
xiliis gratice sufiicienter instructum. Quamvis
enim illa lex vetus populo illi gratiam non
conferrct, tamen Deus, qui legem illam dabat,
necessaria etiam gratise auxilia ad illam im-
pleudam propter Christum oSerebat, et ideo
dicit : Mandaturn non supra te est, iion quia
non esset supra naturse vires, vel quia sine
gratia posset impleri, cum statim ibi propo-
natur summum preeceptum diligendi Deum
super omnia, sed quia non erat supra vires il-
lius populi sub tali providentia gratioe consti-
tnti. At si, inter vires necessarias ad mandatum
impleudum, est illa determinatio, quam Deus
solus facere potest, et tribuit illam cui vult, et
cui vult negat , profecto mandatum Dei est supra
hominemquantumvisgratia instructum, side-
terminationem illam non habet ; quia talis de-
terminatio supra hominem est, et in ccelo est
(ut sic dicam), nec habet modum aut viam
qua illuc ascendat ad illam obtinendam. De-
claratur exemplis : nam si Deus praecipiat milii
prophetare autmiracula facere, etnon detdo-
num prophetise aut gratiam miraculorum, nec
modum obtinendi illam, profecto merito di-
cetur tale mandatum esse supra hominem, et
esse procul et in ccelo situm, etc. At non ma-
gis potest voluutas hominis determinari ad
diligendum Deum sine preedeterminatione Dei,
quara prophetare sine dono ; ergo, si Deus nec
dat talem determinationem, nec modum ob-
tinendi illam, dat praeceptum supra hominem,
quia, in prsecepto dihgendi Deum, continetur
ut voluntas determinetur ad dihgendum illum.
Atque ita reliqua omnia, quaa in illo capite
subsequuntur de propositione boni et maU,
vitce et mortis, et pracepto ehgendi vitam,
eamdem veritatem confirmant.
-i. Aha denique sunt testimonia , quse non
sohim probant auxilium praedeterminans non
esse necessarium ad opera pia , sed etiam re-
puguare ilUs, quatenus esse debent opera hu-
maua, et quse in laudem et meritum ipsius
hominis operantis cedant. Hsec autem testimo-
nia eadem sunt cum illis quibus in proleg. \,
et in cap. 4 hujus hbri, contra Calvinum pro-
bavimus auxilium efficax non consistere in
motioue necessitante vohmtatem. Praecipuum
vero est illud Ecclesiast. 15 : Deus ab initio
^onstituit hominem, et reliquit eum in manu
consilii sui. Adjecit mandata, et prcBcepta sua.
Si volueris mandata servare, conservahunt te.
Apposuit tihi aquam et ignem .- ad quod volue-
ris porrige manum tuam. Ante liominem vi-
ta et mors, honum et ^nalum, quod voluerit da-
hitur illi; quem locum in dicto cap. 4 late trac-
tavi, et imprimis ostendi non esse limitandum
ad statum innocentise, sed absohite de omni
statu esse intelligendum. Quia hcet ea omnia
dicautur de homine ab initio creato, continent
tamen intrinsecam hominis proprietatem, quse
per peccatum non amittitur. Deinde certum
est illa omnia non solum dici de actibus or-
dinis naturalis, sive civilibus, sive morahbus,
sed etiam de supernaturalibus, quiahomoest
relictus iu manu consilii, in ordine ad conse-
quendum, vel amittendum finem ultimum
propter quem creatus est, qui finis supernatu-
ralis est, et per actus supernaturales compara-
tur. Unde cum dicitur : Si volueris mandata
servare, conservahunt te, non solum de natura-
libus, sed maxime de supernaturalibus intelli-
gitur, quia horum observantia imprimis ne-
cessaria est ad vitam animoe (de qua ibi etiam
maxime sermo est) obtinendam et conservan-
dam. Unde tandem fit ut illa intelligantur de
homine non solum naturalibus viribus instru-
cto, sed etiam supernaturaliter vocato, et in eo
statu constituto in quo possit de supernatu-
raliter agendis consiliari, et de observatione
prseceptorum etiam supernaturalium deli-
berare, et quae ad vitam vel meritum du-
cunt eligere. Hinc ergo argumentamur, si-
CTit ex his verbis colligitur libertas arbi-
trii in supernaturalibus, ita etiam probari
usum libertatis consistere in determinatio-
ne voluntatis proveniente ab ipsa adhuc in-
difierente, et nondum ab alio determinata, ac
proinde prcedeterminationem repugnare modo
operandi voluntatis, quem ex dono Creatoris
habet voluntas, et quo iu operibus gratise non
privatur. Probatur hsec illatio ex ponderatio-
ne singulorum verborum. Nam illud, in manu
consilii sui, significat proximam potestatem
cum indifFerentia, quammagisexplicatcondi-
tio illa, si volueris, et augetur cum dicitur, ad
quod volueris liorrige. Nam verbum hoc aper-
tissime significat determinationem voluntatis
ab ipsa habente simul proximam potestatem
porrigendi manum ad aliud, quod etiam satis
coufirmat verbum quod placuerit.
5. Respondent vera esse haBc omnia, et his
verbis significari, nihilominus tamen per illa
non excludi prsedeterminationem Dei; nam
hcet voluntas humana praedeterminetur a di-
CAP. XXIX. AN EX LOCIS SCRIPTUR/E QVJE DEPENDENTIAM, ETC.
o37
vina prius natura, nihilominus ipsa in poste-
riori signo naturse se etiam determinat, et por-
rigit manum ad id quod vult^ quia licet se li-
bere determinet, non est tameu primum libe-
rum a se primo determiiians, sed sub primo li-
bero a quo prfedeterminatur. Et ad lioc indu-
cuntD. Thomam^ 1 p., q. 22, art, 2. ad A, di-
centem per illa verba distingui hominem ab
agentibus naturalibus, quae nou ducuntur con-
silio, quia habent virtutem operativam deter-
minatam ad unum ; non tamen excludi quin
liberum arbitrium et tota providentia Immana
subdatur divinse. Unde alii dicuutper iila ver-
ba excludi quidem a vohjutate determinatio-
nem ad unum , innatam et intrinsecam naturse
suse, non tamen excludi praedeterminationem
ab auctore naturse vel gratise extrinsecus im-
missam modo accommodato suse naturae, ita
ut nec vim consiliandi aut eligendi auferat.
(i. Fxpenduntiirilla verla, constituit liomi-
nem et reliquit eum. — Sed lisec, in superiori-
bus, variis modis impugnata sunt, etcertedic-
tis verbis Sapientis non bene accommodantur.
Et imprimis considero duo illa verba : Consti-
tuit hondnem, et reliquit eum ; nam verbum
conslituit ad creationem hominis pertinet per
quam constitutus est talis naturse et libertatis ;
verbum autem reliquit ad providentiam perti-
net per quam ita Deus gubernat liominem, ut
ilii offerens objecta, proponensque mandata,
et virtutem ad consiliandum et operandum tri-
buens, illum itarelinquitinmanu consilii sui,
ut ei integrum sit, cum generali concursu si-
multaneo et proportionato, ad hoc vel illud
manum porrigere pro sua voluntate. Ergo in
verbo illo relinquendi includitur quod illum
non prsedeterminet, nam si jam praidetermi-
natus porrigit manum, id est, efficit volitio-
nem ad quam est praedeterminatus ab alio,
profecto jam nonipse sedeterminat, sed efficit
id ad qiiod jam determinatus est. Confirmatur
ac declaratur, nam cum Sapiens dicit : Si vo-
lueris, vel : ^^ quod volueris porrige, vel loqui -
tur ad hominem constitutum in solo statu suf-
ficientiee, velad hominem jam prsedetermina-
tum. Si primum dicatur, immerito illidicitur :
Porrige wanum, quia non potest illam exten-
dere, nisi prius ab alio applicetur et prcedetej-
minetur, quod non est in ejus potestate. Si
vero dicatur secundum, frustra illi dicitur :
Si volueris, etc, quia sic prsedeterminatus
non potest nisi unum velle, nec potest non
velle.
7. Declaratur. — Declaratur ad hominem,
nam illi auctores dicunt auxilium quo Deus
prsemovet voluntatem, ut operetur si velit, non
satis esse ut velit, nisi ultra illud accipiat au-
xilium quo pra^determinetur ut velit, vel, ut
alii etiam aiunt, quo infallibiliter et inevitabi-
liter velit. Ergo in priori statu sufficientiaf fru-
stra dicitur homini : Porrige manum ad id quod
volueris, quia nondum habet id sine quo velle
non potest, nec illud habet in sua morali po-
testate. In altero vero statu, frustra et irriso-
rie dicitur ei : Si volueris, cum jam omuino
ex necessitate sit voliturus. Non minus ergo
probant dicta verba constitutum ac relictum
esse hominem in potestate vera, et quse possit
reduci in actum, volendi sine preevia deter-
minatione, quam in potestate volendi sine
preevia necessitate ; neque ad hoc refert quod
homo non sit primum liberum, quia ad Iioc
satis est, quod in sua determinatione pendeat
ab alia priori, et prima voluntate libera, ut
jam ssepe explicatum est. Nec locus D. Thomse
facit ad causam ; clarum est enim voluntatem
creatam semper constitui sub providentia Dei,
et a divina voluntate et consilio principaliter
regi, ita tamen ut ejus indiffereutia et electio
non Isedatur, nam hoc ipsum pertinet ad pro-
videntiam Dei, quoe sine causa ad illum mo-
dum providendi per prsedeterminationem co-
arctatur. Denique jam supra ostensum est de-
terminationem ad unum ab extrinseco prove-
nientem, et necessitatem antecedentem, etiam-
si sit ab extrinseca causa^ non minus repu-
gnare libertati quam determmatiouem ab in-
trinseco. Imo rnagis quodammodo, in quan-
tum induci possunt alia testimonia, quibus li-
bertas arbitrii et usus ejus comprobari solet.
GAPUT XXIX.
AN LOGA SGRIPTUR^ QU^ DEPENDENTIAM LIBERI
ARBITRII A VOLUNTATE ET OMNIPOTENTIA Dl-
VINA TESTANTUR, PHYSIGAM PRiEDETERMINA-
TIONEM OSTENDANT.
1. Respondetur iestimoniis ScrifturcB quce
defensores physicce prcedeterminationis in sucb
sententice confirmatione adducunt. — Ad nostrse
sententiee confirmationem , non satis est os-
tendisse quam sit Scripturis divinisconformis^
sed etiam explicare oportet nihil in divinis
Scripturis reperiri, quod vel probabiliter illi
officiat , vel auxilium physicse prsedetermina-
tionis suadeat : hoc autem praestare melius
non possumus, quam respondendo testimoniis
Scripturse quse defensores physicse praedeter-
538 LIB. V. DE AUXILIO
minationis in suse senteutiee confirmationera
inducuut. De quibus imprimis geueratim dici-
mus iu luillo illorum verbum prcecleterminan-
di, vel aliud ajquivalens reperiri. Et primum
qiiidem cx formalibus verbis ipsorum testi-
mouiorum coustat, ideoque neque ab ipsis ar-
guentibus iu illo sensu testimouia proferuu-
tur : secundum partim in superioiibus a nobis
indicatura est, quia s^epe sumuntur argumenta
a verbo generali ad gpeciale, ac si essent
ffiquipollentia^ ut a verbo pramovendi ad ver-
bum prcedetcrminandi , et similibus. Et hoc est
prffi oculis babeudum, nam omnia testimonia
per similes illationes inducuntur.
2. Deinde advertimus Calvinum eisdem uti
testimoniis ad probaudum Deum^ voluntate
sua et motione preevia, necessitatem inferre
voluutatibus hominum iu omnibus earum ac-
tionibus, quibus cathoHci respondent male in-
ferre, quia omnia, quae ilhs locis docentur, po-
test facere Deus absque necessitate, et salva
hbertate, quam in ahis locis eadem Scriptura
preedicat, Si ergo nos ostendimus omnia illa^
quae in eisdem testimoniis dicuntur;, optime
consistere sine prcedeterminatione^ et cum iu-
tegra indiJSerentia in operando, et cum omni
sufficientia et efficacia ac necessitate gratiee
quam in eadem Scriptura invenimus, pro-
fecto convincemus taha testimonia non magis
ad probandam dictam praedeterminationem ,
quam ad suadendum Calvini necessitatem va-
lere. Quod majorem vim habebit, si conside-
retur vix posse mente concipi, nedum verbis
declarari, quid in re ipsa inter hanc necessita-
tem et illam pra3deterrainatiouem intersit.
Sed jam ad singula testimonia vcniamus ; quia
vero quamplura multiphcantur, ad pauciora
capita et ad certam argumentorum seriem illa
reducere conabimur.
3. Primo adducunUir loca qiiCB docent depen-
deniiam. liheri arhitrii a divina voluntate. —
Primo, inducuut illa testimonia qua^ docent
dependentiam essentialem in operando liberi
arbitrii creali a divina voluntate, et maxirae
in operibus gratia?. Hujusraodi sunt iha I.-ai.
26 : Domine, clahis pacem, nobis , omnia enim
opera nostra operatus es in nolns ; et i Corint.
12 : Operatur omnia in omnihus, et simiha
multa qu» in lib. 3 adduximus. Et de operi-
bus gratiae. maxime ponderari solent verba ad
Phihp. i : Qui ccepit in vobis honum opms, ipse
per/iciet ; et cai^. 2 : Deus est qui.opcratur in
vobisvelle et perflcereprohonavoluntale. Hiuc
ergo ita in virtute cohigunt : Vohmtas nostra
ita pendet essentiahter a Deo in suis hberis
EFFICACI GRATL^ DEI.
actibus, ut eos Deus ipse in nostra vohmtate
operetur ; ergo efficacissima poteutia sua praj-
determinat Deus voluntatera ad talia opera.
Itera peculiariter tribiiitur Deo in operibus
gratia?, quod ipsum vehe in nobis faciat et in -
choet pro sua bona voluntate ; ergo id facit
per efficacem vohmtatem suam, nostram prfe-
determinando. In his testimoniis (quod de se-
quentibus etiam iutelhgatur), ut prohxitatem
nou necessariam evitem, non expeudam accu-
rate au testimonia in sensu htterah asseran-
tur, necne, sed eum in quo ahegantur facile
admittam, ut ad punctura argumenti quod,
ut dixi, in illatione consistit statim respon-
deam : quod dico, quia iha verba Isaise : Omnia
opera nostra operatus es iji 7iohis, ad htteram
fortasse intchiguntur de flagelhs diviuis, ut
exponit Hieronymus^ vei de beneficiis mirabi-
hbus, ut Cyrilhis et D. Thomas ibi volunt;
nuuc vero admittimus iha verba de omnibus
operibus nostris, quia de omnibus vera sunt ,
et ab Scholasticis passim in eo sensu affe-
runtur, ut patet ex Divo Thoma , 3 contr.
gent., cap. 67, et ad Romanos 9, lectione 3,
et aliis frequenter. Respondetur ergo negando
consequentiam, nulhim enim habet sohdura
priucipium in quo hmdetur. Nam imprimis in
1. 3 osteusum est, Deum non dici operari opera
nostra propter prcevium concursura, sed propter
concoraitantera. Deinde certum est Deum nou
dici facere opera hberi arbitrii, quia sohis
iha facit in nobis, sed quia iha nobiscum ope-
ratur; nam quod Deus nobiscum operaudo
facit, vere ipse operatur, et simpliciter illi tri-
buitur, quia principahter operatur, et sua vir-
tute a nemine pendente, et omnibus dat ope-
randi virtutem. Igitur ex iha locutione gene-
rali, et sirailibus, non potest inferri prsedeter-
minatio in operibus liberi arbitrii, neque in
operibus bonis, magis quam in mahs. Et eo-
dem modo de generali concursu exponit D.
Tliomas priora verba Pauli in epistola ad Co-
rinth. Imo etiam ita interdum expouit poste-
riora verba ad Pliihpp., ut videre licet ia Com-
mentar. ad cap. 26 Isaia?. Concedamus autera
uhiraa verba PauU de operibus gratise intelh-
genda esse, sed non propterea in ihis proba-
bihter fundatur illatio : quia Deus operatur
vehe gratuitum in nostra voluntate sine prse-
deterrainatione, quia voluntatem nostram prce-
parat adjuvandam, et acljiivat prce.paratam.
4. Unde D. Thomas ibi ait illis verbis repro-
bari non tantum errorem Pelagianorum, sed
etiam eorum qui dixeruut vohmtatem nostram
necessitari a gratia : Q;u,ia hoc excludit (inquit)
CAP. XXIX. AN EX LOCIS SCRIPTUR/E QUvE DEPENDENTIAM, ETG.
539
Aposiohis cim dicit : Operatur vi nobis ; quia
interins per instioictiim monet voluntatem ad
lene operandum ; quod perfectissime fieri po-
test sine prsedeterminatione. Imo ita fieri satis
indicat Apostolus in eodem loco, cum pra^mit-
tit : Ctm metu et tremore vestram salutem ope-
ramini, et proxime subdit : Deus est enim qui
operatur in voiis , ac si diceret : Non vestris
viribus, sed divino auxilio potestis vestram
salutem operari ; et ideo eam cum timore ope-
ramini, ne Deus auxilium suum subtrahat ad
perficiendum bonum opus, quod per idem au-
xiliimi in vobis inchoaverat, bonam volunta-
tem et propositum inspirando^ sicut cap. 1
dixerat, et exposiiit Augustinus, lib. de Grat.
et liber. arbitr., cap. 9, et lib. de Don. perse-
ver., cap. 13, et serm. 94 de Tempore, cap. 3.
Qni]>us in locis, et in multis ahis docet illa
verba exhortationis et tacitte comminationis
ostendere quidem hominem debere suam salu-
tem operari, sed principaliter illam operari
Deum^ et e converso ita Deum operari hominis
saUitem, ut oporteat ipsum hominem illam li-
bere operari, habentem in potestate sua non
perficere quod Deus incipit;, vel impedire au-
xilia quibus velle et perficere operatur in no-
bis. Hfec autem omnia vix, aut ne vix quidem
possunt in auxilium prsedeterminans conve-
uire ; quia ilhid non subest ullo modo potestati
nostrae^ vel ut detur, vel ut auferatur. Unde
non est quod timeamus ne, aut propter opera
nostra negetur^ aut si detur^ quod effectu cjus
careamus.
5. Secundo, adducuntur loca in quihis dici-
tur Deus lialere lilerurn arbitonum liominis in
tnanu sua. — Secundo loco adducuntur loca in
quibus dicitur Deus habere hberum arbitrium
hominis in manu sua, ut quocumque vohierit
vertat iUud^ sicut dicitur de corde regis, Pro-
A'erb. 1\, ubi fit mirabihs comparatio, quod :
Sicut divisiones aquarimi, itavor regis in manu
Domini ; q^iocimque voluerit incli^iaiit illud.
Ubi non sohim est sermo de potestate Dei in
voluutatem regis, quoad executionem ejus^,
quam Deus facile potest impedire et mutare,
sed etiam de potestate in internam ipsam vo-
htionem, seu electionem, ut verba ipsa convin-
cunt. Nam potestas supra executionem non
est potestas in cor, sed in manum , vel aliam
similem facultatem, nec impediendo executio-
nem mutatur interna vohmtas per se loquen-
do; ent ergo cor hominis in manu Dei quoad
ipsam internam voHtionem; ergo et cpioad
prsedeterminationem. Hanc ergo verbo iucU-
nandi significavit Sapiens , quia loquitur de
incUnatione efficaci, seu in actu secundo et
deUberato, per illam enim cor mutatur. Et U-
cet de rege loquatur, idem a fortiori de quo-
cumque homine intelUgit. Nam quia reges
magis videntur esse sui juris et potestatis, ideo
quasi per exaggerationem in eis ponit exem-
pUim ; de toto autem populo simiUter dicitur
2 ParaUp. 30 : In Juda tero facta est manus
Domini, ut daret eis cor iinum, ut facerent jux-
ta prceceptum regis. De quo etiam scriptum
est Esther \ 5 : Converlit Deus spiritum regis
in viansuetudhwn, Et simiUs est locus Eccle-
siastes 9 : Sunt justi atqiie sapientes et opera
eortcm in onanu Dei ; ubi Chakiaica paraphrasis
addit : Et al eo decretum est omne quod erit in
dielus eorum. Quasi dicat, quidquid homines
deUberent, esse in manu Dei, ut ex decreto
ejus omnia succedant.
6. Respohdetur nuUum cathoUcum posse
dubitare quin omnium hominum, non sohim
potestates, sed etiam vohmtates sint in manu
Dei;, et nihilominus de modo est inter eos ma-
gna contentio. Unde, ex eo quod Scriptura di-
cat cor regis esse in manu Dei^ non recte in-
fertur hoc esse inteUigendum ratione praede-
terminationis, sicut nou sequitur esse inteUi-
gendum ratione necessitatis. Dico ergo, quoad
actus bonos cor hominis esse in manu Dei,
quia per cogitationes sanctas et eongruaS;, et
per inspirationes et affectiones iUis cogitatio-
nibus proportionatas^ ita potest voluntatem
hominis movere, ut quocumque voUierit ver-
tat illam. Unde Beda, in Proverb., de soUs jus-
tis locum iUum inteUigens, ait : Cor regis in
manu Dei ; quia sicut divisiones gratiarum
juxta suam vohmtatem et Angelis et liommihus
trihiit, ita etiam corda Sanctorum quibuscum-
que voluerit digna donationibus reddit. Neque
ullum- habet Pelagianista locum, quo alsque
Dei gratia quis salvus fieri possit. Et sequitur
ibi Gloss. ordin. Et Hieronymus solet de soUs
bonis regibus vel justis liominibus verba iUa
exponere^ ut videre Ucet Jerem. 4, Ezecliiel
28^ et Daniel 5 ; nunquam tamen id putat esse
dictura propter praedeterminationem^ sed ad
summum propter Dei perfectam gubernatio-
nem.
7. At vero D. Augustinus, Ub. de Grat. et U-
ber. arbit., c. 21, etiam de corde peccatoris,
et de incUnatione ejus, etiam ad opera mala,
verba iUa interpretatur ; quod est consenta-
neum generaUtati verborum, et nostram sen-
tentiam non infirmat, sed potius confirmat.
Nam certum est non inclinarc Deum directe et
positive voUmtates hominum ad mala opera^
5i0
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^E DEI.
multoque minus prsedeterminare aut prasdes-
tinare illa, ut in libr. 3 osteusum est. Ergo si
verba Sapientis comprehendunt etiam pravos
regeS;, et prava consilia et decreta illorum,
non intellexit Deum inclinare corda preedeter-
minando, sed aliquid aliud operando, vel
operari sinendo^, juxta materise capacitatem.
Et ita AugustinuSj ex illo et aliis testimoniis
qu8e congesserat, ita concludit : His et talihus
testiinoniis divinomm eloq^ciorum, qiice omnia
commemorare nimis longum est, satis, quantum
existimo, manifestatur operari Deim in cordi-
hus Jwminum ad inclinandas eortm volimtates
quocumque voluerit, sive ad bona, pro sua mise-
ricordia, sive ad mala, pro meritis eorum-. Quod
ultimum verbum non potest intelligi de prse-
determinatione, tum propter absurditatem
sententise, tum quia, si determinaret volunta-
tem ad malum, non semper id faceret propter
demeritum;, sed sua tautum voluntate, ut iu
libro etiam tertio ostensum est ; tum denique
quia in fme capitis ait Deum id facere per An-
gelos bonos, vel onalos, sive quocumque alio modo
operando in cordiius malorwn, pro oneritis eo-
rum. Si autem Deusprsedeterminat voluntatem
hominis, certe id non facit variis modis, sed
uno etdeterminato modo, neque facit per An-
gelum bonum vel malum, sed per seipsum. An-
geli euim operantur in cordibus immittendo
cogitationes, et per illas excitando aifectiones ;
ergo si Deus per Angelos inclinat vokmtatem,
non inclinat prsedeterminando ; ergo etiam
quando per seipsum iuclinat, non oportet ut
id faciat praedeterminando, sed in bonis, ut
dixi, congruas cogitationes immittendo, quee
per se et cum effectu in bonum a Deo inten-
tum inducant; in malis autem, vel operando
ea quse per se bona sunt^ cum praescientia
quod ipsi male sint eis usuri, vel permitten-
do, ut maU A-Ugeli eos ad malum inducant.
8. Et per hsec responsum ad alia loca quae,
per se spectata, nullam habent difficultatem ;
nam facile potuit Deus tribui Judee dare cor
unum, congrue totum illum populum excitan-
do et movendo, ut iufallibiliter regi consenti-
ret, et tamen libere et sine pra?(leterminatione,
licet non sine adjutorio divino consentiret. Et
ita Augustinus, libr. 1 contra duas epistolas
Pelagianor., cap. 2, ex h/s et similibus locis
nihil aliud quam efficacis gratise auxihum col-
hgit. Et similiter exponit iocum Estlier, nam
eodem modo potuit Deus siue praedetermina-
tione convertere iu mansuetiidinem cor As-
sueri, per cognitiones menti et phantasise ob-
jectas, et excitando bonum et maguum afiec-
tum in cor ejus erga Esther. Unde cum ipsa
Estlier, cap. 14, petiisset : Converte consiliam
eorim. super eos, statim subjecit : Tribue ser-
monem in ore meo i?i conspectu leonis, et trans-
fer cor illius. Nam quia illa mutatio non per
coactionem, vel necessitatem, nec certe per
pliysicam prsedeterminationem , sed moraU
modo facienda erat, petit sermonem composi-
tum, id est, aptum et accommodatum ad mo-
vendum cum effectu cor regis, adjuvante Deo
interius, rationes congruas proponendo, et af-
fectiones aptasadpersuasionem excitando. Al-
ter vero locus ex Ecclesiaste eamdem habet re-
sponsionem, etiamsi intelligamus operajusto-
rum dici esse in manu Dei, eo quod ex ejus
liberali gratia et praedestinatione pendent,
quia niliilominus non pendent ex pra^determi-
natione, sed ex prsemotione et vocatione con-
grua, vel generallter ex Dei speciali providen-
tia et ordinatione, ut Hieronymus ibi insi-
nuat, qui nou solum de operibus bonis, sed
etiam de malis poense quse justi patiuntur, ver-
ba illa interpretatur, quia omnia justis eve-
niunt juxta divinffi providentise dispositionem.
Potest etiam ille locus aliis modis exponi de
operibus justorum, quia, licet magna circum-
spectione ab eis fiant, in manu Dei sunt, id
est, in ejus potestate, et judicio, et trutina, et
ipsos justos latet qualia sint, et ideo nesciunt
an amore vel odio digni sint. Et aliis modis
hic locus exponitur, sed prior expositio nobis
sufTicit, estque responsio dicta pree oculis ha-
benda, quia mulla similia loca per illam ex-
ponuntur, de quibus consuli potest Augusti-
nus dicto lib. de Grat. et liber. arbitr., c. 20
et II.
9. Tertio, ex efficacia, et omnipotentia di-
vincE voluntatis. — Tertius locus argumentandi
est ex efiicacia et omnipotentia divinaa volun-
tatis, ita enim dicit Deus per Isaiam, cap. 46 :
Judicium meum stalit, et omiiis votuntas mea
fiet ; et in Psalmis dicitur : Omnia qucccimque
voluit fecit , utique, quse absoluta voluntate
voluit, de qua etiam dicitur Esther 13 : Do-
mine Rex omnipotens, in ditione tua cuncta
.mnt posita, et non est qui possit resistere vo-
luntati tuce. Et similia sunt in Scriptura fre-
quentia, ex quibus tale conficitur argumen-
tum : Decretum divinae voluntatis semper an-
tecedit deliberationem voluntatis humanre,
quia illud est eeternum, hoc temporale ; illud
est causse primse, a qua pendet et determina-
tur omnis effectus causai secundee ; sed decre-
tum Dei illud est efficacissimum, nec illi valet
resistere humana voluntas ; ergo semper prse-
CAP. XXX. AN SCRIPTURA DICAT
determinat voluntatem^ vel per seipsum, pro-
pter naturalem suborclinationem et subjectio-
nem humanse voluntatis ad divinam, vel per
motiouem aut qualitatem aliquam, quam per
suam omnipotentiam potest voluntati humanae
imprimere, ut suum decretum infalhbiliter
exequatur. Ergo in hac prsedeterminatioue po-
nendum est auxilium efficax^ quia iUa semper
est efficax, et sine illa nullum auxihum potest
esse efficax magis quam sine divina vohmtate.
40. Respondetur quatuor cathohca dogmata
ad Deum pertinentia in ihis testimoniis conti-
neri, de quibus nuUa potest inter cathohcos
esse controversia. Primum, consihum divinum
semper stare, id est, nec deficere, nec frustrari
posse, quia semper est prudens et rectum^ et
in scientia certa et infalhbih fundatum. Se-
cundum est voluntatem divinam efficacem et
absolutam semper impleri. Tertium, quod est
prsecedentis fundamentum, in manu omni-
potentiae divinse omnia esse constituta. Quia
enim Deo subest cum voluerit posse, et quia
nihil absolute vuh nisi prudeutissimo consilio,
habensque, in thesauris scientise et potentise
suae, media quibus possit infahibihter exequi
quidquid absohite vult, ideo tahs omnis vo-
luutas ejus infahibihter fit. Quartum dogma
est neminem posse resistere tah voluntati di-
vinse, quod sequitur ex duobus prsecedentibus;
nam si posset quis resistere voluntati Dei, pos-
set efficere ut vohmtas Dei non impleretur.
His addi debent aha ad hominem pertinentia,
quaha sunt, primo, divinee voluntatis effica-
ciam, et omnipotentiam non auferre, neque
impedire humanarum operationum seu elec-
tionum hbertatem; secundo, ssepe executio-
nem divini consihi ac decreti pendere a hber-
tate hominis. Tertium est ea qufe a Deo de-
creta sunt, ut per hberum arbitrium fiant,
non fieri ab jeo inevitabiliter^ simphciter et
absohite loquendo; quia quod est inevitabile
non est hberum, ut ex terminis per se notum
videtur; quia quod evitari non potest sub hu-
manam potestatem non cadit, ac subinde nec
sub hbertatem. Quartum est, vohmtatem Dei
decernentem de actibus a hbero arbitrio prse-
standis, non auferre veram et proximam po-
tentiam ejus ad agendum et non agendum,
quia hsec est necessaria ad actus hbertatem, ut
in prolegomeno primo probatum est.
H. Cum ergo hsec nobis omnibus commu-
nia esse debeant, etiam difficuhas dictorum
testimoniorum omnibus communis est. Unde
quidam ihis oppressi negant posse Deum prse-
defimre absolute et efficaciter actus voluntatis
DEUM DARE NOBIS VELLE, ETC. 541
humanse in particulari et cum omnibus cir-
cumstantiis, ejus salva hbertate, quod nobis
nuho modo probari potest, ut ahbi ostendi-
mus, et in hoc opere ssepe diximus. Suppositis
ergo decretis prcefinientibus ad intra, quia
nobis iha testimonia objiciunt, putant non
posse mandari executioni efficaciter, nisi per
prsedeterminationem ad extra, qute tahs sit ut^
iUa supposita, non rehuquat in humaua vo-
luntate potestatem ahter volendi quam a Deo
decretum sit, quia hoc putant necessarium ut
non possit resistere vohmtati divinaj. Sed non
possunt nobis exphcare quomodo tahs volun-
tas maueat hbera ad operandum, si ad unum
prEedeterminatur, et privatur potestate ahter
operandi. Unde (quod majus est inconveniens)
ipsa voluntas divina sibi ipsi repugnaret, vo-
lendo ut humana voluntas operetur sine hber-
tate, id est, sine potestate ahter volendi. Nos
autem dicimus decretum Dei non auferre a
voluntate potestatem simphciter ahter volendi
aut operandi, etiam tah suppositione posita,
quia non est decretum ita antecedens quin
supponat prsescientiam conditionatam fuluri
consensus hberi, si tah vocatione voluntas ho-
minis prceparetur et adjuvetur. Et consequen-
ter negamus ad efficientiam tahs decreti, esse
necessarium et accommodatum medium, vo-
luntatem prsedeterminare ad unum, sed po-
tius iham ita dirigere, ut infahibiliter faciat
quod Deus decrevit, et hoc satis esse ut consi-
hum Dei stet, et omnis ejus voluntas fiat, et
ut in vohmtate humana non sit potestas resis-
tendi divinse, quia nunquam valet ad effec-
tum perducere oppositum ejus quod Deus de-
crevit. Quod totum provenit ex divina omni-
potentia cum infinita sapientia conjuncta, et
non repugnat hbertati, quia supponit ihius
usum prsevisum, et ad ihum dicit formalem
vel virtualem habitudinem, ut explicatum est,
et iterum in capite penuUimo hujus hbri di-
cetur.
CAPUT XXX.
AN SGRIPTURA DIGAT DEUM DARE NOBIS VELLE
PROPTER PHYSIGAM PR^DETERMINATIONEM .
4. Quartus locus, ex his quibus dicitur Deus
non solum dareposse, sed etiam velle, vel agere.
— Quartus locus argumentandi sumitur ex
his Scripturse testimoniis, in quibus dicitur
Deus in operibus pietatis non sohim dare pos-
se, sed etiam vehe, vel agere. lu quo puncto
preecipue ponderautur verba Pauh Rom. 4,
u^
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
ubi de promissione facta Abrahse : Sic erii se-
men tuum, ait : Ideo ex fide iit sectindum gra-
tiam firma sit promissio ; et infra subjungit :
Confurtatus est fide daiis gloriam Deo, ^J^snissi-
me sciens, quia quod promisit, potens est et fa-
cere; quae A^erba ponderans Augiistinus, libro
de Prat'.destinalione sanctorum, cap. 10, ait :
Quando promisit Abralue in semine ejus fidem
gentium, non de nostra vohmtatls potestate, sed
de sua prwdestinatioiie promisit . Promisit enim
quod ipse facturus erat, non quod liomines, t^tc.
Qute late prosequitur D. ThomaS;, etiam super
Paulum; imitatus Augustinumait: Ideo ex fide
ut secundum gratiam firma sit promissio, non
quidem per operationes hominum, quce possunt
deficere, sed secundum gratiam-, quce infallihilis
est. Est ergo argumentum Pauli et Augustini:
Dei promissio est certa ex his quse ipse factu-
rus est. non quse homines; sed Deus promisit
fidem gentibus in Abrahamo; ergo ipse est
qui facit illam; non ergo dat tantum posse cre-
dere, sed etiam credere.
2. Atque ita videmus impletum in illa Lydia
purpuraria, de qua dicitur Actor. 16 : Deum
aperuisse cor ejus intendere his quce dicebantur
a Paulo ; nam aperuisse cor nihil aliud signi-
ficat quam illi dedisse credendi vokmtatem.
Et similiter Actor. 13, ubi de gentibus chcitur :
Crediderunt quotquot prceorcUnati erant in vi-
tam ceternam; quod perinde est ac si diceretur :
Crediderunt qui erant prcedestinati, ut secun-
dum gratiam firma sit promissio. His conso-
nant verba Christi Joan. 5 : Qui ex Deo est,
verla Dei audit ; propterea vos non auditis,
quia ex Deo non esiis. Ubi audire idem est quod
obedienter audire, et suscipiendo fidem. Et hoc
tribuitur determinationi provenienti ex divina
prffidestinatione, nam ob fidem non potest quis
dici esse ex Deo, nisi secundum prsedestina-
tionem. Preeterea hoc confirmatur ex illo Joan.
18 : Sicui palmes non potest ferre fructum a
semetipso, nisi ?nanserit in vite, ita nec vos nisi
i7i me rnanseritis; juncto illo Roman. 11 :Non
turadicem portas, sedradix te. Quibus verbis
significatur, sicut fructus palmitis totus est
ex virtute vitis, ita omuem pietatis fructum
seu actum esse ex gratia efficaci determinante
tempus, modum, et quahtatem, ac quantita-
tem fructus. Et eodem modo solent hic induci
testimonia omnia quae sunt de necessitate
gratice, ut Joaun. 15 : Sine me niliil potestis
facere; 2 Corinth. 3 : Non sumus sufficientes
cogitare, etc; et ad Hebr. 13 : Deus pacis aptet
vos in omni bono, faciens in vobis quod placitum
est coram se.
3. Respondetur ad loca Scripturce. — Ad
hfec omnia uno verbo responderi potest, ilHs
recte probari necessitatem auxihi efficacis ad
credendum, vel pie operandum. non tamen
probari modum efficacise per prsedetermina-
tionem, quia alio modo suaviori et magis con-
sentaneo divinas providentise, et satis efficaci,
et infallibili, fieri et impleri possunt. Ut au-
tem hoc evidentius fiat , adverto duo tangi in
his testimoniis. Unum est Deum non sohim
dare posse efficere opera pietatis, sed etiam
dare ipsum facere, seu ipsa opera. AUud est
non solum dare ipsa opera eo tempore quo
fumt, sed etiam in priori tempore ilia promi-
sisse, et in seternitate prsedestinasse. Et utrum-
que horum verissimum et certissimum est, ex
neutro autem recte vel apparenter coUigitur
prsedeterminatio. Nam si illud primum prae-
cise spectetur, ex eo sufficienter verum inve-
nitur, quod ad opera gratiee Deus non solum
dat dona supernaturalia, quibus homo fit po-
tens ad talia opera efficienda, sed etiam, cum
illa fiimt per eadem dona, influit actu in ea-
dem opera, ac deinde per seipsum, et per ge-
neralem concursum ordinis gratiae, physice ac
immediate efficit in nobis et nobiscum eadem
opera, quse omuia subsistere possunt sine prse-
determinatione, ut per se patet, et satis super-
que sunt , ut Deus dicatur dare nobis talia
opera, vel illa efficere in nobis. Ut enim hoc
verissimum sit, non est necesse ut solus Deus
illa opera faciat in nobis, ut ex fide constat ;
ergo faciendo illa uobiscum^ vere facit illa ;
quin potius, licet Deus faceret in voluntate
hominis prseviam determinationem in actu
primo , ex vi ilUus non diceretur per se et
proprie facere ipsum velle, nisi alio modo im-
mediate influeret in ipsummet actum ; ergo e
contrario, etiamsi non det talem determina-
tionem, si dat supernaturalem virtutem, et
cum illa per se et immediate facit ipsum opus
influxu quodam gratuito et supernaturali, ve-
re facit in nobis talia opera. Quocirca ex vi
hujus prioris locutionis, quod Deus facit in no-
bis ipsum velle, non infertur nec probatur
aliud auxilium efficax nisi simultaneum, nam
hoc est per se ac simpliciter necessarium,
quia efficacia actus pii in ipso et per ipsum
consummatur, et ideo ex tali efficientia pr^-
cise spectata, non solum non prasdetermina-
tionis, verum etiam nec alicujus prsevenien-
tis auxilii efficacis, necessitas coUigitur, nisi
aliunde ostendatur.
ht. Aliud vero principium in illis testimoniis
contentum, optime ostendit esse necessarium
CAP. XXX. AN SCRIPTURA DICAT
auxilium efficax prreveniens, quo Deus impleat
fidei aut piorum operum promissionem et prse-
destinationem, non tamen probat hoc auxilium
debere esse physice preedeterminans , quia ut
divina promissio et prsedestinatio infallibiliter
impleatur, vocalio ejffiicax seu congrua, prout
a nobis explicata est, sufficit ; et, ut per actus
libere factos sicut ordinata est fiat, necessa-
rium est ut^ non per physicam prsedetermina-
tionem^ sed per auxilium , cui, secuudum se
spectato, voknitas hominis' possit resistere,
impleatur^ sicut per vocationem congruam fit.
Neque ex posteriori testimonio aliquid amplius
colligunt Sancti Patres; nec \ evhnm. prmleter-
minandi, aut sequivalens in eis invenitur^ sed
sohim docent Deum non promittere ea quae
homo ex se suisque viribus facturus est et in-
dustria , sed ea quee ex pecuhari Dei auxilio^
prseparatioue, et indechnabiU directione reci-
piet ac facietj et hoc modo dat Deus, per voca-
tionem congruam^ fidem et pia opera quse
promisit. Non enim ita iha promisit, ut non
sint homines ea facturi, nam hoc ipsum in
promissione inchtditur^ sed ( ut Augustinus
citato loco dixit) qtcia etsi faciant homines bo-
na qiice acl colendum Deum pertinent, ipse fa-
cit ut illi faciant ; hoc autem facit Deus per
vocationem congruam, ut sgepe est dictum^ et
mox ampHus expHcabimus.
5. Verda illa esse ex Deo^ qtiomodo intelli-
genda. — Ex testimouiis autem secundo loco
adductis , primum , in quo Christi verba afi^e-
runtur : Qid tx Deo est , verha Dei audit, uon
oportet ita intelhgi , ut esse ex Deo , sit esse
preedestinatum^ quia fortasse multi tunc non
credentes erant prsedestinati ; tum etiam quia
causa non credeudi non potest in Deum non
prsedestinantem refundi, ideoque altera cau-
salis : Propterea vos non auditis, qioia ex Deo
non estis, Yel iu rigore falsa, vel impropriissima
esset. Igitur, esse ex Deo, est adhcerere Deo, et
regi spiritu ejus, juxta illud Roman. 8 : Qui
spiritu Dei aguntur,lii sunt filii Dei. Unde, e
contrario, iUi dicuntur ex Deo non esse^ qui
Deo non adheerent, nec motiones ejus sequun-
tur. Sicut ibidem isti qui non sunt ex Deo^ di-
cuntur esse ex diaioto , non preedestiuatione
aut reprobatione, sed prava ipsorum volun-
tate. Ita ergo dicuntur non esse ex Deo^ quia
sua voluntate ei resistunt, et diabolo adhaerent;
ergo, 6 contrario, dicuutur esse ex Deo, qui
divinam inspirationem sequuntur^ et ideo Am-
monius Leontius , et Theodorus, apud Maldo-
natum^ ibi dixerunt hominem esse vel non esse
ex Deo^ non natiira, sed etectione. Ex quo vero
DEUM DAF.E NOBIS VELLE, ETG. 543
sensu tantum abest ut physica prsedetermi-
natio coUigatur^ ut potius libertas in obtem-
perando vel resistendo gratise prievenienti sta-
bihatur.
6. Quia vero Augustinus^ tract. -42, secun-
dum praedestinationem locum illum interpre-
tatur, respondemus etiam huuc sensum uon
obstare nostrse sententise (quidquid sit an Ut-
teree quadret), quia Ucet donum fidei ex prse-
destinatione procedat, iUa proedestinatio per
vocationem congruam impletur, non per proe-
determinationem physicam. Potest autem illa
prsedestinatio aut esse simpUciter ad seternam
sakitem, si fides viva sit usque ad finem vitae
permansura, vel tantum secundum quid per
quamdam prsedestinationem ad fidem solam,
vel ad credendum aUquando, si fides sit tem-
poraUs. Si autem aUera pars : Propterea vos
non auditis, quia ex Deo non estis , ad caren-
tiam electionis ex parte Dei referatur, non po-
test sumi iu sensu causali, quia Deus nuUo
modo est causa incredulitatis ; dicit ergo solam
consecutionem secuudum praescientiam , ut
etiam idem Augustinus exponit.
7. Respondetur ad loca ex Actibus desimpla.
— Ad loca ex Actibus desumpta, fatemur in
priori de Lydia indicari efficaciam preevenien-
tis gratise, illam vero dicimus fuisse per divi-
nas illuminationes et inspirationes illi feminse
congruenfces. Et ita Prosper. lib. de Vocat.
gent., cap. 23, alias 8, nihil aliud ex illo loco
colligit, nisi fidem esse ex inspiratione divina.
Alter vero locus de prseordinatis ad vitam
seternam varie exponitur, sed nunc damus
sermonem esse de prfedestinatis , ut sensit
Prosper. in epist. ad Ruffinum. InteUigendum
vero est vel simpliciter ad vitam eeteruam,
sive secundum quid ad credendum, ut sentit
Chrysostomus , homil. 30, exponens prceordi-
nati, id est, prcefiniti a Deo ; non enim opor-
tebat omnes, qui tunc crediderunt, fuisse prse-
destinatos ad gloriam, neque etiam omnes
prsedestinatos qui ibi aderaut, tunccredidissc ;
crediderunt ergo qui pro tunc prsedestinati
erant ad credendum. lUa autem pradefinitio
potest exponi, ut solum denotet seternam an-
tecessionem, etiamsi non fuerit ante prsescien-
tiam absolutam futurse determinationis volun-
tatis, vel potest intelligi de praedefiuitione an-
te prsescientiam absolutam futurorum ; quem
sensum etiam concedimus , et nihilominus
uihil inde coIUgitur, quia illa praedefiuitio non
excludit conditionatam prsescientiam futuro-
rum, et ita per vocationem congruam execu-
tioni mandatur. Csetera vero testimonia sine
544
UB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.f; DEI.
caiisa allegantur; probant enim humanam vo-
luntatem sine auxiliis gratise nihil valere ad
opera pietatis, nec posse illam iuchoare , nisi
gratia prsecedat et incipiat ; inde tamen nulla
probabilitate inferri potest vohmtatis hberta-
tem obtundi, seu prsedeterminari per gratiam,
aut hoc esse necessarium ad opera pietatis, vel
simul esse posse cum eorum hbertate. Neque
Augustinus vel ahi Patres in illo sensu his tes-
timoniis utuntur, sed tantum ut necessitatem
gratise ante omne meritum persuadeaut. Et
speciahter verba ultima Pauh ad Hebreeos in-
dicant modum quo Deus in nobis facit qu£B ihi
sunt placita^ aptando nos in omni hono, per
vocationem utique congruam, ut supra exph-
catum est.
CAPUT XXXI.
AN SOLI DEO TRIBUANTUR IN SCRIPTURA OPERA
PIETATIS PROPTER PHYSIGAM PRuEDETERMINA-
TIONEM.
1 . Quintus argumentandilocus,exIocis quibus
Jioniinis salus, et omnia opera qucc ad illam con-
ferunt, soli Deo triiuuntur. — Quiutus argu-
mentandi locus ex ihis testimoniis sumitur, in
quibus hominis sahis, et omnia opera quoe ad
illam conferunt, soh Deo tribuuntur^ vel in so-
lam ejus vohmtatem revocantur. Prsecipuum
testimonium est ihud Roman. 9 : Non est vo-
lentis, neque currentis, sed Dei miserentis; et
ibidem : Cujus vult miseretur, et quem vult
indurat. Ubi totum tribuitur voluntati Dei,
quod non potest aha ratione fieri, nisi quia
voluntas ejus sola est quse voluntates humanas
determinat. Ahud testimonium vulgatissimum,
est ihud 1 ad Corinth. 4 : Quis enim ie discer-
nit ? Ubi significat Paulus Deum solum esse
qui justum a peccatore discernit, determinan-
do utique ihius vohmtatem ad bonum ; pro-
pter quod ei etiam dicitur : Quid liabes quod
non accepisti ? Ex his enim locis ssepe probat
Augustinus hanc discretionem esse ex sola mi-
sericordia, non ex hominum hbertate, prseser-
tim qusest. 2 ad Simphcian., et hb. de Prse-
destinat. Sanctor., capit. 4et 5. Tertium testi-
monium huic loco accommodatum, esse potest
ihud Jerem. iO : Scio, Domine, quia non est
in homi7ie via ejus, nec viri est ut ambulet et
dirigat gressus suos. Ex quibus testimoniis
ita solent argumeutari propugnatores praide-
terminationis physicse : In operibus gratise to-
tum est tribuendum Deo ; sed non potest tri-
bui totum Deo, nisi ratioue physicse prsedeter-
minationis; ergo. Major patet ex dictis testi-
moniis, prsesertim ex illo : Non est volentis ;
Ideo enim negatur homini ut totum Deo tri-
buatur ; quia, ut dicitur 4 Corinth. 12 : Omnia
operatur unus ntque idem spiritics, dividens sin-
gulis prout vult. Et idem probant multaex su-
perius tractatis, et ita etiam loquuntur Patres,
prsesertim Augustinus et Anselmus, quorum
testimonia postea tractabimus. Minor autem
probatur, quia, cum sit certum hominem per
liberum arbitrium concurrere ad opus pietatis,
nihilominus dicitur totum esse Deo tribuen-
dum ; ergo id esse non potest, nisi quia ipse
concursus vohmtatis humanse reducitur in di-
vinam prsedeterminantem iham. Item quia, h-
cet vohmtas humana proxime operetur, tamen
uhima resolutio fieri debet in divinam volun-
tatem; vuU enim homo, quia Deus vult ut ve-
lit ; ergo quia prsedeterminatur. Denique hoc
sensu ait Pauhis : Non est voleiitis, neque cur-
rentis, non quia ipse non veht, sed quia quod
veht non est imputandum ilh, sed gratise prse-
determinanti. Ahoqui si quod veht homo ipsi
in suo genere uhimate attribuatur, sicut dici-
tur : No7i est volentis, sed Dei miserentis, quia
in uno genere Deus incipit, et ita dici poterit
non esse Dei miserentis, sed hominis volentis,
quia in aho genere hberum arbitrium est ul-
tima ratio se determinandi. Quo argumeuto
utitur fere Augustinus in Enchirid., cap. 32.
2. Sed hsec testimonia ad summum probant
necessitatem divinse prsemotionis, et congruse
vocationis, gratuito et ex voluntaria electio-
ne et prsedeterminatione cohatse. Unde in me-
moriam revocanda est distinctio supra data,
de duphci ordine sub quo possunt hsec opera
pietatis et gratise considerari, scilicet, sub or-
dine executionis et prsedestinationis. Priori
modo, certum cst taha opera non esse a sola
gratia, nec a solo hbero arbitrio, sed ab utra-
que, juxta ihud Augustini, serm. 15 de Verb.
Apost., capit. 11 : Ncn partim gratia, partim
Ubencm arbitrium, sedtotumsingula opere indi-
viduo peragunt. Posteriori autem modo omnia
in solum Deum ejusque voluntatem reducun-
tur. Qua doctrina supposita, facile dicta testi-
monia intelhguntur, et argumento ex ilhs
formato satisfit.
3. H(BC verba, Non est volentis etc, de ecoecu-
tione ipsa intellexisse videtur Nazianzenus. —
Quod ergo attinet ad verba Pauh : Non est vo-
lentis, etc, Nazianzenus, orat.31, de executio-
ne ipsa intehexisse videtur, et ideo exposuit :
Id est, non solum volentis, nec currentis sotum,
sed etiam Dei miserentis. Et subdit : Ita quo-
niam velle quoque ipsum a Deo est, optimo jure
CAr>. XXXI. AN SQLI DEO TRIBUANTUR IN SGRIPTURA OPERA, ETC.
545
toHcm Deo assignavit. Contra lianc vero expo-
sitionem objicit Augustinus in Enchirid., ca-
pit. 32j qiiia eacleni ratione dicere possumus :
Non est Dei miserentis, scd homims tolentis
subintelligendo solius et eiicm, quia non est
solius miserentis Dci, sed etiam volentis homi-
uis : id antem admittendum non est ; aliquid
enim singulare vohiit Paidus misericordias Dei
tribuere, ut ex contextu manifestum est. Addit
ergo et recte Augustinus : Restat ul propterea
recte dictum intelligatur: Non volentis hominis
sed miserentis est Dei, ut totum Deo detur, qui
homirds volimtatem ionam et frwfarat adjti-
vanddm, et adjuvat prceparatam. Eamdem doc-
trinam habet quaest. 2 ad Simphcian., et con-
chidit : Non igittir ideo dictum putandum est:
Non volentis, neque currentis, sed miserentis
est Dei, quia sine ejus adjutorio non fossumus
adipisciquodvolumus, sedpotiits, quia sine ejus
vocatione non volumus. Et sic etiam dixit in hb.
Proposit. epist. ad Roman., c. 61 : Quia neque
velle possumus, nisi vocemur, ideo verissim^im
est miserentis Dei esse quod hene velinms et
operemur. Quod approbat L 1 Retract.. c. 23:
Sed parum, inquit, de ipsa vocatione disserui,
quce fit secnndum propositmn Dei, ac si dice-
ret^ ideo soh Dei miserenti tribui bonum vel-
le, quia es sola ejus misericordia vocatio con-
grua praecedit. De qua intehigitur etiam ab
eodem Augustino dictum 1. 83 Quajstion., q.
69 : Licet quis possit siii attribuere quod ve-
niat, non talis tamen potest sibi tribuere quod
vocatus sit. Igitur_, quia necesse est ut vocatio
congrua prgecedat, et hsec datur ex sola mise-
ricordia Dei, ideo soh Deo et misericordiaB ejus
nostrum bonum velle attribuitur. Falsum er-
go est non posse hoc soh Deo tribui, nisi quia
prsedeterminat hominis voluntatem, cum Au-
gustinus doceat iUi tribui, quia congruenter
vocat^ id est, quia excitat voluntatem homi-
uis^ sicut oportet ut iUa consentiat. Et hanc
expositionem declarat ct confirmat optime D.
Anselmus, hb. de Goncord., q. 3, cujns verba
iufra in proprio capite latius tractabimus.
4. Addo prffiterea quod verba Pauh, etiam
secundum ordinem executionis intehecta, non
excludunt quin hbertati .vohmtatis tribuenda
sit conversio in suo generC;, et ut proximse cau-
sse, sed docent non ita tribuendam esse vo-
luntati, sicut gratise, quod neque Nazianzenus
negavit, ut infra ostendam, et Anselmus his
verbis declaravit : Licet justitia servetur (vel
recipiatur) per liherum arbitrlum, non ta-
men tantum est imputandum libero arbitrio
quantum gratice, cfuoniam illam liberum arbi-
VIII.
trium, non nisi per gratiam frcevenientem et
subsequentem, habet et servat. Non est ergo
propter gratiam prsedeterminantem, sed pro-
pter ■prcevenientem, id cst, propter vocationem,
ut Augustinus dixit, et propter subsequentem
principahus cooperantem. Qnamvis, loquendo
secundum ordinem praedestinalionis et elec-
tionis gratise, muUo magis tribuatur vohmta-
tis consensus soh Deo, faciendo uUimam reso-
hitionem in ipsum. Consentit enim voluntas
cum adjutorio gratise, quia prius vocata est
congruenter per solam gratiam ; ideo autem sic
vocata est, quia iUam Deus elegit, vel ad sahi-
tem, vel ad fidem, aut poenitentiam ; ideo ve-
ro illam elegit, quia voluit, juxta iUud : Mise-
rebor cujiis miserebor, et ^nisericordiam prce-
stabo cujus miserebor. Et ita, sicut supra osten-
sum est, ob prcedestinationem non esse neces-
sariam prtedeterminationem, quia per voca-
tionem congruam sufEcientissime et accom-
modatissime impletur, ita, ut uUima resolutio
in divinam vohmtatem ehgentem fiat, et ea
ratione dicatur, non esse volentis^ neque cur-
rentis, sed Dei miserentis in sua seterna dilec-
tione, non est ergo necesse ut per physicam
prsedeterminationem toUatur a voluntate hu-
mana indiflferentia quam habere debet, prius
natura quam se determinet, sed oportet so-
him ut vohmtas sic indilierens congruenter
vocetur et excitetur, ut cum adjutorio gratiee
comitante infaUibiliter sc determinet,
5. Et hsec responsio apphcanda est ad se-
cundum testimonium de discretione inter
eum qui gratiee consentit, et eum qui resistit ;
nam si resohitio fiat ad ordiuem divinse inten-
tionis, sic fuit ex sola misericordia Dei, huic
potius quam iUi vocationem ex proposito seu
congruam praeparare ; in usu autem et execu-
tione conjungi necessario debet Ubertas arbi-
trii ; iste enim consentit, quia nunc vuU pro
sola sua vohmtate. Et simiUter inter justos
iste est sanctior quam iUe, quia pro sua Uber-
tate magis conatur cum adjuvante gratia, h-
cet hic major conatus ex divina electione
media congrua vocatione descendat. Et ita
utrumque conjunxit Concihum Trident., sess.
6, c. 1, dicens : Unumquemquc accipere justi-
tiam, secundum mensuram quam Spiritus San-
ctus partitur singulis, prout vult, et secundum
propriam cujusque dispositioiiem ac coopera-
tionem. Et sic etiam verissimum est quod Pau-
his in citato loco 1 Gorinth. 4, intendit, nemi-
nem scihcet discerui ab aUo, nisi per ea quai
accepit, quia, hcet ex adductis unus uon dis-
ceruatur ab aUo, uisi per Uberam sua3 hiditle-
35
U6
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI/E DEf.
rentis voluntatis operationem, tamen ratio cli-
versitatis in ipso usu manat ex gratia^ non
media prEedeterminatione, quee indifFerentiam
in operando auferat^ sed media vocatione con-
grua, quse gratis datur, et ex divina electione
omnino voluntaria manat.
C. Notanda Damasceni docirina. — Circa
tertium testimonium, notanda est Damasceni
doctrina, lib. 2 de Fide, cap. 26, discrimen
esse inter electionem et actionem liberam,
quod electio semper est in nostra potestate,
et ideo semper est libera ; actio vero non sem-
per est in nostra potestate^ sed interdum defi-
cit, vel ex impotentia nostra, vel ex ordine di-
vinse providentiai. Et ratio esse videtur^ quia
electio est per se, ac proxime, ac formaliter
libera, et ideo non privatur suo intrinseco et
connaturali modo, quo fieri postulat ; actio
vero cst libera per denominationem ab elec-
tionis imperio, quod est illi extrinsecum^ et
ideo extrinsecus etiam potest impediri. Et ideo
ad conservandam libertatem necessarium est
et sufficit cpiod in electione seu volitione usus
libertatis servetur, etiamsi executio impedia-
tur, vel non sit in hominis potestate ; tunc
enim voluntas pro facto reputabitur, et defec-
tus executionis homini non imputabitur. Hoc
supposito, dico verba Jeremise intelligi posse
de executione et actione;, et sic in eis commen-
datur gratia subsequens ad nostram electio-
nem, seu propositum. Quamvis enim homo,
cum priori gratia, optima eligat et proponat,
iudiget divina gubernatione et directione, ut
illa exequatur, vel quia longe major in exe-
cutione invenitur difficultas, vel quia non est
in potestate hominis omnia impedimenta prse-
cavere, etc.
7. Hac ergo ratione merito dicitur : Non est
VI homiM via ej^is, qui Ucet illam ingredi et
ambulare proponat, oportet ut Deus det vires
ad ambulandum, et dirigat gressus ejus. Gui
consonat illud Proverb. 2 : A Do7nino dirigun-
tur grcsstcs viri, qids autem Jiomimim j)otest
intelligcre viam suam ? Et ideo dixit Paulus
Deum non soium dare velle, sed etiam perfi-
cere, pro voluntate, vel hominis proponentis
cum gratia, vel Dei ad utrumque gratiam con-
fcrentis. Unde etiam dixit Hieronymus, dial. 3
contra Pelagian. : In Domini potestate est, ut
id guod capimus, qiiodqiie lahorare adnilimtir,
illius ofe et auxilio adimplere valeamus. Et sic
ctiam multi exponunt illud Proverb. 16 : Ho-
minis est prceparare animam, et Domini guber-
nare linguam ; nam licet se praparet et propo-
nal liomo lo(|ui, si iu ipso usu Deus non djrigat
mentem et gubernet linguam, facilc labitur.
Simili modo in eodem Proverb. dicitur : Cor
hominis disponit viam suam, sed a Domino gres-
sus ejusdiriguntur;s\mt strenuus dux optime
disponit exercitum^ et nihilominus successus
victoriai ex divina providentia et adjutorio
maxime pendet, quia non potest industria hu-
mana omnia providere quoe possunt victoriam
juvare vel impedire ; juxta hunc ergo sensum,
nihil haec testimonia pertinent ad praeparatio-
nem vohmtatis in actione, vel in volitione li-
bera, quia respectu talis gratiae jam ha3C elec-
tio vel prseparatio supponitur facta per aham
gratiam pra3venieutem et adjuvantem^ et heec
ulterior gratia subsequens, quatenus ad novum
actum seu vohmtatis usum et executionem
datur, etiam confertur per gratias excitantes,
aut internas,dirigendo mentem et confortando
vohmtatem, influendo ilii suavitatem, vel quid
simile ; quatenus vero ad actiones et faculta-
tes executivas exteriores spectat, datur aufe-
rendo impedimenta, vel adjutoria etiam cor-
poraUa executioni accommodata tribuendo.
8. AUter vero possunt verba Jeremise intel-
hgi de via hominis, etiam quoad ipsam elec-
tionem hberam, seu cjuoad interiorem consen-
sum, seu propositum nostrse voluntatis. Et sic
dicitur non esse in hominis potestate via ejus,
quia non est in illius potestate habere voca-
tiouem et excitationem, sed divini hoc est
muneris_, quem sensum ibi Hieronymus am-
plexus est. Sunt tamen duo notanda. Unum
est, quod, hcet prima excitatio non sit in ho-
minis potestate, tamen habere secundam et
tertiam, et omnes aUas necessarias ut ambulet
et dirigantur gressus ejus, est aliquo modo in
ejus potestate, quia si bene utatur prioribus,
posteriores accipict. AUud est, quod, Ucet
proeparatio cogitationis vel congruse vocatio-
nis ex sola Dei misericordia sit, nihilominus
ex culpa hominit) est quoJ vocatio iUius con-
grua non sit. Et utrumque significat Augusti-
nus, lib. 2 de Peccator. merit.^ cap. 17, cum
dixit : G-ratia Dei est quce adjuvat hominum
voluntates, qua iit non juveniur, in ipsis iiidem
causa est, non in Deo. Quod ex ipso loco Jere-
mioe colUgitur, quia in eo statim subjicit :
Verumtamen corripe me in judicio, etc. Igitur,
juxta Augustinum, Ucet non sit in homine via
ejus quantum ad excitationem, est quantum
ad determiuationem et cooperationem_, et ita
quando Deus actu non juvat et dirigit viam
ejus, ab hominis liberlate et culpa provenit, et
ideo necesse est ut oret : Corripe me, Domine
inj^idicio, etc.
CAP. XXXII. AN DEUS FACIAT UT VELISmS ET FACIAMUS, ETC.
>i7
CAPUT xxxir.
AN DEUS FACIAT UT VELIMUS ET FACIAMUS, PER
rilYSICAM PrtzEDETERMINATIONEM , AUT EFFl-
CIENTIAM.
1. IlespondeluT acl loca m qiiihus dicitur
Deus facere ut velimus et faciamus. — Sextiis
arguendi locus maxime sumi solet ex illis tes-
timoniis, in quibus dicitur Deus facere ut veli-
mus et faciamus ; et ad eadem reducuntur illa,
in qnibus dicitur Deus trahere homines, ne-
que ahter posse ad eum venire. Sic inducun-
tur verba Ezechiel. II et 36 : Dalo vohis cor
novuvi, et spiritum novum poyiam in medio ves-
tri, et faciam ut in 'prcoceptis meis amhuletis;
quibus consonant illa verba Rom. 8 : Qui spi-
o-itu Dei aguntur, hi sunt filii Dei. Item addu-
cuntur verba Isai. 50 : Dominus meus aperuit
milii aurem, oion contradico, quasi aperire au-
rem sit cor ad consentiendum determinare.
Item illa Joann. 6 : Nemo potest venire ad me,
nisi Pater, qui misit me, traxerit eum; quibus
consonat ilhid Canticor. 1 : Trahe me post te.
Ex quibus sic argumentatur : Si Deus expectat
determinationem nostram nt nobiscum ope-
retnr^ nos potius ilhim trahimus ut nostram
conversionem operetur, quam ipse nos trahat
ut ilhim sequamur. Et simihter potius nos
facimus ut ipse faciat, quam e converso. Ahi
sic urgent , quia verba Scripturce sunt in omni
proprietate intelhgenda; sed verbum facere
significat physicam efficientiam^ nam morahs
metaphorica est ; ergo cum Deus dicitur facere
ut faciamus, vcl ut velimus, intelhgendum est
physice id facere; ergo facit prsedeterminando
vohmtatem , nam sola prsedeterminatio phy-
sica facit per propriam efficientiam ut volun-
tas faciat.
2. Respondetur, ex dictis testimonhs et si-
mihbus, sohim probari necessitatem divinse
gratise et efficaciam ejus, modum autem effi-
ciendi per physicam prBedeterminationem nul-
lo modo posse ex ilhs locis cohigi, quod bre-
viter ostendo. Primo enim uon est necesse ut
promissio illa per Ezechiel. : Da.ho vohis cor
novum et spiritum novum, intehigatur stricte
de sola gratia efficaci, nedum de sola prssdeter-
minante, sed in universum de abundantia gra-
tiae, quse in lege nova danda erat, quae inchi-
dit non solum auxilia efficacia, sed etiam suf-
ficientia et copiosa, quoe abundantius hoc tem-
pore omnibus ofFeruntur, vel per internas
inspirationes, ut indicant iha verba : Ponam
spirltum meum in medio vestri; vel per sacra-
monta, ut indicant illa verba : Effundam. sic-
pervos aquam mundam, ut cgrcgie expendit et
interpretatur Augustinus, hb. 3 de Doctrin.
Christian., cap. 3-4, et hb. 18 contraFaustum,
cap. 4. Quia vero in ihis verbis non sohim
promittitur spiritus , seu virtus gratice, scd
etiam effectus et fructus ejus, qui in observa-
tione mandatorum Dei consistit, ideo verum
etiam est ibi maxime promitli gratiam effica-
cem, quce liomines ad Deum cnm cffectu con-
vertat, et ita corda eorum rcnovet,
3. Duplex autem distingui potest cordis re-
novatio, habituahs scihcet et actualis. Prior fit
per infusionem habituum gratice, quam solus
Deus facit in nobis sine nobis proxime concur-
rentibus, quia illa infusio in se ac formaliter
non est nobis libera. Quia vero illa renova-
tio non ht in homine adulto, nisi praivia dis-
positione ejus libera, ideo aliter intehigitur
Deus dare cor novum, per actus fidei et dile-
ctionis cor hominis ad se convertendo. Hsec
autem facit ita ilhus mentem congrue vocan-
do et excitando, ut infdllibihter illius consen-
sum inducat. Et eodem modo aufert cor lapi-
deum, ita movendo ejus voluutatem per pias
aflectiones, ut propter duritiem non resistat.
Quia vero hajc novitas non fit in homine si-
ne ihius libera determinatione, ideo, non ob-
stante dicta promissione ex parte Dei, et ab
ipsis hominibus per eumdem Prophetam pos-
tulat : Projicite a voMs prcevaricationes ves-
tras, et facite vohis cor novum et spiritum no-
vim. Ergo ex priori promissione non cohigi-
tur prsedeterminatio, quam solus Deus in vo-
luntate hominis faciat, sed ad summura con-
grua excitatio et vocatio, quse omnino liberam
reliuquat hominis determinationem, ratione
cujus ab ipso postuletur ut faciat sibi cor no-
vum, et ut avertat se al injustitia sua, ut ibi-
dem dicitur. Nam quia hoc non fit pra3deter-
minatione, sed morali inductione, ibidem ad-
ditur : Cum averterit se impiics ab iinpietate
sua, quam operatus est, et fecerit judicium et
justitiam, ipse animam sua?n vivificahit. Et ad
hunc fere modum expendit ha^c loca D. Au-
gustinus, libr. de Grat. et liber. arbitr., cap. 14
et 15, et in aliis soepe dicit Deum facere ut
velimus, per vocationem, quam proplerea ef'
fectricem honce voluntatis appellat, ut videre
licet in qusestione secunda ad Simphcian., et
in aliis locis statim citandis.
4. Brigere, seu aperire aurem Christi, fuit
osiendere voluntatem Patris. — Ad verba Isaia?,
dicimus vel nihil probare, vel contrarium sua-
dere. Nam illa vcrba ad litteram intelligunlur
548 LiB. Y. DE AUXILIO
de CliristO;, qui a Propheta introducitur dicens
de se : Domimcs erigit mane, mane erigit miJii
aiLrem, ut aucliam quasi magistrum ; Domimts
mcus aperuit onilii aurem, etc. Erigere autem,
seu aperire aurem Cbristi, fuit ostendere illi
voluntatem Patris de redimendo geuere liu-
mano_, et ideo mane, quia statim in principio
suae conceptionis manifestata illi est ; cui sta-
tim ipse obedivit, aeceptando illam;, et boc est
quod ait : JEgo autem non contradico, et ideo
subjungit: Corpus oneutn dedi percutietitibus,
etc. In illo ergo loco sokim docetur summa
Cbristi obedientia, quam ex amore prgestitit^
non ex prgedeterminatione^ neque in verbis
illis ullum ejus indicium invenitur. Possumus
autem pie verba illa per amplificationem vel
similitudinem ad omnes Sanctos extendere;, et
nec isto modo quidquam probant,, sed opposi-
tum suadent. Nam dicitur Deus aperire aurem
alicujus per ilhiminationes et inspirationes^
quas Augustinus vocat doctrinam altam et se-
cretam, quam Spiritus Sanctas interius docet
in scbola a sensibus remota. In omnibus ergo
ilHs verbis prioribus, neque umbra prsedeter-
minationis physicee cogitari potest, nam per
illam^ si daretur^ non audiretur Deus quasi
magister, sed quasi motori pbysico cederetur ,•
significatur ergo in illis verbis divina vocatio.
Et cum illa congrua est, illud sequitur quod
adjungitur : Ji^go autem non contradico, in quo
ctiam propria determinatio bominis vocati,
qua3 immediate subsequitur vocationem sine
alia prsedeterminatione^ quai a vocante fiat^ si-
guificatur, Et ad eumdem modum interpretan-
dum est verbum agitur, in testimonio Pauli,
Rom. 8, de quo et de verbis Augustini in fine
capitis aliquid commodius addam.
5. Ad verba JoanniS;, certum est ibi esse ser-
monem de tractione morali ; nam hsec tractio
duplex esse potest, juxta doctrinam superius
datam : una sufficienS;, altera efficax, et de
utraque potest ille locus intelligi. Primo qui-
dem de sufficientej uam Cbristus dicit : Nemo
potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit
eum. Ergo e converso qui potest venire jam
trabitur; sed qui sufficienter vocatui- potest
venire; ergo trahitur; ergo illa verba de trac-
tione etiam sufficiente verificanda sunt. Cer-
tum est autem tractionem hanc sufficientem,
non esse nisi moralem ; nou enimdistinguilur
a gratia excitante, seu vocatione sufficiente ,
per quam Deus voluntatem bomiuis invitat et
allicit, ac proindc quantum est in se trahit il-
lam. Exhis ergo verbis in hoc sensu intellec-
tis^. nibil aliiid concludilur^ nisi gratiam prceve-
EFFICACI GRATI/E DE[.
nientem et moraliter excitantem esse nccessa-
riam ad consensum liberum, per quem homo
venit ad Christum. Et ita Augustinus, hb. 1
contra duas Epistolas Pelagian., cap. 3^ exhis
verbis probat^ per gratiamnobis dari, non so-
lum venire, sed etiam posse venire ad Chris-
tum; et in cap. 19, probat ex eisdem verbis
non solum adjuvantem^. sed etiam excitantem
gratiam nobis dari gratis.
6. Secundo, intelligitur ille locus de trac-
tione efficaci quee infallibiliter habet efi^ectum,
et hunc sensum frequeutius probat Augusti-
nusj tum ibi tract. 26, tum in lib. de Prsedes-
tinat. Sanctor.^ cap. 8 et d6_, et de Grat. et li-
ber. arbitr., cap. 5; et est satis consentaneus
contextui, et verbis Christi. Protulit euim illa
verba Dominus adversus Judeeos, qui non cre-
dentes contra ipsum murmurabant , eosque
dicit non fuisse tractos a Patre ; at illi suffi-
cienter erant per Christi prsedicationem vo-
cati et excitati ; ergo jam sufficienter trahe-
bantur_, et tamen Christus ait non fuisse tra-
ctos a Patre; ergo loquitur de tractione ef-
ficaci. Item verbum ipsum traJwuli non po-
testatem veniendi , sed effectum significat.
Unde statim de illo qui trahitur subdit Chri-
stus : Et ego ressuscitabo eum in novissimo
die ; ergo qui trahitur credit, non enim sus-
citabitur ad vitam, nisi qui crediderit; ergo
tractio tabs est, ut hominem faciat credentem ;
est ergo efficax. Et fere omnia verba, quae cou-
sequenter ibi Ghristus dixit, Iiuuc sensum con-
firmant usque ad illa : jSunt quidem ex vohis
qui non credunt : propterea dixi vohis, quia
nemo potest venire ad me, nisi fuerit ei datum
a Patre meo, ubi pro verbo^ traxerit euon, po-
nit illud, fuerit ei datum. Unde sicut de omni-
bus qui non credunt, verum est illis non esse
datum credere, ita etiam verum est ipsos non
esse tractos a Patre^, etiamsi multi sint suffi-
cienter vocati. Cum ergo Christus ait : JSemo
potest venire,j\\\Q\\\^\.i\xv de potestate quse ef-
fectum veniendi habeat_, seu^ quod perinde
est, de impotentia composita^ id est, fieri non
potest ut aliquis veniat^ qui non sit tractus. In
hoc ergo sensu ait neminem posse actu veuire^
nisi elQcaciter a Patre trabatur.
7. Hoc ergo sensu posito^ Manichsei olim,
et nunc etiam Calvinistoe, colligunt tractionem
Patris necessitatem inferre voluntati, et au-
ferre libertatem homiuis in actu veniendi ad
Christum. Isti vero Catholici Doctores, cum
quibus disputamus^ ex eodem verbo colligunt
prffideterminationem physicam^ quam negare
nou possuuL esse uecessitatem quamdam, sed
CAP. XXXIJ. AN DEUS FACIAT
dicnnt esse in sensii composito, ct negant tol-
lere libertatem^ etiamsi necessitas illa ex snp-
positione antecedente simpliciter, et ex intrin-
seca efficientia ipsius tractionis oriatur, et in
boc ultimo ab hccreticis distant. Verumtamen
Patres , respondendo heereticis , plane osten-
dunt tractionem illam, nullam vim aut neces-
sitatem antecedentem inferre voluntati. Quod
maxime necessarium nobis est^ cum supra os-
tenderimTis non posse talem necessitatem non
esse hbertati contrariam.
8. Dicimus ergo imprimis cum Patribus^ il-
lam tractionem , ut est a gratia prseveniente^,
esse moralem per internam ihustrationem^
afTectionem, et similes excitantes motiones.
Ita exponit expresse Augustinus, tract. 26 in
Joan., et variis exemphs declarat^ quffi vulga-
ria sunt. Item Cyrillus , lib. A in Joannem,
cap. 5, sicinquit : GratiaDei cognilionem sui
lialeri ostendit, cum dicat neminem ad se Denire
posse, qui Patris mmitionihus non traliatuT ;
ubi vox monitionihus ponderanda est^, nam
aperte significat moralem causalitatem^ et ex-
cludit aliam physicam tractionem , seu deter-
minationem mediam inter prseviam motionem
et actum veniendi. Et ut significet in potestate
hominis esse trahi, si velit, subjungit : Ila
eis iKrsuadet pmiitentia et lacrymis veniam de
Ms, qtue fecerunt et dixemnt, a Deo patre pos-
tulare, ut per fidem in seipsum consilio Patris
atq^te auxitio, meliore itinere facto, ad salutem
retocentur. Item Chrysostomus, homil. 45 in
Joan. : Quoviodo traliat (inquit), Jioc PropJieta
prcedixerat , quod erunt omnes docihiles Dei,
Latius vero quam CEeteri id exposuit Prosper^
contra CoIIator., cap. 44, ubi varios modos
trahendi ponit, qui omnes ad excitantem gra-
tiam pertinent, nulla praedeterminationis fa;cta
mentione. Trahit (inquit) contemplatio, trahit
rerum gestarum cognitio, trahit timor, trahit
desiderium, trahit delectatio, etc.
9. Verhu?n trahendi ut exponat Bernardus,
— Denique Bernardus, in lib. de Grat. et
liber. arbitr., eodem modo verbum traJiendi
exponit_, vocatque illum spiritualem tractio-
nem, et adducit, inter alia, verba sponsee in ar-
gumento citata : Trahe me post te, et illa ex-
ponit per verba : In odorem unguentorum tuo-
rum currem,us , et deinde id exponit a simili
variis modis quibus per tentationes trahimur
ad consensum peccati. Est etiam usus illius
verbi frequens in Scriptura in illa significa-
tione, ita enim accipitur Jerem. 31 : In chari-
tate perpetua dilexi te, ideo attraxi te miserans,
utique beneficiis allicieus, fiageliis te admo-
UT VELIMUS ET FACIAMUS, ETG. 549
nens, ut omnes exponunt; et Osece \i : In
funiculis Adam traliam eos, id est beneficiis
et amore , quibus trahi solent homines. Sic
etiam Joan. \\, dixit Christus : 8i exaltatus
fuero a terra, omnia traliam ad meipsum, ut
late Leo Papa declarat, serm. 28 de Passione
Domini, et Apocal. 42 dicitur de Dracone :
Traxit secum tertiam partem stellarum, utique
exemplo suo et suasione. Quod autem tra-
here significat physice prsedeterminare, aut
quod Deus isto modo trahat _, nullo modo po-
test ex Scriptura ostendi. Ergo omnino prte-
ferenda est dicta expositio ; trahit enim Pater
homines ad Filium , vocando illos , et illumi-
nando, ac suavitatem infundendo, et tuuc effi-
caciter illos trahit, quando hsec omnia confert,
prout prsevidet unicuique congruere, ut Au-
gustinus ssepissime docet, et infra videbimus.
40. Ad primam vero instantiam, quia, si
post vocationem nostra determinatio expecta-
tur iit trahamur, potius nos trahimus Deum,
respondetur negando sequelam ; primo, quia,
ut det nobis vocationem congruam;, nullo modo
trahimus Deum ; nam ejus vocatio omnia noS'
tra opera antecedit. Nec refert quod libera
nostra determinatio sub conditione preeco-
gnoscatur , quia illa praescientia talis deter-
minationis sub conditione futurse non alli-
cit Deum, nec movet, ut det nobis cognitio-
nem, sed potius dat nobis Deus vocationem,
ut illam determinationem habeamus, quod fa-
cit ex sola misericordia, quam aliis non prse-
stat, licet similem prsescientiam conditiona-
tam de illis habeat, ut in Tyriis et Sidonii5
manifestum est. Denique, neque cooperatio
nostra ad determinationem liberam proprie
dici potest trahere Deum ad cooperandum au-
xilio simultaneo ad eamdem determinationem.
Quia neque in nostra cooperatione prsecise
spectata aliqua ratio meriti inveniri potest,
maxime respectu cooperationis Dei quam es-
sentialiter includit ; neque etiam talis coope-
ratio potest ex parte Dei esse ratio motiva
concurrendi, quasi invitando illum, et tra-
liendo ad auxilium^ cum talis cooperatio sine
ipso auxilio esse , aut intelligi non possifc.
Deus ergo ipse ex eeternitate^ sola sua libe-
ra voluntate gratuita, omnino prsparavit il-
lud auxilium simultaneum, quasi sub ea con-
ditione, si homo ex parte sua suum etiam ad-
hiberet concursum. Et ideo in tempore non
influit quidem Deus illo auxilio sine libero ar-
bitrio, et hoc influente, etiam Deus omnino
simul concurrit^ non tractus ab homine, sed
prsecise non sine homine ut pura conditione^
550
LIB. y. DE ALIXILIO EFFICACl GRATI.f: DEI.
vel potius ut concausa necessaria, Non est ergo
similis ratiO;, nam nos non antecedimus^ et
ideo non trahimus illum^ Deus autem antece-
dit vocando nos^ et ideo nos traliit.
11. DiffiaiUas. — Sohitur. — Dices : ergo
per auxilium simultaneum non dicetur Deus
nos traliere. Respondetur^ etiamsi lioc detur^
nullum esse incouveniens, supposita signifi-
catione dicta verbi traliendi. Ad majorem vero
claritatem et doctrinee complementum, distin-
gui potest. Nam si trabere solum significet
allicere et preemovere, verum est id non fa-
cere Deum per auxilium simultaneum ; si au-
tem significat idera cjuod convertere;, sic etiam
per auxilium simultaneum Deas hominem tra-
hit ; nam sicut homo venit efficiendo es parte
sua consensum^, ita Deus trahit illum^ eum-
dem consensum faciendo. Et in hoc sensu
Deus nos trahit^ non tantum moraliter, sed
etiam physice^ et ad hanc tractionem non est
necessaria antecessio influxus Dei; imo hffic
repugnat^ sed sufficit antecessio vokmtatis^
qua ex se nobis talem concursum praeparavit.
12. Instantia. ■ — Occurritur. — Sed instabis
rursus^ quia saltem poterit homo per suum
consensum trahere Deum ad gratiam sibi
prcestandam;, quod videtur inconveniens. Res-
pondeo : ad illum actum liberum efficiendum,
ad quem Deus proxime nos vocando trahit,
non possumus nos illum trahere;, ut dictum
est; tamen per unum actum supernaturalem,
ad quem jam tracti sumus^ bene possumus
Deum ad aliud beneficium nobis prajstandum
trahere : nam ccrte per orationem trahimus,
ut convertatur ad nos^ iufundendo justitiam^
in virtute illius promissionis : Convertimini ad
me, et ego convert^r ad vos, Zach. 4; et illius :
Si quis diligit me, etc. Et qui sancte vivit,
trahit Deum^ ut se magis amet; unde est illud :
Vulnerasti cor meum, et illud : Averte ociilos
tuos a me, ipsi enim me avolare fecerunt. Imo
Augustinus de ipsa tractione Dei dixit;, tract.
26 in Joan. : Si tion iraJieris, ora itt traliaris,
quod debet necessario iutelligi respectu divcr-
sorum ; nemo enim potest convenienter orare^
nisi trahatur saltem ad orandum ; fieri tamen
potest ut aliquis^ vocatus ad poeuitentiam^ non-
dum ita vocetur;, ut illam perfecte agere va-
leat ; vocatur autem ita ut saltem orare possit^
et tunc homo tractus ad orationem potest tra-
here Deum, ut se trahat ad conversionem. Et
ita etiam sponsa Jam tracta ad gratiam^ utique
per priorem gratiam, adhuc petebat : Tralie
me post te, vel ad consortium glorise, vel ad
majorem fructum gratiee, Ratio est^ quia per
priorem gratiam et actum ejus possumus me-
reri vel impetrare auxilium ad posteriorem
actum perfectiorem. Illud autem trahere non
dicit aliquam imperfectionem , quia nihil est
aliud quam impetrare^ aut mereri, vel placere
Deo, et ita illum movere sine ulla mutatione
in ipso^ et omni alia seclusa imperfectione.
13. Verkum faciendi vel agendi in Scriptu-
ra sig7iificat moralem cavsalitatem. — Ad ulti-
mam ponderationem verbi faciendi vel agen-
di, imprimis dico verbum faciendi in Scriptu-
ra frequentissime significare inoralem causali-
tatem, qu^e per moralia consilia^ vel alias si-
miles excitationes aut motiones fit. Est opti-
mus locus Jacob. ultim. : Fratres mei, si quis
erraverit a veritate, et converterit quis eum,
scire delet quoniam qui converti fecerit peccato-
rem a via sua mala, salvahit animam ejus a
morte. Homo autem non facit convertere pec-
catorem preedeterminando ^ sed docendo et
movendo exterius , qui est influxns valde re-
motus et per accidens , propter quod dixit
Paulus : Neque qui plantat est aliquid, neque
qui rigat, et nihilominus Jacobus illum expli-
cat per verbum faciendi ut convertatur. Item
Christus^ Matth. 5^ de illo qui indcbite uxo -
rem dimittit, dixit : Facit eam moecliari, quia
illi occasionem prsebet. Et cap. 9 dixit mulieri
quaj fluxum sanguinis patiebatur : Fides tua
te salvam fecit, quod certe non fecerat physice.
Et similiter Luc. 16 clixit : Facite voMs ami-
cos de mammona iniquitatis , utiquc benefa-
ciendo ; et de Pharisaiis dicit Matth. 23 : Cir-
cuitis mare et aridam., ut faciatis nnum prose-
lytum, et cim fuerit factus, facitis illim fi-
lium geliennce duplo quam tos ; utrumque au-
tem fiebat moraliter ab eis, primum dicendo
et monendoj secundum pravo exemplo. Quo-
modo etiam dicitur 2 Regum 12 : Quia llas-
pJiemare fecisti nomen Domini. Et eamdem vim
habet illud 3 Reg. 12 : Averterunt m^dieres
cor cjus; et illud ibidem : Certissime avertent
corda vestra; et 4 Reg. 14 : Peccare fccit Is-
rael. Denique daemon^ propter inductionera
moralem, dicitur operari in filiis diffidentice ;
Ephes. 2; idem autem est operari quod facere.
14. Non est ergo novum nec alienum a
communi et proprio sermone humano^ nec ab
usitata Scripturee phrasi, quod^ cum eadem
Scriptura dicit, Deura lacere ut velimus, vel
ut ad ipsum convertamur, vel ut pra^cepta
ejus servemuSj interpretemur id facere per
sanctam cogitationem, illuminationem, et ins-
pirationem, seu (quod perinde est) per con-
gruam vocationem, Imo etiam potest id col-
CAP. XXXII. AN DBUS FACIAT DT VELIMUS ET FACIAMUS, ETC.
551
ligi ex modo loqnendi Dei per Jeremiam,
cap. 32 : Ddbo eis corimum, et viam unam, iLt
timeant me ^miversis diehcs; et infra : Timo-
rem meum daho in corde eoruyn, ut non recedant
a me. Per timorem ergo datnr liomini nt non
recedat a Deo^ quod non physice, sed morali-
ter per timorem fit. Et ad liunc modum simi-
les locutiones exponit Augustinus^ preesertim
libr. de PraBdestinat. Sanctor.;, cap. 8^ d5^ 16
et 19^ et Epistol. 107 ad Vitalem : Vocatio
(inquit) illa alta atque secreta sic movet sen-
sum, ut accommodet assensum, et aliis quse
postea in proprio capite ponderabimus.
15. Deinde addo, licet causalitas moralis,
respectu physici effectus seu entitatis, minus
propria, et quasi metaphorica sit, nihilominus
respectu moralium operationum, ut tales sunt,
esse propriam, ut docuit Cano, hb. 2 de Lo-
cis, a cap. 4 usque ad 8; et optime Soto,lib. 1
de Natur. et grat., cap. 18, in fine, dicens: In
moralihus ille prorsns est vere, judicaturque
causa qui lege, ope, consilio, favore, vel persua-
su movet quemque, sive ad ionum, sive ad ma-
lum. £t similem sententiam habet Vega, lib. 2
in Trident., cap. 15, circa finem. Et ratio est,
quia unusquisque effectus proprie attribuitur
causse sui ordinis. Unde si Deus consihis vel
inspirationibus nos instigaret ad malum, vere
diceretur facere nos peccare; et e converso,
cum ConciUum Tridentinum, sess. 6, can. 6,
definit : Deim non operari in ?ioMs peccatum
proprie etper se, certe etiam definit non cau-
sare illud moraliter, nec excitare ad ilhid ; er-
go, e contrario, cum definit Deum operari bo-
na, non tam physice quam moraliter id intehi-
git. Nam revera in tah modo et respectu tahum
efFectuum vix potest moralis causalitas, ut ad
genus causEe efficientis pertinet, alio verbo pro-
prius explicari quam verbo faciendi. Nec pos-
tulaudum est ut semper addatur determinatio
seu limitatio faciendi moraliter, aut morali
modo, quia id neque communi neque usitato
sermone accommodatum est, neque est neces-
sarium ; quia sermo accommodatur rebus et
materlae a qua sufficienter determinatur. Unde
cum de morali actu agitur, eo ipso quod dici-
tur una causa facere ut aha faciat, intelligi-
tur non facere necessitando, seu, quod idem
est, praedeterminando, sed inducendo. Unde
D. Thomas, qusest. 6 de Malo., artic. unic,
ad 15, generaliter ait : Causa illa qiue facit
voluntatem aliquid velle, non oportct quod ex
necessitate id faciat, ex necessitate, scilicet,
etiam supposita motione, et in sensu compo-
sito ; subdit enim : Q,uia potest per ipsam vo-
luntatem i^npedimentum prcestari, vel removen-
do talem co?isiderationem, vel considerando op-
positum. Ubi etiam supponit D. Thomas talem
motionem esse moralem, et ita facere volun-
tatem velle, ut possit per eamdem volunta-
tem impediri.
16. Denique assero per lianc moralem cau-
salitatem divinse gratios non excludi physicam
Dei efficientiam ; imo, non unam tantum , sed
multiplicem ibi intervenire. Nam primo Deus,
cum excitat et vocat interius hominem phy-
sice , in intellectu ejus et voluntate operatur
actus illos quibus formaliter hoe potentioe ex-
citantur. Deinde, quando liber consensus vo-
luntatis fit, Deus immediate, physice, ac per
se illum efficit influendo, saltem ut causa
prima ordinis gratia^. Et prsetcrea per dona
gratiae data per modum actus primi, sive sint
ipsi actus gratise excitantis, sive aliquid aliud
creatum, sive ipsemet Spiritus Sanctus ut pe-
culiaris adjutor, physice influit cum voluntate
in eumdem actum ; ergo omnibus modis ne-
cessariis et convenientibus Deus facit nos fa-
cere, et dando vires efficacissimas voluntati,
et physice cum illa et in illa operando. Ergo
propter physicam efficientiam non est necessa-
rium aliud genus auxilii prasdeterminantis.
17. Quod tandem ita declaro, nam in illo
auxilio quod alii auctores excogitarunt, duo
distinguere oportet ; unum , quod physice ef-
ficit actum, aliud, quod id facit cum determi-
natione sibi naturali et intrinseca ad unum,
rationecujus sibi subjicit poteutiamToIuntatis,
et illi non subjicitur quoad usum vel exerci-
tium. Primum horum pertinet ad proprieta-
tem physicam verbi faciendi, quam 'nos ve-
rissime et proprissime tribuimus vocationi
congruae, quatenus includit, vel supponit, aut
secum trahit principia gratifs physice adju-
vantia voluntatem in sua determinatione. Se-
cundum autem non pertinet ad physicam effi-
cientiam, sed ad modum efficiendi intrinsecuiB.
tali ausilio, quem modum communicat illud
auxilium quasi formaliter voluntati, ut in su-
perioribus explicavi. Hicautem agendi modus
non pertinet ad veritatem , vel .proprietatem
locutionum Scripturse, cum sine illo modo
omnis efficientia propria, tam moralis, quam
physica, salvetur, ut explicavi. Imo talis mo-
dus agendi locutionibus ejusdem Scripturee re-
pugnat, tum in aliis locis, tum in his quse trac-
tamus, in quibus ita est physica efficientia ad-
mittenda, ut moralis non excludatur, ut iidem
auctores fatentur ; posito autem illo modo effi-
ciendi, omnis aha efficientia, scilicet moralis.
552
LIB. V. BE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
excluditur^quia non poterit liabere efiectum mo-
ralem liber^e actionis, ut a nobis ostensum est.
48, Quomodo intelligenda hcec Pauli verha:
Quieumque Spiritu Dei aguntur, etc. — Per
verium aguntur significatur JSpiritus Sancti
onotio. — Et juxta hsec facile intelligimtur ver-
ba Pauli : Qmcumque Spiritu Dei aguntur,
lii sunt filii Dei, quee sine dubio non fuerunt
ab ipso scripta propter physicam prsedetermi-
nalionem, sed propter ductum et rcgimen Spi-
ritus Sancti : nulhis enim antiquorum Patrum
illum locum aliter interpretatus est. Sed phi-
res eorum simphciter exponunt. agi Spiritu
Dei;, nihil aliud esse quam mtam spiritualiter
instituere, ut ibi ait Theodoretus^ vel sancte et
spiritualiter vivere , ut ait Cyprianus, lib. de
Zelo et hvore, versus finem. Quia vero nemo
spirituahter vivit;, nisi qui motionem Spiritus
Sancti sequitur, ideo non sohim dixit Paulus :
Qui sancte vel secundum spiritum vivunt, sed :
Qui aguntur spiritu Dei : Hoc est ( ait Theo-
phylact.) gubernantur, reguntu^r, ceu a guier-
natore quopiam, Ireeneus autem, hb. 5, c. iO;,
ponit verbum ducuntur pro aguntur. Et idem
habetur in versione quam interpretatur Chry-
sostomus, homil. \h:, et ipse similiter exponit :
Ostendit quod sic vuU illum (utique spiritum)
vit(e nostrce domimm esse,ut guhernatorem na-
vigii, et atirigam, et infra : Quamvis haplisma
acceperis , nisi Spiritu postea ducaris, vitam
pcrdidisti. Nihil ergo aUud per verbum agtcn-
tur significatur, nisi Spiritus Sancti motio et
dircctio per divinas inspirationes et motiones,
quas nos sequi oportet ; et quando iUas sequi-
mur, dicimur agi a Spiritu Sancto, non quia
ab illis prajdeterminemur, sed quia ab ilhs ve-
hcmeuterinclinamur. Et eodem modo D. Tho-
mas ibi verbum agendi per verbum regendi
exphcavit ; addit vero positum esse ad iudi-
candum filios Dei peculiari modo Spirittis
Sancti instinctu guhernari. Et Cajetanus ibi-
dem dixit illud verbum positum esse a Paulo,
ad insitiuandam promptissimam ohedientiam
qua filii Dei Spiritus Sancti inspirationihus
ohsequi dehent. Uude etiam recte Adam verbum
agendi per verbum trahendi declaravit.
19. Hoc autem non esse extra verbi agendi
proprietatem et usum manifestum est. Nam
idem Paulus ad Galat. 5 ait : Si Spiritu duci-
mini, non estis sith lege, ubi in gra^co est idem
verbum.Et similiter 1 Gorinth. 12, ubiPauIus
ad Christianos ex gentibus conversos ait : Sci-
iis quia czm gentes essetis, ad simulacra mu-
ta prout ducehamini euntes, graece habetur :
Prout agebamini_, et itu legitOrigen., hb, 7 in
ad Roraan., in principio. Unde colligit quod
etiam gentes ad idola aguntur aliquo spiritu,
quem esse malum spiritum dubium non est, a
quo tamen gentes non physice prasdetermi-
nabantur, sed inducebantur. Et quando homo
aliqua passione ducitur, ab illa agi dicitur.
Unde Lactantius, Ub. 6, cap. 19: l^m, inquit,
sunt affectus qui homines in omnia facinora
prrecipites agunt, ira, cupiditas, lihido, quse
certe ad consensum vohmtatem non physice
praedeterminant, sed per quamdam sympa-
thiam movent et attrahunt moraliter. Et ad
hominem probare possumus non loqui Paulum
de physica praideterminatioue; alioqui quoties
vohmtas nostra consentit, Juxta illorum Theo-
logorum sententiam, dicenda esset spiritu di-
vino agi, quia ab illo prsedeterminatur phy-
sice. Quomodo ergo verum est omnes qui spi-
ritu Dei aguntur esse filios Dei ? Nam omncs
qui per vohmtatem suam agunt, sallem qua-
tenus agunt, aguntur spiritu Dei; ergo etiara
qui aguntur, cura fornicari vel furari volunt,
erunt filii Dei. Si ergo hoc non potest audiri,
etiam in eorum sententia dici uon potest lio-
mines dici agi a Spiritu Sancto, quia physice
prasdeterminantur ab illo ; aguntur ergo mo-
raliter, quia moventur et inclinantur.
20. Verhum aguutur qua ratione exponat Au,-
gustinus. — Neque aliud sensit Augustinus
etiam in illo loco qui ponderatur ; non enim
sine causa addidit particulara illara vice, tit
in citato prolegomeno aniraadverti, ubi alia
etiaraloca Augustini adjunxi.Quibus addi po-
test optiraus Augustlni locus in Enchirid., cap.
G^, ubi de justis sic inquit : Quamvis de it-
lis sit veraciter dictum : Quotquot spiritu Del
aguntur, hi filii simt Dei, sic tatnen spiritu
Dei excitantur, et tanquam filii Dei proficiunt
ad Deum, ut etiam spiritu stw quib^isdam mo-
tihus humanis deficiant. Ubi aperte verbiim
aguntur exponit per verbura excitantur, de
quo raanifestum est prwdeterminationem non
includere ueque indicare. Ui sermone vero 43
de Verbis Domin., cap. 7, de adjutorio Spiritus
illa verba exponit, dicens : Agis si ageris, et
hene agis si a hono ageris ; et infra : Si spiritio
Dei aguntur, pugnant, quia magmtm hahent
adjutorem. Itaque ex illo loco ad summum ha-
bemus necessitatem gratio^ excitantis et adju-
vantis, etiara ex sententia Augustini; quia ve-
ro htec est prima causa nostrarura piarura ac-
tionum, et quia poteuter nos inclinat, et inde-
clinabiliter gubernat, quando vult, ideo dixit/
Augustinus hoc regimen Spiritus Sancti pe'/
verbum agendi significari, quasi nos vix al/-
CAP. XXXIII. EX CAriTE QUINTO
quid agamus, Quia vero non ita agimur quin
moraliter agamus, ideo non preedetermina-
mur. nec in eo modo agimur, ut ipsum agi a
libertate et actione nostra non pendeat. Unde
Tlieophyl. ibi recte dixit : Agi a spiriUc neces-
sarium noMs esse per omnem viiam, id vero a
nohis tanquam nostrmi exigi, quia in manu
nostra est agi et non agi quoad consentiendi
cffectum, etiam postquam excitati sumus.
21. Admonitio ad studiosim veritatis inda-
gatorem. — Quod ergo ad hunc locum argu-
mentandi ex Scripturis pertinet^ sohim super-
est studiosum lectorem ac veritatis diligen-
tem indagatorem admonere, ut testimonia
Scripturee pro utraque sententia adducta simul
consideret et inter se conferat ; nam ex dictis
ad minimum colliget ex vi Scripturse praede-
minationem physicam non esse necessariam,
ac proinde hinc sumi saltem argumentum ne-
gativum ex Scriptura, nimirum, talem phy-
sicam prsedeterminationem non habere in
Scriptura fundamentum. Quod argumentum
est in hac materia magni momenti, ut in su-
perioribus dixi ; tum quia Patres et Couciha
in hac materia non docent, nisi quai ex Scri-
pturis coufirmari possunt, ut in Augustino in
libris omnibus contra Pelagianos maxime ob-
sarvari potest ; tum etiam quia res adeo dif-
ticilis intellectu, ut vix possit mente concipi,
nedum ratione suaderi^ cum per traditionem
non habeatur, si in Scripturis non invenitur
revelata^ non habet unde hde digna fieri pos-
sit. Ex prioribus vero testimoniis videtur ul-
terius probabihssime;, imo efficaciter ostendi^
ea quee de aUis dogmatibus liberi arbitrii et
sufficientis auxihi Scriptura docet, non posse
cum iho dogmate de physica prsedetermina-
tione concihari. Unde cum utraque sententia
illationibus ex Scriptura nitatur, quae contra
nos propositse sunt ita solvuntur, ut non solum
quiescat intehectus, verum etiam directe con-
vincatur non recte tales illationes aut induc-
tiones fieri. At vero qnee a nobis in contrarium
objectee sunt;, non solum non improbanturj
verum etiam iiec ahquid ad eas respondetur ,
quod intellectui satisfaciat.
CAPUT XXXIII.
EX CAPITE QUINTO ET GANONE QUARTO SESSIONIS
0 CONGILII TRIDENTINI^ VERITAS CONFIRMA-
TUR^ ET QU^DAM EVASIO REFELLITUR.
1 , Scopus et partes capitis. — Quamvis ante
hoc Concilium aha nonnulla doctrinam de gra-
tia nobis tradiderint^ quia ex generahbus et ap-
ET CANONE QUAHTO SESS. 6, ETC, 553
probatis hoc sohim fuse materiam hanc decla-
ravitac defmivit^ ac fere in summam redegit
qua3 Pontifices et antiquiora Concilia tradide-
runt^ ideo post Scripturse testimonia,hujus Con-
cilii auctoritatem expendendam proponimus.
De quo duo quse de Scriptura diximus ostendere
conabimur, Unum est^ Concilium Tridentinum
pro nobis stare, quia multa quae docet non vi-
dentur cum efficacia auxilii ex se pra^determi-
nantis componi ; ahud est, nihil esse in hoc
Concilio quod efficacitati vocationis congruce
aliqua ex parte repugnare videatur,
2, Prolatur prior pars. — Priorem partem
prsecipue probamus ex sess, 6^ cap, 5^ in prio-
ribus ejus verbis , quse taha sunt : Declarat
prceterca, scilicet, sancta Synodus, ipsius jus-
tificationis exordium in adultis a Dei per Chri-
stum Jesum prceveniente gratia sumendum es~
se, hoG est, ah ejics vocatione, qua nullis eorum
existentihus meritis vocantur, ut qui ger pec-
cata a Deo aversi erant, per ejus excitantem at-
que adjuvantem gratiavi ad converiendum se ad
stcam ipsorum justificationem, eidem gratice li-
lere asseniiendo ei cooperando disponaniur ; ita
ut, tangenteDeo cor hominisper Spiritus Sancti
illuminaiionem, neque homo ipse nihil omnino
agat, inspiraiionem illam recipiens, quippe qui
illam ei ahjicerepotest, neqtie tamen sine gratia
Dei movere se ad justitiam coram illo libera
sua voluntaie posset. Quibus verbis respondet
can, ^, cujus ha3c sunt verba : Si quis dixerit
liherum hominis arhitriiim, a Deo motum et ex-
citaium, nihil cooperari assentiendo Deo exci-
tanti atque vocanii, quo ad ohtinendam jusiifi-
caiio7iis graiiam se disponat ac prceparet,neque
posse disseniire, si velit, sed vetuti inanime
quoddamnihil omnino agere,mereque passive se
hahere, anathema sii.
3, Colligit^ir argumenium. — Ex his igitur
verbis hoc argumentum coUigimus: Goncilium
docet vocationem iUam quam homo recipere
potest, si veht<, quamque interdum recipit, ta-
lem esse ut possit iUi resistere, si velit ; ergo
tahs vocatio, hcet efficax sit, non preedetermi-
nat physice vohmtatem, Vel aliter : docet Con-
cihum potestatem illam resistendi, aut dissen-
tiendi esse necessariam, ut homo libere opere-
tur ; ergo docet vocationem efficacem semper
debere esse talem ut, licet habeat effectum^
possit homo illi resistere, si veht ; ergo docet
vocationem eflicacem non esse prsedetermi-
nantem, nam auxilio preedeterminanti physice
nemo resistere potest, quia de ratione illius
esl utj determinando ad unum, toUat potesta-
tem agendi oppositum, vel non agendi ilhid
554
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI Gf.kllJE DEI.
stante tali motione. Atque ita lioc testimonio
convincuntur omues nostraj sententiae aucto-
res, et convictus etiam fuit Joannes Vincentius
apud Ledesm., art. 10, in fine. Ab aliis autem
idem Concilii testimonium variis modis eludi-
tur, quos in aliis libris tetigi et refutavi; idein-
que postea exactissime preestitit i Franciscus
Diotalevius^ in suo primo opusculo theologico;
sed non possumus illos in preesenti opere omit-
tere, ne maximum nostrse sententiae funda-
mentum^ quod ex boc Goncilio sumitur, tan-
quam miuus firmum et solidum prceterire vi-
deamur.
A. Eespondetnr primo. — Prolatur assim-
ptum. — Responsio aliorum .— Vvimdi responsio
est^ falsum esse primum antecedens a nobis
assumptum, quia Concilium, ut aiunt, loqui-
tur de sola gratia excitanti per Spiritus Sancti
illuminationem et inspirationem, quae tantum
est sufficiens^ et de hac sola dicit Concilium
posse hominem illi resistere seu dissentire, non
autem dicit posse hominem resistere efficaci
auxiUo. Assumptum probatur ex verbis Con-
cihi ; nam in cap. 5 solum dixerat prseveniri
hominem per Spiritus Sancti ifiuminationem
et inspirationem_, ut per illam se disponat li-
bere agendo^ et subdit : Quippe qui illam et al-
jicerepotest, illamutiqueinspirationem. Undej
quando in can. 4 dicit, lihenmi ariitrium a
Deo moium et ezcitatum, posse dissentire, sive-
lit, sokim loquitur de arbitrio moto et excita-
to^ modo tradito in e. 5,videlicet^^dr Bpiritus
Sancti ilhmi^iationem et inspirationem. Unde
quidam modernus scriptor ausus est dicere
aUenum esse a mente Goncihi Tridentini dicere
posse hominem resistere auxiho efficaci, quia
ConciHum uunquam dixit gratise adjuvanti aut
efficaci resisti posse, sed excitanti et vocan-
ti duntaxat. Ahus ponderat dixisse Goncilium
posse dissentire, si velit, quia in hoc videtur
supponere nondum velle. Sed hoc valde frivo-
kim est, nam sensus est kberum arbitrium,
motum et excitatum^ posse dissentire, si vekt,
quia, kcet interdum consentiat^ ex vimotiouis
posset dissentire^vel prius natura quam consen-
tiat, vel in posterum, si jam nunc consensit.
5. Retorquentur . — Ut ergo ostendam hanc
responsionem non satisfacere^ suppono inten-
tionem Gonciki fuisse damnare errorem heerc-
ticorum hujus temporis, et preeseitim Calvini.
Ita docent Doctores calhokci;, (jui post Conci-
kum contra hoereticos scripserunt, et ipsemet
Calvinus ita sentit in Antidoto apud Ruard.,
art. 1, et ex actis ejusdem Goncikiquae Romee
habentur, milu compertum est. Rem ex fine
Goncilii^ qui praecipue fuitEcclesiam defendere
et purgare a novis haeresibus, prtesertim in
materia de justificatione, quam in ika sessione
tractat. Unde cum in primo et secundo canone
hffiresim Pelagii brevissime damnasset, et ter-
tium canonem contra Semipelagianos statuis-
set_, statim in quarto damnat Calvinum et se-
quaces^ quod in coeteris prosequitur. Ideoque,
si attente expendantur verba canonis, cum
proportione respondent verbis Calvini ad dam-
nanda ika. Nam quia iUe dicebat post divi-
nam motionem non liabere liherum ariitrium
suas partes in agendo, Concikum definit, vere
agere lilerum arHtrium; et quia ille negabat
nos operari, Concilium definit hominem co-
operari; ac denique, quia iUe dicebat mo^io-
nem Dei nohis necessitatem inferre, Goncikum
definit liberum arbitrium., motum et excita-
tum^ posse dissentire, si vekt. Ex quibus ma-
nifeste constat Concikum uti omnibus his ver-
bis in sensu contradictorio ad verba Calvini;
itaque loquitur de actione morak, de kbera
cooperatione, et de vera potestate resistendi,
akas nihil ageret_, neque haereticorum sensum
damnaret.
6. lllatio. — Prohatur. — Ex quibus infero
non fuisse mentem Concilii tantum definire,
unum vel aliud auxikum non inferre neces-
sitatcm voluntati ad consentiendum^ sed sim-
pkciter docere ac definire voknsse consensum
nostrum, licet cum gratia fiat, kbere fieri, ac
proinde nec ab uno, vel ab ako preeveniente
auxiko^ neque ab omnibus simul^ quae ad il-
kim necessaria sunt^ vel quoquo modo sua sola
virtute praemoveat, necessitari voluntatem ad
consensum. Probatur primo^ quia absokite de-
finit consensum kbere fieri^ ut ex dictis c. 5^
et can. 4, atque etiam 5^, est manifestum ; ergo
definit a nuko tali auxiko neque a tota cokec-
tione auxikorum necessitari vohmtatem, quia
hoctotum necessarium est adkbertatem actus.
Secundo probatur ex intentione Conciki Tri-
dentini jam dicta. Nam Calvinus non dixit
quodkbet auxikum gratiae necessitare vokuita-
tem, sed quoddam pecukare_, quod omnibus et
soks consentientibus datur, ut supra c. 4 retuk-
mus, et ex Ruardo, a. 7,versus fiuem_, et Bellar-
mino, ac aliis inteUigimus; ergo oportuit ut
ConcUium contradictoriam veritatem definiret,
nimirum, auxikum nuUave gratiee auxilia ita
preemovere vokmtatem;, ut toUant kbertatem;
akas Galvinus et Concilium subcontraria tan-
tum docuissent quee possunt esse simulvera, et
sic Concikum nihil eflecisset. Tertio, quia ad
doctrinam de kbero arbitrio, per se ac maxi-
CAP. XXXIII. EX CAPITE QUINTO
me refert quod libertas iii ipso usu auxiliorum
gratite integra et illsesa servetur ; nam, si per
aliquod auxilium prsevium usus liber tollere-
tur^parum ad dogmata fidei referret^, quod per
hoc vel illud auxilium id tieret ; Concilium au-
tem hoc dogma definire voluit^ et quidquid ad
illiid necessarium est ; ergo non tantum defi-
uit non necessitari voluntatem per unum vel
aliud auxilium^ sed simpliciter libere consen-
tire^ ac proinde a nullo auxilio^ sive illud sit
unum^ sive phira^ necessitari.
7. Asserikcr et prohatur ConcUum loqui
de auxilio sufficiente, ct alsolute de prceve-
niente, nec mimis de auxilio efficaci quam de
sufficiente. — Hoc supposito^ facile admitto
ct concedo Concilium tantum docere in dic-
to cap. 5 voluntatem a Deo excixatam ita
agere prsebendo consensum, iit fossit di-
vinam inspirationem et iUuminaiionem alji-
cere. Dico tamen inde non intelligi ipsum lo-
qui de auxilio tantum sufficiente^ sed absohite
de auxiho praevenientej quodcumque illud sit,
et sive habeat effectum, sive non habeat, at-
que adeo non minus loqui de auxiho efficaci
quam de sufficiente. Ut hoc autem probem ex
eisdem Concilii verbis, prius sumo ipsum non
agnovisse aUam prajvenientem gratiam neces-
riam ad hberam conversionem, preeter voca-
tionem^ excitationem, illuminationem et in-
spirationem_, quse omnia sub nomine gratice
exeitantis comprehenduntur;, ut hb. 3 exph-
catum est. Quod ergo aham proemotionem non
agnoverit^ probatur primo ex taciturnitate ;
si enim aha esset necessaria. illam non prseter-
iissetj ahoqui insufficientem doctrinam tra-
didisset. Secundo, ac maxime, quia non recte
inde probasset hominem hbere assentire vo-
cationi seu inspiratioui, ex eo quod iham ab-
jicere potest; illa enim causalis nota^ quippe
qui, vim habet rationis ac probationis ; esset
autem invalida, si aha prsemotio esset neces-
saria. Diceret euim Calvinus quod^ licet posset
abjicere inspirationem, non vero aham mo-
tioncm^ et ideo non hbere consentire. Ut ergo
processus Concilii sit solidus, oportet ut intel-
lexerit in prcecedenti doctrina^ quam in eodem
capite tradiderat, prajmotionem gratiee neces-
sariam comprehendisse^ ac proinde cum sub-
dit : Quippe qui et illam adjicere possit, perinde
fuisse ac si diceret : Quippe qui omnem prge-
motionem necessariam ad consensumabjicere
potest.
8. Tertio probatur^ quia etiam ipse Calvi-
nus ita intehexit Concilium Tridentinum^ et
ideo seutit ihud sibi contrariumj et deinde il-
ET CANONE QUARTO SESS. 6, ETC. 555
hid impugnare conatus est. Ut enim Ruardus
refert, prius in hoc reprehendit Patres Concilii
Trideutini^ quod docuerint gratia Dei nosprce-
parari ad percipiendam justitiam, et qicod Imic
gratice partes assignant excitandi, et adjuvan-
di, ut ipsi lilere cooperemur, quse revera est
doctrina Concilii, contra quam impius htere-
ticus prius objicit Scripturse testimonia capite
superiori tractata ; et postea sic inquit : In eo
hallucinantur , quod motum oioMs offerri som-
niant cjui mediam electionem nohis relinquat, ni-
Jiil autem de efficacia illa cogitant, qua cor ho-
minis renovatiir, ut ex pravo fiat rectum. In-
tehexit ergo Calvinus in eo sibi esse contra-
rium Cencihum Tridentinum, quod^, nulla ha-
bita ratione efficacis motionis prsevenientis
necessitantis, quam ipse confinxit, solam gra-
tiamexcitantem etadjuvantemdocuit esse ne-
cessarias. In quo certe non erravit ille hoere-
ticusj quia non ignoravit vohiisse Concilium^
ipsum ejusque doctrinam damnare, et ideo
solam prseviam inspirationem posuisse^ cui
voluntas possit dissentire si veht^ et hoc ad
libertatem actus sufficere docuisse, quod ihe
haereticus refutare non potuit, nisi admittendo
aham motionem necessitantem, quam divinam
efficaciam, et efficaciter efficientem vocat ; il-
lam ergo motionem et omnem aham toUentem
potestatem dissentiendi Concihum reprobare
voluit. Male vero et subdole hsereticus ihe in-
de coUigit^ absohite negasse Concihum effica-
ciam iham Dei^ qua cor hominis renovatur:
nam si sermo sit de renovatione habituah, il-
lam postea docuit in c. 7 ; si de actuali, illam
quidem posuit^ non tamen preevenientem per
motionem aliam a gratia excitante distinctam;,
et mediam inter inspirationem et consensum^
sed per cooperantem et adjuvantem physice_,
et per veram efficientiam ad ipsum consen-
sum, ut ssepe explicatum est.
9. Concluditur Coiicilium loqui simul de
gratia efficaci, et prohatur. — Hinc ergo con-
cludo Concilium loqui etiam de gratia efficaci,
seu , quod perhide est , de excitatione , etiam
quando suum consequitur effectum. Probatur
primo ex verbis , sic enim ait : Ut tangente
Deo cor hominis per Spiritus Sancti illumina-
iionem, neqice homo ipse nihil omnino agat inspi-
rationem illani recipiens. Ubinon dicit: Neque
homo nihil omnino possit agere ; sed dicit :
Nihil omnino agat; quando autem homo ali-
quid agit;, tactus profecto Dei efficax est ; ergo
loquitur Concilium etiam de tactu, seu voca-
tione efficaci. Secundo, quia Concilium non
docet actum esse liberum quando potesl fieri.
556 LID. V,
sed quando fit^ vel (quod perinde est) nou
tantum docet liominem esse liberum ad agen-
dum , quando potest agere , sed etiam cum
agit^ et recipit inspirationem Dei; tunc autem
inspiratio est efficax; ergo loquitur Concilium
etiam de vocatione efficaci. Tertio, est hoc ne-
cessarium ad efficaciam et veritatem doctri-
nse ; nam , ut notavi^ universalis est^ et conti-
net hanc generalem definitionem^ consensum
S7ipernaturalem voliintatis, cimi datur, esse li-
lenm, non olstante influxu , et motione auxi-
liorum gratice; ergo necesse est ut ConciKum
etiam auxilium efficax compreliendat , quod-
cumque ifiud sit, alioqui diminuta esset doc-
trina^ et indebite ac sine consequenti tunda-
mento proposita^, et contra baereticos ineificax
esset. Quarto, quia Calvinus de solo auxilio
efficaci dixit inferre necessitatem voluntati;
ergo oportet ut Concilium etiam illud com-
prebendat, cum negat inferre necessitatem,
alioqui non contradiceret Calvino ; sed istius
error posset cum Mefinitione Concilii consis-
tere. Quocirca^ sicut ex illa Concilii definitione
omnes Catbolici colligunt contra Calvinum
non esse necessarium ad consensum^ neque
dari auxilium efficax necessitans voluntatem ;
ita nos, contra quoscumque contrarium asse-
rentes, inferimus auxibum efficax^ quodcum-
que illud sit^ non auferre potestatem abjiciendi
ilbid. seu non consentiendi stante illo. Ex quo
nlterius colHgimus ex mente Concilii auxilium
efficax non esse prasdeterminans , quia auxi-
lium pbysice preedeterminans non rebnquit
potestatem dissentiendi, cum impossibile sit,
illo posito, non conseutire.
40. Vrolatur etiam auxilitm efficax et frw-
teniens non esse aliquicl distinctim a vocatio-
ne. — Atque hinc possnmus ex boc loco Con-
ciUi directe probare auxilium efficax , etiam
praevenienSj non esse aliquid distinctum a vo-
catione, ac proinde esse non posse nisi voca-
tionem congruam. Primo quidem^ argumento
facto, quod Concilium , ex eo quod voluntas
potest abjicere inspirationem cui consensit,
infert libere consentirC;, quoj consecutio non
esset bona nisi supponeret non dari jaliam prae-
viam motionem prajter inspirationem ; ergo
necesse est ut in ipsamet vocatione, quatenus
per inspirationem datur, quee efi^ectum babeat^
licet resisti possit , gratiam efficacem prteve-
nientem ponat, Secundo, quia motio per so-
lam excitationem vel ilhiminationem non po-
test prcedeterminare pbysice vohintatem , ut
m superioribus ostensum est; sed Goncihum
non pouit ahum modum preemovendi volun-
DE AUXILIO EFFICACI GRATLE DEf.
tatem , nisi per inuminationem et inspiratio-
nem, ut ostensum est ; ergo non potuit ponere
auxihum efficax in motione physice prasdeter-
minante ; ergo in vocatione congrua, ut a suf-
ficienti partium enumeratione ex communi
consensu proposuimus.
11. Respondetur supra factce oljectioni. —
Neque contra hoc obstat quod supra objicitur,
quia Concihum nunquam dixit nos posse re-
sistere auxiho efficaci veladjuvanti; nam, h-
cet de efficaci hoc non dixerit per iUa verba
expressa, satis tamen id dixit^ cum docuit eura
qui ahquid agit recipiens inspirationem posse
dissentire; quia, qui recipit inspirationem,
gratiam efficacem habet ; ergo habet etiam po-
testatem resistendi tah gratiaa, quatenus prffi-
veniens est. De adjuvante vero nihil speciale
in hoc dixit Concilium, quia necessarium non
erat. Aut enira est sermo de gratia actu adju-
vante^ et iUa, ut sic, non est gratia praemo-
vens, sed cooperans, quaa intrinsece inchidit
hberum consensum vohmtatis. Ideoque, eo
ipso quod vohmtas habet potestatem abjicien-
di inspirationem, non consentiendo illi, habet
etiam potestatem non admittendi, nec reci-
piendi in se auxilium adjuvans cooperans ,
non per modum resistentise, quia tale auxi-
hum nondum est, sed impediendo ut actu
detur, utique per modum negativum, non co-
operando, seu non ponendo conditionem ne-
cessariam, sub qua tale auxihum offertur. Si
vero sit sermo de gratia adjuvante sohmi per
modum principii, vel ut oblata in actu primo,
sic eadem est ratio de illa qua3 de omni motio-
ne prseveniente, seu excitante, quia vel iha
gratia adjuvans non est distincta ab excitante,
ut muhi volunt, et ideo seque potest ihi resis-
ti, vel est ahquis habitus, vel aliquid oblatum
per modum habitus, et sic minus potest neces-
sitare vel praedeterminare omnino vohmtatem
quoad exercitium.
CAPUT XXXIV.
ALTERI EVASIOiNI OGGURRITUR.
1 . Scopus et scnsus capitis. — Secunda res-
ponsio esse solet, Concihum quidem locutum
esse de auxilio efficaci ; tamen cum dixit hbe-
rum arbitriura motum et excitatum posse dis-
sentire si veht, locutum fuisse de potestate in
sensu diviso, non in sensu composito, ita ut
sententia Concilii sit, cum illa motione Dei
manere et conservari in vohmtate potestatem
dissentiendi, nou tamen potestatem illam ex-
tendi ad componendum dissensum cum tali
CAP. XXXIV. ALTERI
motione , itaqiie (ut aiunt) est simultas potes-
tatis dissensus cum eodem auxilio, et ideo non
de liac sed de priori locutum fuisse Concilium.
Fundamentum proprium istorum auctorum
est^ quia putant doctrinam Concilii in sensu
composito intellectam essefalsam. Ut autem in
Concilio videautur aliquod habere fundamen-
tum, ad regulas dialecticorum recurrunt^ ar-
guentes quod propositiones Concilii non lia-
bent formam modalis compositae^ ut late pro-
sequitur P. Alvarez^ qui etiam addit aliam pro-
bationem, quia sensus divisus sufficit ad in-
tentionem Concilii; nam per illum salvatur
sufBcienter efEcacitas gratiee^, et liberum arbi-
trium : primum per se patet ; secundum pro-
bat^ quia potestas in sensu diviso sufficit, ut in
eodem instauti in quo recipit voluntas auxi-
lium efficax^ maneat in eo libera et expedita
facultas, qua potest non operari^ si velit.
2. TertiO;, sumo abam probationem ex eo-
dem, disput. 93;, quia Concilium Tridentinum
nunquam dixit voluntatem a Deo motam pos-
se resistere^ sed posse dissentire^, quia nimirum
verbum resisiendi aperte includit sensum com-
positum, quem non includit verbum dissen-
iiendi. Nam verbum mi^^ewfZnmportat quam-
dam renitentiam respectu auxilii, vel volun-
tatis Dei moventis actu ; verbum autem dissen-
tiendi illam non dicit ; ergo signum est voluis-
se Concilium loqui in sensu di\iso_, et non in
composito. Quarto, contrauosad hominemob-
jiciunt^ quia nos cogimur ita explicare Con-
cihum quoad auxilium simultaneum, nam
etiam illo posito vokmtas hbere operatur ; er-
go potest dissentirC;, si veht ; non potest au-
tem in sensu composito^ seu potestate simul-
tatis^ componendo dissensum cum tali auxiho
simultaneo_, ut per se notum est; ergo debet
exponi Concihum in sensu diviso. Item ad ho-
miuem contra me argumentatur Ledesma,
quia ego assero auxihum pra?veniens posse
morahter prsedeterminare vohmtatem;, ita ut
infahibiliter sequatur actio; tuuc ergo non po-
test vohuitas dissentire componendo dissen-
sum cum tah auxihO;, ahas nou esset iufaUibihs
consecutio consensus a tah auxiho ; ergo so-
lum potest dissentire iu seusu diviso ; ergo hoc
satis est ad hbertatem^ ac proinde ita est in-
tehigendum Concihum. Item objicit Alvarez^
quia nos dicimus esse impossibile dissensum
componi cum vocatioue congrua, et ideo non
posse qui illam habent;, dissentire in sensu
composito^ sed tantum in diviso.
"i.Assertio mctoris de potestate simultatis.
— Prolatur asserlio. ~ Nihilomiuus assero
EVASIONl OCGURRiTUR. 557
negari non posse quin Goncihum in sensLi com-
posito loquatur de potestate simultatis, ita ut^
non obstante motione iha antecedente;, de qua
loquitur Concihum nomine vocationis ct in-
spirationis, in potestate vokmtatis sit^, iha mo-
tioue perseverante^ et actu instigante, non con-
sentire^ sed illam a se abjicere. Hanc senten-
tiam ex patribus Dominicanis tenuit Joannes
Vincentius, supra citatus, et ex his qui eos in
sententia de prsedeterminatione sequuntur ,
Cabrera^ 3 part., q. 18^, disput. 2^ § 8^, num.
313 et sequentibus. Eamdem iusinuat Vega^
hb. 4 in Tridcnt., cap. 2^, in fine ; et Soto, hbr.
4 de Natur. etGrat.^cap. 16. Probatur primo,
quia Concihum loquitur de potestate ad dissen-
tiendum non obstante motione, quse ad hber-
tatem sufficiat ; sed iha potestas in sensu divi-
so respectu tahs motionis non sufficit ad hber-
tatem;ergo. Major certa est^nam^ ut dixi^ Con-
cihum docet hominem hbere operari , et ut
hoc probet_, dicit: Quippe qui et illam ahjicere
poiest ; ergo loquitur de posse per potestatem
sufficientem ad usum hbertatis. Minor autem
probanda est ex dictis in prolegomeno 4 . Nam
Concihum loquitur de motione prseveniente^
quse est suppositio antecedens usumhbertatis;
tahs enim est vocatio et inspiratio^ de qua lo-
quitur^ ut ipsemet definit in can. 3 ; unde est
ex conditionibus prcerequisitis, ut homo possit
supernaturaliter consentire. In dicto autem
prolegomeno, ostensum est potestatem ad non
agendum, posita tali antecedente suppositio-
nC;, debere esse ad componendam cum iha
carentiam actus_, quia potestas in solo sensu
diviso ad non agendum^ positis omnibus re-
quisitis ad agendum^, communis est potentiis
etiam uaturahter agentibus_, et nou hbere ;
ergo.
4. Arguitur secundo. — Unde argumentor
secundO;, quia etiam Calvinus non negarct po-
testatem dissentiendi in sensu diviso_, etiamsi
motionem necessitautem poneret. Reperio qui-
dem in P. Alvarez^, ad conhrmationem quinti
argumenti, Calvinum arbitratum esse, cum
auxiho efficaci non posse simul esse potentiam
ad oppositum actum_, nec facuhatem^ qua ho-
mo possit dissentire, si velit_, utique etiam in
sensu diviso : nam in hoc sensu aperte loqui-
tur, id enim ait negasse Calvinum quod ipse
affirmat. Non ahegat autem ubi in Calvino hoc
legerit, uec aliquem qui de Calvino hoc refe-
rat. Nec video cjuomodo in mentem homiuis
cadere potuerit auxilium efficax ita mutare
naturam voluntatiS;, et determinare illam ad
consensum; ut non maneat in illa potestas ad
558 LtB. V. DE AUXILIO
dissentiendiim, etiamsi auxilium auferatur.
Nec etiam est verisimile credidisse Deum non
posse desistere a motione semel data, vel,
etiamsi desistat, non posse voluntatem velle
oppositum ejus quod antea per auxilium vo-
luerat. Imo alias docuit voluntatem, dum a
Deo uon movetur ad bonum^ a concupiscen-
tia necessitari ad malum, ac subinde in vo-
luutate esse potentiam ad utrumque in sensu
diviso. Et alibi, lib. 3 contra Pigbi., se excu-
sat_, dicens: Quasi ego suistantiam voluntatis
redigi in nihilim oportere, vel docuerim, tel
ego somniaverim. Frustra ergo, ad faciendam
vim definitioni Goncilii, imponitur Calvino
quod negaverit potestatem dissentiendi in
seusu diviso, cum haec niliil aliud sit quam
potestas habendi contrarium actum, si motio
auferatur.
5. Preeterea, quamvis nos asseramus Deum
posse necessitare voluntatem_, nibilominus fa-
temur quod postea, motione necessitante^ ad-
buc potest vohmtas non operari in sensu di-
viso ; tum quia carere potest motione, et illa
ablata^, carere operatione, vel habere contra-
riam ; tum quia per illam motionem etiam ne-
cessitantem non destruitur, nec in se mutatur
voluntas ; ergo sub illa motione retinet potes-
tatem ad oppositum;, si tahs motio auferatur.
Ergo juxta illam interpretationem^ omnino
inutihs redditur definitio contra Calvinum, et
insufficiens ad veram hbertatem stabihendam.
Confirmatur, quia beatus necessario amat
Deum, et tamen in sensu diviso potest non
amare ; ergo per iham potestatem non salva-
tur hbertas preesentis actus. Quo exemplo
pressus Alvarez, dicta disput. 92, num.l2, di-
cit amorem beati esse simphciter necessarium,
et non necessitate tantum suppositionis : Unde
(inquit) noih solum non liaheUt actum contra-
riwn dilectio7ii, sed nec poterit illum halere;
qu» propositio, juxta dialecticam ihius aucto-
ris, facit sensum divisum; at in iUo sensu fal-
sa est propositio ; nam qui est beatus, potest in
sensu diviso non amare Deum, si visione Dei
careat. Unde falsum etiam est necessitatem
amoris in patria non esse suppositionis, eham-
si sit necessitas ex suppositione antecedente
simpliciter, id est, libertatem excludens, ut
in prolegom. \, et supra in hoc libro decla-
ravi. Et ideo cum necessitate simpliciter sub-
sistit potestas ad oppositum in sensu diviso.
Et ita frustratur mtentio Concilii, si de illa
sola potestate verba ejus interpretemur.
6. Arguitur tertio. — Prohatur. — Tertio,
hoc ipsum exphcatur in huuc modum, quia si
EFFICACI GRATL-E t)Ei.
vera est sententia de necessitate physicce prra-
determinationis , tali auxilio posito in vohm-
tate, potentia, quae relinquitur in voluntate ad
disseutieudum in sensu diviso_, non est poten-
tia proxima, sed remota; et proxime est po-
tentia passiva et non activa ad contrarium
actum, vel ad suspensionem actus ad quem
vohmtas est prffideterminata ; ergo non est
potestas ad libertatem sufficiens, nec est illa
de qua Concilium loquitur. Major declaratur
et probatur, quia, stante illa motione, volun-
tas sic affecta non potest immediate prodire
in dissensum, nec ex interno dominio suspen-
dere actum, alias posset simul componere ca-
rentiam consensus cum illa preeraotione^ quod
repugnat prsemotioni, ut ipsi dicunt ; necessa-
rium ergo est, ut prius auferatur motio, ut sic
possit in vohmtate esse dissensus, seu carentia
consensus. Ergo, posita motione, potentia ad
dissensum solum est remota ; potentiam enim
remotam respectu alicujus actus illam voca-
mus, quee non potest immediate in illum re-
duci. nisi prius aliqua dispositio in illa mute-
tur. Et hinc facile intelligitur et probatur mi-
nor, quia^ priusquam voluntas sic praemota sit
capax dissensus, oportet ut illa prsemotio ces-
set et auferatur ; hoc autem non est in potes-
tate activa voluntatis, sed tantum passiva.
Quod probatur, quia impressio talis motionis
a solo Deo fit in voluntate hominis passive se
babente, ut in principiis illius sententise supra
probatum est; ergo, sicut in fieri non pendet
illud auxilium a nostra voluntate, nisi passive,
ita ueque in conservari ; ergo, sicut voluntas
antequam illud reciperet, tantum erat in po-
tentia passiva ad recipiendum illud auxilium,
ita, postquam illud recipit, tantum manet in
potentia passiva ad carendum illo.
7. Confirmaticr. — Et confirmatur, quia ef-
fective solum pendet illud auxilium a volun-
tate et potentia Dei, et non a vohmtate homi-
nis. Confirmatur prEeterea, quia niliil potest
voluntas hominis efficere, ut a se illam praii-
motionem expellat^ quia ( ut defensores ejus
dicunt) non subjicitur voluntati, sedihamsibi
subjicit, ut, statim ac illi imprimitur, consen-
tiat ; ergo, posita illa prcemotione, non potest
aliquid facere voluntas quo tollatur. Declara-
tur in habitu charitatis ; nam in via postquam
homo habet habitum charitatis , potest homo
aliquid facere quo illum a se expellat, quia per
inum non necessitatur ad actum amoris, etiam
in sensu composito ; at vero in patria non po-
test habitum illum a se active expellere, quia
ibi hal)itus non separatur a suo actU;, cum quo
CAP. XXXIV. ALTERi
impossibilis est actus contrarius habitui ; ma-
net tamen homo in potentia passiva ad caren-
dum tali habitu^ et media tali carentia jam
poterit actum contrarium efficere. Sic ergo
cum auxilium prsedeterminans tale sit, ut re-
pugnet esse sine consensu aotuali^ eo ipso quod
imprimitur voluntati, non potest voluntas ali-
quid agere, quo illud auxilium a se expellat;
ergo solum manet in potentia passiva ad ca-
rendum illo, ac subinde seque ad carendum
consensu.
8. Ex quo tandem probatur prima conse-
quentia in argumento facta, quod talis potes-
tas ad libertatem non sufficiat, quia libertas
nou est in potentia passiva, ut passiva est, sed
ut est activa ; et ideo usus libertatis agendo
debet inchoari, ut in prolegom. 1 osteusum
est. Sed postquam homo recipit talem motio-
nem, nou est in potestate hominis carere illa,
quia solum est ad hoc in potentia passiva; er-
go quamdiu Deus ex se non aufert illam mo-
tionem, non est in potestate libera voluntatis
dissentire illi motioni;ergo illa potestas in
sensu diviso non sufficit ad liberum usum;
ergo non loquitur de illa Concilium.
9. Argnitur quarto. — Unde quarto argu-
mentor ex verbis Concihi , nam in cap. 6
ait, tangente Deo cor hominis per Spiritiis
Sancti illuminatiouem, hominem illam libere
recipere, quippe qui illam abjicere potest;
tribus enim modis possumus verbum ahji-
ciendl interpretari; primo, ut idem sit quod
non admittere talem motionem_, seu impedi-
mentum quasi proeveniens apponere, ne im-
primatur. Et hic sensus non habet locum;
tum quia hoc nou est in potestate voluntatis;
ut supra late ostensum est ; tum quia Gouci-
lium evidenter loquitur de inspiratione jam
in homine recepta, de qua dicit non inferre
necessitatem;, quia liomo potest illam abjicere.
Et proprietas verbi aljiciendi idem requirit_,
ut per se constat. Secundo ergo ahjiccre idem
significare potest quod illam motionem a se
peliere ; tertio, ut sit idem quod illi non cou-
sentire, etiamsi insit. Et hic posterior est re-
vera sensus Concilii ; tum quia id satis est
ad libertatem consensus ; tum quia in can. 4
hsec verba explicantur per illa, posse dissen-
tiresi velit.Ta.men, licet secundus sensus ad-
mittatur, non potest ad auxilium pr^determi-
nans applicari, ut ex paulo antea dictis mani-
festum est; nam verbum ahjicere non signili-
cat solum poteutiam passivam carendi tali
motione. Quis enim dicat hominem videntem
Deum posse abjicere lumen gloriae, solum
EVASIONI OCCURP.ITUR. 559
quia potest illo privari a Deo ? Verbum ergo
ahjiciendi activum est, et requirit potestatem
activam pellendi a se talem motionem ; hanc
autem non habet voluutas, ut explicavi.
10. Instantia. — Solvitur. — Dices : etiam
hoc modo non potest voluntas abjicere inspi-
rationem, quia est actus necessarius, et a Deo
solo fit libere. Respondeo primO;, esto ita sit,
non referre, quia, ut dixi, Concilium non lo-
quitur de hoc modo abjiciendi; secundo, dico
esse dissimilem rationem; nam voluntas ali-
quo modo potest a se abjicere inspirationem,
quia, illa non obstante, potest velle aliquid
illi repugnans ; et consequenter potest velle
applicare intellectum ad alia objecta creata ,
et ita mentem a sancta illa cogitatione aver-
tere, utique ponendo illi impedimentum. At
prsedeterminatio non permittit hoc voluntati,
quia inevitabiliter facit illam adhaerere con-
sensui, et ita non permittit illi habere actum
consensui contrarium, nec velle aliquid quo
illi prsedeterminationi impedimentum ponat.
Prseterquam quod, juxta illam sententiam,
voluntas non potest se vel intellectum ad aliud
applicare, nisi per aliam motionem ad id prse-
determinetur, et tunc ipse Deus atifert unam
prsemotionem, ut aliam imprimat, voluntas
autem nunquam potest a se abjicere preede-
terminationem. Unde non video quomodo in
ejus sententia verum esse possit quod Ledesma
supra dicit, voluntatem suis viribus posse ab-
jicere motionem Dei prsedeterminantem; quid
enim faciet ut eam a se abjiciat, cum eam nec
facere nec impedire possit ? Nec etiam potest
illam abjicere in alio sensu , quod probatur
primo, quianon potest illamabjiceredumest,
ex aliorum sententia^ quia Iioc includit sen-
sum compositum; sic enim homo abjicit inspi-
rationem, quando, illa stante et durante, illi
dissentit; non sic autem potest abjicere pra?-
determinationem, quia, dum est, impossibile
est non habere consensum. Nec etiam potest
illam abjicere postquam ablata est, quia nemo
abjicit a se quod non habet ; quis enim dicat
iiominem abjicere vestes quibus ab alio spolia»
tus est? Unde attente est ponderanda in verbis
ConciUi particula illam, nam evidenter facit
sensum compositum; tunc enim quis abjicit
motionem hoc modo, quando illi sua volun-
tate se opponit, et facit ut eflfectu careat, quod
non fit nisi stante motione. Nam si motio ces-
sat, etiamsi liomo quippiam aliud operetur,
jam non se opponit motioni, nec illam suo ef-
fectu privat, cum jam non sit; ergo non abji-
cit illam; nemo euim abjicit quod non habet.
560 LIB. V. DE AUXILiO
Unde et Aristoteles, Metapb.^ cap, 5^, text. 22 :
Abjiciens (ait) Mhet aliquid ejus quocl ahjicit,
ubi idem dicit D. Tbomas, lect. 13.
11. Accedit ratio. — Acceditquod, juxta il-
lam senlentiam^ ablata prasmotione necessario
cessat consensus, quia impossibile est babere il-
kim sine prsedeterminatione; ergo tunc non
bomo abjicit motionem Dei per carentiam con-
sensns^ sed dum a Deo ipso privatur prsemotio-
ne, privatur consensu : ut autem vohmtas con-
traria suboriatur, alia etiam prsedeterminatio
contraria necessaria est;, quam Deus pro sua
sola libertate prajbet; ergo nec tum bomo
abjicit a se priorem prsemotionem per talem
vokmtatem^ quiajam prsemotio illa cessave-
rat^ et aUera successit, cui potius tribuenda
est expulsio quasi formaks aUerius motioniS;,
quam voktioni^ quae ex iUa secunda preemo-
tione inevitabiliter sequitur. Ergo ika verba
Conciki : Quippe qui etilla^n aljicerepotest, et
intrinsece includunt sensum compositum^ tam
ratione verbi ahjicere, quam ratione relativi
illam, et nuko modo possunt cum proprieta-
te et veritate ad prsedeterminantem motio-
nem appkcari. Idemque est de illis : Potest
dissentire si vellt ; primo, ratione verbi dissen-
iiendi, quod non verificatur, nisi respectu mo-
tionis et inspirationis actu moventis; sicut di-
citur quis disseutire tentationi, quando illa ur-
getur^ non vero postea quando jam cessavit.
Item quia magis est dissentire quam non con-
sentire alicui; sed posse non consentire inclu-
dit compositionem cum alterius petitione^ aut
suasione ; ergo eamdem multo magis iuvolvit
verbum dissentiendi, Item quia consentire gra-
tise vel tentationi est conjungere proprium
■velle eidem gratiae^ vel tentationi; ergo et dis-
sentire est conjungere nolle cum illa gratia^
cui bomo dissentit. Nec refert quod in can. 4
non addatur relativum illi; subintelligendum
enim est ex mente Conciki^ in cap. 5 expkcata;
et addito illo relativo, multo certius est ne-
minem dici dissentire vocationi, nisi quando
illam in se sentit et kabet^ sicut nec dissentit
tentationi^ uisi quando illa urgetur.
12. Responsio Alvarez. — Ad banc iustan-
tiam virtute rcspondet Alvarez dicta disp. 42,
num. 15; objicit enim sibi, quia bsec propo-
sitio est falsa : Tlomo potest resistere auxilio
efftcaci, quod probat, quia bsec propositio est
impossibilis : Tlomo resistlt auxilio efftcaci,
quia^ ut sit vera^ oportet ut cum auxilio effi-
caci simul sit resistentia et dissensus^ quod est
impossibile. Respondet vero utramque propo-
sitionem , tam de possibili quam de messe^
EFFiCACI GRATL^ DEL
veram esse ; quia licet non possint esse simui
auxikum efficax et actualis resistentia. nikilo-
minus bomo resistere potest auxilio efficaci,
non actu dato^ sed oblato, quia potest ilk obi-
cem ponere, cum offertur per gratiam suffi-
cientem. Sed bsec responsio repugnat propriee
doctrinoe illius auctoris, et fere aliorum, qui
illam sententiam sequuntur; quia si auxikum
efficax est praedeterminans, non pendet ex dis-
positione liominis negativa, nec positiva, ut su-
pra probatum est^ unde non potest illi obicem
pouere, nec iu tali auxiko distinguuutur dari
et oflerri, quia si uon datur, uec offertur, cum
nibk possit bomo facere, ut detur. Deinde uon
satisfacit, quia Coucikum loquitur uon de au-
xilio oblato, sed dato; sic enim ait : Si quis
dixerit hominis liherwn arhitriuvi a Deo mo-
tum et excitatum. Unde tandem cogitur dictus
auctor admittere kauc propositiouem : Homo,
a Deo efftcaciter motus, potest dissefitire auxi-
lio efficaci; revertitur autem ad sensum di-
visum, qui illam destruit, quia si aoferatur
motio, jam liberum arbitrium uou dissentit
auxilio efficaci, sed quia illud jam uon kabet,
contrarium operatur.
13. Quintum argumentum. — Quinto, hoc
ipsum valde confirmat particula si velit, uam
loquitur Coucikum de libero arbitrio a Deo
moto et excitato, ac subinde loquitur facta
suppositione talis motionis, et addit posse dis-
sentire si velit ; ergo supponit etiam illam vo-
luntatem disseutiendi esse possibilem. Quis
enim dicat bominem_, ligatum catenis quas
nou potest rumpere, posse fugere si velit, so-
lum quia, si ab alio catense auferautur, tuuc
poterit fugere,, si velit? Qui ergo simpkciter
dicit hominem kgatum catenis posse fugere
si vekt, profecto dicit_, uon obstautibus ca-
teuis, posse simul fugere, si vekt. Sic ergo
Concikum ckceus : Potest dissentire, sivelit,
aperte dicit, uou obstante tali vocatioue in
komiue recepta, posse komiuem, si velit, aut
motiouem ipsam pekere, et ita dissentire, vel^
quod est certius et simpkcius, nou obstaute
motioue iu homine existente, posse homiuem
velle nou operari secuudum illam. Et confir-
matur, quia potentia in sensu diviso, quando
unus actus suppouitur., non est potentia ad
tempus prsesens, sed ad futurum; nam cum
dicitur : Aqua frigida potest esse calida^, non
est id verum, uisi pro tempore futuro; quando
autem Concikum dicit liberum arbitriiim et
excitatum posse dissentire, profecto iutelkgit,
pro eodem tempore quo movetur, posse sta-
tim dissentire. Et iiic est plauus sensus Conci-
CAP. XXXIV. ALTERl
lii, omnisqiie aliiis sensus est profecto valde
violentus, et futilem ac inanem reddit Concilii
doctrinam. Quis enim unquam dixit volunta-
tem ita necessitari per gratiam^ ut neque in
sensu diviso possit tali actu carere^ si motio
graticB tollatur; profecto neque stolidissimi
haeretici hoc dixerunt; quid ergo oportebat_,
Concilium nos docere potestatem in sensu di-
viso? Aut quid hoc contra hsereticos profi-
ciebat ?
14. Argumentum sextmn. — Sexto, addo ex
preedictis verbis colligi^ Concilium non loqui
de aliqua motione quam homo non sentiat
prius, vel tempore^, vel natura, quam consen-
tiat^ ac subinde non loqui de auxilio efEcaci^
quod nec vitale sit^ nec in homine fiat, ipso
nou cooperante vitaliter, sed, ut ita rem expli-
cem_, loqui de auiilio quod in homine fiat,
ipso sentiente ; ergo non loquitur de auxilio
quod detur per modum concursus prsevii, qui
ab ipso percipi non posset. Hoc colligo ex vi
verbi ((■issentiendi, et consentiendi, nam relatio-
nem et conjunctionem dicunt ad aliquid^ quod
prius animadversum, et sensu quodam spiri-
tuali perceptum est. Et hoc significavit Conci-
lium cum dixit : Tangente Deo cor Jiomi7iis,
nam ille tactus sentiri debet, ut moveat, sicut
in illo : .Ecce sto ad oslium et pulso, pulsus
ille vitalis et perceptibilis ab homine esse de-
bet^ ut homo possit aperire vel renuere. Et
ideo addidit Concilium : Per Spiritus Sancti
illuminationem , vel inspirationem , quia heec
sunt motiones perceptibiles ab homine. At
Concilium loquitur de motione efiicaci^ ut
probavimus, et dicit hominem posse illi dis-
sentire^ et supponit auxilium efficax tale esse,
ut faciat se percipi ; et rfespectu illius dicit ha-
bere locum tam dissensum;, quam consensum;
ergo, sicut in eonsensu hoc non potest esse
verum, nisi respectu auxilii, quod actu existit
et percipitur, ita neque in dissensu, quia etiam
includit habitudinem ad motionem existen-
tem, et ab homine perceptibilem, seu perce-
ptam, licet diverso modo ; nam consensus di-
cit habitudinem conformitatis, dissensus dif-
formitatis. At vero respectu motionis impressse
homini sine sensu hominis, non est proprie
consensus, quia illa motio nou sentitur, sicut
homo non consentit habitui, quando per illum
operatur, sed consentit inspirationi, quam ha-
buit, multoque minus respectu talis motionis
habet locum dissensus, quia consensus, licet
hanc denominationem recipiat respectu iuspi-
rationis, saltem potest esse simul cum preede-
lermiuatione (si detur), et aliquo modo iili
VIII.
EVASIONI OCCURRITUR. 561
conformatur, saltem ut actio suo principio;
actus vero contrarius nou potest esse simul
cum prsedeterminatione (si detur), unde nec
potest haberi repugnando illi. sed repugnando
inspirationi ; ergo auxilium illud cui homo
potest dissentire, si velit, non est praedetermi-
natio, sed iuspiratio; ergo et gratia efiicax
non est prtedeterminatio, sed inspiratio.
15. Argumentum septimum. — Septimo,
considero quod, licet ConciUum loquatur de
auxilio efiicaci, non tamen de illo solo, sed de
sufiicienti, id est, de vocatione et inspiratione
necessaria quse aliquibus est efiicax, et in aliis
inelficax. Hoc videtur admitti ab omnibus
auctoribus citatis, non enim dicunt Concilium
loqui de solo auxilio efficaci, sed loqui etiam
de illo. Item, quia Concilium tradit doctrinam
generalem de necessitate gratise, cum qua et
libere consentitur, et libere etiam disscntitur ;
loquitur ergo de auxilio, tam efiicaci quam
sufficiente. Hinc ergo novum argumentum su-
mo : nam Concilium, dicens posse hominem
abjicere inspirationem, seu posse illi dissen-
tire, si velit, abstracte loquitur de inspiratio-
ne^ tam sutficiente quam efiicaci ; sed respectu
sufiicientis, verbum potest accipitur in sensu
composito, ut Alvarez fatetur dicta disput. 92,
num. 8; ergo etiam respectu efiicacis. Proba-
tur consequentia, quia idem verbum in eadem
simplici propositione uniformiter accipiendum
est, et non sequivoce, respectu diversorum;
id enim non congruit, praesertim in doctrina
fidei tradenda ac definienda ; tum etiam quia
Concilium dicens liberum arbitriutti aliquid
agere, inspirationem illam recipiens : Quippe
qui illam ahjicere potest, per relativum illam
refert eamdem omnino entitatem divinse in-
spirationis, quatenus habet virtutem movendi
et inducendi arbitrium in consensum, et res-
pectu illius dicit voluntatem posse dissentire,
eLiamsi interdum non dissentiat; ergo semper
facit sensum compositum respectu talis auxilii
secundum se spectati, solum ut praeveniens ac
necessarium est : ergo, sive in re tale auxi-
lium sit efficax, sive inefficax, semper potestas
resistendi illi est in sensu composito, quamvis
non semper resistentia in actum redigatur.
Et augetur vis luijus rationis, quia, ex mente
Concilii, eadem inspiratio ejusdem omnino
entitatis et virtutis, quam nostra voluntas,
aliquid agendo, libere acceptat, posset ex ea-
dem libertate voluntatis frustrari efi"ectu. Ergo
secundum eutitatem suam eadem inspiratio
praeveniens est, quae interdum est efficax, in-
terdum sufiiciens; ergo etiam quando dicit
36
562 LIB. V. DE AUXILIO
Concilium posse voluutateni dissentire^ si ve-
lit, eamdem potestatem tribuit voluntati res-
pectu utriusque auxilii, ut proeveniens est,
etiamsi non semper o^qualem effectum habeat;
ergo sic illa potestas est in sensu composito
respectu auxilii efHcacis. Qua3 ratio in dicen-
dis infra in queestione de operantibus inaequa-
liter, cum aliquali auxilio praeveniente^ evi-
dentior fiet.
16. Argwmentum ultimmi. — Confirmatur.
— Octavo_, ita ex dictis argumentor^ quia di-
cere^ posse dissentire vocationi, et addere^ in
sensu diviso, involvit repugnantiam, nam per
hoc secundum destruitur primum. Patet^ quia
eo ipso quod sensus divisus postulatur^ requi-
ritur ut tollatur motio^ ut potestas dissen-
tiendi in actum reduci valeatj at tunc illa
cessatio vel opposita voluntas, non est dissen-
sus, ut probavi; ergo potestas illo modo, in
sensu diviso, non est ad dissentiendum, sed ad
non volendum, ad aliud volendum absque dis-
sensu ad gratiam, quee jam non movet. Unde
confirmatur, nam actu dissentire gratite vo-
cantij est cum illa actu instigaute componere
dissensum ; ergo posse dissentire eidem gra-
tiae^ est posse cum illa componere dissensum.
Nec per hoc fit transitus a sensu diviso ad com-
positum^ ut Alvarez dicit et non probat^ sed
explicatur objectum;, et actus illius potentiee^
qui cum in se, et ex propriis rationibus, extre-
morum compositionem mvolvat, non potest
attribui alicui facultati ob potestatem in sensu
diviso_, sed in composito, alias non erit poteu-
tia ad talem actum.
17. Confi,fmatur\ac declaratur. — Et con-
firmatur ac declaratur^ nani dissensus de quo
loquitur Concilium, debet esse contrarius con-
sensui, de quo idem Concilium loquitur ; sed
consensus non est possibilis nisi componendo
actum conseutiendi cum motione gratise; quia
cum sit conseusus supernaturalis^ non potest
esse nisi cum motione gratite; ergo etiam
dissensus inchidit compositionem cum eadem
motionc gratiiE. Patet cousequeutia^ quiacou-
traria, quatenus opposita sunt , debent ver-
sari circa idem simile et dissimile , nam re-
spectu diversorum non erunt opposita, et ita
est in proposito, uam disseusus et consensus
dicuntur quasi relative ad giatiae seusum^ ut
supra dicebam; non sumerentur autem respectu
ejiisdem, nisi eamdem motionem supponerent
in vohmtate , et cum illa uterque compouere-
tur. Unde si quis petenti nunc velit dare, di-
cetur consentire petitioni, et si, stante eadem
petitioue, nolit; dicetur dissentire. Si autem
EFFICACI GP.ATI.f: DEI.
postea eidem non petenti noht dare_, erit sim-
plex nohtio, non tamen erit dissensus , quia
non dicit habitudinem oppositam eidem ter-
mino; ergo si detur motio gratioB^ cum qua
conjungi non possit carentia actus ad quem
movet^ neque vohtio iUi opposita, respectu ta-
hs motionis impossibihs est dissensus. Ergo
in nuUo seusu verum esse potest quod homo
possit ihi motioni dissentire, si veUt_, quia ad
impossibile nuha est potentia.
CAPUT XXXV.
AB FUNDAMENTA CONTRARI^ INTERPRETATIONIS
RESPONDETUR.
1. Refutatur dicta evasio, et interpretatio
de sensu diviso. — Tandem refutamus dictam
evasionem et interpretationem de sensu di-
viso, expendendo fundamenta in quibus niti-
tur^ simulque ostendendo quam sit iUe sensus
ahenus a communi more loquendi, non tan-
tum in vulgari usu hominum, sed etiam iu
Scriptura et iu ipso Goncilio. Et quidem pri-
mum fundamentum dialecticum dignum pro-
fecto non erat ut in tam gravi puncto et ma-
teria adduceretur, ut, quiaverbum^o^te^iJ iuter
extrema propositionis positum est^ seusus sit
divisus^ et non compositus. Igitur quia Pauhis
dixit : Sine fide impossibile est placere Deo,
non erit id verum in sensu composito, sed iu
diviso, quod aperte falsum est, nam iha duo
componere, carere fidC;, et placere Deo^ im-
possibile est : in sensu autem diviso, homo
carens fide potest placere Deo. Item Esther 13:
JYon est qui possit resistere volunlati tuce,
quod est verum iu sensu composito, nou in
diviso. Similia habentur Job. 9 et 41, et sem-
per fere verbum potest interponitur_, quia hic
est communior modus enuntiandi. Et idem
Concihum Tridentinum, iu simili forma lo-
quendi, saepe utitur verbo posse in sensu com-
posito, ut in cap. 14 et 15, can. 2 et 3, dili-
geuter observat Diotalev., cap. 6. Ubi etiam
recte notat, in commuui sermone cum dici-
mus feminam quantumvis rogatam posse non
consentire, et hominem acriter teutatum posse
resistere, intehigimus haec dici iu sensu com-
posito, quouiam alias ridiculae essent similes
asseverationes. Sicut etiam quod Christus Do-
minus dixit, Luc. 10 : Q,uis rex iturus commit-
tere Ullum adversus alium regem, non sedens
prius cogitat, si possii occurrere ei qui cum
viginti millibus venit ad se? certe in seusu
composito inteUigendum est. Nam potestas in
CAP. XXXV. AD FllNDAMENTA CONTRARI/E INTERPRETATIONIS, ETC.
563
sensu diviso, id est, ad occurrendum alteri, si
desistat venire cum vigiuti millibus, et cum
paucioribns veniat, inutilis esset et imperti-
nens ad deliberandum de bello committendo.
Et confirmatur^ nam si regula illa dialectica
firma est^ crit vera haec propositio simpliciter
prolata : Voluntas Christi unita Verio potuit
peccare, quia faciet sensiim divisum^ nimirum
si dimittatur a Verbo^ quse tamen in communi
sensu omnino falsa judicatur. Ergo hnjusmodi
propositiones, simpliciter et sine alia declara-
tibne prolatee , communiter faciunt sensum
compositum, quando in similibus materiis
proferuntur; ergo incredibile est Concilium
in alio sensu fuisse locutum.
2. Negatur sensum dimsum sufficere ad
inte?iiionem Concilii. — Ad secundum, nega-
mus sensum divisum sufficere ad intentionem
Concilii, satis enim a nobis ostensum est po-
testatem ad carentiam actus, vel ad actum
oppositum in seusu tantum diviso, non suffi-
cere ad libertatem, nam talis potestas inveniri
potest etiam in potentiis naturaliter agenti-
bus^ et in ipsa voluntate^ respectu illorum
actuum quos interdum necessario et non li-
bere producit, ut de amore beatifico diximus,
et de actibus indeliberatis, qui motus primo
primi dicuntur, est evidens. Nam illos facit
voluntas ex quadam necessitate contraria li-
bertati^ et nihilominus potest voluntas in sen-
su diviso suspendere talem actum et ab illo
dissentire; nam licet in sensu composito,
stante illa indehberatione ex parte intellectus^
non possit cum illa conjungere suspensionem
illius actus^ vel habere dissensum illi contra-
rium^ nihilominus cum illa indeliberatione
seu inadvertentia ex parte intellectus retinet
voluntas intrinsecam potestatem^ ut possit
suspendere et tollere a se illum actum, si ex
parte intellectus consideratio antecedat^ atque
adeo in sensu diviso. Simile est de illo qui
aliquid operatur ex ignorantia invincibili an-
tecedente^ nam in eo non libere, sed necessa-
rio operatur;, et ideo in eodem non peccat. Et
nihilominus retinet potentiam in sensu diviso
ad cavendum tale opus^ quia ignorantia illa
non abstulit nec diminuit voluntatis potesta-
tem in actu primo, ratione cujus potest illud
opus vitare , si ex parte intellectus ignorantia
tollatur, et cousideratio accedat_, ac subinde
in sensu diviso. Hoc ergo argumentum ad
hominem retorquetur^ supposito illo principio
quod in eo supponitur;, nimirum Concilium
loqui de illa potestate^ quse in voluntate suffi-
cit, et necessaria est ad usum liberum ; sed
potestas in sensu diviso ad hoc non sufficit,
ut satis superque ostensum est; ergo loquitur
in sensu composito.
3. Ad tertium respondetur circa verba dis-
sentiendi ac resistendi. — Ad tertium, res-
pondeo verba dissentiendi Qiresistendi in prse-
senti materia sequipollentia esse^ quia nihil
aliud est resistere vocatioui divinse, nisi illi
non consentire, vel dissentire; sicut non est
aliud resistere tentationi , quam non consen-
tire, vel dissentire illi; nec aliter consulimus
alicui ut resistat, nisi dissensum consulendo.
Idem ergo est de resistentia vocationi Dei.
Unde quod Christus ad Jerusalem dixit, Matth.
23 : Qicoties volui congregare filios tuos, et
noluisti. Stephanus dixit^ Act. 7 : Vos sem-
per Spiritui Sancto resistitis.; sicut patres
vestri, ita et vos. Et in eodem capite, prius de
Moyse loqueus, subdit : Cid noluerunt ohedire
Patres vestri, sed repnlerunt, et aversi sunt cor-
dilus suis , in quibus verbis nolle obedire est
dissentire, repellere autem est resistere, et
unum per aliud explicatur. Denique satis a no-
bis declaratum est quomodo in ipso verbo dis-
sentiendi includatur renitentia qusedam, ac
subinde resistentia^ quia dissensus dicit habi-
tudinem contrariam cui dissentitur_, eumdem-
que sensum compositum involvit.
■4. Mens Concilii plurilus argumentis com-
prolatur. — Et prseterea ex eodem Concilio
potest mullis argumentis ostendi hanc fuisse
illius mentem. Frimo, quia non est verisimile
ex industria vitasse verbum resistendi, sed po-
tius voluisse non solum in actu signato et con-
fuso, sed etiam in actu exercito et specifico
explicare modum resistendi, qui est per dis-
sensum. Secundo, quia verbum aljicere satis
aperte involvit resistentiam, sicut verbum re-
mendi, quod habetur Proverb. 21 : Vocaxi, et
remcistis , et facile possunt inveniri similia
sequivalentia. Tertio, Concilium, ut diximusj,
generatim loquitur de vocatione, tam suffi-
cienti, quam efficaci ; sed dissentire vocationi
sufficienti est illi resistere ; ergo posse dissen-
tire efficaci est posse illi resistere. QuartOj Cal-
vinus ipse confessus est, multis sajculis tradi-
tum esse in Ecclesia^ et creditum : G-ratiam
ita movere voluntatem, ut nostrce postea sit elec-
tionis motioni aut oltemperare, aut refrago.ri ;
et in eo hsereticus fuit, quod quam agnovit
esse antiquam Ecclesise fidem , ausus est ne-
gare. At Concilium voluit antiquam fidem re-
linere ac defmire et Calvino resistere; ergo
voluit docere posse voluntatem refragari mo-
tioni gratise; at refragari idem estquod resis-
56-4
LiB. V. DE AUXiLIO EFFICACl GRAtliE DEL
tere. Addo ultimo Patres Concilii Senonensis,
cujus doctrinam tacite approbavit Concilium
Trideutinum , expresse usos esse verbo resis-
tendi , ut infra videbimus , ubi doctrinam hic
datam amplius confirmabimus.
5. Notatur coniradictio Alvarez. — Solum
hic adnotabo contradictionem quam in senten-
tia illius auctoris invenio; sentit enim hanc
propositionem : Liherum arUtrium a Deo mo-
ium, et excitatum, potest resistere, si velit, in
omni sensu falsam esse, juxta suam senten-
tiam, quia non potest facere sensum divisum,
quia verbum resistendi compositionem invol-
vit. Quod non aHunde colHgi potest^ nisi quia
resistentia in re et actu non fit nisi facta com-
positione cum motione gratise, quia, non exis-
tente contrario, vel adversario, non est resis-
tentia. Igitur quia resistentia actuaUs respectu
motionis prsedeterminantis est impossibilis,
infert potestatem ad resistendum esse impossi-
bilem, et consequenter illam propositionem :
Homo potest resistere efficaci motioni, in omni
sensu esse falsam, imo non esse capacem sen-
sus divisi , et ideo falsam esse. Deinde etiam
fatetur, actualiter dissentire motioni efEcaci
Qsse impossibile, quia idem est quod actuahter
componere cum illa actum dissentiendi. Et ni-
hilominus contendit propositionem iham : Zi-
ierum arUtrium a gratia motum potest illi
dissentire, adnaittere posse sensum divisum^, et
in eo esse veram. Quod quidem solum dixit,
quia non potuit repugnare Conciho Tridenti-
no; non est tamen consequenter locutus, quia
non est minus de re impossibiU potestas dis-
sentiendi motioni , quam potestas resistendi,
nec disse7iiiendi verbum minus involvit iham
compositionem , quam verbum resistendi , ut
ostensum est. Imo ipse fatetur seque falsas esse
has duas propositiones de inesse : Homo resis-
iit motioni efflcaci, et: Dissentit eidem motioni,
vel : Homo ahjicii illam ; ergo etiam hee pro-
positiones de possibili : Homo potest resistere
moiioni, poiesi illi dissentire, poiest illam ahji-
cere, sunt eeque falsaa, et in omni sensu quem
possunt admittere; vel si duse posteriores sunt
verse , ut revera sunt , ex doctrina Concilii,
etiam prima est vera, et propositiones de inesse
non sunt impossibilcs.
(3. Uliimi argumenti adversariorum pars
prima, de concursu simulianeo. — Ultimum ar-
gumentum, quo nos redarguunt^ quia eadem
dilEcultas habct locum iu uostra sententia,
quam nos per sensum compositum ct divisum
dissolvimus, tres habet partes, quibus sigilla-
tim respondendum est. Prima est de concursu
simultaneo, quee non est ad rem; tum quia
ConciUum expresse loquitur de motione prae-
via, quse tempore vel natura antecedit liberam
determinationem voluntatis ; tum etiam quia
est longe diversa ratio, nam auxilium simulta-
neum involvit liberum influxum voluntatis.
sunt enim simul natura, imo et iudiyisibiUter
eadem actio, et ideo nihil mirum est quod, illo
posito, voluntas, et libere operetur simpUciter,
et necessario ex suppositione, quia positio ilUus
involvit liberum usum , et ita suppositio iUa
non est antecedens, sed comitans. Et conse-
quenter necessitas non est absoluta, nec repu-
gnans libertati, quia est consequens ad usum
ejus.
7. Declaraiur differentia inter concursum
simultaneum et motionem prceviam. — In quo
est evidens differentia inter concursum simul-
taneum et motionem praBviam , quse ita bre-
viter potest declarari, quia sensus compositus
inter simultaneum concursum ad consensum,
cum dissensu, iucludit formalem compositio-
nem inter consensum et dissensum, et ideo qui
dixerit : Consentiens potest dissentire, statim
intelligetur in sensu diviso, quia alias diceret
impossibilia, et quia ncc consensus dicit habi-
tudinem conjunctionis cum dissensu, nec e
contrario, sed potius dicunt habitudinem re-
pugnantiee inter se, et uterque dicit habitudi-
nem conjunctionis cum eadem gratia^ vel ten-
tatione. At vero sensus compositus inter voca-
tionem vel motionem prseviam et dissensum,
non dicit compositionem inter conseiisum et
dissensum, sed inter principium consensus et
dissensum^ adquod principium^ tam consensus
quam dissensus dicunt habitudinem conjunc-
tionis, et ideo ille sensus compositus non so-
lum non includit formalem repugnantiam, sed
potius est necessarius ad veritatem propositio-
nis, in qua simpUciter dicitur arbitrium voca-
tioni, inspiratioui, consilio, petitioni, vel mo-
tioni simpUci posse consentire, vel dissentire,
si velit. Immerito ergo nos arguunt, quod ea-
dem distinetione sensu compositi et divisi,
quam in iliis impugnamus, ad nostram defen-
sionem utamur. Respondemus enim esse eam-
dem verbis, non sensu, vel, quod perinde est,
nos non impugnare distinctiouem secundum
se, et absolute spectatam, sed abusum, vel ma-
lam applicationem ejus sine ullo delectu. Nam
ad motionem preeviam, ex qua sequitur neces-
sitas antecedens, male applicatur ; ad motio-
nem autem concomitantem, ex qua solum se-
quitur necessitas consequeus, optime accom-
modatur. In praesenti autem puncto, maxime
CAP. XXXYI. EX ALIIS LOCIS EJUSDEM CONCILII TniDENTINI, ETG.
568
reprobamns usiim illius distinctionis ad espli-
cationem Concilii^ cxijus doctrina per malam
applicationem illius distinctionis plaue everti-
tur^ cum Concilium aperte in sensu composito
loquatur ; quod nobis non obstat, quia, ut
dixi, quando dicit : Potest illi dissentire, vel
ahjicere illam , non refert auxilium simulta-
neum, sed preeviam motionem; ut iu littera
manifestum est.
8. Pars secwida, de prcedeterminatione mo-
rali. — Secunda pars erat de prsedetermina-
tione morali, de qua possumus imprimis re-
spondere, illam objectionem nihil referre ad
esplicationem Concilii, quia illud uon loqui-
tur de motione prsedeterminante, sive pliysice,
sive moraliter, sed simpliciter de vocatione,
qua Iiomo converti potest, et ei resistere. Quia
vero doctrina Concilii habere potest locum,
etiam in vocatione moraliter prffideterminante,
et ut res ipsa explicetur, dicimus ulterius pree-
determinationem moralem, prout in superio-
ribus, et lib. 3 de Auxiliis, declarata est, nou
esse preedeterminationem simpliciter, ideoque
absolute non repugnare cum illa conjungi
dissensum, ac proinde etiam in sensu compo-
silo verum esse, posse homiuem illam abji-
cere, et illi dissentire, si velit. Satis enim efii-
cax ad prsedetermiuandum moraliter fuit vo-
catio Pauli, et tamen Anselmus, exponens
verba Orationis Dominicee : Fiat noluntas tua,
de illa sic ait : In Paulo videtur cogens volun-
tas Dei, sed no7i est, quia licet sit prccvisus,
tamen voluntas erat lihera, et ei resisteret, si
vellet, quia illa vocatio, secundum se et abso-
lute spectata, non inferebat necessitatem etiam
in seusu composito, ad quod fatendum, etiam
Concilium Tridentinum cogit, quia indiflFe-
renter et universaliter de vocatione divina lo-
quitur. Unde fit ex tali auxilio moraliter tan-
tum prffidetermiuante non sequi infallibiliter
consensum, utique per se et simpliciter^ sed
tantum secundum quid, id est, moraliter. Eo
tamen modo quo illa prffideterminatio est an-
tecedenter moraliter efficax, minuit profecto
libertatem, sicut concupiscientia antecedeus
minuit illam, et ideo licet sic vocatus possit
simpliciter dissentire, moraliter autem non po-
test. Et ita nuUa est repugnantia in doctrina,
sed magna consecutio, et tota doctrina Conci-
lio est consentanea.
9. Pars tertia, de vocaiione congrua. — Ter-
tia pars erat de vocatione congrua, quse ex dic-
tis in superioribus expedita est. Distinguenda
enim vocatio illa vel per se et secundum en-
titatem absolutam, vel prout involvit habitu-
dinem congruitatis. Priori modo spectata, non
habet per se ac necessario quod sit efficax.
Unde illi homo potest resistere et dissentire,
si velit, idque velle potest, simpliciter loquen-
do, etiam in sensu composito, quia absolute
non repugnat dissensum conjuugi actu cum
tota illa vocatione, totaque ejus entitate et
virtute secundum se spectata, nec ex vi illius
est infallibile quod sequatur consensus. Et ita
omnia, quse docet Concilium, in illa locum ha-
bent, in eodem sensu composito quem tradi-
dimus, neque propter vocationem congruam,
seu efficacem, nos explicamus Concilium in
sensu diviso, etiam respectu illius, neque ad
hoc utimur illo modo illa distinctione sensus
compositi et divisi , at vero considerando vo-
cationem congruam, ut congruam, et sub ha-
bitudine quam sub ea ratione involvit ; et sub
hac formalitate talis vocatio est gratia efficax,
et illi resisti non potest, et simpliciter homo
non potest illi dissentire, quia jam involvit
sensum compositum. In quo sensu etiam est
impossibile, homiuem cum illa vocatione non
consentire ; sine praejudicio tamen libertatis,
quia illa suppositio sub illa formalitate non
est suppositio antecedens simpliciter, sed con-
sequens, quia supponit usum libertatis futu-
rum cum auxilio simultaneo. Et licet vocatio
congrua, etiam ut congrua, preecedat influ-
xum liberi arbitrii, ut in re ipsa datur, nou
tamen prsecedit illum iit futurum, imo suppo-
nit illum in preescieutia prsesentem, et ex liac
parte est suppositio concomitans, ex qua solum
sequitur necessitas consequens, quse libertatem
quam supponit non aufert. Concilium autem
Tridentinum non est locutum de vocatione
hac sub illa formalitate congruitatis, sed sim-
pliciter de vocatione, et inspiratione quam ho-
mo libere recipit, et ideo de illa, et de omni
vocatione verum est, iu sensu composito, posse
hominem illi. dissentire, si velit.
CAPUT XXXVI.
EX AIIIS LOGIS EJUSDEM CONCILII TRIDENTINI EA-
DEM YERITAS CONFIRMATUR , ET ALIIS OBJEG-
TIONIBUS OCCURRITUR.
\. Quod hactenus tractavimus est pra?ci-
puum testimonium quo ad confutandam phy-
sicam prsedeterminationem, et consequenter
nostram sententiam fundandam, uti solemus.
Nec eorum reprehensionem veremur, qui mi-
rantur adeo nos hoc testimonio permoveri,
cum res ( ut aiunt) sit clarissima, et facilli-
566
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI/E DEI.
me dissolvaUir. Hactenus enim nullam respon-
sionem cogitare potuimus^ nec in eorum libris
legimus preeter eas quas retulimus^ quee an
sint clara3, vel satisfaciant, judicio aliorum
sapientium remittimus. Existimoque rem esse
dignam Pontificis Summi declaratione ; nam
agitur de intelligentia ejusdem definitionis fi-
dei coutra bsereticos bujiis temporis, ex cujus
vera interpretatioue ^ et Concilii gravissimi
auctoritas, et sincera doctrina in articulis de
gratia et libero arbitrio pendet. Possumus au-
tem hoc abis testimoniis et verbis ejusdem
Concilii confirmare, quia^ licet per se non con-
vincant^ juvant tamen, tum ad intelbgendum
mentem ConciHi esse quam diximus, tumetiam
ad confirmandam veritatem quam intendi-
muSj, per illationes valde urgentes ex princi-
piis fidei ab eodem Concilio traditis.
2. Expendiiur locus Concilii, qtwd umts-
quisque justificatus accipiet suam justitiam
juxta mensuram. — Prcedeterminatio fliysica
adunum, in re ipsa non diffiert a 7iecessitate . —
Primo, expendimus quod ConciUum, cap. 7
ejusdem sessionis, ait unumquemque justi-
ficatum suam justitiam recipere secundum
mensuram^ qiiam Spiritus Sanctus partitur
sioigulis prout 'Dult, et secundum propriam
cujusque dispositionem et cooperationem. In
quibus vcrbis sobim ponderamus duas causas
seu mensuras assignare ConciUum quantitatis
gratiffi _, quse unicuique bomini in sua justi-
ficatione tribuitur. Primaria est voluntas Dei ;
secundaria est bbera vobmtatis nostree co-
operatio ; frustra autem ConciUum banc se-
cundam partem adjunxisset, si modus coope-
rationis nostrae in pbysicam prsedeterminatio-
nem, tanquam in unicam radicem et causam,
reducenda esset. Nam, licet verum sit gratiam
infimdi unicuique juxta mensuram dispositio-
nis suse^ et dispositionem esse majorem vel
minorem juxta uniuscujusquecooperationem^
nibilominus^ juxta illam sententiam, in uno-
quoque cst major vel minor cooperatio, quia
majori praevia motione praedeterminatur, quia
sicut homo conatur ad volendum , quia prae-
determinatur pbysice^ ita magis conatur, quia
intensius et fortius prasdeterminatur : pr«de-
terminatio autem datur major vel minor, non
ex bominis dispositione^ sed ex sola Dei vo-
huitate. Imo (ut ipsi aiunt ) entitas ipsa auxi-
lii praideterminantis non habet illam efficaci-
tatem, nisi ut est instrumentum divinse vohm-
tatis etiicacis et proefinientis_, ut voluntas crea-
ta tanto couatu, et non majori neque minori
operetur; ergo supervacaueum et frivolum est
illas duas mensuras tanquam distinctas assi-
gnare ; sed oportet dicere solam Dei vohmta-
tem distribuentem unicuique prout vult, et
gratiam^ et dispositionem, et conatum ad il-
lam^ et preedeterminationem ad conatum, esse
mensuram justitiee quse unicuique infuuditur,
quod certe valde alienum videtur ab iUo modo
loquendi Concilii. Unde etiam ipse Calvinus
in ihis verbis intellexit voluisse ConciUum
suam efficacem motiouem damnare^ quse ne-
cessitet voluntatem ad cooperandum, ut refert
Ruardus^ dicto artic. 7 ; ostendimus autem
preedeterminationem physicam ad unum in re
ipsa non differre a necessitate.
3. ConprmatuT. — Quod ita confirmari po-
test ex prasdicta definitione. Nam si prce-
via gratiee motio necessitaret voluntatem ,
etiam coefficientia voluntatis posset esse ma-
jor vel minor cum eadem necessitate, et con-
sequenter actus posset esse intensior et remis-
sior^ et iUi posset etiam respondere babilTLiaUs
forma gratise intensior^ tanquam dispositioni
pbysicce^ non vero ut dispositioni morali, quse
cooperationi ipsius homiuis tribueretur, quia
ipse non esset causa morahs illius majoris vel
minoris conatus^ sed sola motio diviua. At vero
eadem ratio est,, si voluntasphysice prsedeter-
minatur ad tantum^ vel tantum conatum^ quia
eo ipso quantitas potestatisnon est in potestate
morali ac libera vohmtatis, quia si prasdeter-
minatur ad conatum ut sex^ impossibile est
non conari ad illos gradus, et impossibile est
plus conari ; ergo superflue;, et nomine potius
quam re diceretur mensura gratise reduci in
suo genere ad quantitatem cooperationis ho-
minis, si illa non est in ejus potestate morali,
sed a sola extrinseca motione ejusque quanti-
tate pendet. Quocirca^ cum Concilium duas
quasi mensuras quantitatis justitise ponit^ divi-
nam scilicet voluntatem, et conatum humanse
voluntatis, tacite nobis innuit mirabilem virtu-
tem ct sapieutiam Spiritus Saucti. Nam^ licet
sua voluutate in ordine suce prsedestinationis
seu intentiouis praefiniat quautitatem gratiee^
quam unicuique infundere vult ; nihilominus
in executione hujus voluntatis ita se accom-
modat libertati humanae vohmtatis, ut illius
libertati, per cooperantem et simultaneam
gratiam adjuvaudae^ determiuationem ejus et
modum determinationis cum tanto vel tanto
conatu committat. Et ut unusquisque homo
hoc f aciat^ ut ab intentione suae voluntatis uon
discrepet, uniuscujusque voluntatem praepa-
rat, non prsedeterminaudo, sed vocando unum-
quemque prout novit ei congruere^ ut se dis-
CAP. XXXVI. EX ALirS LOCIS EJUSDEM CONCILII TRIDENTINI, ETG.
567
ponat ad eam gratiee quaiititatem obtinendam^
quam Spiritus Sanctus eam habere decreverat.
A. Expeiiditiir secundo locus Concilii, uhi
docet 'pnvcepta Dei non esse Jiominihus servatu
impossiiilia. — Secundo^ espendi pro nostra
sententia possunt verba ejusdem Concilii^ in
cap. \\, et can. 18, ubi docet ac definit prse-
cepta Dei non esse hominibus ad servandum
impossibilia. Nam hsec veritas cum necessitate
physicse praedeterminationis non potest subsi-
stere respectu illorum bominum, qui de facto
proecepta non servant. Quod ita breviter de-
claro : nam ut observatio prsecepti sit possibi-
lis homini^ necesse est ut in eo instanti^ in
quo homo servaturus est^ vel pro sua hberta-
te violaturus praeceptum, prius natura quam
consensum vel dissensum circa observationem
prsecepti ehciat, simpHciter et proxime sit po-
tens ad ehciendum actum vohmtatis^ quo ob-
servet prseceptum ; sed nulhis. qui in eo ins-
tanti prseceptum violat, habet in iho priori
uaturee talem potestatem ad servandum pree-
ceptum ; ergo nuhi homini^ de facto non ser-
vandi prceceptum, est possibile facere illud.
Consequentia evidens est. Major autem est
manifesta;, quia^ ut actus sit hber, oportet ut
potentia sit hbera^ ac proinde potens ad utrum-
Ubetj pro eodem instanti pro quo actus fit,
nam quod antea fuerit hbera^ parum confert
ad hbertatem preesentis actuS;, si in hoc jam
potentia sua hbertate privata est ; ergo debet
esse hbera in ipsomet instanti in quo hbere
operatur ; ergo etiam debet esse potens ad
utrumhbet. Non potest autem heec indifferen-
tia esse in potentia^ ut jam composita cum
uno actu in eodem instanti, ut per se patet ;
ergo debet esse pro aho instanti^ ut intehigi-
tur facuhas esse prius natura^ quam unum
vel ahum actum ehciat. Nec sufiQcit quaehbet
potentia^ sed debet esse proxime suflQciens ad
utrumque^ quia remota potentia simphciter
non est potentia, cum novo complemento in-
digeat, et ideo hbertas consideratur in po-
tentia cum omnibus requisitis ad agendum^
quae est potentia proxima, quse omnia ex dic-
si in prolegomeno 1 manifesta sunt.
b. Jam ergo probatur minor ex duphci ca-
pite seu principio in aUorum sententia. Pri-
mOj quia^ qui in hoc instanti non servat prse-
ceptum^ prius natura quam habeat actum vel
omissionem hberam contrariam prsecepto^ ca-
ret praedeterminante auxiho ad actum quo
servandum esset prseceptum; ergo caret po-
testate proxima ad ihud servandum; hanc
enim complet auxilium pra^determiuans^ dat
enim posse^ ut ihi negare non possunt. Et hcet
non daret posse, sed tantum esset necessarium
ad agere, qui lUud non habet datum, non ha -
bet etiam oblatum, neque uUo modo iUud ha-
bet in sua potestate proxima ; ergo ex hac
etiam parte caret potestate proxima ad ser-
vandum pr^ceptum, Et consequenter e con-
verso preeceptum est iUi ad observandum im-
possibile. Secundo, ex aUocapite, quia illemet
homo, prius uatura quam in aUerutram par-
tem servandi vel violandi pra^ceptum determi-
netur, prsedeterminatur a Deo ad actum no-
lendi servare prseceptum ; ergo eo ipso, in iUo
priori naturse caret potestate proxima ad ser-
vandum prseceptum, et estiUi ad observandum
impossibile. Probatur hsec consequentia, quia
cum tali praedeterminatione est impossibile
conjungere volitionem servandi prseceptum,
quia impossibile est cum tah prsedetermina-
tione uon conjungi actum ad quem prsedeter-
minat, qui actus est incompossibilis cum aUo
quo servandum esset prseceptum.
6. Neque hic potest applicari distinctio de
actu materiali , vel formahtate peccati , quia
satis est prsedeterminatio ad actum mate-
rialem nolendi , ut vohtio contraria sit in-
compossibiUs cum tali prsedetermiatione. Nec
etiam hic liabet locum distinctio de sensu com-
posito et diviso, quia potentia in sensu tantum
diviso non est potentia proxima, neque est
sufUciens ad hbertatem^, ut satis jam ostensum
est. Hoc ergo argumeutum efficaciter, ut cre-
do, convincit necessitatem prsedeterminatio-
nis pliysicce esse contrariam possibilitati mau-
datorum^ quam Concilium definit. Verumta-
men si quis consideret, lioc argumentum coin-
cidit cum supra facto de sufUcientia auxilii^,
quia si necessarium est auxihum pra^determi-
nans, sine iUo non datur auxilium sutUciens,
et liinc consequenter fit ut prsecepti observa-
tio fiat impossibilis non servanti iUud . Sohim
ergo in prsesenti additur, illud consequens es-
se contra doctrinam Concilii. Addi etiam po-
test inde sequi transgressionem prsecepti non
esse liberam, nec posse ad culpam imputari,
quia si consistat in omissione, necessario se-
quitur ex carentia prsedeterminationis ; si ve-
ro sit in actu positivo, liic necessario habetur,
posita prffideterminatione, quam vitare non
potest homo_, si Deus illam imprimat. Et hsec
argumenta variis modis urget et locupletat
Diotalevius, cap. 5.
7. Ponderatur locus Concilii, Deum non de-
sererejustum, nisi prius deseratur ab ipso. —
TertiO;, ponderari potest quod idem Goncilium;,
568
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL-E LEI.
in eodem cap. H, dicit : Deicm non deserere
justum, nisi 'prius deseratur ab ipso, quod
etiam repetit idem Concilium in cap. 43; quod
dogma verum esse quoad auxilium efficax ,
praacedenti lib. i, c. 2, ostendimus. At si au-
xilium efficax in prsedeterminatione consiste-
ret, negaret illud Deus justis antequam dese-
reretur ab ipsis^ sicut negavit illud Adamo,
priusquam peccaret, et negat illud parvulo
baptizato cum primum venit ad usum ratio-
nis et primum peccatum committit, et inuni-
versum negat illud cuilibet prius justificato,
in illo primo peccato quo gratiam amittit,
quia, in omnibus his casibus^ in illo instanti
in quo qui erat justus primo peccat;, prius
natura quam peccet, caret praedeterminatio-
ne ad non peccandum, et consequenter sine
culpa sua. Imo^ quod gravius est, habet prse-
determinationem ad actum, cum quo non po-
test preeceptum servare ; ergo tale auxilium
efficax, et ejus necessitas^ est contra mentem
Concilii, et contra alia verba quee in eodem
cap. 13 de justis ait : In Dei auxilio fortissi-
mam spem coUocare et reponere omnes deient.
Nam in auxiho sufficiente solo^ et per se spec-
tatOj nuUus potest spem ponere^ si prseter il-
lud est ahud necessarium ex parte Dei_, et non
datur vel nou speratur eadem firma spe. Pa-
rumque ibi refert dicere illud aliud auxilium
esse necessarium ad operari, non ad posse.
Nam Concihum loquitur de spe auxilii neces-
sarii ad operandum et perseverandum actu, et
non tantum ad posse perseverare.
8. At vero si auxihum efficax in iha prsede-
terminatione consistit, quam Deuspro sua sola
voluntate dat cui vuU, et negat cui vult, non
expectata ex parte eorum ratione vel coopera-
tione, profecto nemo potest tale auxilium spe-
rare iha firmissima spe ; ergo nec potest in tah
auxiho spem suam firmissimam cohocare, quia
firmissima spes fundatur in promissione divi-
na : nemini autem Deus tale auxihum promi-
sit. Nam vel est promissio particularis, et de
hac siue revelatione constare non potest, vel
est generahs facta omnibus^ et hsec vel est ab-
sohite facta, et hoc non^ ahas in omnibus ha-
beret eflectum , vel sub ahqua conditione ne-
cessaria ex parte hominis, et ex ejus libertate
dependente, et hoc etiam non potest dici^, quia
supra latissime ostensum est auxilium prsede-
terminans non posse pendere ex libera dispo-
sitione^ vel obice hominis. Ergo, juxta iham
sententiam, nuUo modo potest homo firmissime
confidere in divino auxiho, sed potius semper
timere ne ab ipso, pro sola sua voluntate^ de-
seratur, per negationem tahs auxihi, vel etiam
per impressionem preedeterminationis ad ac-
tum mahim, quee summa est desertio, etiamsi
actus ihe materiahter consideretur. Unde etiam
concluditur, ex mente ConcUii auxilium effi-
cax tale cogitari debere, ut a Deo fuerit pro-
missum sub illa saUem conditione, quod nisi
ipsi gratice defuerimus, sicut coepitopus lomm,
ita perficiet , operans velle, et perficere, quse
conditio non potest esse alia nisi actuahs coo-
peratio ex parte liberi arbitrii, quam respicit
auxUium efficax , et quoad eflfectus executio-
nem per iUam consummatur. Et quia illa coo-
peratio semper est homini libera , ideo dicit
Concihum esse in potestate hominis illam con-
ditionem implere, quse necessaria est ut ab
ipso Deo non deseratur. Atque hoc etiam argu-
mentum prosequitur late Diotalev.j d. cap. S.
Nos autem , in dict. cap. 2 hbri prsecedentis^
omnia quse ad Ulud confirmandum conducere
possunt, diximus.
9. Solvtmtur oljectiones. — Objectio prima. —
Exertitur. — Ex his satis probatum credimus il-
him modum auxilii efficacis preedeterminantis,-
vel contrarium esse Concilio,vel certe a mente
ipsius alienum. Nunc breviter alteram partem,
quam proposui, ostendo, nimirum nihil esse
in Concilio quod auxilio efficaci congruse voca-
tionis repugnet, aut minus consonum videri
possit. Tria enim loca solent nobis ex illo ob-
jici. Primum est in can. 3, in quo definit, sim
prceveniente Spiritus Sancti inspiration^, at-
que ejus adjutorio, neminem posse credere, spe-
rare, diligere, aut posnitere sicut oportet, sub
quo subsumitur, si voluntas hominis non prae-
determinatur a gratia, seipsam ad actum sine
adjutorio gratise se determinare, ac proinde
se disponere ad gratiam, quod est contra verba
canonis. Sed frivola est illa subsumptio, nam
quasi principium in nostra sententia est, vo-
hmtatem^ divina inspiratione excitatam, sine
adjutorio gratioe etiam physice efficientis, non
posse velle, aut se determinare ad agendum
aliquid, sicut oportet ad salutem. Unde effica-
cius nos convertimus argumentum ex illo cano-
ne sumptum : nam si doctrina Concilii suffi-
ciens est, ut esse debet, inde colhgimus ad hos
actus non requiri praedeterminationem. Nam
sicut dixit sine inspiratione et adjutorio non
posse actus illos fieri , ita significavit cum in-
spiratione et adjutorio posse fieri, neque aliam
gratiam esse necessariam. Sed potest dari in-
spiratio et adjutorium sine determinatione, ut
in superioribus probatum est, quia potest dari
principium adjuvans, et non prsedeterminans
CAP. XXXVI. EX ALIIS LOCIS EJUSDEM CONCILII TRIDENTINI, ETG.
569
physice potentiam, etpotest dari actnale auxi-
lium adjuvans, quod non sit inspiratio, nec
prseveniens motio, ac proinde neque praide-
terminans, Ergo quidquid additur est prseter
doctrinam datam a Concilio in illo loco ; quod
potest confirmari ex cap. 16, ubi, numerans
auxilia quse Cliristus in justificatos influit, et
optime possunt sine preedcterminatione sub-
sistere^ addit Concilium, illis positis, nihil jus-
tificatis deesse ad bene operandum et meren-
dum.
40. Semnda ohjectio. — Alter locus est ca-
non. 4;. Nam quia Concilium ibi dicit : Libe-
rum arbitrhm a Deo moUm, et exciiatum, etc. ,
■posse dissentire, si velit, et aliquid agere, ne-
que mere passive se lialere, inferunt^ cum di-
cit : motum et excitatum, prseter excitationem,
ponere motionem^ quse non potest esse nisi
prgedeterminatio; ac subinde cum dicit : Posse
dissentire, si velit, solum docere per illam
motionem non auferri a vokmtate libertatem,
quam habet innatam;, ac proinde posse dissen-
tire in sensu diviso. Ac denique, ex eo quod
Concilium contra Lutherum docet, aliquid
agere liberum arbitrium, quia non mere pas-
sive se habet, colligunt sensisse Concilium lioc
satis fuisse ad damnandum etiam Calvinum,
quia si voluntas agendo consentit^ et cum po-
testate dissentiendi , non potest non libere
agere.
d 1 . Eliditur. — Sed heec quam sint con-
traria verbis et intentioni Concilii , satis a
nobis ostensum est , et breviter declaratur.
Nam imprimis cum dicit : Motim, et excita-
tum, gratis fingitur particulam molum, idem
significare quod pra'determinatum. Nam si at-
tendamus ordinem litterte , prius dicit mo-
tum quam excitatum : cum tamen, si detur
preedeterminatio, excitatio debeat illam pree-
cedere ; si vero vim vocis spectemus, motum
universalior est quam prwdeterminatum , vel
excitatum. Non oportet ergo per illas duas vo-
ces, duas distinctas mutationes intelligere, sed
quod per unam dictum fuerat generali verbo,
per alteram magis in specie declaratur. Vel
certe, quia liberum arbitrium dicitur moveri
objective per intellectus illuminationem et
objecti propositionem, quee motio, quoad vo-
luntatem, est quodammodo metaphorica, for-
tasse insinuare voluit Concilium, liberum ar-
bitrium non sohim habere esse motum, uti-
que illo modo, sed etiam excitatum per ali-
quam aifectiouem in illo formaliter receptam,
ut lib. 3 explicatum est.
12. Forte tamen sine ullo mysterio duas
voces posuit Concilium ad majorem rei expres-
sionem, sicut ibidem subjungit: Assentiendo
Deo excitanti aique voca^iii, quos duse voces
fere sequipollentes sunt, vel eamdem rem sub
diversis respectibus significant, et de neutra
earum fingi potest, quod praedeterminationem
significat. Unde quod Concilium addit, posse
dissenlire, si velit, evidenter destruit prsedeter-
miuationem^ quia necesse est loqui de potes-
tate in sensu composito, ut probatum est, qui
sensus est impossibilis, et contradictionem in-
volvit cum physica prsedeterminatione, ut in
cap. 11 ostensum est. Quapropter quod tan-
dem addit Concilium, liherum arliirium ali-
quid agere, non physice tantum, sed etiam
moraliter intelligendum est, prout agere dici-
tur qui est dominus suse actionis. Unde in
cap. 5 inde probat liberum arbitrium aliquid
agere recipiendo inspirationem , quia illam
abjicere potest. Quia nisi ageret ut habens do-
minium sui actus, non posset inspirationem
abjicere. Unde in hoc etiam distiuguit homi-
nem a brutis vel inanimatis, quge, comparata
ad hominem, non aguut, licet efficieutiam
physicam habeant.
13. Ohjectio tertia. — Tertius locus est in
cap. 16, ubi Concilium ait : IVon halere liomi-
nem unde in se, et non in Domhio gloonelur, cu-
jus tanta est honitas erga Jiomines, ut eorum
velit esse merita, quce sunt ipsius dona. At ve-
ro, si determinatio ad consensum esset ita pro-
pria humanaj voluntatis, et nou esset ex prse-
determinatione Dei, jam haberet homo aliquod
omnino proprium, unde in se, et non in Domi-
no gloriaretur, utique in sua determinatione,
quse magni momeuti est ad meritum. Imo,.
cum actus solum imputetur Iiomiui ad meri-
tum ratione illius determinatiouis, non rectc
diceretur Deus imputare nobis ad meritum
sua dona, sed determinationem nostram nobis
omnino propriam.
l.i. Solvitur. — Respondemus etiam in hoc
argumento tacite involvi illam pessimam illa-
tionem, quod determinatio nostra libera, si
non sit ex prcedeterminatione physica Dei,
non sit donum Dei, quod falsum omnino est,
quia, ut actus nostri sint dona Dei, non opor-
tet quod sint ex preedeterminatione divina,
sed, ut idem Concilium dicit, satis est quod
si7it ex virtute a Christo infusa, qu(je talia ope-
ra antecedit, comitatur, et suhsequiiur, sine qua
Deo grata esse non possent, quas omnia habent
nostra bona opera sine praedeterminatione,
nam illa antecedit virtus gratise excitantis, co-
mitatur virtus gratiaa adjuvantis; subsequitur
570
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
vero^ qiiatenus ad perseverandum in gratia,
bona opera multiplicando, eadem antecedens
et comitans virtus necessaria est. Cum ergo
tota lifficvirtus optimesine prsedeterminatione
subsistat, non est necessaria ex mente Goncilii
preedeterminatio, ut nostra bona merita dona
sint Dei.
15. Et ob eamdem causam, non sequitur
posse nos in nobis, et non in Deo de aliquo
nostro bono gloriari : nam ipsa libera deter-
minatio, etiamsi a nobis sit, est donum Deij
quia ab ejus vocatione congrua, et auxilio nos
adjuvante procedit, et qui sic de illa gloriatur,
non in se, sed in Domino gloriatur. Scriptura
enim (quod attente considerandum est), cujus
verba Concilium usurpat, non prohibet sim-
pliciter gloriari, sed in se et non in Domino,
ut Jerem., cap. 9, significavit, et exposuit
Paulus, 1 Corintb. d, et 2 Corinth. 40, ubi si-
mul prohibemur gloriari in nobis, concedi-
tur autem nobis in Domino gloriari. At vero
sicut ex Pelagiano errore sequitur gloriatio
hominis in seipso, ita ex prsedeterminatione
physica tolhtur omnis gloriatio in Domino,
quia tribuitur opus gratiae, ut nulla gloria
possifc ex eo in hominem redundare, etiam in
Domino, quia determinatio ad bonum opus
nuho modo est a libertate ipsius hominis, sed
ex sola impressione divina. Concilium autem
cum Paulo ita conjungit gratiae influxum cum
operatione nostra hbera, ut non possit homo
in se gloriari, in Deo autem possit.
CAPUT XXXVII.
EXPENDUNTUR CANONES QUATUOR GONGILII MILE-
VITANI ET ARAUSICANI, ET AN DEUS EXPEGTET
HOMINIS VOLUNTATEM EXPONITUR.
d . Prseter Concihum Tridentinum, nulla ge-
neralis Synodus ahquid de gratia in particu-
lari definivit; nam, licet Epliesina Synodus Pe-
lagianos damnaverit, non tamen ex professo
doctrinam fidei tradidit, sed sohim Cffilestiui
Papse sententiam amplexa est, ut in 5 pro-
legomeno retuli. Et ideo solum de Concihis
provincialibus dicendum superest; nam illo-
rum etiam auctoritas magni ponderis est, et
ita iha utitur saepe Augustinus in hac materia,
ut videre hcet in Epist. 90 et sequentibus , et
in 105, et hb. 3 contra Juhanum, cap. 1, et
saepe ahas. Inter Conciha autem provincialia
qua3 de gratia scripseruut, Milevitanum et
Arausicanum sunt firmioris auctoritatis, quia
et a Sede Romana probata sunt, et antiquissi-
ma traditione, et consensu totiu* Ecclesiee simt
roborata, ut in 6 prolegomeno visum est, et
unum contra Pelagianos, aliud contra Semi-
pelagianos pugnavit.
2. ConciUum Milemtanum quoacl gratiam
in prcesenti expe^iditur . — Ex his vero Conci-
lium Milevitanum octo tantum habet canones
ad gratiam spectantes, ex quibus duo primi
de peccato originali ejusque remissione per
Baptismum definiunt; in tertio vero, quarto et
quinto, necessitas gratise adjuvantis ad ca-
venda peccata docetur. De quo adjutorio in
sexto, septimo et octavo traditur, in hac vita
non esse tale, ut ad vivendum sine ullo pec-
cato sufficiat. Ex omnibus ergo illis capitibus,
tantumhaec verba quoe in can. 4 leguntur ali-
quid possunt ad preesentem causam conferre :
Per gratiam non solum noiis revelari quidap-
petere, quid vitare deheamus, sed etiam noiis
prcestari ut, quod faciendum cognoverimus ,
etiam facere diligamus atque valeamus. Quee
possunt in hunc modum pro physica prsede-
terminatione induci, quia cum illud Concilium
ait, per gratiam preestari, non intelligit tan-
tum moraliter, sed etiam vere efficienter ac
physice ; ergo efficit in nobis gratia, et ut va-
leamus dihgere, et ut diligamus : primum
autem praestat per gratiam sufficientem; ergo
secundum prsebet per efficacem ; ergo per gra-
tiam prsedeterminantem. At vero in hac in-
ductione, cseteris omnibus concessis , hsec ul-
tima consequentia nullius momenti est ; prse-
stat enim nobis Deus, tam moraliter quam
physice, ut ipsum amemus; moraliter quidem,
per gratiam efficacem prcevenientem congrue
nos vocando; physice vero, per gratiam con-
comitantem et simultaneam physice nos ad-
juvando, quod optime fit sine ulla preedeter-
minatione, ut seepe est a nobis explicatum.
Cum ihud Concilium non aliud gratise adjuto-
rium requirat, potius ex illius negativa auc-
toritate contra preedeterminantis gratiee ne-
cessitatem argumentamur : nec in illo Conciho
aliud in hac causa consideratione dignum in-
venio.
3. Expenditur Concilium Arausicanum. —
Oijectio. — Solvitur. — Ex Conciho Arausi-
cano generaliter objiciuntur nobis illee locu-
tiones : Ipsa gratia facit ut invocetur a noMs,
can. 3; Quoties hona agimus, Deus in noUs
atque noUscum, ut operemur, operatur, can. 9;
Nemo ex eo quod videtur liahere glorietur, tan-
quam non acceperit, can. 46; Multainhomi-
ne hona fiunt quce non facit Jiomo ; nulla vero
facit Jiomo hona qucB non frcestd Deus ut fa-
CAP. XXXVII. EXPENDUNTUR CANONES QUATUOR CONCILII, ETC.
571
ciat Jiomo, can. 20; Prorsus donuni Dei est
diligere Deum, ipse ut diligereUir dedit. Ac
denique addnnt illa, in quibus necessitas prffi-
venientis auxilii defiuitur. Verumtamen liaec
omnia confirmant potius nostram sententiam
quam oppugnent , quatenus tantum docent
nos moveri et juvari a gratia per inspiratio-
nes prsevenienteSj et adjutorium comitans et
simultaneum , nec alicujus auxiliiprsedetermi-
nantis motionem faciunt. IUa enim duo auxi-
liorum genera per illa verba indicantur : Deus
in noMs atque noliscum operatur. Dicitur enim
Deus operari in nobis^ quando solus ipse nos
movet; operatur autem hoc modo^ illumina-
tiones et inspirationes sanctas nobis infun-
dendo, \\i idem Concilium dicit can. 45, et 6,
et 1, et per easdem dicit facere Deum ut ip-
sum invocemus , oremus , amemus, seu veli-
mus, ef^sicut oportet operemur : per inspira-
tiones autem et illuminationes non prsedeter-
minatur physice voluntas, ut jam ostensum
est. Quod si vis fiat in verbis faciendi et ope-
randi, quee significant efficientiam physicam,
idem respondemus quod de similibus verbis
Scripturae diximus ; nam Concilium loquitur
imitando Scripturam , et proxime imitatur
Augustinum, de quo postea dicemus. Ac de-
nique ipsummet Concilium sensum suorum
verborum satis explicuit per verba iltunii-
nandi et inspirandi ; per quee dicit in can. 7,
dare Deum suatitatem in consentiendo, et cre-
dendo; et can. 17 dixit: Foriitudinem Christia-
norum Cliristiana cliaritas facit, ubi verbum
facit moralem certe causalitatem significat;
et can, 23 inquit : Qaando Jiomines ita fa-
ciuntquodvolunt, ut dlvince serviant vokintati,
quamvis volentes agant quod agunt, illius ta-
men voluntas est a quo prceparatur et juietur
quod volunt , quse est sententia Augustini,
tract. 19 in Joan., et apud Prosper. 336, alias
338. Apud Augustinum autem vohmtatem
praeparari a Domino, non est praedeterminari,
sed congrue vocari, ut in proprio capite os-
tendemus. Sed aiunt : Concilium dicit hoc
fieri in nobis per operationem divinam ; opc-
ratio autem divina quid physicum est. Res-
pondeo : etiam inspiratio est quid physicum,
nam est divina operatio, et non ideo praede-
terminat.
4. Adducuntur et expenduntur duo alii ca-
nones ejusdetn Concilii. — Prseter hsec, quae
generaha sunt, expenduntur contra nos duo
ahi canones ejusdem Concihi. Prior est can. 4,
ubi Concilium damnat : Si quis dixerit, ut a
peccato purgemur, voluntatem nosiram Demn
expectare, etc. ; nam ex nostra sententia se-
quitur Deum expectare vohmtatem nostram,
ut eam a peccato purget ; hoc autem est con-
tra dicta verba Concihi, ut patet : ergo. Major
seu sequela probatur, quia Deus non purgat
vohmtatem a peccato, nisi jam consentientem
et determinatam ; sed Deus (ut nos dicimus)
uou efiicaciter facit ut determinetur ; ergo ex-
pectat illam ut se determinet, et sic a peccato
purgetur. Ad hunc canonem respondi hb. 3
de Auxihis, cap. 15, Deum non expectare vo-
hnitatem hominis non vocati, ut illum vocet ;
expectare tamen voluntatem hominis jam vo-
cati, ut consentiat.
5. Ohjectiones. — Hoc vero responsum
acriter reprehenderunt, qui postea pro auxiho
prsedeterminante scripserunt. Ex quibus Cu-
meL, dicto Hbr. 1, disput. 4 , sect. 3, parum
a principio, dixit esse sententiam falsissimam.
Ahi vero dicunt esse contra ihud Concihum,
quia sensus iUius canonis, ut aiunt, est quod,
hcet quis habeat auxilium sufficiens ad con-
versionem et purgationem peccatorum, Deus
postea non expectat nostram vohmtatem, ut
actu veht purgari et converti. Huuc autem
esse sensum Concihi probat Alvarez, ex con-
trario errore Massihensium , quod Concihum
damnat. Massihensium enim sententia erat^
postquam Deus vocat hominem ad poeniten-
tiam, expectare eum, ut, si veht, consentiat ,
non autem efficere ut efficaciter et infahibi-
hter praebeat assensum; ergo hoc est quod
damnat Concilium. Antecedens probat ex Epis-
tohs Prosperi et Hilarii ad Augustinum, et
Epistola 107 Augustini ad Vitalem. Et ad idem
ponderat verba Concihi, quia non damnat di-
centes Deum expectare nostram vohmtatem,
ut iham excitet, sed non expectare , ut iham
a peccato purget. Et addit rationem, quia,
ut purgari velimus, flt in nolis per Spiritus
Sancti illiminationem, quae debet esse opera-
tio physica , de qua etiam loquitur Pauhis,
quem Concihum aUegat ad Phihp. 2, cum di-
cit : Deus tst qui operatur in nohis. Ubi etiam
ponderat non dicere, operatur nohisciovi, sed
in nohis, quod antecessionem quamdam signi-
ficat. Denique addunt rationes, nt rem ipsam
suadeant, quia causa efficiens non expectat
suum efi^ectum; sed Deus per auxilium prse-
operantis gratise est causa, quod homo veht ;
ergo non expectat ihum , ut velit. Alias item
rationes ab inconvenienti inducunt, quas in
sequenti puncto mehus proponam.
6. I7i quo sensu catholico dicatur Deus ex-
pectare, vel non expectare voluniatem ^ecca(o^
m
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
ris, ut ewn a peccato piirget. — Punctum cano-
ms. — Assertio prima. — Respondelitr. — Punc-
tum quod in intelligentia hujus canonis at-
tingitur, est unum ex prsecipuis hujus mate-
rise, in quo ecclesiastica definitio jure ac me-
rito desiderari ac postulari potest ; interim ta-
men dum Ecclesia aliud non definit^ duo milii
videntur omnino vera^ eta Tlieologis asseren-
da. Unum est, postquam Deus vocavit homi-
nem sufficienter ad pcenitentiam^ expectare
voluntatem ejus, ut eum a peccato purget.
Hanc assertionem probavi in loco citato, ver-
bis illis Apoc. 3 : Ecce slo ad ostium, et 'p%l-
so ; si quis aperuerit, intralo. Quia et meta-
phora ipsa et modus loquendi aperte osten-
dunt, postquam Deus pulsat, expectare respon-
sum, sicut qui pulsat ad ostium amici, expec-
tat responsum. IUa enim conditionalis aperte
ostendit Deum non intrare donec homo res-
pondeat, et consequenter illum expectare.
Quod eodem verbo dixit Isai. cap. 30 : Expec-
tat Dominus ut misereatur vestri, et Deus per
ipsum, cap. 5, postquam numeravit omnes
gratias quibus vineam suam proeparavit^ in-
quit : Expectavi ut faceret uvas, fecit aiitem
lalruscas. Ad quse loca respondens P. Alvarez,
sohim ait, in illis locis per illa verba tantum
significari exigere Deum ab homine quem vo-
cat, et a peccatis purgare vult_, cooperationem
sui liberi arbitrii; non tamen significari expec-
tare Deum talem cooperationem quse sit a no-
bis ex nobis^ sed quse sit donum Dei. Probat-
que hanc expositionem ex eodem Propheta,
dicente : Beati omnes qui expectant eum.
7. Rejicitur illa responsio. — Sed haec nobis
non satisfaciunt. Nam esto verum sit, ut re-
vcra est, per illa verba exphcari Hberam co-
operationem nostram, non est minus verum,
per illud verbum expecta7idi, proprie et sine
ulla erroris suspicione aut umbra exphcari.
Cur ergo in me reprehendunt modum loquen-
di^ quem ipsemet Spiritus Sanctus docuit ? Aut
qui credibile est damnasse ConciUum Arausi-
cauum propositionem in Scriptura expresse
contentam, et non sohim in uno loco per Pro-
phetam a Spiritu Sancto dictam^ sed in aHo
etiam ex ore ipsius Dei relatam? Deinde Scri-
ptura sacra proprie est interpretanda, ubi vel
evidens ratio, vel cogcns auctoritas aHud non
docet; per verbum autem expectat ita signifi-
catur necessitas nostrse liberse cooperationis,
ut etiam significetur debere cum determina-
tione nostroa liberos vohmtatis inchoari, ct
hanc expectare Deum ut ilH cooperetur. AHo-
in nobis auxiHum efficax, tum quia nemo ex-
pectat quod a solo suo arbitrio pendet ; tum
etiam quia de vinea sua dicit Deus : Expectavi
ut faceret ; ipsa autem non est factura auxi-
Hum prccdeterminans. Nec, posito illo auxilio,
est quod Deus expectet liberam cooperatio-
nem^ quia necessario sequitur ex iHo auxilio
sine uHa mora_, et in eodem puncto, ita ut ab
ipso homine impediri non possit. Nec etiam
potest Deus expectare cooperationem ab ho-
mine vocato et non praedeterminato, si iUa
prasdeterminatio necessario debet antecedere
sine cooperatione ad illam,, quia expectaret
rem impossibilem ; non ergo expectat deter-
minationem, ut a se solo faciendam, sed ut
non potest fieri sine nobis.
8. Verbum ergo expectandi proprie sum-
ptum (ut sumi debet in dictis testimoniis,
quantum fieri possit) necessitatem talis praa-
determinationis excludit^ et ostendit talem et
tam veram ac propriam esse nostram liberam
cooperationem, ut Deus vere dicatur expec-
tare illam immediate et proxime post suffi-
cientem vocationem. Nam etiam hoc includit
verbum expectatuU, et ideo in dicto cap. 5
Isaia3, prius describuntur omnia subsidia praa-
via, et necessaria antecedenter in vinea^, ut
fructum posset ferre, et postea merito dicitur
expectasse Deum ab illa ut faceret uvas, fe-
cisse autem labruscas, quia utramque facere
poterat, labruscas per seipsam, uvas per auxi-
lia gratiee, quibus jam erat sufficienter in-
structa. Et hoc ipsum satis aperte docet Pau-
lus, cum homines jam vocatos monet ne in
vacuum gratiam Dei recipiant, 2 Corinth. 6;
quem locum tractans Augustinus , libr. de
Grat. et liber. arb., ait : Ut quid eos rogat, si
gratiam sic susceperunt, ut propriam perderent
voluntatem. Ubi propriam vocat, id est, cui
integrum sit in hanc vel illam partem se flec-
tere, non obstaute prsecedeute gratia et voca-
tione. Quia vero hcec proprietas voluntatis per
gratiam non destruitur , ideo merito rogat
Paulus, et per illum Deus, ne in vacuum gra-
tiam recipiamus; ergo a fortiori Koc ipsum
expectat Deus, nam rogare plus est quam es-
pectare.
9. Confirmatur ex Concilio Tridentino. —
Pra3terea veritas hoec confirmari potest ex
ConcilioTrident., sess. 6, c. 1, dicente, unum-
quemque recipere justitiam secundum meu-
suram voluntate Dei distributam, et secundum
propriam cujusque dispositionem et cooperatio-
nem. Ex quibus verbis colligo quod^ licet Deus
qui quid expectat Deus? Non quidem ut fiat voluntate sua preefinierit unicuique mensuram
CAP. XXXVII. EXPENDUNTUR CANONES QUATUOR CONCILII, ETC.
573
justitise, qiiam illi dare statuit^ nihilominus si-
mul decrevisse illam dare commensuratam dis-
posjtioni etliberaj cooperationi uniuscujusque ;
ac proinde^ licet in ordine intentionis^ quoad
prsefinitionem;, Deus non expectet voluntatem
hominis^ nihilominus^ quoad executionem, il-
lam ejusque cooperationem expectare; nam
ut conferat gloriam expectat merita et perse-
verantiam;, et ut conferat habitualem gratiam
et justitiam^ expectat ut homo se cum divino
auxiho disponat ; et ut conferat dispositionem_,
expectat hberam cooperationem ad illam^ quia
statuit non dare talem dispositionem sine hbe-
ra cooperatione^ et hoc satis est ut illam ex-
pectare dicatur. Unde etiam dixit Hieronymus
in dictum caput 30 Isaise : G-randis rnisericor-
dia Dei, ([uce nostram expectat fCBnitentiam. Et
Prosper., hb. 2 de Vocat. gent._, cap. 8_, ahas
2: Terramves, et de gratice imbrejam foecun-
da liabet qiiod ah ipsa expectetur, ad id quod
accepit aiigendiim. Eodem modo loquuntur
Ambrosius et Hier<)nymus, quos in dicto hbro
de Auxiliis aUegavi^ quibusP. Alvarez non ah-
ter quam ad Scripturas respoudet^ et ideo eva-
sionem ejus prsetermitto.
40. Assertio secunda. — Prolmtur. — Secun-
do ergo assero verum sensum illius canonis ^,
esse Deum non expectare dispositionem, aut
meritum aliquod proprium voluntatis huma-
n£e<, id est, propriis et solis viribus suse liber-
tatis factum^ ut in ea opus gratiee suse inchoet
per vocationem^ inspirationemj et alia praeve-
nieutia auxilia; non tamen negare Concilium^
postquam gratis Deus hominem vocavit_, ex-
pectare liberam cooperationem ejus ad con-
sensum^ ut eum a peccatis purget. Hanc asser-
tionem probo primo ex dictis; haec enim pos-
terior pars sequitur ex dictis^ quia uon potuit
definire Concilium contra expressam Scriptu-
rse locutionem. Ex hac autem posteriori parte
sequitur prior;, quia, excluso hoc posteriori
sensu falso^ nullus alius verus relinquitur;, ni-
si ille prior. Secundo probatur ex verbis Con-
ciliij tum quia non loquitur de uno vel alio
actu iustificationis^ seu purgationis a peccato^
sed de toto negotio gratisp, quod in hujusmo-
di purgatione intervenit, et ita damnat dicen-
tes expectare Deum voluntatem hominiS;, ut
eum a peccato purget. Deinde non loquitur de
expectatione cooperationis Uberse voluntatis
a gratia prseventee^ sed simpliciter de expec-
tatione voIuntatis_, nimirum, ut per se quis-
que suis viribus aliquem effectum habeat^ per
quem Dei gratiam obtineat.
il. Expositio. — Denique in probationem
adducit Concilium sententiam illam Augustino
familiarem;, exProverb. 8^, juxta LXX : Prcs-
paratur voluntas a Domino. Quod facere Deum
per vocationem idem Augustinus exponit libr.
2 de Peccator. merit.^ capit. 48, et de Prtedes-
tinat. Sanctor._, cap. 46, et aliis locis ssepe ci-
tatis ; ergo non loquitur Concilium de volun-
tate jam vocata et excitata, nam talis volun-
tas jam est a Deo prseparata. Et ideo testimo-
nium illud nihil facit contra veram sententiam
quam defendimus; nam licet Deus expectet
consensum a voluntate post vocationem, ni-
hilominus ipse est qui talem voluntatem ad
consentiendum prseparat. Et ideo si sensus
Concilii esset quem adversarii illi affigunt, ex-
tra rem fuisset testimonium illud. Nec plus va-
leret aliud ex Paulo, ad Philip. 2 : Deus est
qui operatur in noMs velle, nam hoc facit Deus
in nobis per vocationem, teste Augustino, de
Spiritu et litter., cap. 44, et aliis frequentibus
locis infra referendis ; ergo non potest loqui
Concilium de homine jam vocato, nam, licet
Deus expectet consensum ejus, nihilominus ip-
se erit qui in ipso homine, cum vult, operatur
ipsum velle. Damnat ergo Goncilium eos qui
dicebant, velle et desiderare sanitatem anim^
pra3cedere in homine sine operatione Dei, et
hoc velle expectare Deum, ut in ipso salutis
opus incipiat, et contra hunc sensum optime
probant dicta testimonia.
42. Convincitur se?iszcs ex errore contrario.
— Prseterea convincitur hic sensus ex errore
contrario, quem Concilium in illo cauone
damnare intendit. Nam Synodus illa directe
impugnat Semipelagianorum errorem, ut in
prolegom. 6 ostendimus. IUorum autem error
fuit, initium salutis sumi a libero arbitrio ali-
quid per se merente^ saltem volendo et desi-
derando sanitatem ; et ideo dicebant hanc vo-
luntatem expectare Deum_, ut hominem a pec-
cato purget. Et ita tota contentio cum illis fuit
de prima excitatione et vocatione divina, cur
quibusdam detur, et non alhs, vel cur huic ma-
jor, aut citius, aut magis congrua, quam illi,
quod totum referebant in solam homiuis vo-
luntatem, quam dicebant expectare Deum, ut
juxta ejus affectum eam vocet. Ut autem Cou-
cilium hunc errorem damnaret, uecessarium
fuit loqui in sensu a nobis exposito; ergo in eo
locutum est. Major late a nobis probata est in
proleg. 5, et cum res consistat in facto, testi-
bus probanda est. Producant ergo praidicti
auctores auctorem aliquem antiquum, vel mo-
dernum, qui ante ipsos dixit contentionem
cum Semipelagiauis fuisse , de cousensu post
57^ LIB. V. DE AUXlLtO
vocationem ex auxilio gratice libere prsestan-
dOj an DeuS;, postquam hominem vocavit^ il-
lum expectet, necne ; non potius de vocatione
ipsa^ et de aliquo bono usu liberee voluntatis^
qui praecedere possit aut debeat. Certe qui at-
tente legeret epistolas Prosperi et Hilarii^ et
librum Augustini de Preedestinat. Sanctor.,
nihil ahud inveniet. Sed quia hsec in dicto
prolegom. 5 late tractavi^ repetenda hic esse
non censui.
43. ProlaUir ex Augustino. — Tertio^ pro-
bare hoc possumus specialiter ex Augustino in
eadem epistola 407 ad Vitalem, quse in con-
trarium allegatur^ ubi in principio ita refert
errorem Vitahs, qui credebat^ ante internum
sabitis initium^ non prsecedere nisi doctrinam^
et legis vel fidei propositionem^ reliqua vero
ex solis viribus liberse voluntatis pendere.
Unde infra objiciendo illud Psalm. 36 ; A Do-
mino gressus ho^ninis diriguntur, et viam ejus
volet , ponderat Augustinus non dixisse , et
viam ejus discet, aut aliquid (inquit) liujus-
modi, qiiod posses dicere a Domino dari, sed
Jiominijam vole7iti;ut, scilicet, leneficium Dei,
quo gressus hominis dirigit, ut viam ejus dis-
cat, teneat, gradiatur, sua homo voluntate prce-
cedat, et hoc Dei donum sua prcecedente volun-
tate mereatur. Hic ergo fuit error Semipela-
gianorum,, contra quem^ et contra Semipela-
gianos in progressu Epistolae disputat ex locis
Scripturse^ quee necessitatem gratise non so-
him ad progressum^ sed etiam ad initium vo-
luntatis bonee convincunt. Et inter aha dicit :
Detm vocatione alta atque secreta 'prcemovere
hominem, ita movendo sensim, ut accommodet
assensum; etinfra^, circa finem epistolae, ait :
Quomodo dicitur quod per Iege7?i Dei atque doc-
trinam Scripturarum fiat , quod eadem Scri-
ptura dixit : Prceparatur voluntas a Domino ,
ac non potius per occultam inspirationem gra-
tice Dei? Et infra : Qicomodo expectat volunta-
tes homifium , uf prceve^iiant eum quihus det
gratiam., etc. Hoc ergo est quod ab Augustino
damnatur^ scihcet, quodDeus expectet^ ut vo-
luntas hominis preeveniat ipsum^ seu quod
expectct meritum vohmtatis operantis sua so-
la naturali libertate^ ut ci gratiam suam com-
municare incipiat. Hoc ergo ipsum est quod
Concihum Arausicanum in illo canone decre-
vit, nam eamdem doctrinam contra eumdem
errorem tradere vohiit.
44. Et simih modo Petrus Diaconus, in hb.
de Incarnat. et grat., c. 7, referens argumen-
tationem Massihensium, lianc dicit fuisse con-
clusiouem eorum : Restat ut non ille (scilicet
EFFICACi GRATL^ DEL
Deus) excitet voluntatem humanam, sed eam
expectet ai homine, ut cequum sit in volentilus
prcemium, in nolentibus autem justa damnatio.
Non sohim ergo dicebant Semipelagiani Deum
expectare consensum, sed dicebant expectare
voluntatem ad excitationem gratise, et conse-
quenter illam vohmtatem esse consensum
quemdam liberum, a sola voluntate sine uho
gratise auxilio conceptum. Contra quem erro-
rem ipse argumentatur ex verbis Christi : Vce
tibi, Corozain, vce tiii, Bethsaida, quia si in
Tyro et Sidone, etc. Quod exemplum eviden-
ter ostendit intentionem ejus contra Massilien-
ses, fuisse quod Deus non expectet praeviam
bonam voluntatem hominis ad eum vocan-
dum. Unde in cap. 8 sic contra eos incipit :
Sed nos, sequentes eumdem Apostolum, om-
nium honarum cogitationum originem, earum-
que confessionem et voluntatem ex Deo, et per
Deum, et in Deo dicimus, qui praras homi-
num voluntates, et terrenis affectibus implica-
tas, per infusionem et operaiionem intrinse-
cus Sancti Spiritus ahsolvit, et corrigit, sicut
scriptum est : Prceparatur voluntas a Domino ;
quod infra exponens verbis Coelestini Papse,
addit : Et ut honi aliquid agant, pateo-nis in-
spirationihus suorum ipse tangit corda filio-
Tum. Affirmabant ergo Semipelagiani Deum
expectare voluntates hominum , ut eorum
corda suis inspirationibus tangat, et hoc non
est, quod expectet hominem jam vocatum^ ut
consentiat.
4 5. Confirmat Fulgentius. — Et hoc ipsum
confirmat Fulgentius in hbro suo de Incaru,
et grat., cap. 30, ubi, respondens Petro, dicit :
Ad illud quodvestra eos dicere testatur epistola,
id est, quia Deus expectat hominis volunta-
tem, etc. Et in eodem sensu errorem illum ac-
cipit, et ita iUum impugnat exemplo parvulo-
rum, quibus Deus confert gratiam suam, non
expectata eorum voluntate, quod exemphim
optime nccommodatur adultis quoad gratiam
vocationis, quam Deus solus facit, non vero
quoad comitantem, qua post vocationem hbe-
rum consensum nobiscum operatur; unde in-
quit : Si ergo ad salvandos homines, sicut isti
volunt, 71071 excitat, 7ieque inutat , sed expectat
ho77ii7ium volu7itates, quomodo infaoites, etc.
Intellexit ergo Fulgentius sententiam Massi-
hensium fuisse, Deum non preevenire volunta-
tes hominum, excitando illas, ut eas mutet, et
de mahs bonas faciat ; sed expectare illas ut
bonse esse incipiant, et sic suam excitationem
mereantur. Unde infra suam argumentatio-
nem ita coucludit : Si eniQn Dei honitas salutem
CAP. XXXVII. EXPENDUNTUR CANONES QUATUOR CONCILII, ETC.
575
non incipU hominis operari, nisi bonam ejus in-
venerit xoluntaiem , iniquum erit condemfiari
qui lene nec telle, nec nolle potuerit ; et infra :
Certissime credendimi est, et fiducialiter confi-
tcndum, unam eamdemque Dei gratiam in ma-
joribus salvandis operari lonce voluntatis ini-
tium, qiue in parvulis sine voluntate operatur
salvationis effectum. Ipsa gratia infantes neqiie
volentes, nequenolentes redimit, quce majores il-
hminando, volenles ex nolentibus facit. In qui-
bus omnibus ponderanda sunt duo. Unum ,
quod tota controversia cum Semipelagianis erat
de initio bonee voluntatis ; aliud, quod hoe ini-
tium ponitur in inspiratione et illuminatione;,
per quam Deus, congrue utique datam^, volun-
tatem ex nolente volentem facit ; unde postea
subjungit : In parvulis, salutis opus sine pro-
price voluntatis assensu, gratia Dei operante,
perficitur; quod bonce voluntatis exordio divini-
tus dato in majoribus incJioatur, ut opere solius
graticB voluntas, quce mala fuit, bona fiat, et
deinceps gratice secum operanti servitium obe-
dientice cooperafricis exMbtat. Ex quibus verbis
colligo, ad illam solam gratiam^, quam Deus
solus operatur in nobis^ non expectare Deum
voluntatem nostram ex mente Fulgentii^ qui
lioc asserit, ut Semipelagianis contradicat; in
hoc ergo illi errarunt, et hoc est quod dam-
nat ConciUum Arausicanum; nam ut vokmtas
cooperetur gratiee secum cooperanti^ necessa-
rio est ejus obedientia expectanda.
16. Accedit Bellarminus. — Item Vega, et
alii. — Denique graves etiam Tlieologi illum
canonem ita intellexerunt. In primis Bellarmi-
nus^ de Grat. et Hber. arbitr., capit. 6, ubi con-
tra quosdam, qui dicebant Deum non semper
nos vocare, sed tamen paratum esse ad vocan-
dum, si velimus, dicit eos incidere in Semipe-
lagianorum errorem^ et adjungit: Expectat
quidem ille qui pulsat ad ostitm cordis, ut ape-
riatur, et ideo dicit .• JSi quis mild aperuerit,
intrabo ad eum ; sed non expectat ut invitetur
ad pulsandum, sed ipse prcevenit fulsando et
vocando, ut definitum est in Concilio Arausica-
no, can. A. Similiter Vega, lib. 6 in Trident,,
c. 5, inter aha quee contra nostram liberam
cooperationem objicit, quarto loco ponit hunc
canonem -4 Goncilii Arausicani dicentis : Deus,
ut a peccato purgemur, voluntatem nostram non
expectat. Et respondet : Verum hoc ad gratiam
prcevenientem referendum est, non ad justifi-
cantem; ideo enim dictum est Deum voluntatem
nostram oion expectare, quia, ut justificemur,
ipse nos prcevenit, tit velimus, et assentiamus,
et cooperemur suce vocaiioni. Per graiiam au-
tem pnevenienfem Vega intelligit excitantem,
ut iu solutione primse objectionis late declara-
verat; ad hanc ergo ait non expectare Deum
vohmtatem nostram, ad cooperantem autem
aperte vult Deum cooperationem nostram ex-
pectare. Quin potius etiam Medina, hb. 2, q.
109, art. 6, dub. 1, idem argumentum quarto
loco proponens contra hbertatem consensus,
respondet sensum definitionis Arausic. Goncihi
esse, quod nos non prcevenimus Deum, sed ipse
nos prcevenit in benedictionibus dulcedinis, dan-
do consensum libero arbitrio, quee verba veris-
sima sunt : in verbo tamen dandi potest esse
oequivocatio, possuntque illud defeusores prse-
determinationis de iUa interpretari, prsesertim
cum Medina non sit ab illa senteutia ahenus.
Nihilominus tamen idem auctor, in secundo
dubio_, uhimum argumentum ita proponit:
Deus expectat nostrum consenstm, ut nos con-
vertat, ut supra demonstratum est. Et postea,
in solutione non negat hoc antecedens, sed ait :
Respondetur quod Deus expectat nostrum con-
sensum; nam {ut ait Augustinus) qui creavit te
srnete, non salvabit te sine te. Verumnon expec-
fat nostram voluntatem, quasi ipsa prceveniat,
et inde sit initium boni, sed ut sequatur, et obe-
diat divince motio?ii. Quae est vera et genuina
intelhgentia Goncihi. Et hcet ultimum verbum
possit ad preedeterminationem detorqueri, ta-
men verbum expectat nuUo modo habet locum
respectu illius, ut declaravi. Unde etiam op-
time dixit Soto, hb. de Natur. et grat., cap.
15 : Cum Deus tam sit prcesto qui nobis opitu-
letur, nimirum, qui irradiare prhicijMm corda
sol ipse justitice nunquam cessat, quid causce
esse pofest, cur non instauratur, nisi quia as-
sensimi nostrum expectat, et operari, quod tes-
timonio Apocalypsis et ahis confirmat.
17. Occurritur objectioniex illo cano7ie sum-
ptce. — Contenta in sententia Massiliensium,
quce damnanturet referuntur. — Adobjectionem
ergo ex iUo canone sumptam, respondemus
negando iUam dicti canonis interpretationem.
Et ad probationem, similiter dicimus male re»
ferri Semipelagianorum sententiam in iUo
canone damnatam, et pejus ad nostram com-
parari. Tria enim in iUa sententia Massilien-
sium coutinebantur. Primum, expectare Deum
hominis voluntatem, ut illam vocet; secun-
dum, id quod iu illa expectat, esse aliquale
meritum , vel impetratio primae gratise auxi-
liantis ; tertium , illud meritum esse aliquod
opus liberum solis viribus humanae voluntatis
factum ; et hsec sunt quae in illo canone dam-
nantur, ut in dicto prolegom. 5, et hic iterum
576 LIB. V. DE AUXILIO
dixi. Nos aiitem, contra primiim , dicimus
Deum non expectare voluntatem liominis ut
illam excitet, sed vocare illam juxta mensu-
ram voluntatis suoe et gratice ; nihilominus ta-
men aftirmamus expectare voluntatem homi-
nis, ut gratiam cooperantem vel suhsequentem
actu ilU conferat. Secundo, addimus, ut Deus
has gratias conferat, non expectare aUquod
meritum fundatum in vohtioue aUqua Ubera,
soUs naturee viribus facta ; nam hoc etiam
damnatum est in dicto ConciUo, can. 3 et 6.
Tertio , dicimus expectare Deum Uberam co-
operationem nostree vohintatis, jam vocatag;,
ut recipiat divinam inspirationem, non soUs
viribus , sed per divinam gratiam adjuta , ut
dixit Concilium Tridentinum, dicto cap. 5 ;
undC;, Ucet quisquam credat esse necessariam
prseviam excitationem Dei, ad quam Deus non
expectet voluntatem hominis, si diceret post
iUam nihil ampUus operari gratiam, sed ex-
pectare Deum, ut voluntas soUs suis viribus
naturaUbus Ubere consentiat, cum Pelagio
quoad hanc partem sentiret , quia , concessa
excitante gratia, adjuvantem negaret; utram-
que autem secundum fidem confiteri necesse
estj ut in superioribus est ostensum. Nunquam
ergo expectat Deus in negotio salutis, ut ho-
mo soUs suis viribus operetur, et nihilominus
expectat ut suum arbitrium cum adjutorio
gratiae flectat, et iUi sese accommodet, ad in-
spirationem divinam Ubere recipieudam.
18. Corollarium. — Declaratur prior pars.
— Quarto , hinc colUgimus Deum , postquam
hominem vocavit, ad dandum illi gratiam
cooperantem, seu auxiUum simultaueumj non
expectare ab illo aliquem actum vohmtatis in-
tegrum (ut ita dicam), qui ordine naturae prse-
cedat, et consequenter non expectare ab iUo
aUquod meritum vel dispositionem, sed solam
quasi partialem concausationem. Prior pars
declaratur, quia, post vocationem immediate
expectatur consensus, qui, ut dixi, non fit so-
lis viribus voluntatis; omnis enim aUus actus
soUs viribus naturae factus, et est impertinens,
et non est meritorius auxiUi voluntatis ad con-
sensum ; ergo nihil hujusmodi expectat Deus.
In ipso autem consensu licet operetur voluntas
hominis cum gratia adjuvante, non tamen ope-
ratur prius quam illa, et ideo non potest coope-
rantem gratiam mereri, nec ad illam se dispo-
nere; ergo non hoc expectat Deus, sed cum
vocante gratia ex se gratis offert cooperantem.
Quia vero ita offeit cooperantem gratiam vo-
luntati vocatse, ut nec sine illa, nec prius quam
illa, operetur, ideo necesse est ut liberum in-
EFFICACI GRATI^ DEi.
fluxum simultaneum et concausantem cxpec-
tet. Ultimo addimus, ad dandam aliquam sub-
sequentem gratiam, expectare Deum volunta-
tem hominis, ut prius saltem natura aliquod
opus liberum faciat, non sola, sed cum coope-
rante gratia, in quo opere aliqua ratio meriti
vel dispositionis inveniri potest. Sic enim ut
infundat gratiam homini vocato ad poeniten-
tiam, ab illo expectat ut consentiat et conver-
• tatur ad ipsum libere, juxta illud Zacharise 5 :
Convertimini ad me , in quo libertatis nostrce
admonemur, ut dicit Concilium Tridentinum,
libertatis utique non per se operantis, sed gra-
tiee cooperantis ad conversionem, quam Deus
expectat, ut per sanctificantem gratiam ad nos
convertatur. Contra hos ergo modos expectan-
di voluntatem nihil facit canon Goncilii Arau-
sicani.
49. Ohjectio. — Retorquetur. — Nequeetiam
obstat quod ex Augustino, in dicta epistola ad
Vitalem objicitur, nimirum, quia si Deus ex-
pectat voluntatem excitatam, ut consentiat si
velit, sequitur non facere Deum efiicaciter et
infallibiliter ut homo consentiat , quod est
contra Augustinum, citato loco, Respondemus
enim concedendo Semipelagianos nihil dis-
tinxisse inter vocationem congruam vel non
congruam, efficacem vel non efficacem, sed ab-
solute dixisse omnem vocationem dari ex ho-
minis merito, prsevia bona voluntate naturali,
vel prsecedente in re ipsa, vel saltem in prse-
scientia divina ; et hoc modo posuisse causam
totius praedestinationis, etiam primse vocatio-
nis ex parte hominis sua libera voluntate ope-
rantis. In quo errarunt, et reprehenduntur ab
Augustino in illa epistola, et aliis locis. Hic
autem error non sequitur ex hoc quod Deus,
post vocationem gratis datam, expectet homi-
nis liberam cooperationem ad consensum, quia
etiam illa, cum datur, est effectus ipsius voca-
tionis et gratise adjuvantis, et ideo non potest
esse meritum , aut causa vocationis vel prse-
destinationis, cum sit eifectus ejus.
20. Neque etiam sequitur, ex dicta Dei ex-
pectatione, quod Deus non vocet quos vult, ita
ut efficaciter eos faciat consentire; quia inter
vocationes datur aliqua efficax, quam Augus-
tinus ibi altam et secreiam vocat, alibi con-
gruam et secundum propositum, et sicut ab-
solute gratis vocat, ita etiam gratis sic vel sic
vocat. Et nihilominus etiam quando congrue
vocat, ad perfectionem operis expectat in exe-
cutione cooperatiouem liberam voluntalis,
quamvis eam certo preesciat infallibiliter esse
futuram ; hoc enim non est contra expectaudi
CAP. XXXVIi. EXPENDUNTim CANONES QUATUOH CONCILII, ETC.
b7t
proprietatem. Et per hanc vocationem simul
operatur Deus ut velimus, et expectat ut ad
volendum cooperemur ; hsec euim duo non
sunt repugnantia, sicut non repugnant Deum
operari in nobis velle, et expectare ut fiat
etiam a nobis. Et ita patet etiam responsum
ad aliam verborum ponderationem , nam ver-
bum operandi, et physicam efficientiam signi-
ficare potest , quatenus Deus vere et physice
efficit in vohmtate inspirationem per quam il-
lam vocat, et potest causahtatem etiam mora-
lem signiticare, quatenus per illam excitatio-
nem allicit voluntatem ad cousensum_, ut in
superioribus exphcatum est.
21. Listantia. — Bemovetur. — Ad ulti-
mam rationem^ quod causa non expectat
suum effectum, respondeo Deum proprie non
expectare suum effectum, ut illummet effec-
tum producat;, sed expectare concausam libe-
ram, ut secum coefficiat. Deus enim, per suam
prsevenientem gratiam^ non est adaequata vel
unica causa efficiens consensus humanse vo-
luntatis, seu determinationis ejus^ sed est pri-
maria cansa quse operari non vult ipsum con-
sensum sine aha causa hbera^ et ided expectat
cooperationem, vel (ut ita dicam) condetermi-
natioaem ejus. Quod si instetur^ quia^ hcet
Deus, ut faciens consensum^ non sit sola causa
ihius, nihilominus, ut facit vohmtatem vehe
per gratiam preeoperantem, est causa unica^
respondeo ut sic non esse causam actuahter
efficientem consensum, sed solam vocationem
ad consensum, et ad illam efficiendam non
expectare voluntatem hominis; iha vero vo-
catione jam facta, per iham non facit actua-
Hter voluntatem velle, et ideo iham jexpectat,
ut secum faciat determinationem^ seu ipsum
velle. Unde Augustinus^ in dicto cap. de Grat.
et hber. arbitr., postquam dixit : Ut quid eos
rogat, si gratiam sic susceperunt, utpropriam
perderent voluntatem? subjungit ; Tamen ne
ipsa voluntas shie gratia putetur aliquid posse
continue, cum dixisset : Cfratia ejus in me va-
cua non fuit, sed plus illis omnihus labora-
vi, suhjungit, et ait : Non ego , sed gratia Dei
mecum, id est, non solus, sed gratia Dei me-
cum, ac per lioc nec gratia Dei sola, nec ipse so-
lus, sed gratia Dei cum illo. Ut autem de ccslo
vocaretur, et tam magna, et efficacissima vo-
catione converteretur, gratia Dei erat sola. Ad
vocationem ergo nihil est quod expectetur ; ad
effectum autem vocationis, liberam voluntatis
cooperationem expectari necesse est. Unde si
determinatio ipsa hbera voluntatis considere-
tur ut est effectus Dei, sub ea ratione nou ex-
vm.
pectatur a Deo^, sed fit; prout est vero a hbero
arbitrio, sic expectat Deus ut voluntas humana
secum in iham influat. Denique addo^ quando
una causa liabet phires effectus inter se subor-
dinatos^ recte posse expectare unum ut faciat
ahum^ et sic Deus expectat organisationem
corporis humani, ut creet animam, quamvis
organisationem etiam ipse faciat. Et ita etiam
ut gratiam sanctificantem infundat^ expectat
hominis conversionem, quamvis hanc etiam
ipse faciat. Nunquam tamen dicitur expectare
ilhim effectum, ut ab ipso est, sed ut futurus
est ab aha coniRiusa ; et proprie tunc habet lo-
CLim, quando efficientia aherius causas non
est omnino ad unum determinataj ut satis de-
claratum est.
22. Auctor scriptori sili imponenti respon-
det. — Uhimo, in hoc puncto adnotare libet
quemdam modernum scriptorem mihi hac oc-
casione imposuisse quod in Metaphys., dis-
putatione 22, sectione ^, dixerim : Provi-
deniiam Dei expectare determinationem vo-
hmtatis liumance , et in hoc dictum invehi-
tur, quia sic subtraheretur providentise libera
nostrae voluntatis determinatio, quia suppo-
neretur providentise , et quod alicui causse
supponitur, ab illa non fit. Sed iUa propo-
sitio in terminis non invenietur in dicto loco
INIetaphysicse, nec in aliis scriptis meis. Neque
sequitur ex hoc quod Deus expectet volunta-
tem nostram ad ipsam determinationem cum
illa faciendam. Neque, ex eo quod expectet
voluntatis consensum ad aham subsequentem
gratiam conferendam, sequitur expectare il-
lum ad totum ordinem providentise suae, prout
per hlam propositionem significatur. Quocirca,
cujuscumque sit iUa propositio, ut minimum
est ambigua, et non simpliciter proferenda,
quia providentia est seterna, et comprehendit
utrumque ordinem intentionis et executionis,
et sub utroque cadunt liberae determinationes
humanse. Et ut Deus per suam providentiam
antecedenter de ihis disponat, non expectat
illas, nec cooperationem voluntatis, quia dis-
positio providentiae antecedit executionem et
detei^minationem. Et Iioc modo simpliciter lo-
queudo, libera determiuatio et cooperatio vo-
luntatis est sub providentia, vel prohibente,
vel permittente, et offerente generalem con-
cursum, ut in operibus malis, vel ordinantC;,
consulente, pra?cipiente, vel etiam prffifiniente
in operibus gratise. Et ita quoad hffic omnia
providentia non expectat cooperationem libe-
ram voluntatis. At vero, quoad ea quaj perti-
nent ad ordinem executiouis, providentia vel
37
578
LIB. V. DE AUXILIO EFFIGACI GRATI/E DEI.
potius gubernatio divina expectat volunta-
tetn humanam;, vel ut cooperetur ad facien-
dum consensum, vel ut illi tribuat poenam vel
praemium, juxta ejus cooperationem. Et sic
in prsesenti materia non dicetur vere prsede-
stinatio divina expectare determinationem
humanam, et consequenter neque vocatio^
quse est primus proedestinationis , vel su-
pernatiu-alis providentiae effectus; justificatio
autem divina recte dicetur expectare illam^,
et eadem ratione cooperatio auxihi divini di-
cetur expectare cooperationem arbitrii; quia
isti sunt particulares effectus providentise gra-
tise, qui, secundum ordinem executionis, a
cooperatione voluntatis pendent, quam Deus
perinde expectat.
CAPUT XXXVIII.
EXPENDUNTUR CANONES QUINTUS ET VIGESIMUS-
QUINTUS CONCILII ARAUSICANI, ET AN INITIUM
BON.E GPERATIONIS SIT, VEL KON SIT^ A LIBERO
ARBITRIO DECLARATUR.
1. Inducitur canon quintus et mgesimus-
quintus Concilii Arausicani. — Alter cauon
illius Concilii, qui in hac causa inducitur, est
canon quiutus, ubi damuatur qui dixerit ini-
tium fidei esse ex uobis, et non esse ex Deo^
quod generahus dicitur in canone 25 : Hoc
saluiriter pro/ltemur et credimus, quod in omni
opere lono nos non incipimus. Nam hoc (aiunt)
intehigendum est de initio proximo, nou de
remoto tantum_, seu de initio efficaciae gratise,
non tantum de sufficiente, quia sahis non in-
choatur, nisi per gratiam efficacem, nec bo-
num opus incipit proprie, nisi cum voluntas
incipit ad consensum determinari. Ut ergo
vera sit universahs iha definitio Concilii, ne-
cesse est ut voluntas nostra in suo bond con-
sensu a Deo praedeterminetur, iit sic Deus in-
cipiat in nobis bonam voluntatem. Alioqui si
voluntas est quee se determinat, illa inchoat
bonum opvis, et non Deus, et sic falsum est
quod in omni opere bono nos non incipimus.
2. Propter hoc argumentum solent alii auc-
tores nobis tribuerC;, quod asseramus initium
bonse operationis ita esse nostrum, ut non sit
Dei moventis; eoque progrediuntur, ut nos
affirmare dicaut initium cousensus liberi esse
ex nobis sohs, secluso Deo^ ut F. Davila ex-
presse dicit locis citatis, et Ledesma sentit,
dicens ex nostra sententia sequi, quod diviua
voluntas non faciat realitcr in uobis quod
vult; sed duntaxat moraliter, ut per nostrum
liberum arbitrium nos applicemus ad actio-
nem, et simus soli causa physica applicandi
illud donum ad usum. Unde inferunt etiam
ulterius sequi ex nostra sententia, gratiam.
esse pedissequam nostrae voluntatis^ et ita
contra nos inducunt canonem sextum ejusdem
Arausicani, quatenus damnat eos qui Jmniili-
tati aut ohedie7itice humance suhjungunt gratice
adjutorium. Probatur sequela, quia si Deus
non preedeterminat voluntatem nostram, ipsa
preecedit saltem ordiue naturee inchoando
suam determinationem et obedientiam, et ap-
plicando se ad opus (ut Ledesma milii tribuit)
prioritate quadam causalitatis pliysicce, et rea-
liter, ut statim Deus influat ex vi suce volun-
tatis antecedentis. Est ergo gratia pedissequa
voluntatis, non e contrario. Nec hoc inconve-
niens vitatur per hoc quod gratia antecedens
preecedat, quia, licet prgecedat in essendo (ut
Davila objicit), in operando est posterior, juxta
nostram opinionem.
3. Priori ac principali argumento usus est
Calvinus in suo Antidoto contra Concilium,
quod docet gratiam infundi unicuique secun-
dum propriam dispositionem et cooperatio-
nem, contra quod objicit : Quia lioc gratice
initium est, ut ex noletitihus faciat volentes, ut
fides tam in suis exordiis, quam incremefitis
usque ad ultimam perfectionem Dei sit donum.
Cui respondet Ruardus^ dicto art. 6, circa fi-
nem, aiens : Nec gratice ifiitimn est quod, ex
notentihus ac repugnantihus faciat volentes,
sed est magnus in ea progressus; prcecedimt
enim sanctce cogitationes, etc, quse responsio
continet sensum verum Arausicani Concilii,
cujus canones sumpti sunt ex doctrina Augus-
tini, qui, ad redarguendos Semipelagianos,
initium justitise et boni operis reducit ad sanc-
tam cogitationem, ut patet lib. de Praedesti-
nat. Sanctor., cap. 2 et sequentibus, etlib. 2
contra duas epistolas Pelagianorum, cap. 8,
seu, quod idem est, ad vocationem. Unde in
qusest. 2 ad Simplician., inter alia dicit : Quia
non prcecedit voluntas bonam vocationem, sed
vocatio bonam voluntatem, propterea vocanti
Deo iriiuitur quod hene volumus ; similia ha-
bet lib. 83 Quaestion., q. 68. Et simihter Coe-
lestinus Papa_, epistola 1, cap. 8, hoc initium
vocat instinctum Dei, cum Zozimo Papa_, et
Concilio quodam Afi'icano; at vero non est
aliud instinctus quam vocatio_, vel iuspiratio_,
aut excitans gratia, ratioue cujus bonorum
operum initium Deo tribuitur : Ideo utique,
ut ibidem dicitur, cjuia prccparatur voluntas a
Domino, et, ut honi aliquid agat, paternis in-
CAP. XXXVril. EXPENDUNTUR CANONES QUINTUS ET YIGESIMUS, ETG.
579
spirationibus suonm tangit corda fidelium, Et
eodem modo loquuntur de initio salutis pas-
sim, contra Semipelagiauos, Prosper;, Fulgen-
tius, et Petrus Diaconus, in operibus contra
illos, quibus consonat Bernardus, lib. deGrat.
et liber. arbitr., in principio, dicens : Gratice
operanti salutem, cooperari dicitur liberum ar-
hitrium, dum consentit, hoc est, dum salva-
tur : consentire enim salvari est. Non est ergo
initium salutis, scd magnus progressus, ut di- "
cit Ruardus, quod pluribus verbis circa finem
libri Bernardus prosequitur, quae paulo post
commemorabo.
-4. Assertio prima de initio fidei, vel boni
operis. — Primum ergo dicimus Concilium
Arausicanum in hoc sensu locutum esse de
initio fidei, vel boni operis; doctrina enim ejus
contra Semipelagianos est, et fidem et volun-
tatem credendi initium in nobis sumere ab
inspiratione divina gratis data, et non ex afi-
quo bono desiderio, vel invocatione, aut obe-
dientia, qute in nobis prsecesserit, quod ^ prseter
omnia dicta, ex verbis ejus Hcet intelligere.
Nam in dicto can. 5, initium fidei dicit fieri
per inspirationem Spiritus Sancti, et per illud
fieri ut velimus; et cap. 1, repetit : Ahsque
illuminatione et vispiratione Spiritus Sancti.
Ac tandem in cap. 25, postquam dixit in omni
hono opere nos non hicipere , addit : Sed ipse
nohis nullis prcecedentihus honis meritis , et
fidem et amorem sui ipsius inspirat. Et juxta
lianc intelligentiam locutum est de exordio
justificationis ConciUum Tridentinum, dicta
sess.^ cap. 5^ et de initio fidei, spei et charita-
tis, in can. 3.
5. Suppositio. — Cum ergo nos ante om-
nem consensum bonum, et ante liberam deter-
minationem ad illum, supponamus preecedere
initium gratise per sanctam cogitationem , et
piam excitationem voluntatis, quee voluntatem
inclinet et inducat in consensum, superflue
contra nostram sententiam hse definitiones af-
feruntur. Et ab omui recto sensu alienum est,
per hoc initium prsedeterminatiouem velle in-
telligere; tum quia nec Concihum Arausica-
num, nec ahi Patres tale auxilium explicarunt;
tum etiam quia ante illam prsecedit vocatio^
tum denique quia illud initium omnibus ope-
ribus naturalibus commune est^ imo etiam
malis, ut actiones positivse sunt (juxta illam
sententiam ), atque ita si illud est initium ope-
ris boni, de quo tractat Concilium, eadem de-
finitio habebit locum in operibus quas ad gra-
tiam non pertinent, quod absurdissimum est.
Prseterea hoc declaratur, quia Concilium lo-
quilur de initio fidei, vel boni operis, quod
Deus in nobis sine nobis operatur ; hoc autem
non est nisi initium quod in vocatione seu
excitatione positum est, pertinet enim ad illa
bona quee sunt in homine, et ea non facit lio-
mo, ut supra diximus. At vero aliud initium
quod in ipso consensu, vel determinatione 11-
bera consideratur, non fit a solo Deo, ut jam
diximus, et iterum statim dicemus. Unde est
illud Bernardi in dicto libro, in fine : Deus tria
licBC [hoc est, ho7ium cogitare, velle, et perficere)
operatur in nohis, prim.um profecto sine nohis,
sectmdimi nohiscum, tertium pernos; et infra :
A Deo sine duhio fit nostrce salutis exordium,
nec per nos utiqioe, nec nohiscum; verum consen-
sus et opus, etsi non ex nohis, nonjam tamen
sine ?iohis.
6. Secunda assertio de initio proximo, vel
remoto. — Unde addo secundo distinctionem
illam de dupiici initio proximo vel remoto in
preesenti supervacaneam esse, et frustra inven-
tam esse ad sensum Goncilii detorquendum.
Quia Concilium non tractat de initio actus bo-
ni, quod sit aliquid intrinsecum ipsi actui, et
quasi pars ejus, sed de initio quod hominem
movere incipitad talem actum, quod, perselo-
quendo^ seu ex necessitate, non est nisi unum;
quod est primum gratiae auxilium, et vocatur
principium causaliter, et efiective, non mate-
rialiter. Addo etiam in ipsomet actu consensus
non distingui initium intrinsecum et proxi-
mum ab actu, nisi forte ipsa actio per quam
fit qualitas illa, quse est actus, vocetur initium
ejus; quod physice considerari polest, morali-
ter autem nihil refert, quia in ipsa actioue
consistit moralis ac libera determinatio, cujus
initium est divina vocatio et inspiratio : ipsa
autem effectio consensus , jam est ipsa libera
pietatis operatio ; ergo non datur ibi initium
ab actione libera et a vocatione distinctum,
quod sit medium inter utramque. Solum ergo
ratione vocationis et excitationis preevise^ dic-
tum est a Concilio, quod in omni hono opere
nos non incipi^nus.
7. De initio sahitis, vel conversionis ahsoluie,
vel efficacice. — De altera vero distinctione ad
eumdem finem inventa, de duplici initio sa-
lutis, vel conversionis absolute, vel de initio
efficacice, quorum primum ponitur in voca-
tione, secundum in prffideterminatione, dico
imprimis illam distinctionem in Patribus uon
reperiri, solum eos loqui de initio saluiis, vel
bonce voluntatis, per vocationem et inspiratio-
nem divinam, et consequenter de illo intel-
ligi prsedicta decreta. De alio vero initio, qucd
580 LIB. V. DE AUXILIO El'
efficacicB vocatur, dico^ si aliquid est, non esse
prasdeterminationem^ sed vel aliquam vocatio-
nem, vel actionem ipsam liberam, quee a vo-
luntate vocata cum Dei auxilio fit. Nam cum di-
citur initium efficacice, dupliciter potest sumi:
uno modo, pro initio activo efficaciter, ita ut
semper habeat effectum, in quo sensu illud
additum efficacice sumitur in vi adjectivi, ut
idem sit quod initium efficax. Et tale initium
non distinguitur a vocatione congrua et effi-
caci, et de tali initio efficaci etiam loquitur
Concilium Arausicanum^ quia illud etiam da-
tur a solo Deo^ et mere gratis, et prius saltem
natui-a quam homo liJDere determinetur. Ex
lioc vero sensu, nullum argumentum sumitur
ex dicta definitione Concilii contra nos^imo nos
inde argumentum sumimus, quod hoc initium
efficax sufficiat ut in omni bono opere nos non
incipiamus, quia semper prsecedit efficax voca-
tio Dei. Aho igitur modo initium efficacise di-
citur initium formale (ut sic dicam) ipsius con-
sensus, quod non est ahud nisi actio ejus_, quae,
ut dixi^ potest dici initium intrinsecum ipsius
actus, sicut potest actio dici initium sui termi-
ui, et ad hoc significandum dici potest effica-
cice, id est, actuaUs eflectionis ipsius consensus.
Et ha^c acceptio initii est (ut dixi) extra men-
tem Arausicani Concihi, et ideo quidquid de
iha sit, nihil ad prsesentem difficultatem refert.
8. Assertio tertia ie initio proximo, seu effi-
cacia consensus voluntatis. — Dico igitur tertio,
loquendo in hoc sensu de initio proximo, seii
efficacise consensus voluntatis, tale initium ab
ipsa voluntate fieri^ non tamen sola, sed simiil
cooperante et adjuvanteDeo pliysice, efficien-
ter ac propriissime, et ideo propter tale initium
non esse necessariam nec possibilemprsedeter-
minationem salva nostra hbertate. Hoc satis
probatum est in superioribus_, supposita exph-
catione terminorum, et ideo non oportet pro-
bationes repetere^ prsesertim cum hsec sit ex-
pressa sententia Bernaidi in verbis citatis, et
Auguslini etiam iu locis allegatis^ praesertim
dicta q. 2 ad Simphcian.^ et q. 68 ex 83, et \. 1
Retract., cap. 23, ubi recognoscit quod dixe-
rat in hbro Quarumdam propositionum in
epistola ad Roman. {Nostrum est credere et
velle) : Vermn est (inquit) sed eadem regida, sci-
hcet, qiLod utrumque ( utique credere, et bene
operari aut velle ) Dei est, quia ipse prcepa-
rat voluntatem, et utrumque iiosir^m, quia non
fit nisi volentibus nohis. Et adjuugit : Ac per
hoc qitod etiam postea dixi, quia neque velle pos-
sumus nisi vocemur, et cum post vocationem vo-
hierimus, non sufficit voluntas nostra, et cur-
FICACl GRATLE DEI.
sus noster, nisi Deus et vires currentilus prce-
ieat, et perducat quo vocat, etc, verissimuyn est,
sed parum de ipsa vocatione disserui, quce fit
sectmdum propositim. Ubi aperte docet quid-
quid post vocationem fit in nobis,nonfieri sine
nobis, quamvis etiam non fiat sine viribus gra-
tise, neque dixit necessarium esse ahud prin-
cipium efficaciaB, quod sine nobis fiat preeter
congruam vocationem. Quapropterlonge ahe-
num est a nostro sensu dicere initium effica-
cise ita esse nostrum, ut non sit Dei, quia po-
tius asserimus ita esse Dei, ut sit etiam nos-
trum. Nec etiam asserimus esse a Deo tantum
morahter, sed etiam physice ; sed dicimus,
etiam physice non tantum esse a Deo, sed
etiam a nobis, neque etiam in hoc genere cau-
sahtatis per se et physice est prius natura a
Deo quam a nobis, hcet neque prius sit a no-
bis, quam sit etiam a Deo per propriam et si-
multaneam efficientiam. Quoe omnia latissime
sunt a nobis in superioribus probata, et ste-
pius declarata. Ac denique non minus doctri-
nse nostrse repugnat dicere, ita voluntatem
nostram se ad agendum seu volendum apph-
care , nt nos soli simus causa physica appli-
candi prcevenientem gratiatn adusum; nam h-
cet nos simus causa, non tamen sine Deo, et
ideo non soh ; parum enim refert mutare no-
men consensus aut determinationis in nomen
applicationis, nam res eadem est, et quidquid
est, si a nobis fit, etiam a Deo fit ; et si est ah-
quid supernaturale, non fit sine cooperatione
et influxu alicujus principii gratiee et super-
naturahs, quod dicitur apphcari a nobis, non
quia nos soh ahquid in ihud efficiamus, sed
quia veluti ultima concausa, quee ad iUum
usum gratise expectatur, est nostrum arbi-
trium, ut supra declaravi.
9. Corollarium. — Unde uhimo coHigo frus-
tra nobis objici quod gratiam faciamus pedis-
sequam arbitrii, vel quod iham humanse obe-
dientiee subjiciamus. Quia imprimis obedien-
tia, quse per hanc detcrminationem hberam
datur Deo vocanti, non fit sine adjutorio gra-
tise, ut dixi; ergo iha non potest dici obe-
dientia humana, in sensu in quo loquebantiir
Semipelagiani, quos damnat Coucilium, spe-
cialiter iha voce utens, can. 3 et 6; sed di-
cenda est obedientia supernaturahs, et quo-
dammodo diviua, sicut vocatio humana dici-
tur quffi sine spiritu fidei fit , quse autem a
divina inspiratione procedit jam non est hu-
mana. Deinde ista obedientia supponit gra-
tiam prffivenientem, et est efiectus ejus; ergo
determinatio ex partc vohmtatis est pedisse-
CAP. XXXIX. QUID ALIA CONCILIA VEL PONTIFICES SUMMI, ETC.
S8I
qua illius gratise, et non e converso. Nam per
illam gratiam inducitur voluntas, dirigitur,
et gubernatur^ et voluutas illi subjicitur. Un-
de haec gratia non tantum prsecedit in essendo^
ut objiciebatur, sed etiam in causando^ vel for-
maliter, pbysice afficiendo intellectum et vo-
luntatem, vel cfiectivej moraliter suadendo, et
excitando_, ac fmaliter alliciendo. Et quatenus
est principium adjuvans^ actualiter etiam prae-
cedit ordine naturse. Ipse vero influxus gra-
tiae adjuvantis est omnino simul^ et ideo nec
respectu illius potest gratia adjuvans dici pe-
dissequa^ sed solum comitans^ quod verissi-
mum est. Igitur ex eo quod prsedeterminatio
physica non prsecedat^ non sequitur prsece-
dere nostram determinationem ad influxum
gratise concomitantis, et ideo nullo modo se-
quitur gratiam esse pedissequam liberi arbi-
trii, ut sa3pe responsum ac declaratum est.
10. Epilog^cs capitis. — Concludo igitur
nullum argumentum in favorem physicee prse-
determinationis ex illo Concilio sumi posse.
Ex quo imprimis pro nobis resultat argumen-
tum ab auctoritate negativa, quod, ut saepe
dixi , in hac materia est urgens, quia hsec
Concilia accurate doctrinam de Gratia tradi-
derunt^ preesertim quae necessaria erat contra
errores quos refellebant. Secundo, sumimus
argumentum etiam positivum valde probabile,
ex verbis quibus illud ConciUum nobis decla-
rat praevenientia auxilia, eorumque causali-
tatem et efiicientiam; semper enim ulitur no-
minibus significantibus vitales actiones intel-
lectus et voluntatis, et modum moraliter exci-
tandi et movendi. Talia sunt illa verha cano-
nis 5, per inspirationem Spiriius Sancti cor-
rigentis vohmtatem, per quae expHcat similes
locutiones Scripturse , ad Philipp. \, et ad
Ephes. 2. Item illa canon. 6 : Ut hcec omnia
agere valeanms, per infusionevi , et inspiratio-
nem Spiritus Sancti in noUs fit. Et illa can.
7 : Non alsque illnminatione et inspiratio-
ne Spiritus Sancti, qui dat omnihus suavita-
tem in co7isentiendo, et credendo veritati. NuUis
enim verbis poterat moralis inductio mehus
declarari. Nec refertquod utatur etiam verbis
faciendi et operandi, et nomine operationis,
tum quia hse voces generales sunt, et decla-
rantur per ahas proprias et specificaSj tum
quia inspiratio est propria operatio et efi^ectio
Dei in nobis. Unde per ifiam facit Deus ut ve-
limus , ut in superioribus declaratum est. UI-
timo expendimus illa verba canonis 23 : Hoc
etiam secundum catJiolicam fidem credimus,
quod, accepta per Baptismum gratia , omnes
laptizati, Cliristo auxiliante et cooperante ,
quce ad salutem pertinent possint et debeant,
si fideliter lahorare voluerint, adimplere. Heec
enim verba vera esse non possunt^ nisi auxi-
lium illud^ quod necessarium est ad consen-
tiendum gratiae, eaque bene utendum ad ser-
vanda mandata^ sit in hominis potestate, quod
esse non potest si sit physice prsedeterminans.
Item illa conditio : Si fideliter lalorare vo-
luerint, aperte ostendit hominem posse impe-
dire vel non impedire efficax auxilium^ quod
tamen de prsedeterminante dici non potest,
et ideo ab eodem ConciUo per inspirationem
declaratur^ dum ait : Ipse, miUis prwcede^iti-
hus honis meritis , fidem et amorem sui prius
inspirat, ut et Baptismi sacramentum fideliter
requiramus, etpost Baptismum cum ipsius ad-
jutorio, ea quce sihi simtplacita, implere possi-
mus.
■ CAPUT XXXIX.
QUID ALIA CONCILIA VEL PONTIFICES SUMMI DE GRA-
TIA EFFICAGI SENSEEINT.
1 . Post superiora Concilia usque ad nostra
tempora, in ceeteris provincialibus Conciliis
nihil fere de Gratia traditum est; nam licet
anno Domini 853;, Concilium Valentinum Gal-
liee^ tempore Benedicti III celebratum, con-
troversiam de gratia tetigerit, solum appro-
bat et sequitur quod in prioribus Conciliis de-
finitum fuerat; quatenus autem in cap. 2 de-
finit malos ideo perire, quia boni esse pos-
sunt^ et cap. 3 damnat^ cum Concilio Arausi-
cano^ dicentes aliquos esse prsedestinatos ad
malum, potest ejus auctoritas contra prsede-
terminationem pliysicam induci. Sed de hoc
satis et generaliter dictum cap. i^, expen-
dendo rationes de auxilio sufficienti, et lib. 3,
excludendo 'preedeterminationem ad malum.
2. Co7icilium Senonense expenditur. — Pro
nostra ergo sententia solum expendimus doc-
trinam Concilii Senonensis, de cujus auctori-
tate in prolegom. 6 dixi. Ilhid ergo Concilium,
in decretis fidei, cap. 13, multa docet quai ad
prsesentem causam multum referunt, et ideo
accurate expendenda sunt. Nam qusedam sunt
verba quae nostram sententiam aperte docere,
alia vero quibus physicam pieedeterminatio-
nem omnino refellere videtur. Priora verba
hujusmodi sunt : Neque lilerum arhitrium as-
serentes, divinam excludimus propterea gra-
tiam, quod illi (id est, Novatores) falso toties
imponere non verentur, atque lioc fumo credu-
582 LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
loTiim oculos perstringere ; sed juxta Scriptti- variae dantiir evasiones
rain sacram eo exte^idimus , ut voluntas Im-
mana, misericordice ^^rcgvenientis anxiliis suf-
fulta, et interiori quodam, et occulto secretio-
ois inspirationis afflatu contacta, sese conver-
tat in Deum, Deo appropinquet , et ad veram "
illam gratiam sese prceimret, qua tandem ac-
cepta sit ad vitam ceternam. In quibus verbis
imprimis advertimus non loqui Concilium so-
lum de gratia , qua voluntas humana se po-
test converlere, sed de gratia, qua se conver-
tit;, et ad sanctificantem gratiam praeparat ;
ait enim ad lioc extendi libertatem huma-
nse voluntatis, ict afflatu divince inspirationis
contacta, sese convertat in Deum, etc^ non er-
go tantum ut possit, sed etiam ut sese con-
vertat. Per inspirationis autem afflatum seu
contactum , certe non intelligit preedetermi-
nationem, sed quod Scriptura illis verbis solet
significare^ et quod Concihum Tridentiuum
dixit : Ita ut, tangente Deo cor liominis per
SpioHtus Sancti illuminationem. llla ergo in-
spiratio ex parte praevenientis gratiae sufiicit,
juxta Senonense Concilium, ut voluntatis h-
bertas ad couversionem in Deum extendatur,
et consequenter ut talis inspiratio eflfectum
suum consequatur, ac subinde sit eflQicax. Ne-
que illud Concilium agnovit aham prsevenien-
tem motionem distinctam ab inspiratione, quse
inter contactum ejus, et conversionem neces-
saria sit.
3. In sequentibus autem verbis talem prse-
determinationem excludere videtur : Neque
tamen tanta gratice necessitas lilero prwjudi-
cat arlitrio , cum illa semper sit in prompiu,
nec momentum quidem prcetereat, in quo Deus
non stet ad osiium, et pulset, cui si quis ape-
rutrit januam, intraUt ad illum, et cmnalit
cum illo, nec de^iiqus tale sit Jiujusmodi tra-
lientis Dei auxilium cui resisti non possit. In
quibus verbis multa sunt quae sententiam nos-
tram plurimum confirmant. Ultima vero plane
videntur contradictoria assertioni pliysicee
praedeterminationis ; nam qui illam astruunt,
consequeuter fatentur non magis posse volun-
tatem huraanam resistere auxiho prsedetermi-
nanti, quam voluntati divinse^ absolute eteflfi-
caciter volenti, quia heec voluntas in iUo auxi-
lio virtute continetur. Ita affirmat Bannez, 1
p., quaest. \\, art. 13^ § Sccundo est notan-
dum; Davila, cap. iO et 37 ; Alvarez in cap. 10
Isaise, et de Auxihis, disputat. 93. Verba au-
tem Concilii Senonensis contradictoria omnino
sunt, ut ex terminis constat.
quas expendere ne-
cesse est. Prima est Conciiium Seuonense lo-
qui de auxilio efficaci oblatoaDeo,non autem
de auxilio efficaci recepto in ipso arbitrio ; ita
P. Alvarez, dicta disp. 93, ad i, in fine^ num.
4, et dicit explieationem cohigi ex ipso con-
textu : Nam loca ( inquit ) Scripturce adducta
a Concilio ostendunt ipsum loqui de cmxilio ef-
ficaci oblato, cui restiterunt Judcei. Heec vero
responsio refutatur primo_, quia involvit con-
tradictionem in eadem doctrina ; nam si auxi-
hum efficax est physice preedeterminans^ vel
datur, vel omnino negatur, ex parte Dei_, cui ac-
tu non datur, et ideo nunquam ita datur ut ei
resisti possit, vel potius ut possitobex poni ex
parte liominis infusioni ejus,utin superioribus
late probavi, non sohim ex principiis ipsius
doctrinee., sed etiam testimoniis auctorum ejus,
et in particulari ejusdem Alvarez, qui constan-
ter negat posse dari ex parte hominis disposi-
tionem liberam ad hoc auxilium, tam negati-
vam quam positivam. Ex quo evidenter sequi-
tur non posse hominem ponere obicem huic
auxilio^ cum ex hbera ejus dispositione non
pendeat; ergo-etiam repugnat hoc auxihum
oflferri cui non datur.
5. Unde, quod ad nos attinet^ libenter ad-
mitteremus interpretationem Concilii, si vera
esset. Quia si auxihum efficax tale est ut vere
possit oflferri ex parte Dei, et impediri ex parte
hominis, evidenter sequitur non esse auxilium
prsedeterminans. Ergo^ quacumque ratione di-
cat Concilium Senonense posse hominem re-
sistere auxilio efficaci,, sive ne introducatur in
homine, sive ne introductum operetur;, optime
infertur non esse prsedeterminans. Addimus
vero interpretationem esse contra Concilii con-
textum; nam prius ait quod voluntas humana,
misericordice prcevenientis auxilio suffulta, et
interiori inspirationis afflatu contacta, lHere
sese cofivertit. Hoc autem non facit voluntas
per auxihum oblatum, sed per auxihum da-
tum , nec dici potest sufifuha et contacta , do-
nec in se ahquid recipiat, et tamen de illa sic
afflata probat Concilium libere operari, quia ta-
le est hujusmodi trahentis Dei auxilium, ut ei
resisti possit; ergo loquitur de auxiho non
tantum oblato, sed recepto. Probatur sententia,
tum ex contextu et consequentia sermonis, tum
quia alias probatio esset oequivoca et futilis ; nec
testimonia Scripturee;, qua^ Concilium adducit,
loquimtur de resistentia, quoe fit gratiffi obla-
tee, sed de illa quae facta est a Judseis auxiliis
sibi collatis. De illis enim loauebatur Christus
4. £!vasio. — Huic testimonio es, his verbis cum dicebat, Matth. 24 :' Quoties volui congre-
CAP. XXXIX. QUID ALIA CONCILIA VEL PONTIFICES SUMMI, ETC.
583
gare filios tuos, etc, et noluisti; preemiserat au-
tem : Jerusalem, Jerusalem, quce occidis Pro-
flietas, et lapidas eos qiti ad te missi stmt, per
qnos nimirum Deus vocaverat eam^ et non
solum obtulerat^ sed etiam contulerat auxilia^
quibus converterentur, si vellent; et eodem
modo loquitur Stephanus, Actor. 1, dicens : Vos
semper Spiritui Sancto resistitis ; quae testi-
monia Concilium affert.
6. Respondebunt, opinor, restitisse Judseos
sufEcientibus auxiliis collatis^ et efBcaci obla-
to. Sed responsio supponit efEcax auxilium
csse distinctum a prseveniente^ cui resisti po-
test; quod tamen est contra doctrinam illius
Concilii; expresse enim dicit illudmet auxi-
lium prseveniens^ quo homo convertitur in
Deum^ tale esse ut ei resisti possit_, et ideo
conversionem esseHberam; ergo, etiam re-
spectu auxihi efhcacis^ requirit ad libertatem
actus resistendi potestatem. Imo ( ut supra
circa Concihum Tridentinum notavi ), ut ratio
Concilii sit efficax^ et uon sit ex puris particu-
laribus, necesse est utloquatur de omni auxi-
lio preeveniente necessario ad efiicaciam auxi-
lii^ ahoqui non recte probaret actum esse h-
lierum^ quia uni auxilio prsevenienti potest
homo resistere, si alteri non possit resistere.
Unde cum singulariter loquatur de auxilio
prseveniente^ vel sentit esse unum tantum^
vel collecfive loquitur de toto auxiho praeve-
niente ac trahente, ac de illo, etiam quando
actu operatur^ dicit posse hominem ilh resis-
tere, etiam quando ihi non resistit. Unde con-
sequenter etiam sentit illud idem auxihum,
cui homo resistit^ de se esse efficaX;, et futu-
rum fuisse efhcax, si homo voluisset, seu si
per eum non stetisset. Et propterea optime
inducit illa testimonia, ut ex eo quod homi-
ni imputatur, quando auxihum manet inef-
ficax, inferat, etiam quando est efficaX;, posse
hominem ihi resistere_, quia nimirum idem
omnino auxiUum prseveniens est^ cui homo
interdum resistit, interdum vero non resistit^
licet possit. Neque in aho sensu potest tota iha
doctrina firma et sohda inveniri. Qnod verbis
sequentibus optime confirmat,dicens : Frustra
Paulus Thessalonicenses admoneret spiritiim
ne extinguerent, si divinis inspirationihus ho-
mi7ies inemtahiliter raperentur ; quse ratio vim
habet in proedeterminatione _, quia respectu
iUius cui datur frustranea esset tahs admoni-
tio^ quifi inevitabiliter illum rapiet; magis au-
tem vana respectu ejus cui non datur, quia
esset de re sibi impossibih. Non agnoscit ergo
ConciUum tale genus rapientis auxilii, nec
ahud prseveniens agnoscit, nisi divinas inspi-
rationes quse sine inevitabiU raptu efficaces
esse possunt. Unde subjungit idem Concilium:
Trahit quidem Deus, utique efficaciter^ sed in
ejus odorem currimus ; non vi, non unco rapta-
muT^. Certe non potest voluntas majori vi ra-
ptari^ quam physica prsedeterminatione, nec
potest cogitari motio cui metapliora unci ma-
gis accommodetur. Satis ergo aperte docet il-
hid Concihum Deum inspirationibus trahere
homines, non aUo auxiUo^ quod instar unci
eos rapiat^ ita ut resistere non possiut.
7. AUter respondet idem auctor, distin-
guens in iUo auxiUo entitatem ejus a ratione
instrumenti primee causse ; nam priori ratione,
ait , est causa particularis^ et ei resisti potest ;
posteriori autem modo continet in se intentio-
nem voluntatis divinse, quse est causa univer-
saUs omnium entium, et ut sic ei resisti non
potest. Dicit ergo ConciUum loqui de iUo au-
xilio sub priori ratione, non sub posteriori;
hoc autem solum ex eo coUigit, quod aUas as-
sertio esset falsa, quia, si iUo auxiUo, posterio-
ri modo spectato, resisti posset, voluntati Dei
posset resisti, quod falsum est. Sed non est haec
probabiUor evasio. Primo ad hominem, re-
pugnat propriae doctrinse; docent enim iUi
auctores auxiUum esse per se efficax, et ex vi
suee entitatis et naturse voluntatem ad exerci-
tium physice determinare ; ergo fateri debent
tale esse iUud auxiUum^ etiam in sua entitate
praecise consideratum, ut iUi non possit huma-
na voluntas resistere. Item aiunt entitatem
iUius auxiUi non subordinari nec subesse do-
minio vohmtatis creatae, sed potius illam sibi
subjicere ex vi suae entitatis ; ergo non est in
potestate voluntatis affectae iUa entitate taUs
auxilii^ iUo uti, vel non uti, sed potius auxi-
lium semper iUa utitur, ita ut vohmtas in hoc
uon possit ei resistere. Item aiunt frequentis-
sime, imphcare contradictionem, entitatem il-
lius auxihi conjungi cum carentia actus seu
effectus ejus ; ad id autem quod implicat ,
nuUa est potentia; ergo non est in voluntate
potestas conjungendi carentiam cnm illo auxi-
lio, vel cum entitate ejus praecise spectata ;
ergo nec est potestas resistendi illi enlitati.
8. Instantia. — Solmtur. — Dicent fortasse
entitatem iUam prodire semper a voluntate
Dei absoluta, et non posse aliter fieri^ et inde
provenire ut impUcet coujungi cum carentia
actus, ac proinde illam impotentiam resistendi
non esse solum respectu entitatis auxilii, sed
provenire a voluntate Dei. Sed in hoc etiam
eequivocatio committi videtur, quia duee vo-
584
LIB. y. DE AUXILIO EFFICACI GRATI/E DEI.
luntates Dei absolutse ibi distinguendse sunt :
una est voluntas faciendi in bumana volun-
tate entitatem talis auxilii ; alia est voluntas
absobita, quod homo convertatur ; nam cum
conversio actuabs, et auxilium ad illam^ in re
sint distinctiE entitates^ ut supponitur, etiam
potest vohmtas divina in ordine ad ihas se-
cundum rationem distingui. Quamvis ergo
iha entitas auxihi non possit esse in rerum
natura, sine vohmtate Dei absohUa dandi il-
lam, quia est causa efficiens ejus unica, nibilo-
minus si tahs entitas per se non est tahs, ut ei
vohmtas humana resistere non possit, produ-
cere poterit iham Deus ex sola ista vohmtate
absoluta dandi iham, sine vohmtate abso-
luta de actu conversionis bominis, quia hsec
voluntas non est per se causa efficiens il-
hus entitatis, nec repugnat fieri ex alia iuten-
tione divina^ pro ihius hbertate. Neque in se
habet unde repugnet separari a tah conversio-
ue, neque id recipit ex iha sola voluntate di-
vina^ per quam fit^ quia ex vi ihius solam en-
titatem intrinsecam recipit. Hoc autem dici-
tur esse impossibile in iha sententia.
9. Alia instantia. — Retorquetur. — Unde
aiunt entitatem ihius auxihi necessario proce-
dere a voluntate Dei_, qua vuU ipsam bominis
conversionem. Ergo in boc necessario suppo-
nunt entitatem iham talem esse, ut ex vi suee es-
sentise et proprietatis babeat ita determinare
vohmtatem humanam^ ut habeat inevitabilem
connexionem cum actuah ejus consensu. Non
ergo habet iha entitas talem efficientiam, quia
subest vohmtati Dei de consensu vohmtatis
creata3, sed potius ideo volendo Deus talem
entitatem, necessario vult efficaciam iham
consensuSj quia est intrinseca et inseparabihs
a tali entitate. Tandem ita hoc declaro, quia
vel iha entitas de se et natura sua habet quod
sit instrumentum absohitce vohmtatis Dei de
actu voluntatis bominis^ vel solum id babet
ab extrinseco ex arbitrio Dei ; boc posterius
dici non potest in iha sententia ; tum quia
ahas posset poni in re iha entitas, et non as-
sumi ut tale instrumentum ; tum etiam quia
queerendum statim erit quid addat Deus illi
entitati, volendo iha uti ut tah instrumento ;
nam, si nihil addit^ impertineus est illa enti-
tas^ quia sine iha posset Deus uti inspiratioue
ut instrumento ad talem eJBfectum^ et uti una
inspirationC;, et non aha, pro suo arbitrio. Si
vero iha entitas natura sua habet innatam et
inseparabilem iham rationem instrumenti ,
inutihs est distinctio, quia in entitate ihius
auxihi preecise spectata includitur essentiahter
ratio instrumenti, et ita non potest ihi resisti
magis sub una ratione quam sub aha.
10. Concilii explicatio rejicitur. — Secun-
do, binc facile ostenditur ahenam esse expo-
sitionem a mente dicti Goncihi. Primo, quia
non est verisimile Concihum cogitasse de dis-
tinctione obscurissima, et quae vix possit iutel-
hgi, minusque credibile est ex iha pendere
concordiam hbertatis cum auxiho efficaci gra-
tiae, et veritatem ihius propositionis, quod ho-
mo possit ihi resistere, et quod Coucihum,
tam a})solute, et sine distinctione affirmaverit
posse vohmtatem ilh auxiho resistere. Secun-
do et maxime^ quia Goncihum expresse loqui-
tur de iho auxiho, ut est virtus^ seu ins-
trumentum Dei ad trabendam vohmtatem.
Hoc aperte probamus ex ihis verbis : Interiori
quodam et occuUo secretioris inspirationis af-
flatu contacta, et ex ihis : Nec tamen tale sit
Imjusmodi trahentis Dei auxilium, etc; auxi-
hum enim, quo Deus nos trabit, instrumen-
tum Dei est; unde cum a Conciho considere-
tur ut per ihud nos Deus trahit, evidenter lo-
quitur de iho ut instrumento Dei. Item infra
eodem modo considerat divinas inspirationes,
quando dicit^ non rapere nos inevitaliliter , ac
denique, metapbora unci, apertissime decla-
rat, et sermonem esse de auxiho, ut instru-
mento Dei^ et Deum non rapere nos suo auxi-
ho, neque uti iho uttah instrumento quo ve-
hiti unco raptemur. Tertio_, per iham distinc-
tionem destruitur doctrina Concihi^ nam qua-
cumque ratione non possit resisti ilh auxiho,
tohitur hbertas actus ; si enim ihi entitati se-
cundum se spectatee resistere non possemus,
non esset consensus noster hber ; ergo si ihi
ut instrumento Dei resistere non possumus,
consensus non erit hber. Probatur consequen-
tia, quia, quod ad nos attinet, tanta necessi-
tas nobis infertur uno modo sicut aho ; quod
autem ex parte agentis boc vel illo modo fiat,
nibil ad nostram hbertatem refert^ ut in pri-
mo prolegomeno late ostensum est. Et confir-
matur, quia iha entitas non babet rationem
divini auxihi, nisi quatenus per vohmtatem
Dei datur ; ergo si illi, ut subest vohmtati, re-
sistere non possumus, simphciter auxiho di-
vino resistere non possumus^, cujus contrarium
simphciter, et sine addito vel declaratione do-
cuit illud Concihum.
W. Alia ejusdem CoJicilii expositio. —
Bcripturam interpretandi regula. — Addunt
ergo tertiam explicationem , dicentes : Vel
potest explicari Concilium de resistentia in
generali guadam acceptione, quatenus posse
CAP. XXXIX. QUID ALIA CONCILIA VEL PONTIFICES SUMMI, ETC.
585
resistere est idem quodposse dissentire, si velit,
ut loqtdtur sanctum Concilium Tridentinum.
Per quse verba videutur velle liic etiam ap-
plicare explicationem de sensii diviso. At pro-
fecto, si liceret hoc pacto Coneilia interpretari,
niliil certi in illorum definitionibus ac doctri-
nis baberemus. Quoties enim aliquis sentiret
verba Concilii contraria ei opinioni cui ipse af-
fectus est, posset ad libitum verba ad impro-
prium sensum detorquere , vel significatio-
nem novam, et communiter non usitatam illis
affingere. Certe si lioc licitum est, frustra Au-
gustinus^ ex vi et proprietate nomiuis adjuto-
ris, quo Deum invocamus : Adjutor meus esto,
ne derelinquas me, Psalmo 78, colligit etiam
nos aliquid agere : Na^n si niJiil agis (inquit),
quomodo juvaris, tract. 4 in 1 epist. Joan.^ et
sermone 13 de verb. Apostoli ; imo universa
Ecclesia, ex proprietate verborum : Hoc est
corpus meum, colligit realem prsesentiam cor-
poris Domini in Eucbaristia. Et simili modo^
ex proprietate verborum quibus idem Christus
Deus et bomo dicitur in Scriptura, veritatem
mysterii Incarnationis, secundum substantia-
lem unionem duarum naturarum^ comproba-
vit. Et in universum, hgec regula interpre-
tandi Scripturam, ut a proprietate verborum
sine auctoritate certa, vel ratione cogente non
recedamus. Quae in Conciliorum interpretatio-
ne servanda est, prtesertim quando doctrinam
tradunt contra haereticos ; tunc enim summa
industria omnem sermonis improprietatem et
ambiguitatem vitare student, ne hsereticis oc-
casionem tergiversandi, et eludendi doctrinam
rehnquant, quoad fieri possit.
12. Nullo ergo modo admittenda est illa in-
terpretatio, quse a proprietate verbi resistendi
recedit. Quid enim, quseso, est resistentia in
generali quadam acceptione ? Aut quis unquam
intellexit verbum resistendi habere locum ubi
non est oppositio, seu contraria motio ? Resis-
teniia ergo intriusece involvit compositionem
contrarise motionis, et ideo interpretari potes-
tatem resistendi in sensu diviso^ perinde est
ac dicere illam non esse potentiam resistendi,
sed cessandi ab opere, si motio alias cesset.
Unde recte argumentatur vir ingeniosus a si-
mili, ex verbis Pauli, Roman. 4 : Ubi non est
lex, nec prcevaricatio ; nam quia preevaricatio
includit compositionem cum lege cui opponi-
tur, optime conchidit, ubi est praevaricatio ,
supponi legem ; et cessante lege, non habere
locum praevaricationem. Ita ergo resistentia
intrinsece dicit compositionem cum opposita
motione, et ideo si liberum arbitrium dici-
tur posse resistere ausiho gratise, supponitur
auxilium movens arbitrium ; si autem non
potest impedire opus auxihi^ nisi prius au-
feratur auxihum^ illud non est posse resis-
tere ; destruitur ergo sententia Concilii, cum
sensus divisus in ea cogitatur. Quod a fortiori
^^robant omnia dicta in simili de Concilio Tri-
dentino, nam verbum resistendi evidentius fa-
cit sensum compositum, et idem sensus seque
necessarius in preesenti est, ut sententia Con-
cilii sit hsereticis contraria, et ut ex illa po-
testate resistendi recte Ubertatis usum inferat,
ut satis in cap. 34 explicatum est.
13. Auxilium efficax quale sit. — Hinc tan-
dem Ledesma, art. 13^ ad ^, fatetur auxilium
efScax non esse tale ut inevitabihter inferat
actum : Nam auxilia (inquit), quce inevitabili-
ter actus inferrent, tollerent libertatem, quia
non relinquunt inpotentia potestatem qua possit
actus vitare. Et de talibus auxiliis (inquit) lo-
quitur Concilium Senonense. Unde consequen-
ter ait ex auxilio efficaci actum sequi infalli-
biliter, non inevitabiliter ; quia cum moveat
potentiam et prsedeterminet illam juxta natu-
ram et conditionem vohmtatis hberi», semper
manet in potentia virtus et potestas ad actum
vitandum, si vult. Et ad lioc suadendum, ad-
ducit communem doctrinam distinguentem
inter illos duos terminos, et asserentem, con-
tra Cajetanum , effectus hberos et contingen-
tes,respectu divinse voluntatis, venire infalhbi-
hter, non inevitabihter, quia infallibihtas re-
spicit scientiam, inevitabihtas dicit ordinem ad
causas secundas , quse si evitare nequeunt, in-
quit, effectus productionem, ad illam necessi-
tantur. Unde, hcet expresse non dicat posse
hominem resistere auxiho eflicaci , id aperte
sentire videtur; tum quia per illam doctrinam
vult satisfacere Concilio Senonensi, ut ipsemet
declarat ; tum etiam quia si effectus non est
inevitabihs , supposito auxiho , ergo potest h-
berum arbitrium illud evitare ; ergo potest
impedire ; ergo potest auxilio resistere.
14. Uesponsio Concilio non satisfacit. —
Haec vero responsio imprimis non potest Con-
cilio satisfacere ; tum quia manifeste loquitur
de potentia resistendi^ qu£B respectu ejus au-
xilii potest in actum reduci, ut patet ex testi-
moniis Scripturse, quse adducit ; tum etiam
quia non agnoscit auxihum prseveniens, uisi
divinas inspirationes, quibus immediate con-
jungi dicit consensum vel dissensum, et ta-
men respectu illarum ponit resistendi poten-
tiam, non respectu alterius ausilii praedetermi-
nantis, imo sentit non dari, quia ilh resistere
586 LIB. V. DE AUXILIO
non posset, quia esset veluti uncus volunta-
tem raptans. Deinde illa responsio^ ut supra
late ostendi , destruit propriam sententiam ;
nam si auxilium tale est^ ut implicet contra-
dictionem cum illo componi carentiam ac-
tus, quoraodo actus ille est evitabilis supposito
auxilio, nam evitabilitas dicit possibilitatem
carentia3 actus, non obstante auxilio, qute pos-
sibilitas fundari debet in potestate vitandi ac-
tum in sensu composito, et stante auxilio ; vi-
tare autem non est aliud quam carere illo ; er-
go includit potestatem carendi actu, conjun-
gendo illam carentiam cum tali auxibo. Quse
autem potentia potest esse ad id quod implicat
contradictionem ? Prseterea^ distinctio illa in-
ter infallibile et inevitabile optima est, si in-
fallibilitas sobim dicat babitudinem ad scien-
tiam intuentem veritatem futuri efiectus in se-
ipsa ; si autem oriatur ex causa, involvit re-
pugnantiam, nam talis infallibilitas fundatur
in iuevitabilitate effectus a tali causa. At vero
effectus auxilii efficacis dicitur esse infallibilis
ex vi auxilii secundum se spectati, ut est causa
talis effectus; ergo repugnat dicero effectum
sic infallibilem non esse inevitabilem respectu
talis auxilii. Et ideo Davila, in suo librO;, ssepe
dicit hoc auxilium movere voluntatem infal-
libibter et inevitaltiliter, et Gabezudo dixit
infallibiliter et immutabiliter, quod perinde
est ; qui certe magis consequenter loquuntur,
tamen nimis aperte contradicunt Concilio Se-
noneusi, et id admittunt quod directe videtur
coutrarium libertati. E contrario vero Ledes-
ma, timens hunc lapsum, a propria sententia
invitus recedit.
15. Dedaratur. — Illalio. — -Et declaratur
amplius ad hominem, nam idem auctor, ar-
tic. 2_, ad 5, circa fmem, ait auxilium prsede-
terminans appUcare vohmtatem ad operan-
dum, et omnino non subordinari ipsi poten-
tice, etiam quoad exercitiam actus, quia tenet
se ex parte primee causee ; nam est motio, qua
mediante Deus movet poteutiam, et ideo non
subordinatur illi. Ex quo evidenter infertur
voluntatem non habere ullam potestatem su-
pra tale auxilium, ut ilkid impediat ab exer-
citio sui actus; nam illa duo sunt correlativa
disquiparantise, scilicet, subesse alteri, et hoc
illi prffiesse ; crgo ablato uuo, aufertur aliud ;
si ergo auxilium non subordmatur potentiaj
voluntatis quoad exercitium actus, nec voluntas
habet potestatem qua ihi prajsit (ut sic dicam),
vel possit impedire cxercitium sui actus ; ergo
non habet potestatem vitandi talem actam.
Ergo repugnant illa duo^ scllicet^ auxilium
EFFICACI GRATI^ DEI.
non subordinari potentige, et potentiam posse
evitare actum, stante auxilio. Qiiod si forte
dicat hanc potentiam vitandi talem actum es-
se tantum in sensu diviso, redimus ad priora
absurda, et tantum verbis ludimus, quia hffic
potestas non tollit, quin auxilium simul da-
tum inevitabibter actum inferat; nulla enim
esse potest motio adeo necessitans, quin in
sensu diviso relinquat potestatem vitandi ac-
tum, vel potius carendi illo; quia revera posse
carere actu, ablato auxilio, non est posse vi-
tare illum, quandoquidem nec potest vitare
quin habeat auxilium, per intrinsecam potes-
tatem moralem, sed solum potest illo carere
ex voluntate extrinseca Dei, nec, illo auxiho
posito, potest vitare quin actus sequatur. Nul-
lum ergo subterfugium linquitur, quo hgec
definitio Concilii Senonensis eludi aut vitari
posse videatur.
46. Ohjectio ex Concilio Senonensi. — Eli-
ditur. — Contra nos vero objici solet ex eodem
Conciho Senonensi, quia de bonis operibus
dicit : In qtdbus et liberum arbitriim opera-
tur, et gratia, primo, tamm et principalius
gratia, et ut Pelagianum condemnat, non
solum eum qui negat necessitatem gratiee, sed
etiam qui primatum illi denegat. Sed heeo
quid contra nos, qui id totis viribus, et omni
veritate, et proprietate defendimus, cum ea-
dem proprietate libertatem servantes et de-
clarantes, quod alii in hac posteriori parte non
prsestant, et ideo potius eisdem verbis per-
stringi possunt.
17. Alia objectio ex Concilio Moguntino. —
Objiciunt etiam nobis Concilium Moguntinum,
cap. 7, in quo nihil invenimus nisi quod Con-
cilium Arausic, et Trident. docuerunt, scili-
cet, initium justificationis esse ex gratia, et
per gratiam nos excitari, et adjuvari, ut con-
sentiendo, et cooperando, ad justificationem
disponamur. Quse omnia nos constanter doce-
mus, idemque quod verbis Concilii Senonensis
proxime respondimus, de illis dicere possu-
mus. Et quee in Concilio Tridentino, et aliis
expendimus, in hoc ponderari possunt, quia
tantum ponit gratiam excitantem, per quam
soius Deus operatur in nobis, et adjuvantem
qua nobiscum operatur, et nos illi libere co-
operamur; aliam vero prajdeterminantem gra-
tiam nec agnoscit, nec indicat.
18. Ohjicitur iesti77ionium aliquocl suh no-
mi7ie Concilii Colon. — Distinctio auxilii p'ce-
venientis ihi tradita exJiihetur. — Denique obji-
ciunt nobis testimonium aliquod sub nomine
Goncilii Colon., quod revera Goncilii non est.
CAP. XXXIX. QUID ALIA CONCILIA VEL PONTIFICES SUMMI, ETC.
587
sed Enchiridium quoddam non magnse aucto-
ritatis, ut in proleg. 6, c. 22, in fine, diximus;
et ideo necessarium nobis non esset ad illud
respondere, etiamsi in aliquo nobis contradi-
cere videretur. Re tamen vera nibil babet con-
trarium^ imo ssepe dicit in bominis vobmtate
esse ut gratiam sibi oblatam vel recipiat, vel
repudiet, et preevenientem gratiam acceptare,
vel abjicere, et similia nostrse sententise con-
sentanea. Neque ibi aliam gratiam operantem
vel prsevenientem insinuat, prsster divinas in-
spirationes et iUuminationes. Nibil ergo illi
Encbiridio respondere necesse est. Utile vero
censeo expUcare quamdam distinctionem au-
xilii preevenientis, quam ibi tradit ; tum quia
esse potest usui, tum etiam quia posset abquis
ad prsedetermiuans auxiliura illam appUcare :
JVam gticpdam dicitur esse, qua Beus prwvenit
peccatorem ut resurgat, alia qua peccator frce-
venienti Deo assentiens resurgit. Unde prior co-
gilari potest esse auxilium praeveniens sufH-
ciens, posterior vero auxiUum efiicax prcede-
terminans, quia dat non tantum posse, sed
etiam consentire. Et ideo hsec posterior voca-
tur ibi justificans gratia, quia infallibiliter
pertrahit ad illam.
■1 9. Illa datur circa gratiam prcevenientem,
ex actiius et proximis effectihcs. — Alius vero
sensus longe fuit ab auctore ilUus libri inten-
tus. Distinxit enim duplicem gratiam prseve-
nientem, non ex modo determinandi, seu mo-
vendi vohintatem^ sed ex actibus, et proximis
efFectibus ad quos gratia praeveniens datur.
Una enim datur ad actus, qui remote dispo-
nunt ad justitiam; aha ad actum, qui est ul-
tima dispositio; et prior dicitur dari peccatori
ut resurgat, posteriori vero jam resurgit. Unde
utraque ex his gratiis potest esse sutficiens et
efhcax, neutra vero est physice prsedetermi-
nans vobnitatem. Nam de priori gratia ibi di-
citur consistere in motu cogitationis sancta^, et
affectionis, vel timoris, et ex illa seepe oriri
bonos actus hberos et supernaturales, dispo-
nentes ahquo modo ad justificationem, inter
quos actus ponitur actus fidei vel attritionis.
Est ergo gratia prseveniens, non tantum suffi-
ciens, sed etiam efficax ad suum proximum
effectum propter quem datur, licet non sem-
per sit efficax ad effectum justificationis uhimo
intentum. Sicut vocatio ad fidem, qua homo
de facto convertitur ab infidehtate, hcet non
convertatur ad po3nitentiam ahorum peccato-
rum, vocatio efficax est in suo gradu, licet non
sit ex omni parte perfecta, nec efficax quoad
omnia ad justificationem uecessaria. Unde
in iho efi^ectu invenitur hbera determinatio
voluntatis, quoe ab ipsa fit cum cooperante
gratia, et non a sola preeveniente : quod in
eodem libro, § Ergo cum peccator, insinuatur,
cum dicitur : Interim nos ante justificationem
niliil facimus, nisi quod bonis i^ispirationihus
Dei non repugnamus, sed assentimus.
20. Gratia prceveniens, quce dicitur dari ho-
mini restirgenti a peccaio. — Aha vero gratia
praeveniens dicitur dari homini resurgenti a
peccato, quia datur immediate ad dispositio-
nem ultimam quee simul tempore est cum jus-
tificatione ipsa. Et hsec etiam gratia preeve-
niens consistit in divinis excitationibus per
ihuminationem et inspirationem Spiritus San-
cti, quibus bomo immediate inducitur, et ele-
vatur ad ultimam dispositionem, atque ideo
ad ipsam justitiam, ut ibidem, § Ilanc autem
gratiam, late exponitur; unde bajc etiam gra-
tia prseveniens potest interdum tantum esse
sufficiens, interdum vero etiam efficax, coope-
rante ipsi libera vohmtate, eadem gratia prae-
venta et adjuta. Et lioc est quod ibi significa-
tur cum dicitur : Tta totum Deo recte adscribi-
tur, qui vohnitatem nostram, quam creando
nobis impertiit, gratia sua praevenit, excitat
torpescentem, ut lapsum suum norit; postea
corrigit nolentem, ut resurgere possit, et sic
sahis nostra Dei gratuitum est donum. Hffic
autem motio et excitatio quas datur, ut imme-
diate efficiat uUimam dispositionem ad gra-
tiam, actu non justificat bominem, nisi quan-
do actu obtinet a voluntate hominis talem con-
sensum, et ideo tunc sohim potest illam deno-
minationem gratiee justificantis recipere, jus-
tificantis , scilicet , non formaUter, sed suo
modo effective et dispositive. Ad hanc autem
efficientiam vel denominationem non est ne-
cesse ut habeat ex se, et natura sua, istam
y\m preedeterminaudi physice voluntatem, sed
satis est ut secundum propositum Dei in ea
opportunitate conferatur, iu qua prsenoscitur
efFectum habitura; neque aliud ex iho Encbi-
ridio coUigi posset , etiamsi ejus auctoritas
admittenda esset.
21. Praeter Conciha, desiderare potestlector
ut aha decreta ecclesiastica, a Summis Ponti-
ficibus de hac materia edita, expendamus. Si
quis autem legat attente quse de doctrina Pon-
tificum in hac materia diximus prolegom. 6,
cap. \ , facile intelliget nibil hic nobis adden-
dum superesse, quia ipsi in suis Decretalibus
solum coufirmant Africana ConcUia, vel eam-
dem doctrinam tradunt, quam illa et Arausi-
canum Concilium docuerunt ; et ideo quee d^
588
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATItE DEI.
his Conciliis diximus, de decretis Pontificiis in-
telligi debent. Docent enim necessitatem gratice
contra Pelagium, illique tribuunt salutis ini-
tium contra SemipelagianoS;, de auxilio autem
prffideterminante ne verbum insinuant. Quod
maxime intelligere liceat ex epistola Coeles-
tini^ ubi summatim omnes sententise, in qui-
bu3 doctrina fidei ad gratiam pertinens conti-
netur^ referuntur ex Innocentio Papa, et Afri-
canis Conciliis, et aliquid additur ex Zozimo
Papa, quod in ejus decretis nunc non habe-
mus. Et iu fine subduntur illa verba : Profim-
diores vero, difficilioresquepartes occurrentiim
qucpstionum, quas latius pertractarunt, qui lue-
reticis restitenmt, sicut non audemus contem-
nere, ita non necesse Imlemus adstruere, qtda
ad confitendum gratiam Dei, cujus operi ac di-
gnationi nihil penitus suUrahendum est, satis
sufficere credimus quidquid secundum prcedi-
ctas regulas Apostolicce iSedis nos scripta do-
ctcerunt. Cum ergo in superioribus regulis
nihil de gratia prsedeterminante doceatur, rec-
te ex his ultimis verbis conchidimus, ad ex-
pugnandos Pelagianos et Semipelagianos^ et
ad totam gratiae necessitatem tuendam^ illam
non esse -^necessariam, ac proinde^ cum ahun-
de videatur libertati repugnare, non esse ad-
mittendam. Propter haec igitur phira de his
epistohs Pontificum dicere non est visum ne-
cessarium^ neque etiam pro nobis ahud spe-
ciale argumentum ex eis sumimus, praater ne-
gativum, quia sine auxiho prsedeterminante
sufiicientem gratise doctrinam nobis tradide-
runt^ et Pelagianos et Semipelagianos confu-
tarunt, quod in hoc puncto^ ut seepe ostendi^
magnum est argumentum. Ahqua vero quee
nonnuUi PontificeS;, non ut Pontifices, sed ut
Scriptores, vel Doctores ecclesiastici tradide-
runt;, in sequenti capite proponentur. Ad Patres
igitur veniamus.
CAPUT XL.
EX PATRIBUS AUGUSTINO ANTIQUIORIBUS PHYSIGA
rR^DETERMINATIO REFELLITUR;, ET VOCATIO
CONGRUA COMPROBATUR.
i . Scopus et ordo capitis.—Vt veritatem lu-
cidius ostendamus, et lectoris fastidium leve-
mus;, in tres classes Patres a quibus argumen-
tum sumimus, distinguimus. \n prima^ poni-
mus eos qui vel Augustinura praicesseruut, vel
usque ad ejus tempora vixerunt, et ab eo doc-
trinam ejus de gratia vix legere potuerunt ;
in secunda, solum Augustiuum ipsum consti-
tuimus, tanquam preecipuum gratise Dei pro-
pugnatorem ; in tertia, ponimus subsequentes
Patres, qui Augustinum imitati sunt.
2. Scriptorum ordo. — Principia generdlia
quce. — Quod ad primi ordinis Scriptores
spectat, quia, ut dixi^ fere nuhus eorum, prse-
ter Hieronymum, de divina gratia ex professo
disputavit, non sunt ab eis testimonia expressa
expectanda, sedtantum ahqua generaha prin-
cipia, ex quibus per necessarias, vel multum
probabiles illationes , eorum sententia coUigi
valeat. Hujusmodi autem principia duo esse
censemus. Unum est quod efiicaciam praeve-
nientis gratiee morah modo explicent sine
physica^ seu elficaci prcedeterminatione ; ahud
est quod ad hbertatem requirunt intrinsecam
potestatem proximam sese flectendi ad utrum-
que, cui repugnat necessitas pra^determina-
tionis ab extrinseco preevenientis, ut in hb. 3,
cap. 43, aUegavi; et statim ahos] addam, qui
etiam in operibus gratiae necessariam existi-
mant eamdem potestatem proximam ad utram-
que partem, ac proinde volunt in nostra po--
testate esse uti vel non uti gratia, qua a Deo
praevenimur, quod repugnat physicas prsede-
terminationi, ut defensores ejusfatentur.
3. Addmitur Chrysostomus ex Patrihcs
Grcecis. — Primo igitur, ex Patribus Grsecis,
adduco Chrysostomum, homiL 19 in Genes.,
dicentem : Quia lileri arUtrii esse nostram na-
turam fecit Deus, ipse quidem qiccB sica sunt,
per suam misericordiam, semper exliihet, et
sciens adscondita et profunda mentis arcaiia,
hortatur, consiclit, conaticsque nostros inalos
reprimit, et necessitatem utique non imponit.
Quomodo autem necessitatem non imponat,
declarans, subjungit : Sed congruis remediis
appositis, iotim jacere in cegrotantis sententia
dimittit. Quod non video qua veritate dici pos-
set si ex parte Dei concursus gratige necessa-
rius, non cum indiflerentia oflerretur, sed in
unam partem prorsus vohintatem hominis de-
terminaret. Et ideo indicat Deum, suadendo
et vocando, congrua ponere remedia, juxta in-
finitam preescientiam suam. Unde homiL 22
sic inquit : Quia in nostra potestate totum post
gratiam relicticm est, ideo peccantibus suppli-
cia proposita sunt, et lene operantihus retrihu-
tiones. Ubi vakie notanda est particula post
gratiam, tum ad exphcandam mentem Chry-
sostomi in ahislocis, quse mox referemus, quia
manifeste loquitur de gratia pra^veniente et
constituente vohnitatem in actu primo ; tum
etiam quia sub illa gratia comprehendit om-
uem gratiam quovis modo antecedentem con-
CAP. XL. EX PATRIBUS AUGUSTINO ANTIQUIORIBUS PHYSICA, ETC.
589
sensnm volimtatis^ iit ex priori loco et ex ipso
contextu manifestiim est, et^ illa stante, dicit
totiimrelinquiinpotestatevohmtatis, non quia
voluntas non indigeat concursu Dei ad actua-
lem consensum, sed quia illum liabet ad utram-
que partem paratum, et solum expectatur co-
operatio ejus; at si preecederet gratia prtede-
terminansj illa profecto non relinqueret totum
in nostra potestate, quam ad unum inevitabi-
liter flecteret, Etsimilimodo dixit idemChry-
sostomus, homil. 9 in Joan. : Dev^s neminem
cogit suadendo et lenefaciendo, volwitarios quos-
cumqueet ultro sequentes allicit, et ad se traliif.
4. Aliis praBterea locis videtur Chrysosto-
mus aperte praedeterminationem negare, ut
homil. 17 in Joan., cum dicit : Deus nostras
non prcevenit voluntates; et homil. 12 ad He-
braeos, dicens : Nostras non prwvenit tolunta-
tes, ne nostrum lcedatur arMtrium ; et homiL
42 ad Popuhim : Nostras non prcevenit vohin-
tates, ne 7iostram temeref libertatem. In quibus
locis verbum antecedit et verbum prcevenit,
non sunt quidem posita ad excludenda auxilia
gratia3 excitantis, seu prsevenientis, quse ante-
cedens etiam dici potest; nam in hoc sensu
locutiones continerent errorem contra fidem.
Ergo posita sunt ad excludendum motionem
vi sua elEcaciter prsideterminantem volunta-
tem. Nec juvabit solum dicere posita esse ad
excludendam motionem necessitantem , tum
quia jam est ostensum non posse prseviam
motionem sic determinare, nisi necessitet;
tum etiam quia essent futiha et identica verba
Chrysostomi; perinde enim esset ac si diceret :
Deus non necessitat voluntatem, ne tollat li-
bertatem ; sensus ergo est non praevenire illam
tali efficaci motione, ne Hbertatem ejus laedat,
seu ne illam necessitet. Atque in eodem sensu
exponit Chrysostomus , in dicta homil. 42,
illud Psalm. 120 : Ne des in commotionem pe-
dem ticum, dicens : Quia in noUs est dare, non
in ullo altero, ubi illa^ negatio non excludit
omnem efiectionem Dei, ut per se constat, et
ipse statim declarat; excludit ergo prsemotio-
nem, quee efficaciter faciat voluntatem ad mo-
vendum pedem. Nam verbum illud Psalmi,
Ne des, idem significat quod : Ne ehgas, aut
vohmtatem tuam ad hoc determines. Et ideo
sibi statim objicit : Qiiid ergo? In Deo nihit est?
respondet : Omnia quidem in Deo, sed non ita
ut liberum in nolis arUtrium moletur. Nihil
ergo potuit excludere, nisi hanc efficacem
praBmotionem.
5. Prseterca, homil. 5 ad Ephes., in illa ver-
ba : Qui aliquando eratis longe, facti estis pro-
pe, cum dixit : Ilkcd longe, et illud prope est
solius Wberi arUtrii, et electionis, per illud so-
lius non excludit adjutorium Dei ; excludit er-
go motionem, quae determinationem volunta-
tis antevertat et indifferentiam tollat. Et eam-
dem doctrinam late tradit in homil. deFerend.
reprehensionibus et conversione Pauli, in fme,
ubi prius dicit : Paulum non sola 'cocatio ad-
ducoit , sed et voluntas ejus; et addit infra :
Vellem autem vos sermonem liunc diligmter
memoria tenere. Et infra, cum dixisset Deum
ita trahere hominem ut non cogat, addit verba
valde notanda : Nam si ipse vult, nos autem
non volmmcs , adnostram salutem nikil pro/i-
ciimt ea quce alioquin efficacia sunt, non quia
infirma sit ejus voluntas, sed quia cogere nemi-
nem vult. Ubi primum expendo vocare Chry-
sostomum efficacia auxilia, quae ad salutem
nihil proficiunt , quia homo resistit , sentiens
plane per hominem tantum stare ut effectum
non habeant; deinde docere Deum non movere
hominem, qui convertitur, neque etiam Pau-
lum ipsum per talem motionem cui homo re-
sistere non possit, non quia Deus id facere non
possit, sed quia si faceret, hominem cogeret,
id estj necessitaret. Et hinc paulo infra repre-
hendit excusationem eorum qui dicunt : Si
Deus wletjpersuadebit mihi icf converfar. Quos
non arguo ( inquit ), sed valde prolo quod ad
voluntafem Dei confugiunt, vellem autem nos
etiam nostra offerre, ef timc dicere : Si Deus
voluerit : Et infra : Et alioqul si solam volun-
tatem Dei prcetexas , ^iiJiil eonmi quilus opus
liabes, adipisceris unquam, quibus verbis, et
multis aliis, docere prtecipue intendit effica-
ciam gratiae, quoad actualem determinatio-
nem voluntatis humanae, non es sola divina,
sed simul ab humana pendere.
6. Ad haec testimonia Chrysostomi, praeser-
tim ad locum homil. 12 ad Hebr., respondet
Cumel., Chrysostomum non solum ibi de auxi-
lio praedeterminante, sed etiam de omni auxi-
lio praeveniente et excitante loqui, ac subinde
errasse, et semina Semipelagiani erroris je-
cisse. Et in me acriter invehitur quod inepte
locum illum citaverim , subticeudo antece-
dentia et consequentia verba. Et uihilominus
ex eadem homil. 12 suam sententiam probare
conatur, quasi potuerit Chrysostomus sentire
praevenientem gratiam divinae inspirationis
vel excitationis repugnare libertati. Et ad hanc
posteriorem partem suadendam, adducit ge-
neralia verba ejusdem Chrysostomi, homil. 4
de Laudibus Pauli, quibus virtutem et poten-
tiam gratiee divinse mirum in modum extollit.
590 LIB. V. DE AUXILIO
ct insuperabilem vocat. Et specialiter ponde-
rat illa verba : Noli (igitur) in prava inrma-
nere sententia , secl considera xirtutem Cnici'
^xi. Quod si temponm opportunitas cuncta
fecisse dicatur, ad o^epellendum Theodotus et
ejus disci])uU proferentur, qui, cum eisdem fe-
re quihus etiam Christus tem^joriius extitis-
set, et xeritatem per qucedam etiam signa im-
pugnare tentasset, repente destructi sunt, quae
verba videtur iuducere contra gratiae con-
gruitatem, quia sentit Cbrysostomus efBca-
ciam ejus, non ex temporis opportunitate ,
sedinefiabili Cbristi virtute provenire.
7. Notanda Chrysostomi verla circa vocatio-
nem. — Heec vero objectio et reprebensio efiica-
ciam dictorum testimoniorum magis ilhistrat,
cum non possint adversarii ilia eflugere, nisi
attribuendo Gbrysostomo tum Semipelagia-
num errorem^ tum contradictionem in pro-
pria doctrina. Ego vero imprimis censeo Cbry-
sostomum vere et catbolice sensisse de initio
salutis et justitise, quod ex gratia sit , et non
ex nobis. Hoc late probavi in dicto cap. 8,
lib. 1 de Preedestinat., verbis expressis ejus-
dem Cbrysostomi^ bomil. 28^ et 38 in Genes.,
bomil. 42 in 1 ad Cor., et 38 ad Popul.^ et aliis
quse ibi videri possunt. Et idem de Cbrysos-
tomo sensit Driedo , locis infra in proprio ca-
pite allegandis ; et Episcopus Lucensis^ in Ad-
vertend. ad primum tomum Cbrysostomi,
queesito 9, ubi bsec verba ex Cbrysostomo re-
fert : Nos cquidrpdd loni habemus , ex prceve-
nientis, xocantis, et semper incipientis gratice
lenignitate, habemus ; nullum est in noUs me-
ritum quod non sit clonum Dei, cujus quidem
tanta est honitas, ict velit nostra esse merita,
qucs sunt ipsius dona. Non tamen designat
locum, sed ait : In initio homilite citatce. So-
lum autem citaverat bomil. 42 in Genes., et
17 in Joan., inquibus illa non reperio, nec in
alia bomilia eadem formaUa verba invenio ,
quamvis in senteutia babeantur in dicta bo-
mil. 42 ad Corintb., juncta Iiomiba de Adam
et Eva. Sunt vero alia valde notanda verba
ejusdem Cbrysostomi, bomil. 70 in Mattb. :
Verum , cum per gratiam vocati sumus, cur
ha^c tam accurate disputat ? ^Quia, udelicet, vo-
catio et purgatio ipsa ex gratia sunt; ut mro
ijocatus, jam et canclida indutus veste, seipsum
non maculet, ad diligentiam cquoque pertinet
vocatomm. Nam non quia digmis, sed quia
gratia tili largita est, vocatus fuisti, oporte-
hat te ucissim pro gratia nonnihil reddere, etc.
Quid clarius? Et in lib. de Compunct. cord.,
circa finem, dicit nos mirari Sanctos, non
EFFICACI GRATI^ DEI.
propter signa, sed propter animi virtutes ; et
ait, qu,od utique oiutu quidem divino, et gratia
ccelesti, pivoprio tamen studio operati sunt.
8. His addo, Cbrysostomum nunquam in
lioc puncto fuisse sibi contrarium, aut con-
traria docuisse. Probatur primo, quia omnia
qu£e dicit possunt facile sine contradictione
intelligi, distinguendo gratiam, tempora, et
personas de quibus loquitur, ut in dicto ca-
pite 8 fuse declaravi. Cum enim dicit Deum
expectare voluntates nostras^ ut bonum eli-
gant, et virtutem operari incipiant, ut eo mo-
do gratiam a Deo obtineant, loquitur ad fide-
les, et jam vocatos; proponit modum et ratio-
nem obtinendi abundantiora gratiae auxiba,
vel dona. Cum vero omnia bona tribuit gra-
tise, tanquam origini et principio, loquitur
simpliciter de toto ordine auxiliorum gratise.
Et ita etiam exposuit dictam homiliam 42 ad
Hebr. idem Episcopus Lucensis, in Annotat.
ad tom. A, qusesit. 31, juncto qusesito 43 ad
2 tom., quod ibi allegat. Secundo probatur,
quia sunt tam multa et varia loca, in quibus
nunc hoc, nunc illo modo loquitur, ut incre-
dibile sit, vel ignoranter sibi contradixisse, vel
toties sententiam mutasse.
9. Et interdum in uno eodemque loco agnos-
cit prseviam Dei motionem de se efiicacem, cui
semper voluntas possit resistere , ut maxime
videri potest in verbis proxime allegatis , ex
bomilia de Ferendis reprebensionib. et con-
version. Pauli. Et in dicta homil. -4 de Lau-
dibus Pauli, in principio, ubi iuitium gralise
et miserationis Dei erga illum ponit in voca-
tione, statim vero subdit : Sed nullus hoc au-
diens ipsam vocationem necessitatem putet, si
quiclem potuit redire unde cUscesserat, etc. Et
cum postea prseviam et fortem gratise prsemo-
tionem descripsisset , interrogat : JS^t cur, in-
quit, hoc non ante factum est ? Respondet : Ne
quceras istud, nec velis esse curiosior, sed con-
cede incomprehensiUli Dei providentice salu-
tes hominum notis siU temporum opporfuni-
tatiUis ordinare; sic enim ipse fatelatur, di-
cens : Cum autem placuit ei qui me segregavit
de utero matris mece, vocavitper suam gratiam,
iit revelaret fllium suum in o?ie. Nihil igitur tu
scruteris amplius, quia hcec dicit et Paulus.
Et addit paulo inferius : Ah ipso itaque clisca-
mus quoniam mdlus ante Daulum, neque ipse
Paulus, ex se tantummodo illtm invenit , sed
ipse se Christus ostendit^ et ideo dicehat : Non
vos me elegistis , sed ego elegi vos. Per quae
omnia evidenter declarat initium salutis esse
ex solo Deo. Unde interrogans ulterius cur
CAP. XL. EX PATRIBUS AUGUSTINO ANTIQUIORIBUS PHYSICA, ETC.
Paulus non fuerit antea persuasus, licet doc-
trinam et miracula Christi iguorare non po-
tuerit, respondet : Qida necclum utique vocatus
fueo'at a Christo, vocatione utique speciali et
opportuna ; et statim repetit : Tu vero Jioc au-
diens, noU vocationem istam necessitatem pu-
tare, non enim Deus cogit Jiomines vocando, sed
post vocationem quoque fermittit eos propria-
rum esse dominos voluntatum. Unde inferius, ad
finem liomilia?, dicens per Pauli linguam Deum
bonis mundum replevisse : Per illam , ait,
guam in ipsum contulit gratiam. Quia enim di-
gnam tali dono devotionem gereiat, expressa in
illo etiam gratia coruscavit. Ubi gratiam vide-
tur Paulo tribuere , non tamen primam , nec
65 se, sed ut cooperanti priori gratise. Ac tan-
dem in eodem sensu eumdem sermonem ad
omnes extendit.
10. CJirysostomum 7ion adJicesisse errori Se-
mi^elagianonmi, nedum illius auctorem fuisse.
— Ex quibus ulterius colligo non adhsesisse
Clirysostomum errori Semipelagianorum, ne-
dum auctorem illius fuisse, quia in multis lo-
cis contra eorum sententiam expresse docet,
et in aliis non in eorum sensu loquitur, nec si-
bi contrarius est, ut ostendi, tum hic, tum in
dicto cap. 8. Unde, hcet in ahquibus locis
minus caute fortasse loqui videatur, causa fuit,
quia, nondum illo errore exorto, securius ad
fideles, et jam a Deo vocatos, loquebatur, vel
fervore loquendi, et movendi eos ad exerci-
tium virtutis, vel zelo impugnandi hsereticos^
quorum erior contra libertatem arbitrii tunc
se parabat. Et hoc est quod Sixtus Senens.,
Episcopus Lucensis, et ahi, dicunt excessisse
Chrysostomum aliquando ut Ubertatem arbi-
trii contra ha^reticos defenderet; intelligi enim
debet hic excessus in modo loquendi , magis
quam in sensu doctrinse, et forte ille qui nunc
paret excessus propter novas hsereses, pro illo-
rum temporum statu non erat ; quse doctrina
est consentanea Augustino^ lib. de Praedestin.
Sanctor., c. 44, et hb. de Don. persever.,
c.9.
41. Prseterea est manifestum, exdictis, non
potuisse Chrysostomum negare veram prseve-
nientem gratiam, eo quod existimaverit illam
esse contrariam libertati. Nam expresse in
dicta homil. 4 de Laudibus Pauli, ponit voca-
tionem prseviam, et non inferentem necessi-
tatem; et homil. 42 ad Corinth., omnia recte
facta, etiam fidem, dicit esse ex vocatione ; et
homiL l^ prcBvici' gratice omnia tribuit, etiam-
si Ubere fiant ; et dicta homiL 22 dicit post
gratiam consensum relinqui in uostra potes-
591
tate. Et in ahis locis vocationem illam, quge
necessitatem non infert, docet esse ita posse
opportunam et congruam, ut infalUbiliter lia-
beat efiectum. Sicut de vocatione Pauli signi-
ficavitin dicta liomil. 4, in verbis supracitatis,
et homil. 31 in Mattli. : Quemadmodum, ait,
Petrum et Joanneon vocavit quando obtemj^era-
turos scielat, sic MattJiceum quocpie tunc vo-
cavit, quando miraculorum fama perdomitum
minime reluctaturum videlat. Et in hoc nihi-
lominus dicit ostendi virtutem vocantis ad cor
Jiominis transmutanclum. Et postea, commen-
dans Matthoei obedientiam, ait : Miralili Jiac
ohedientia testimonium vocanti perJiihoit, quod
opportime ipsim vocaverit. Et similiter in ho-
mil. 65, exponens parabolam vineae, dicit Pa-
trem-familias vocasse operarios in ilhs horis
in cquibus oltemperaturi erant, quia nimirum
congrue et efiicaciter illos vocavit. Idemque
sentit de centurioue, super Psal. 115. De illo
vero dicit propter opera fuisse dignum voca-
tione , quia loquitur de vocatione secunda,
quee per Petrum facta est, jam euim erat fide-
lis. Quamvis ille modus loquendi possit etiam
pie interpretari, ut dignitatem lato modo vo-
caverit aptitudinem quamdam, et dispositio-
nem quasi pliysicam, ad non resistendum vo-
cationi, quse non est ratio meritoria vocatio-
nis, sed removens proliibens, quod faceret
vocationem vel non dari, vel non esse con-
gruam.
12. Concluditur. — Ultimo, ex dictis con-
cludo cum Chrysostomus, in homiL 12 ad
Hebr., et 17 in Joan., aliisque locis, dicit Deum
non praevenire nostras vokmtates, non posse
aliter intelhgi quam de praeventione per mo-
tionem necessitantem, seu, quod perinde est,
physice prsedeterminantem. Sic enim docet
aliis locis, licet prsecedat vocatio congruen-
tissima, nunquam esse necessitatem, sed relin-
quere in voluntate veram potestatem, et do-
minium uteudi illa, vel non utendi, quod do-
minium repugnat auxiho praedeterminanti ^
nam propterea defensores ejus dicunt non
subdi voluntati, sed illam sibi subdere. Etideo
etiam Chrysostomus post vocationem totum
videtur ponere in arbitrio vokmtatis, non quia
sola sine ope gratise possit prsestare consen-
sum, illam enim gratise necessitatem ssepissi-
me docet ; sed quia semper est in potestate
voluntatis vocationem secundum se spectatam
facere inelficacem ; et e converso, ab illius li-
bera potestate et cooperatione, efficientia ac-
tualis vocationis proxime et immediate pen-
det. Neque propter hoc Chrysostomus cum Se-
592 LIB. V. DE AUXILIO
mipelagianis seutit, gratiam siibjiciendo libero
arbitrio, sed usum proevenientis gratiee^, quoad
subsequentem actum secundum, libertati sub-
jicit, quia non exit iu actum nisi voluntas ve-
lit^ sicut babitus infusi subjiciuntur voluntati
quoad usum, etiamsi gratis infundantur et re-
cipiantur.
13. Conduditur idem sensus ex aliis Patri-
his Cfrcecis. — Denique idem sensus confirma-
tur ex aliis Patribus Graecis, nam Justinus an-
tiquior Cbrysostomo, in lib. Respons. ad plu-
res necessar. quaest., in quaest. 8, duriorem
locutionem habet^ ita necessario interpretan-
dam. Nam eo quod Deus liberum arbitrium
cum eligendi potestate nobis concessit, infert :
Noii igitur causa esf Deus virtutis nostrce,
aut mtii, sed propositum nostrum et voluntas,
qu£e quidem seutentia quoad vitia sine ulla
limitatione verissima est, quoad virtutem au-
tem necessario est limitanda et explicanda.
Neque enim credibile est sanctissimum et sa-
pientissimum virum voluisse negare^ Deum
esse causam simpliciter virtutis humanae. Ne-
gat ergo esse talem causam, quse hominem
adigat, et sola sua vi determinet ad virtutem^
sed illi liberam determinationem permittat_,
quaoi nomine propositi declaravit. Et quoad
hoc solum sequiparat virtutem et vitium; nam
sicut Deus non determinat voluntatem ad ma-
lum, ita non preedeterminat ad bonum, utique
motione illa physica et de se efficaci. Unde
qusest. 9 subjungit : Adqum voluntas nos im-
pellit (utique determinando se), eormn causa,
vel corona donamur, vel afficimur su^jplicio.
Deus enim noiis dedit facultates ad agendum,
sed eas lihertati voluntatis judicioque sudjecit.
Ubi per facultates (ut doctrina sit solida et uni-
versalis, ac responsio sufficiens) necesse est ut,
tam gratiee quam naturse principia intelligat.
Et in omnibus ad hbertatem requirit^ ut vo-
luntatis hbertati subjectse sint. Unde conclu-
dit : Ad propositum et voluntatem gulernare
Deum eas facultates, non ad naturam. Et simi-
n modo exposuimus supra, in lib. 3, Patres
Grascos^ qui aliquando significant actus Ube-
ros non esse ex praedefinitione^ seu providentia
communi^ utique agentibus non liberis_, quo-
rum actiones ad unum ordinatae sunt ; de quo
videri potest etiam Bellarminus, hb. A deGrat.
et hb. arb.^ cap. 1, in fine.
14f. Refertur G-regorius Nyssenus .-^Neme-
sius. — Preeterea refertur Gregorius Nyssenus^
in oratione magna catechetica, cap.3^ ubi, ad-
versus eos qui dicunt posse Deum, si velit^ eos
qui resistunt, compellendo attrahere ad susci-
EPFICACI GRATI^ DEI.
piendam prcedicationem, inquit : Ubi est ergo
liherim arlitrium, uhi est virius, tibi est laus
eorum, qui se recte gerunt? Est enim solum ina-
nimorum, aut eorim, quce simt expertia ratio-
nis, aliena voluntate ad id quod videtur adduci.
In quibus verbis haec ultima maxime expen-
do: nam contrarise seutentiae auctores docent
voluntatem nostram, sola Dei voluntate, vel
motione aUqua per illam solam immissa^ ad
volendum id quod proponitur adduci ; quo-
modo enim ab aho non ducitur^ qui ab alio
determinatur ? Hsec tamen oratio non habetur
in volumine operum Nysseni, quo utor, et ideo
sensum ejus in hac parte accuratius expendere
non potui. Et propterea etiam omitto quae ab
utriusque sententiae defensoribus nominc ejus
citantur, hb, 7 Philosoph., cap. l, et hb. 8,
cap. A, quia hoc etiam opus videre non potui.
Ahi, loco ihius, referunt Nemesium in hb. de
Natur. homin., qui extat in tom. 9 Bibhoth.
Sanctor.; in toto autem iho nihil dicit quod
multum ad causam praesentem faciat, praeter
id quod de hbero arbitrio et praescientia con-
ditionata in prolegom. 1 et 2 notavimus^ et
quae in hb. 3, c. 48, ex eodem adduximus con-
tra praedeterminationem Dei ad actus malos.
15. Cyrillus Alexandrinus . — Glarius de hac
re testimonium nobis tribuit Cyrilhis Alexan-
drinus^ hb. 8 contra Juhanum, prope libri fi-
nem, ubi in § Sed fortassis\dicerent adversarii,
hanc ihorum objectionem proponit : Quare fi-
lius Dei factus est homo, ut homines adse con-
verteret, cum possef, siquidem est vere Deus,
annuendo solum, et ineffalili virtute terrena
corda transmutando, facere ut vellent, et sape-
rent siU 'placentia, religioseque viverent? Et
post ahqua in § Si autem, respondet : Omnis
quw in ccelis rationalis et mentalis C7'eatura li-
lerum liabef motum ad faciendum qucecumque
volue7'it, et propensio in unoquoque a necessi-
tate lilera est. Licelat enim sic et non aliter
lonos celelres fieri, et Tionores assequi, justeque
condemnari improhos. Itaque, ut et nos quoque
ad quodvis lonum sponte incederemus, consilio,
non coacte, vivere siiper terram Jiomiiii permi-
sit Deus. hi quo responso, illi modo in objec-
tione propositOj transmutandi corda, ineffabili
virtute faciendo ut velint, utique physice et
iuevitabiliter, aperte opponit modum operandi
hbere et consilio, ideoque censet illum modum
motionis et transmutationis cordium contra-
rium esse hbertati^ quod in § sequenti decla-
rat^ dicens : Itaque, si ineffabili quadam divi-
na virtiite ef efficacia usus, mutasset sing^do-
rum mentem ad bene agendum, et indidisset
CAP. XL. EX PATRIBUS AUGUSTINO ANTIQUIORIBUS PHYSICA, ETG.
593
postea lommi, a quo wgerrime postea discedere
posset, et non sponte, ultra non esset fructiis
mentis, nec res digna laude, sed necessitatis.
Profecto^ licet Cyrillus \oce physicce prwdeter-
onimtionis non utatur, eisdem verbis, quibus
adversarii eam defmire solent^ illamdescribit;
dicunt esse, vel ipsam Dei omnipotentiamj
quae ineffabili virtute et efficacia corda trans-
mutat^ vel motionem quas sit illius virtutis in-
strumentum, eamque virtute infallibili modo
contineat. Docet ergo Cyrillus Deum non hoc
modo movere et transmutare corda, etiam in
operibus gratiee , sed persuadendo signis et
doctrina mirabili ultra legem^ et mentem ac
corda hominum illustrans_, ut ibi late prose-
quitur.
16. Cyrillus. — Unde idem Pater^ lib. 4 in
Joan.^ cap. 6, esponens verba illa : Erunt
omnes dociUUs Dei, dicit : Non enim, cum di-
cat neminem posse ad se venire, nisiPater tra-
xerit eum, u qtiadam cogi trahique credentes
putandum est, sed motiotie, doctrina, revela-
tio7ie inefaUliter facta, ut ille solus novit. In
quibus verbis et escludit necessitantem pras-
motionem, et moralem inductionem docet;
dumque ait ineffabiliter , agnoscit necessita-
tem internffi illuminationis ac doctrinae ; ad-
dens vero , ut Deus nomt , gratiam vocationis
efficacis insinuat, quam Deus ineffabili modo
prsebet, prout novit homini congruere;, quse
est Augustini phrasis. Et in cap. 1, circa illa
verba : Omnis qui audivit a Patre, et didicit,
venit ad me, inquit : VU auditus disciplina-
que divina adest, iU fides, non zi, sed persua-
sione oritur. Patrocinio igitur DeiPatris, non
vi, fideles Christum agnoscunt; ubi expendo il-
los duos modos, vi aut persuasione, ponere
ut immediate oppositos^ ac subinde prsedeter-
minationem, quse persuasione non attrahit,,
vim quamdam inferre. Sub persuasione autem
comprehendit omnem moralem modum alli-
ciendi voluntatem, ut constat. Est etiam egre-
gium testimonium Cyrilli^ lib. 11 in Joan.,
cap. 21, ubi circa illa verba : Nemo ex eis pe-
riit, nisi filius perditionis, quserit: Quomodo
Apostolos servaut Christics, aut cur Judce non
profuit hcec salvatio ? Et in summa respondet:
Cfratia in aliis effulsit, salvavitque omnes, qui
cooperantem ei voluntatem tradiderunt ; sic enim
salutis nostrce modus dispositus est. Judas au-
tem (inquit paulo antea) nulla necessitate, sed
proprio judicio fecit. Et addit inferius verba
notanda : Quod si proditor cequaliter aliis dis-
cipulis Salvatoris auxilium non habuisset, friis-
tra hcec a nodis dicerentur ; sin autem non mi-
vni.
nus quam cceteri divina gratia regelatur, sed
suo ipsius Jicdicio in profundum perditionis
elapsus sit, quomodo etiam non servavit eum
Christus, qui suum patrocinium ei prcestitit,
qid, quantim adferendam opemilli atlimierit,
servasset hominem, nisi ultro ille in perditio-
nem insiluisset, quee omnia subsistere non pos-
sunt, si auxilium prsedeterminans neccssa-
rium, ut satis est in superioribus demonstra-
tum.
il.Addendus Clemens Alexandrinus . — Ire-
nceus. — 3farcus Eremita. — Isidorus Pelu-
siota. — His addi potest Clemens Alexandri-
nus, lib. 1 Peedagog., cap. 9, quatenus dicit
uti Deum omniUcs suce sapientice machinis, ad
voluntates hominum ad se trahendas, ubi ex-
pendo non tam potentiam quam sapientiam
exaggerare, quia non utitur Deus absoluta
potestate ad determinandam voluntatem ad
unum, se solo necessitando ex suppositione
motionis suse, sed utitur sapientia ad suaden-
dum, cooperante etiam potestate. Atque ita
post illa verba declarat hanc tractionem Dei
per internas excitationes et moralem induc-
tionem. Et similem doctrinam habet lib. 2
Stromat., § 8, et lib. 5, parum a principio.
Quibus locis ita conjungendam docet gra-
tiam cum libertate, ut in voluntate sit inte-
gra potestas, nam illud est liberum, ci0tcs ex
cequo sumus domini, ac proinde in nobis es-
se voeationi obtemperare vel repugnare, post
moralem inductionem. Quamvis enim non haec
omnia simul doceat, tamen omnia loca con-
ferendo, hsec est ejus mens et doctrina, in
qua tantum a preedeterminatione abest, ut
ea quse docet non possint cum illa subsis-
tere. Eodemque modo adjungi potest Ire-
nasus, lib. 5 contr. Hseres., cap. \, nam simi-
liter docet convertere Deum homines non vi,
sed secundum suadelam, quemadmodum decebat
Deum suadentem, et non vim inferentem, ac-
cipere quce vellet. Item Marcus Eremita, in
opusc. de His qui putant ex operibus justifi-
cari, cap. 56 , dicens : Occulte gratia nobis
auxiliari non desinit, in nobis autem sittm est
pro virilibomm facere, aut non facere ; primum
quidem divinitus excitat conscientiam, etc. De-
nique etiam referri potest Isidorus Pelusiota,
lib. 2 Epistolar., epist. 72, ubi eodem modo
explicat preemotionem Dei per vocationem,
quffi unumquemque pro sua voluntate addis-
cere et salutem assequi relinquat, et talem
dicit etiam fuisse vocationem Pauli, et si-
miles. ^
18. Additur Philo. — Ultimo, ex Greecis
38
594 LIB. V. DE AUXILIO
adJo Philouem^ Carpathioruin Episcopum^ qui
ffiqualis est Epiphanio, ac proiude antiquior
Augustino ; et nihilominus ita iu locutiouibus
de gratia imitatur Augustinum, ut usque ad
ejus tempora supervixisse, et ejus opera le-
gisse videatur. Nam iu expositione Cantico-
rum, ad illa verba cap. 6 : Ptilchra %t luna,
electa ut sol, terriMlis ut castrorum acies ordi-
nata, primum^ per sexaginta Reginas intelU-
git animas sanctas, qucB castissime se regent,
ac cceteros gui ccclorum regnum, ex divina gra-
tia, et lilero arUtrio cooperante, adipisci ni-
tunttir; ac deinde post multa, subjungit verba
Pauli : Gfratia Dei stm id quod sum, et gratia
cjus hi me Tacua non fuit; et addit : Collabo-
ravit enim, et quidem plus qimm cceteri ; stu-
deamiis igitur et hunc nos imitari post acce-
ptam JSpiritus Sancti gratiam, ex libero volun-
tatis arlitrio quce lona sunt agere ; cooperemm'
gratice. Postea vero aggreditur explicare quo-
modo gratia et arbitrium conjungantur, et
adductis multis Gliristi verbis, quibus homines
hwitat et allicit ad sakitem, inquit : Ecce do-
nat gratiam promerendi ; offert, ut capiccs ,
hortatur accipere, ostentat occurrere, pulsat ut
aperias ; ait enim .• Sto od ostmm et piiXso, si
quis mihi aperuerit, etc. Et infra : Qidd ergo di-
cenms? trahamv^r oportet, prceveniamur a gra-
tia, eaque semper adjuvemur. Idipsum fatemur
utique, sed collaboremus omnino necesse est, ne
in illud incidamus, quod de Jiegligentikcs ac
pervicaciius dicitur :Ex te perditio tua, Israel.
Duo igitur ad salutem sunt noUs maxime ne-
cessaria, quorum urmm supra nos , alterum
noMs inest ex muniflcentia conditoris , divina
gratia, scilicet, nos prceveniens, et liberum de
volmitate judiciim ; gratia alliciendo incip)it;
admissa consequitw, bene retenta ac fota per-
ficit. Ac tandem dicit gratiam alhcere ac mo-
vere vokmtatem , nou tamen ulla vi cogere.
In quibus verbis^ omnia quse in hoc puncto
nos tradimus, continentur. Et quamvis hic
Sanctus nou expresse vQ.]icisX physicam prwde-
terminaUonem vokmtatis, sine iila tamen expli-
cat totam gratiam prasvenientem^ traheutem^
ct adjuvautem vokintatem, et cum illa semper
conjungit liberam voluntatis determinatio-
nem, seu cooperationem. et sub nomiue coac-
tionis et vis^ exckidit quidquid spontaneam
determinationem ex indifFerente potestate im-
pedire possit, qualis preedeterminatio physica
esse videtur.
19. Clemens Rom. — Turrian. — Ex Patri-
bus Latinis afl^erri possunt omnia qute de k-
bertate arbitriitradunt^ etiam in operibus gra-
EFFICACI GRATI.£ DEI.
tise^, et prsesertim ubicumqtie docent^ post vo-
cationem ad fidem vel poenitentiam^ esse in
proxima homiuis potestate ad akerutram par-
tem se determinarC;, et tunc ilU imputari;, si
in deteriorem partem decUnet. Hsec enim et si-
miUa, ut late probatum est, cum praedetermi-
natione physica ab extrinseco immissa iude-
peudenter a vokmtate hominis, et necessaria
ad volendum non subsistunt. Sic ergo Clemens
Rom.j ep. 3, circa medium : Qui audit serm.o-
nem veri Prophetce (ait) habet in sua potestate
velle et nolle illa amplecti. Nam si hoc esset tct
videntes ea jam non haberent in sua potestate
aliud facere qtcam audierant, vis erat qucedam
naturce, per quam liherum non esset ad aliam
migrare sententiam. Simili enim modo nos di-
cimus, si audiens cum vocatione simul reci-
piat talem impulsum, ut jam non habeat in
sua potestate aUud facere^ vis quasdam esset
praedeterminationis, non Ubera electio : Nicnc
autem (subdit inferius) libencm est animo in
qicam voluerit partem declinare judicitcm suum
et quam probaverit eligere viam. Quid^, queeso,
estm cquam vohcerit partem declinare, nisi se
determinare ; aut quomodo id attribuitur vo-
hintatij si prius natura ita ab aUo determina-
tur, ut jam non nisi unum probare aut eligere
possit. Hunc locum locupletat egregie Turrian.,
Ub. 2_, pro epist. Pontif,^ cap. 2, adductis Gree-
corum testimoniis, ex quibus maxime ad cau-
sam faciunt verba ConciUi Ticinensis ad Con-
stantinum.
20. leo I. — Secundo, aUegari potest Leo I;
Ucet enim hi Patres Pontifices fuerint^ tamen
quia in his locis non definiendo^ sed simplici-
ter ad doctrinam in Ecclesia receptam traden-
dam loquuntur^ idcirco eorum testimonia uunc
proferimus. Leo igitur^ in sermone 2 Epipha-
nice;, in fine, ubi post exaggeratam gratiam vo-
cationis gentium, et divini lumiuis beneficium,
ad cooperandum divina^ gratice exhortatur,
dicens : Et nos de cordibus nostris qucB sunt
Deo digna promamus, et adtUt : Quamvis enim
077i7iium bono7'icm sit ipse largitor, etiam nostrcei
tamen fnccticm quwrit indicstrice. Non enimi
dormientibtcs provenit regnum cceloncm, sed in.
onandatis Dei laborantibics atqice mcjilantibics,'
ut si dona illius irrita non fecenmus, per ea i
qua? dedit mereamur accipere quod promisit.
Hsec euim Sancti Leonis doctrina, non solum
in operibus quae post justificationem facere
debemus^ sed etiam in iUis quse post vocatio-;
nem facere oportet^ ut justificemur, verum
habet. Ulraque enim sunt dona Dei, et ex ef-
ficaci vocatione seu excitatione procedunt, et
CAP. XL. EX PATRIBUS AUGUSTINO ANTIQUIORIBUS PHYSICA, ETC.
595
tamen de illis ait, non obstante praemotione
Dei, necessariam esse nostram industriam^ seu
consensionem , esseque iu nostra potestate
prsevenientia Dei dona irrita facere^ ac proin-
de in illis prsevenientibus donis non contineri
ausilium praBdeterminans voluntatem nos-
tram,, cum illud nec possit a nobis tunc fieri,
nec expectet nostram industriam, sed omnino
ad cooperandum quasi cogat.
21. JExpenduntur nonmilla testimonia Am-
Irosii. — Tertio^ expendo nonnulla Ambrosii
testimonia; nam lib. 1 in Lucam^ § Visumest
et milii, sic ait : Potest etiam non ipsi soli vi-
sum esse, quod visum siii esse declarat. Non
enim voluntate liumana tantum visum est, sed
sicut placuit ei qui in me loq^iitur, Christus,
gui, ut id quod donum est, noUs quoque videri
lonum possit, operatur. Quod ad operantem,
seu preevenientem gratiam, et sane efficacem
pertinet ; quomodo autem detur, sic declarat :
Quan enim miseratur, et zocat, ul^i non prse-
determinationi^ sed vocationi id tribuit. Unde
subjungit : Ft ideo qui Cliristum sequitur, in-
terrogatus cur esse voluerit Cliristianus , res-
pondere potest : Visum est miM. Quod cim di-
cit, non negat Deo visum, a Deo enim prcepa-
ratur voluntas liominum; ut enim Deus liono-
retur a Sancto, gratia Dei est. Est ergo hsec,
secundum Ambrosium^ non gratia prsedeter-
minationis^ sed vocationis^ quia per eamdem
vocationem fit^ et relinquit in homine potes-
tatem^ qua possit dicere : Visum est mihi ,
quod propriam determinationera a se factam
significatj non a solo Deo immissam. Est etiam
egregius locus apud eumdem Ambrosium, in
expositione SymboH Apostolor., cap. 4-. ubi de
Spirilu Sancto ait : Ubi milt, in quos mlt, et
quantos vult, et quantum milt, inspirat sua
propria mluntate; per quse verba gratuitam
praevenientem gratiam nobis tradit^ eamque
in divina inspiratione constituit, et pro ea-
dem Dei vokmtate esse efficacem demonstrat,
subjungens : Replet ergo gratia sua quos milt,
et quantos mdt, et quantum vult. Ex quo intel-
hgimus prsecedere quidem posse voluntatem
prsefinientem Dei ; illam vero, per inspiratio-
nem accommodatam secundum divinam sa-
pientiam^ sine alia praedeterminatione effica-
citer impleri. Unde ad Rom. 9^ § Quos et vo-
cavit : Hos ( inquit ) quos vocamt, prceparavit
ad gloriam, sive eos qtd prope erant, sive eos
qui longe, sciens permansuros in fide. Denique
in lib. 4 in Lucse A, § Et repleti sunt, de Ju-
deeis ejicientibiis Ghristum ait : Nec mirum si
perdiderunt salutem, qui ejecerunt e suis fini-
hus salutare. Moralis enim Dominus, ef qui
docuerat exemplo sui Apostolos siws, omnilus
omnia fieri, nec volentes repudiat, nec imitos
alligat, nec ejicientiMs reluctatur, nec rogan-
tibus deest. Certe non video cur Ambrosius
moralem Dominum vocaverit, nisi qnia mora-
li modo et hberis hominibus accommodato,
homines vocavit^ ideoque sic homines invitat
ut non alliget ad unum, quod faceret praede-
terminandoj ille enim modus morahs non
esset. Recte ergo ad mentem Ambrosii dicere
possumus Deum trahere homines per mora-
lem gratiam quoad modum pravige inductio-
nis, cooperando pliysice cum illis, si ipsi ve-
hnt; nam haic pliysica efiicientia etiam ad
moralem efiectum necessaria est.
22. Additur Hieronymus. — Quarto^ addi-
mus Hieronymum; hb. 4 in Jeremia^ 48^ in
principio_, exponens quod ibi ait per Prophe-
tam Deus^ ssepe praedici mala vel bona^ et
non evenire^ quia hominum vohmtates im-
mutantur^ ait Hieronymus hoc dixisse Deum,
ut liberum significet arbitrium, et subjungit :
Et lioc dicimus, non quod ignoret Deus Jioc vel
illud, gentem aut regnum esse facturum, sed
quod dimittat Jwminem voluntati suce, ut vel
prcconia vel pcejias sua voluntate et suo merito
recipiat. Difficile profecto explicatur quomodo
Deus homines voluntati suae dimittat, si iu
singuHs actibus, vel bonis, vel etiam malis^
ad unum tantum;, et ad exercitium ejus illam
determinat. Ne autem per verbum illud gra-
tiam exclusisse videretur, subdit Hieronymus :
Nec statim totum erit hominis, quod evenief,
sed ejus gratice, qui cuncta largitus est; ita
enim libertas arbitrii reservanda est , uf in
omnibus excellat graiia largitoris. Stante igi-
tur hac gratiee excellentia et necessitate^ ita
concilianda est cum fibertate, ut^ ea non ob-
stante, vohmtas suge libertati committatur,
non ita ut prsedeterminetur. Similia fere habet
Jerem. 24^ circa finem_, et c. 26., in principio.
23; Item Isaise 49, in id : In vacmm labo-
ravi sine causa, et vane fortitudinem meam
consumpsi, dicens : HceG ^miversa dicuntur,
ut liberum Jiominis arbitrium monstrarctur ;
Dei enim vocare est, et nostrim crcdere, nec
statim si nos non credimtis, impossibilis Deus,
sed potentiam suam nostro arbitrio dereliiiquit,
utjuiste voluntas prcemiim consequatur. Quid^
quseso, est, Deum potentiam suam nostro arhi-
toio derelinquere, nisi actionem suam ita tem-
perare, et arbitrio accommodare, ut indiffe-
rentiam ejus non auferat, neque ad unum
preedetermiuet ? Quam moderationem seu ac-
596 LiB. V. DE AUXILIO
commodationem influxus divini ponit etiam
Hieronymus in illis actionibus voluntatis^ ad
quas Deus specialiter per gratiam prsmovet.
Et similia liabet epist. 150 ad Hedibiam^ q. 10,
ubi, post vocationem gratise, absolutam potes-
tatem consensus vel dissensus voluntati tri-
buit. Et ex ejusdem libera facultate, rationem
reddit, cur ex eisdem vocatis quidam veniunt,
alii obdurescunt : Qida non salvat (inquit) ir-
ratmiaMUier , et aisgne juclicii veritate, sed
causis prcecedentihus, quia alii non susceper^mt
Dei filium, alii suscipere voluenmt. Quam ra-
tionem nolunt defensores preedeterminationis
admittere. Hieronymus vero illam censet ne-
cessariam, saltem in ipsa executione, quia
discretionem, pcr solam praedeterminationem,
rationabilem non censuit, Tandem, in epist.
1-46 ad Damasum, de Filio prodigo, verba illa :
Divisit illis suhstantiam, exponit : Id est, de-
dit illis liierum arUtrium, dedit mentis pro-
jprice lilertatem, et ut mveret unusquisque, non
ex imperio Dei, id est, oion ex necessitate, sed
ex volimtate. Ubi per imperium, non legem, ut
per se constat, sed motionem fliysicam intel-
lexit Hieronymus, sicut dicere solemus mem-
bra externa imperio voluntatis moveri, eam-
que per necessitatem explicat, quia tale impe-
rium necessitatem imponit^ si omnino ad unum
determinat.
24. Allegantur TertuUianus et Cyprianus. —
Denique merito pro bac parte allegare possu-
mus TertuUianum, lib. de Anim., cap. 21, et
lib. 2 contra Marcion., cap. 5 et sequentibus,
et Cypriauum, epist. 55 ad Concilium, et alios
qui, agentes de arbitrii libertate, semper di-
cuut ita subjici gratiae, vel ita moveri divi-
nis inspirationibus, seu vocatione, ut electio,
seu (quod idem est) determinatio ejus potesta-
ti reliuquatur, quod certe cum prsevia et tota-
li determinatioue ad unum, per solam Dei vo-
luntatem immissa, iutelbgi non potest. Unde
etiam dixit Tertullianus, lib. de Exhort. ad
castitat,, cap. 2, non esse soli Dei voluntati tri-
buendum, quod ab homiuis pendet vokmtate;
quem locum cum aliis supra, Ub. 3., cap. 48,
satis expendimus. Possuntque hic adduci testi-
monia Patrum, dicentium suppositionem an-
tecedentem repugnare Ubertati, quos, partim
in prolegom. 1, agentesde indifferentia neces-
saria ad usum hbertatis, partim iu prolegom.
2, tractando de prsescieutia Dei, adduximus.
Item possent huc afferri Patres.docentes cum
eisdem auxiliis proevenientilDus posse hominem
converti, et non ahum. Nam iUud pronuntia-
tum non potest cum auxilio preedeterminante
EFFICACl GRATI^ DEI.
subsistere, ut defensores ejus fatentur, et ideo
ihud impugnant. Sed de illo puncto prOprium
caput postea instituemus.
CAPUT XLI.
ANTIQUOS PATRES NIHIL PRO PHYSICA PRiEDETER-
MINATIONE NOBIS TRADIDISSE.
1 . Respondetur ad oljecta. — Allegatur pri-
mo Dionysius. — In hoc capite ad ea respon-
debimus, quae ex auctoritate eorumdem Pa-
trum adversarii nobis objiciunt, simulque ab
auctoritate negativa eorumdem Patrum argu-
mentabimur. Nam certe verisimile non est,
si tale genus auxihi efficacis necessarium est
ad sahitem, omnes hos antiquos Patres ilhid
ignorasse, aut si iUud cognoverunt, tanto silen-
tio iUud prseteriisse ; sed nuUa mentio tahs au-
xihi in his Patribus iuvenitur ; ergo vehe-
mens conjectura est vel nunquam dari, vel sal-
tem nonesse necessarium. Minorem non aliter
probo, nisi quia neque in his, quse in his Pa-
tribus legere potui, aliquid hujusmodi inveni,
neque defensores alterius sententise, qui ma-
jori fortasse diligentia illud quaesierunt, id no-
bis allegant, quod breviter ostendam discur-
rendo per ea quse allegata invenio. Primo
enim allegatur Dionysius ; capite 4 de Divinis
nominibus, dicit Deum vocare amorem, quia
generat, seu creat in noMs, et immittit amorem,
et quia ad illum pertinet quod moveat, et cau-
set motionem aliis. Sed heec omnia, loquendo
in ordine gratiai, verissime dicuntur propter
infusionemcharitatis, tam habitualis quam ac-
tualis , per excitantem et adjuvantem gratiam,
neque aliud ex iUis verbis colligit D. Thomas,
explicando illa in lect. 1 1 ; citatur etiam Dio-
nysius in cap. 5 ejusdem libri, in ultima ejus
parte, ubi agit de divinis exemplaribus ac prse-
definitionibus. Sed ille locus pertinet ad ge-
neralem providentiam, vel rerum creationem,
ut alii volunt, et ideo illum sufficienter attigi-
mus iu lib, 3. cap. 37.
2. Secimdo, Ephrem. — Secundo, allegatur
Ephrem variis in locis. Primo, in sermone de
de vita relig., satis post medium, ubi compa-
rat gratiam speculo, et inter alia dicit : Ads-
que gratice adminiculo, non prcevalet ei cor pla-
cere viriMis suis, verum ut ipsi placeat, db ea
accepit; et infra,- Uomo, sine gratice adjutorio^
pcmper est, et ionorum inops ; si vero ipsam
gratiam promeruerit, poterit illius ope virtutes
exercere atque perficere. Hsec autem et simUia,
quid pertinent ad gratiam prsedeterminantem?
I
I
CAP. XLI. ANTIQUOS PATRES NiniL PRO PHYSICA, ETC.
597
Allegantnr prseterea ligec verba : Anima, gra-
tia et ejus adjutorio destituta, inefficax et hm-
tilis est. Sed illa verba iiec formaliter inve-
niuntur in Epbrem, nec quidquam referrent;
nam solum probant necessitatem gratiae, non
efScacem prasdeterminationem. Est ergo illud
testimonium egregium, ad commendandam
gratiam ; ad probandam autem vel insinuan-
dam pbysicam prsedeterminationem, inutile
omnino est. Imo^ si attente legatur Epbrem,
non minus commendat cooperationem et bbe-
ram applicationem voluntatis_, et nimium illi
tribuere videretur, nisi ad fideles et gratia
pra3ventos loqueretur.
3. Idem E;phrem. — Deinde allegatur in
serm. 3 de Gompunct. cord., sokim quia inter
multiplices petitiones gratiss banc interponit :
Da mihi medicamentum effi,cax quo plenissime
db occultls meis curer viclnerilus. Sed quis non
videat quam sit inefficax testimonium ? Nam
ad litteram postulat contritionem, quae est
medicamentum efficax peccatorum ; et, iicet
postularet auxilium efficax, non ideo postula-
ret prsedeterminationem pbysicam, sed illam
quam serm. 1 vocat dulcem protectionem, et
illuminationem, et quam, in opere de Divin.
grat., vocat custodem animce, magistram m-
unciUlem , et giibernatricem animce ; quibus
verbis et simibbus, moralem modum operan-
di praevenientis gratiee demonstrat. Et quia
illa non preedeterminat voluntatem, admonet :
Cim promptitudine igitur animi onorem ijjsi
gerito, et cuncta tiUperspicua reddet. Denique
allegatur idem Sanctus in confessione, seu
precatione ad Deum^ quse incipit : Sana me,
Domine, propter sequentia verba : Quemad-
modtmi terra, licet seminata, nequit a se fovere
germina, sine tuce ionitatis visitatione, ita ne-
que cor meum eloqui pote^it beneplacita tihi,
leneficio gratice tuce, nisi per ipsam fructifica-
verit j^istitice fructum. Ex quo inferunt, cx
mente bujus Patris necessarium esse, non so-
lum ut gratia fructificet^ sed etiam ut faciat
liberum arbitrium fructificare. Sed imprimis
Epbrem non dicit an gratia faciet Hberum ar-
bitrium fructificare^ necne^ sed solum dicit
cor liominis non posse sine gratia fructificare.
Deinde^ bcet id verum sit, uon sequitur quod
gratia id faciat prsedeterminando, sed mora-
liter inducendo, et cooperando^ simulque effi-
ciendo. Denique quod in illo loco intenditurj
et optime probatur, est, necessarium esse ut
Deus incipiat seminare in anima per gratiam
prsevenientem^ non tamen id satis esse ad fe-
rendum fructum, nisi gratia etiam adjuvet^ et
ssepius animam visitet^ quod totum sine pree-
determinatione pbysica fieri potest^ et magis
consentanee ad naturam hominis liberam fit.
4. Tertio Basilius. — Tertio, citatur Basi-
lius, lib. de Spirit. Sanct., cap. 8;, ubi tractans
illud Apostoli ad Rom. 8 : In his omnihus su-
peramus per eum, qui dilexit nos, ait : Nequa-
quam Tiac voce humile quoddam ministerium
indicat, sed auxilium potius, quod per impe-
rium sucB 'potentice operatu^r in noUs, sicut et
ipsum alligavit fortem, diripidtque nasa %l-
lius, videlicet nos, quihus ad omnia mala opera
fuerat ahusus, fecitque vasa utilia Domino, ap-
paratos ad omne opus honum, oh promptitu-
dinem illius, quod erat in nohis. Sed bis etiam
verbis nullum vestigium pbysicse prsedetermi-
nationis invenitur. Nam si illa colligatur ex
verbo illo, per imperium potentice suce, frivo-
lum est, quia omne auxilium gratise, sive suf-
ficiens, sive efScaXj operatur Deus in nobis
per imperium potentite suge. Si vero id suma-
tur ex verbo illo, fecitque vasa utilia Domino,
jam ssepe dictum est verbum faciendi genera-
lius esse, et non limitari ad pbysicam prsede-
terminationem, quod magis significavit Basi-
lius in sequentibus verbis, nam dicit fuisse
nos vasa Domino apparatos ad omne honum oh
promptitudinem, etc. Nam longe aliud est, vo-
luntatem reddi aptam ad operandum, ab eo
quod est physice prsedeterminari.
5. Petrus Diaconus. — Apparentius possent
ex Basibo citari verba quse Petrus Diaconus,
de Incarn. et grat., cap. 8, refert in Oratione
sacri Altaris, qucm (utait) pene univers^is
Oriens frequentat; simtque bujusmodi: Dona,
Domine, virtutem ac tutam,e?itum ; malos, quce-
sumus, lonosfacito, honos in honitate conserva,
omnia enim potes, et non est qui contradicat
tibi ; cum enim volueris salvas, et nullus resis-
tit voluntati tuce, quse verba formalia in ope-
ribus Basilii non invenio, tamen in Missa bsec
babet sequivalentia : Deus oonnis consolationis,
inclinantes tihi sua capita custodi, muni, con-
forta, ah omni opere malo discedere fac, in om-
ni autem opere bono coadjuva, et idoneos fac
indam,nahiliter accipere incontaoninata et vivi-
fica mysteria in remissionem peccatonm, et
Spiritus Sancti communionem. Et prius pro
Catechumeuis sic orat : Fac eos membra Ec-
clesice, et idoneos fac lavacro regenerationis et
remissione peccatorum , etc. Et infra pro mi-
nistris Altaris : Idoneos fac virtute tua Sancti
Spiritus in ministerio isto, ut indamnahiliter
stantes in conspectu sanctcs glorice tuce, offie-
ramus tibi sacrificium laudis ; tu es enim ope-
598
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATIiE DEI.
mns omnia in omnilus. At vero ex prima ora-
tione, solum colligit Petrns Diaconiis docuisse
Basilium, per illam precem, non a seipsis, sed
a Deo malos homines fieri bonos, nec sua vir-
tute, sed divinse gratise adjutorio in ipsa bo-
nitate perseverare. Utrumque autem suffieien-
ter fit per excitantem et adjuvantera gra-
tiam sine prsedeterminatione, idemqne de cte-
teris orationibus dicimus. Similesque ora-
tiones inveniuntur in Missa Cbrysostomi , et
sequivalentibus nunc Romana Ecclesia utitur.
6. Qicarto, Nazianzenus. — Quarto, allegatur
Nazianzemis, orat. 31, ubi tractans illud ad
Rom. 9: Non est volentis, etc, ait: I])sum
etiam recte velle divino auxilio indiget; imo, ut
rectiics loquar, 'cohmtas quoque ipsa et electio
eorum, qucerecta et cum officio conjuncta sunt,
divinum qiioddam henefwmm est, atque aDei
lenignitate manans. Itaque quoniam velle quo-
que ipsum a Deo est, optimojure totum Deo as-
signavit. Sed mirum est Nazianzenum in illo
afferri pro illa sententia, cum ibi exponat ver-
bum Pauli, Noii est volentis, etc. : Id est, non
soliim volentis hominis, sed etiam miserentis
Dei, quam expositionem non probavit Augus-
tinus, non quia falsam doctrinam contineat,
sed quia non explicat primarias vices, quas
Deus in opere gratiee habet etiam circa ipsam
vohmtatem. Ahoqui tamen verum est, velle ita
esse Dei, ut sit etiam nostrum, juxta regulam
ejusdem Augustini, hb. 1 de Retract., cap. 23,
et aliis locis.
7. Nazianzenus ergo in illo loco non sohim
non docet necessitatem auxilii prfedeterminan-
tis, verum etiam nec de certo modo auxiUi lo-
quitur, sed solum dicit voluutatem ad recte
volendum divino auxiho indigere, et propterea
rectam voluntatem divinum esse beneficium,
et a bonitate Dei manans, quod tam ratione
auxilii adjuvantisquam excitantis verum est.
Quod vero ait totum esse.assignandum Deo,
ideo dixit quia non tantum operari, sed etiam
ipsum velle a Deo est, quamvis etiam sit nos-
trum ; vel id diiit, quia principahter est ex
Deo: Nam cujus est quod est amplius, ejus di-
citur esse totum, ut alias diiit Chrysostomus,
hom. 12 ad Hebrseos. Unde in orat. 1, quse est
apologetica pro fuga sua, diiit idem Gregorius
singularis et eiimise Dei benignitatis argumen-
tum esse, facere, ut nostra quoque aliqua ex
jparte sit tirtus, et ajiimi 2)roposito excolatur,
arlitriique lihertate parem in utramque par-
tem motum fiahente. Imo, orat. 38, quae est in
sanctam Nativitatem, dc primo liomine dicit,
ita fuisse arbitrii hbertate douatum, ut honum
non minus illius esset qui elegisset, quam ejus
qui semina prcebuisset. IntelUgendum autem
est, non minus quoad absohitam utriusque in-
fluxus necessitatem, non quoad perfectionis
seu efficacise gradum.
8. Quinto, Cijrilhis Alexandrinus . — Quinto,
refertur Cyrillus Alexandrinus, hb. 1 de Ado-
rationeinSpiritu,pag, 15, ubiexponens verba
illa Genes. 10: Cum vero mane factum esset, ur-
gchant Angeli lotli dicentes : Accipe uxorem
fuam, et duas filias, quas habes, et exi, ex ilhs
sic coUigit : Indicium autem tihi sit valde ma- _
nifestum, dum non solis verhis nos stimulat,
et adliortationibus menti immissis, ut disceda-
mics a peccato , sed tantam etiam henignita-
tem nohis exliihet universor^m Saltator Deus,
iit efficaci suhsidio adjuvet , secundum quod
scriptum est : A^jpreJiendisti onanum dexteram
meam, et in consilio tico dedicxistl me. Nam
quoniam liominis naticra non valde generosa est
neqice satis idonea ut malum effugere queat, si-
micl quodammodo nohiscum certat Deics, et dic-
plex heneficiicm concedere videtur, persuadens
admonitionihics %it sichsidiicm inveniamus, et
fortiics illud prmstans, qtcam 7ct mahcm pne-
sens, et violentum prcevalere possit. Heec enim
sunt ejus formalia verba, quee optime confir-
manl necessitatem gratia excitantis; quid vero
faciant ad causam non video. Nam quod Cy-
rilhis dicit dare nobis Deum auxilium, vel suh-
sidium efflcax, nemo nostrum negat, sed quale
illud sit, inter nos controvertitur. Cyrillus au-
tem ibi non tractat de auxiho necessario ob
concursum primce causae, sed ob humanse na-
turse fragilitatem.
9. Unde verisimile est solum loqui de effi-
cacia in actu primo, id est, de illa qua reddi-
mur potentiores tentatioue, ad vincendam
illam. Hic enim est, ut alibi notavimus, fre-
quens modus loquendi Sanctorum , maxime
quando loquuntur de auxilio abundantiori,
quod dat Deus homini, quem vult potentio-
rem seu valentiorem reddere quam sit ten-
tatio. Quod auxilium, quantum ad consequen-
dum eflfectum, ssepe est tantum sufficiens, quia
homo illi non cooperatur ; nam de se solum
est quoddam proeveniens auiilium , quod per
internas adhortationes et admonitiones menti
immissas datur, ut Cyrillus explicat; adjuvans
vero ac simultaneum auxilium indicat, dum
ait : Simul quodammodo nohiscum certat Deus.
Quod autem neutrum eorum praedeterminet
voluntatem, significat, cum subdit, niMlomi-
mcs paucos esse qui virtutem exerceant, sed
qui talis est electus et divinam gratiam nonper-
CAP. XLI. ANTIQUOS PATRE
fmctorie assemtus. Unde paulo superius exem-
plo Yocationis Abrahos ordinem gratise in no-
bis describit, diceus : Ubi vocati fwerimiis , et
dirinis oiedierimus legihcs et ad promptitudi-
nem ac desiderimn transierimus, quasi in ter-
ram omnilus lonis excelsam tunc Deus suce co-
gitationis claritatem immittit. Ubi post voca-
tionem, non preedeterminationem, sed obe-
dientiam requirit^ nou sine coadjutore Deo^
ut postea declarat. Et heec sententia Gyrilli est
optima ad intelligendum vera esse quse supra
de mente Ghrysostomi dixi.
iO. Sexto, AtJianasius. — Sexto^ allegatur
Athanasius super c. 5! ad Eplies., in illa verba:
Ipsius enim sumus factura, creati in Christo
Jesu in operilus lonis, qIc^, eo quod ibi dicat
Deum immutare vohmtatem nostram, ejusque
bonaopera praeparare ac prsedefinire. Hoc vero
testimonium, neque auctoritatem habet^ neque
eiHcaciam. Dico non habere auctoritatem, quia
illud opus non est Athanasii;, ut omnes docti
Eentiunt^ unde inter ejus probata opera non
collocatur. Et quamvis soleat tribui Theodo-
reto aut TheophylactOj nihilominus illa verba
in eorum commentariis super ilhim locum non
inveniuntur, neque alia quis ad rem prsesen-
tem aliquid faciant. Addo vero etiam non ha-
bere efficaciam, quia longe diversum sensum
habet^ quod dicitur Deus immutare mentem
nostram, et prce^parare, ac proedefinire hona
opera ejus. At vero Deus immutat voluntatem
per auxilia excitantia et adjuvantia^ et prtepa-
rando hsec auxilia, quantum est ex se, prsepa-
rat bona opera^ vel efEcaciter, vel sufiicienter,
praeparatione utique eeterna, ut dixit D. Tho-
mas 1 parte, qusest. 23^ art. 2, ad 3; et eodem
modo illa prsedefinivit, de quo verbo plura
in superioribus.
11. Septimo, Cyprianus. — Septimo, refertur
Gyprianus, lib. 3 ad Quiriu.^ c. 4, ubi habet
illam sententiam : In nullo gloriandum, quan-
do nostrum niJiil sit. Et in expositione Oratio-
nis DomJnicoe, circa illa verba: Fiat voluntas
tua, quia licet his verbis nos postulare opem
et protectionem Dei, ut in aliis non credenti-
bus fiat vohmtas Dei per conversionem ad fi-
dem. At vero, tractans lisec loca, Augustinus^
lib. 4 contr, duas epistolas Pelagianorum, cap.
9;, et lib. de Prsedestinat. Sanctor., c. 3, ex illis
solum colligit nihil boni et pietatis posse ab
homine fieri sine dono gratise Dei ; et orandum
esse non solum pro fidelibus, ut boni fiant,
sed etiam pro infidelibus, ut convertantur,
et ut libere convertantur, non quidem ex sola
sua libertate, sed ex auxilioj et vocatione di-
S NIHIL PRO PHYSICA, ETC. 599
vina, etiam congrua et efficaci, quee omnia op"
time subsistunt sine physica praedetermina-
tione, cum tamen illa cum vera libertate com-
poni non possit.
12. Octavo, Amlrosiiis. — Octavo, allegatur
Ambrosius, lib. 40 in Lucam, adilla verba c.
22: Conversus Domims respexit Petrum, ubi,
sub verbo respexit, intelligit interuum gratise
auxilium, et ait, quandiu Dominus non respe-
xit Petrum, illum non flevisse : Bespexit (in-
quit) Jesus, etille amarissime flevit. Unde ge-
neraliter refert : Cluos Jesus respicit, plorant
delictum-, quam expositionem et doctriuam
probat Augustinus, lib. de Grat. Christi^ cap.
45. Sed quidquid sit de expositione^ de qua
dixi alibi, doctrina est verissima, non proptcr
physicam prsedeterminationem, sed propter
congruam et efficacem internam excitatio-
nem, cjuam et verba Scripturce, et ipsius Am-
brosii_, et aliorum Patrum indicant. Ait enim
Lucas : Dominus respexit Petr%im, et recorda-
tus est Petrus verM Domini. Primus ergo ef-
fectus illius respectus fuit memoriam Petri ex-
citare. Unde etiam Ambrosius dixit: Respicit
ut recorderis, et fatearis errorem; et Augusti-
nus, lib. 3 de Gousensu Evangelistar., cap. 6:
MiJd (inquit) videtur illa respectio divinitus
facta, ut ei veniret in mentem quoties jam ne-
gasset, et quid ei Dominus prcedixisset, atque
ita, misericorditer Domino respiciente, pasnite-
ret eum, et salubriter fieret ; et lib. de Grat.
Ghristi, cap. 45, de eadem respectione loquens :
Dominus (inquit) latenter sulvenit, cor tetigit,
memoriam revocavit, interiori sua gratia vivi-
ficavit Petrum. Et similia habet Leo Papa,
serm. 3 de Passione, dicens : In illum conver-
sa est veritatis inspectio, uU erat cordis facien-
da correctio, quasi illi qucedam vox Domini in-
sonaret, ac diceret : Quid liabes, Petre, etc; et
serm. 9 inquit : Vidit intuitu, et paventis ani-
mum, onox %it inspexit, erexit, et in fietuspcjeni-
tudinis incitavit. Hic ergo est modus quo Ghri-
sti respectio cor convertit, illud excitando et
illuminando, non physice prsedetermainndo.
13. Neque plus probant alia verba quae ex
eodem Ambrosio allegantur, hb. de Fnga sffi-
culi, cap. 1 : Non est in potestate 7iostra cor
nostrum, etc. ; et infra : Quis autem tam lea- '
tus, qui in corde suo semper ascendat ? sed Jioc
sine auxilio qui fieri potest? nullo profecto mo-
do. Duobus enim modis intelligi potest non esse
in potestate nostra cor nostrum ; scilicet, vel
quantum ad consensum, vel quantum ad ex'
citationem aliquam, vel tactum cordis per an-
tecedentem cogitationem. Ambrosius ergo non
600
m. Y. DE AUXILIO EFFICACI GRATIifl DEI.
loquitur priori modo, nec loqui potuit^ cum
absolute loquendo fldei rcpuguet. Loquitnr
ergo inposteriori sensu, ut ex verbis ejus evi-
denter constat, Dixerat enim : Frequenter ir-
repit terrenarum illecelfa vohq^tatum et vani-
tatmn ofusio mentem occupaty ut quod eritare
studeas, mente volvas, quod cavere dif/icile est
homiiii, exuere autem impossibile. Et postea sub-
dit : JS^on enim iii potestate nostra est cor nos-
trum; et adjungit : Sednostrce cogitationes quce
i77ip7'oviso offusce mentem anhjumque confun-
dunt, atc^ue cdio trahunt, quam tuproposueris,
ad sectdaria revocant, etc. Ad superandas au-
tem et vincendas has cogitationeS;, requirit Am-
brosius speciale gratiae auxilium, non pbysi-
camprsedeterminationem. Uude Augustinus,!.
de Perseverant., c. 8, et 1. 2 contra Julianum,
cap. 8, et lib. 4 contra duas epistol. Pelagia-
norum, cap, ll^ tractans hsec verba Ambrosii,
nihil aliud ex illis colligit, nisi necessitatem
divini auxilii^ et illud inchoandum esse per
sanctam cogitationem, quce in nostra potestate
non est ; ac denique dicta verba explicat per
illa Pauli : Non sumus sufficientes cogitare ali-
quid ex noUs quasi ex nodis, sed sufficientia
nostra ex Beo est.
\A. Ohjicitur Ilieronymus. — Tandem obji-
citur nobis Hieronymus, primo, in Epistola
ad Ctesiphontem, ubi, postquam retuht argu-
mentum Pelagii, quod, si voluntas indigeret
divino auxilio, non esset hbera, illud impro-
bat tanquam blasphemum et impium : Nam
per ariitrii lilertatem (inquit) asserunt se ne-
quaquam ultra necessarium liahere Beum, et
ignorant Scripturam : Quid Tiabes quod non
accepisti, etc. Verumtamem argumentum ab
hoc testimonio sumptum eumdem habet de-
fectum, quem seepe notavimus, quia ex ne-
cessitate auxilii divini infert necessitatem
physicce prsedeterminationis, quee illatio nul-
hus momenti est, ut per se constat. Sicut
e contrario peccabat Pelagius, ex uecessi-
tate divini auxilii inferendo toUi hbertatem^
quse nuUa illatio est, quia aiixihum excitaus
et adjuvans, seu concomitans, non repugnat
hbertati, ahas etiam dependentia quoad gene-
raiem concursum hbertati repugnaret, quod
sensisse Pelagium in ultimo prolegomeno di-
ximus, et valde probabile est illud etiam a
Hieronymo impugnari: secus autem esset si
argumentum Pelagii fieret contra solam pJiy-
sicam prsedeterminationem ; nam si illa esset
semper necessaria, frustra diceretur voluntas
hbera, cum nunquam posset se determinare,
Quia vero contentio Pelagii cum Cathohcis non
erat de preedeterminatione physica, ideo fri-
volum erat argumentum Pelagii, cui etiam
Hieronymus, tractando verba Pauli : Non est
volentis, neque currentis , etc, occurrit, di-
cens : Velle et currere meum est ( utique per
meam determinationem ),sed Jioc ipsum meum
sine Bei sempcr atixilio non erit metcm.
15, Hieronymus . — Et eumdem sensum
habent alia verba Hieronymi ad Ephes. 2, quse
non mehus pro pliysica prsedeterminatione
afieruntur, cum vel ihi nuho modo faveant, vel
potius repugnent : nam circa iha verba : Gra-
tia estis salvatiper fidem, et lioc non ex voUs,
addit Hieronymus : Hcec ipsa fides non est ex
voUs, sedex eo qid vocavit vos, ubi aperte signi-
ficat iUud esse dictum a Paulo ratione vocatio-
nis, non ratione physicse prsedeterminationis.
Et in eodem sensu subjungit : Addidit itaque,
et dixit fidem quoque nostram non nostrce vo-
hmtatis, sed Bei muneris, quod ipsemet expo-
nit, dicens : No7i quod Jiomini liherum tollatur
arUtrium, et, secundum illud ApostoU ad Ro-
ma7ios, non sit vole^itis, nec currentis, sed mi-
serentis Bei, verum quod ipsa ao^Utrii lihertas
Beum Tiabet auctorem, et ad illius leneficium
cuncta referantuT, cum etiam ionum nos velle
ipse permiserit ; ubi maxime pondero verbum
permiserit, directe enim opponiturverbo prcede-
terminandi, et usurpatum est a Hieronymo in
generah significatione , exphcando nobis quo-
modo divina gratia preeveniens , per vocatio-
uem (ratione cujus dictum est ihud : Non est
volentis, neque currentis, et iUud : Hoc non ex
vohis), vohmtatem non determinet, sed sinat
operari bonum, si veht. Denique simUia sunt
verba ejusdem Hieronymi, in illa verba Jere-
miae 21 : Baho eis cor ut sciant me, quae eom-
parat cum ilhs Pauli : Bet^s est qui operatur
in noUs velle , et utrisque doceri dicit , quod
non solum opera, sed etiam voluntas nostra Bei
nitcctur auxilio; et cap. 26, circa principium:
In nostra quidem potestate positum est facere
quid, et non facere, ita duntaxat ut quidquid
lo7ii operis volimus, ad Bei gratiam refcramus,
qui, jtixta Apostolum, dedit noUs velle et per-
ficere.
CAPUT XLII.
AUGUSTINUM IN VOGATIONE CONGRUA, SINE PHYSICA
PR^DETERMINATIONE , EFFICACEM PR^VENIEN-
TEM GRATIAM CONSTITUISSE,
1 . Scopus et dispositio capitis. — Tria in hoc
titulo proponimus. Primo enim dicimus Au-
CAP. XLII. AUGUSTINDM IN VOCATIONE CONGRUA, SINE PHYSICA, ETC.
601
gustinum posuisse gratiam efficacem in qua-
dam vocatione, et hoc probavimus late supra,
cap. 5. Secundo^ affirmamns illam vocationem,
quse efficax esse dicitur, talem dici et esse, quia
infallibiliter consensum obtinebit, idque ha-
bere ex congruitate quadam ad eum cui datur,
quam congruitatem prsescivit Deus et obser-
vavit, ut illam daret, et cum illa non sohim
potestatem , sed etiam velle homini donaret.
^^'rertio, negamus posuisse Augustinum effica-
citatem vocationis in aliquo auxilio prsedeter-
miuante^ ipsi vocationi adjuncto, et ab omni
auxiho excitante distiucto. Et hcec duo pro-
banda a nobis sunt ; et quia prsecipua loca ex
quibus sumuntur^ eadem fere sunt cum illis
quibus primum punctum probavimus , ideo
breviter in siugulis designabimus verba quae
ad rem prsesentem faciant , et ilhs alia testi-
monia, si occurrerint;, adjungemus.
2. Testimonmm de efficacia vocationis per
congmitatem adliominem. — Primo igitur Au-
gustinus exphcat efficaciam vocationis per con-
gruitatem ad hominem qui vocatur_, in lib. 1
ad SimpHcian., qusest. 2^, ubi^ postquam dis-
tinxit vocationem efficacem, quam vocat effec-
tricem lonce vohmtatis, ab iuefficaci, sic con-
chidit : Igitur non volentis, neque currentis,
sed miserentis est Dei, qui lioc modo vocavit,
qimnodo aptum erat eis qui secuti sunt toca-
tionem. Unde subdit inferius : Hli electi qid
congruenter vocati. Et infra : NoJi volentis, etc,
qicia, etiamsi onultos wcet, eorum famen mise-
retur, quos ista vocat, quomodo eis aptum est
^it sequantur. Et infra : Cujtcs miseretur, sio
eum vocat, quomodo scit ei congricere, ut xocm-
tei» non respuat.
3. Defensio pro Augustino. — Ad hoc testimo-
nium quidam ex defensoribus alterius senten-
tiee, cum non posset negare in illo esse sermo-
nem de congrua vocatione, ausus est dicere, in
omuibus quoe ibi tractat Augustinus de voca-
tione congrua, non loqui ex propria sententia
veritatem defmiendo, sed solum disputando, et
inquirendo usque ad illa verba : Et tamen
inticeamur superiora,et inde nostram, quantum
ipse Dominus dederit, sententiam proferamus.
Nam interrogando, et respondendo ac reph-
cando, processerat usque ad iha verba^ quse
prse se ferunt initium definitse sententiee,
unde et in margine notatur, conclusio quces-
tionis. Sed hoc audiendum non est, Primo,
quia idein Augustinus, Ub. de Prsedestinat.
Sanctor., cap. A, et hb. 2 de Retract.^ cap. \,
recognoscens et allegans quaestionem illam,
illam simphciter approbat,, et laboratum in-
quit in ea esse pro hbero arbitrio, et vicisse
gratiam Dei. Secundo, quia ihe modus inter-
rogandi, quo Augustinus utitur, non est indi-
cium dubitantis, quin ex alterius sententia lo-
quentis ; nam ille est ordinarius modus pro-
cedendi Augustini subtihter inquirentis veri-
tatem. Unde ad singulas interrogationes sta-
tim adhibet responsionem, et in ea propriam
sententiam ad talem interrogationem perti-
nentem satis declarat, et ita ad quasstionem
principaliter propositam resolvendam progre-
ditur. In illa autem qusestione, cum principa-
liter proposuisset exponere verba Pauli ad
Rom. 9 : dm enim nondum nati essent, etc,
statim illa ex propria sententia explicare ag-
greditur, dicens : Quo adjutorio fidentior factus
aggredior. Et primo intentioiem Apostoli, quce
per totam epistolam viget, tenelo ; nimirum,
quod gratia non deticr ex meritis, sed ex lihe-
ralitate Dei. Et ad declarandum et defenden-
dum hoc fundamentum, utitur variis interro-
gationibus, per modum objectionum, quibus
satisfacit distinctione vocationis congruce et
non congruse, seu singularis et communis, ex
proposito vel ex generali providentia. Et ita
totam illam doctrinam affert, ut maxime pro-
priam, et quasi denuo sibi revelatam, ut in
citatis locis significat. Tertio, hsec mens Au-
gustini ex aliis ejus locis colligitur, in quibus
per eamdem vocationem explicat mysterium
divinse gratise et prsedestinationis, et quia in
prioribus operibus suis parum de illa disserue-
rat, hoc ipsum tanquam proprium defectum
ipse notat,Iib. \ Retract.^ c. 23. Qui ergo cre-
dibile est^ in illa prajcipua qusestione uon esse
locutum de vocatione ex propria sententia?
4. Quarto^ si expositionem illam admitta-
mus, tota doctrina, quam Augustinus tradit in
illa quffistione per septem columnas, a priuci-
pio usque ad dicta verba : Et tamen intueamur
superiora, erit inutilis, ac nuUius auctoritatis,
quod absurdissimum est^ et contra omnes qui
postea scripserunt, et quaestionem illam alle-
garunt. Quinto, verba illa : Et tamen intuea--
mur superiora, nihil colligunt, imo verum sen-
sum dictum confirmant. Nam si per illa su-
periora totam doctrinam prsecedentem intel-
ligamus, potius inde colligimus, illa omnia
tanquam vera et certa Augustinum suppo-
nere, et ex illis tanquam ex veris fundamentis
a se jactis principalem queestionem resolvere
et definire ; si vero particula superiora (quod
verius est) ad sola verba Pauli, quas proxime
tractabat, referatur, ex illis nihil coUigitur
contra doctrinam in eadem qusestione prius
602 LIB. y. DE ATJXILIO
datam. Devenerat enim Augustiniis ad inter-
rogandnm quomodo Deus juste de hominibus
conqueratur^ si cujus vult miseretur^ et quem
vult indurat^ et non potius de Deo juste con-
queri possint quod tam insequaliter cum eis
se gerat. Et ut respondeat^ dicit intuenda esse
superiora verba^ utique Pauli^ nam subjungit :
Aif enimpaulo ante: Quidergo dicemus ? mm-
quid iniquitas est apud Deim? Ex his res-
pondet non inique agere Deum, cum de pec-
catoribus conqueritur, quia ille non cogit ad
peccandum^ nec sufEcientem vocationem ne-
gat ; neque etiam posse eosdem peccatores
juste de Deo conqueri, quod eos non congrue
vocet, sicut alios, quia neqiie in hoc inique
agit, cum nihil eis debitum neget, et dona
sua possit cui vokierit gratis donare. Ex quo
vero sensu, non sokim non infirmantur supe-
riora, sed potius confirmantur, quia nullum
aliud medium expediendee queestionis attulit^
sedex jactis fundamentis illam resolvit. Sexto^
denique hoc fit evidens^ quia etiam post illa
verba : JEt intueamur superiora, ad idem ex-
presse revolvitur^ nam paulo post dicit : Con-
queritur autemjuste de peccatorikcs, tanquam
de Ms quos peccare ipse non cogit ; simul etiam,
ut Jii quonm ipse miseretur, lianc quoque Jia-
leant vocationem, ut dum Deus de peccatorilus
conqueritur, compungantur corde, atque ad ejus
gratiam convertanttcr. Etpaulo inferius : Hcec
deononstratio potentice Dei, et annuntiatio no-
minis ejus in universa ferra, proclest eis, ut ti-
oneant, et vias sicas corriganf, quilus vocatio fa-
lis congruif, Et inferius^ in Epilogo queestionis :
Prcccijmnur (ait) ut credamus, sed quis potest
credere, nisi aliqua vocatione, Jioc est, cdiqua re-
nm tesfificatione tangattir. Ubi non solum re-
dit ad vocationem^ sed etiam declarat in quo
consistat^ utique in tactu cordis, non in prsede-
terminatione. Quia vero non omnis tactus est
efficax, subdit : Quis Jiabet in potesfate, tali vi-
so tangi onentem stcam, quo ejus volunfas mo-
veafur ad fidem. Et usque ad finem qucestionis
eamdem doctrinam eisdem fere verbis ssepius
inculcat ; quomodo ergo de illa in superiori-
bus verbis ex propria sententia non est locu-
tus? Non potest itaque de mente Augustini in
illo loco dubitari.
5. Aliud testimonium priori non dissimile.
— Notandim. — Advertendim eamdem voca-
tionem posse esse congruam uni, et non alteri,
— Secundum testimonium, non dissimile prse-
cedenti, sumimus ex lib. de Dono persever.,
cap. 14. Nam de Tyriis et Sidoniis dicit :
JEtiam credere potuerunt, si mira illa CJiristi
EFFICACI GRATL^; DEI.
signa vidissenf. Ubi oportet semel notare loqui
Augustinum de potestate^ quas reduceretur in
actum^ ut ex coutextu aperte constat, et est
frequens ejus phrasis, tam ibi quam in dicta
qusestione ad Simphcianum, et ahis. Unde in
preedicto loco paulo post subjungit : Nec sic
duratum erat cor Tyriorim ef Sidoniorum,
quoniaoji credidissent, si qualia viderunt isti,
signa mdissent. Et tamen de eisdem addit :
Sed quoniam ut crederenf non eraf eis datum
(utique per prsedestinationem ) , etiam unde
crederent est negafum, scihcet, vocatio con-
grua. Et ideo sulDinfert : Ex quo infelligimus
Jialere qiwsdam in ipso ingenio divinum nafu-
raliter munus infelligentice, quo moveant^cr ad
fidem, si congrua suis mxnfibus vel audiant
verla, vel signa conspicianf. Non poterat certe
clarioribus verbis exphcare quomodo efiicacia
vocationis ex congruitate ad vocatum perti-
neat. Et tam in hoc quam in prEecedenti testi-
monio oportet advertere, docere Augustinum
eamdem vocationem esse posse congruam uni
et non alteri ; non certe ex conjunctione;, vel
defectu auxihi prsedeterminantis^ jam enim
uon esset eadem vocatio, si sub vocatione con-
grua tale auxilium comprelienditur ; ergo ex
congruitate ad vocatum. Unde dicit ahbi idem
Augustinus vocationem iuterdum differri, ut
sit congrua in uno tempore, quse non esset in
alio : sic enim in expositione Psalm. 142^ circa
illa verba : Cito exaudi me, Domine, inquit :
Pluviam diffierelas, uf Jiauriens imhiherem, non
respuerem quod influeres. Si ergo ideo diffe-
rehas, jcm da, quia anima mea sicut terra sine
aqua tiU. Captat ergo Deus, secundum Augus-
tinum, occasiones vocandi congrue, quod certe
non esset necessarium, si in prsedetermina-
tione necessitas posita esset.
6. Tertio, idem probatur ex hbro de Prse-
destinatione Sanctorum, capite 16;, ubi, po-
nens vocationem in interna doctrina , qua
homines sunt interius docibiles Dei, effica-
ciam ejus declarat, in fine dicens : Ad Jianc
vocationem omnes qui perflnenf, sunt dociUles
Dei, nec potest quisquam eonm dicere : Credi-
di, ut sic vocarer ; prcevenit enim eum miseri-
cordia Dei, quia sic vocatus est ut crederet, id
est, ut congruebat audienti, ut disceret; et
cap. 19 similiter ait : Illa vocatione id prorsus
agitur, et peragitur, tit credamus; et cap. 20
dicit : IIoc donum gratis in illam purpiira-
riam descenderat, cui, sicut Sc7'iptura dicit in
Actiius Apostolorum , Deus aperuerat sensum
ejtcs, 2it intenderet in ea qtice dicehanfur a
Paulo ; sic cnim vocabafur, ut crederet. In ipsa
I
CAP. XLII. AUGUSTINUM IN VOCATIONE CONGRUA, SINE PHYSICA, ETC.
603
ergo vocatione ponit illiim modum accommo-
datiim recipienti, ratione cujus dicitur^ sic vo-
cari, ut credat, quem modum^ aliis locis, per
congruitatem ad eum qui vocatur, declarat.
Et in epist. 407 ad Vitalem exposuit per illa
verba ; Sic ejus agit sensum, iit accommodet
assensum, quod inferius dicit fieri per occul-
taminspirationem Dei. Inspiratio ergoipsa quee
est vocatio, quatenus ita datur homini ut ac-
commodet assensum^ quod est dari cum con-
gruitate ad suscipientem, est auxilium efficax.
7. Quarto , idem probari potest ex onmi-
bus locis dicto cap. 5 allegatis, in quibus Au~
gustinus docet dare Deum efficacem gratiam^
prseparando voluntatem per vocationem oc-
cultam et secretam^ adjungendo alia loca^ in
quibus ait hanc prseparationem voluntatis fieri
per revelationem internam, et spiritualem
delectationem quam infundit, ut sumitur es
lib. 2 de Peccator. merit., cap. \1, et lib. de
Grat. Christi, cap. 10 et 1-4, et de Prsedestinat.
Sanctor., cap. 8. Et similia sunt loca in quibus
ait hoc fieri per internam Spiritus Sancti per-
suasionem ; quando enim suasio fit modo ita
accommodato audienti^ ut persuadeatur, tunc
recte dicitur persuasio. Unde in lib. de Natur.
et grat., cap. 25 : Magmis est Dcminus qui
persuadet, quomodo i^^se novit. Et in lib. de
Spirit. et litter.^ cum prius^ in cap. 33^ ratio-
nem cur^ ex duobus audientibus Evangelium,
unus credit et alius nou credit, ex arbitrii li-
bertate, quia unus vult et alius non vult^ red-
didisset_, quia per hoc non satis explicatur do-
num gratiae, addit in cap. 34 : Non ideo tan-
tum istam wluntatem dimno tmmeri triluen-
dam, quia ex Wbero arlitrio est, quod noUs na~
turaliter concreattm est; 'oerum etiam quod vi-
sorum sicasionilus agit Deus, iit velimus, tit
credamus, sive extrinsecus per Eriangelicas
exJiortationes , et sive intrinsecus, uM nemo lia-
let in potestate, quid ei veniat in mentem; sed
consentire, vel dissentire, proprice voluntatis
est. Ubi expendimus imprimis non alium mo-
dum suasionis internse ponere Augustinum,
nisi moralem, et per actus vitales^ mediis ob-
jectis potentias nostras excitantibus. Et his
modis (ait inferius) agit Deus cum anima ratio-
nali, ut ei credat, quia crcdere non potest, nisi
sit aliqua stcasio, xel vocatio cui credat ; et sic,
qSX, i^jsum velle Deus operatur in noUs. Totum
ergo negotium ex parte antecedentis gratiee
tribuit vocationi et suasioni, et specialem mi-
sericordiam et profunditatem mysterii inhoc
solum ponit, qitod huic ita suadeatur, utpersua-
deatw, illi autem non ita. Et nihilomiuus con-
cludit : Consentire et dissentire proprice tohm-
tatis est, non quia consentire sit solius volun-
tatis sine adjutorio concomitantis gratise^ sed
quia vocatio, quantumvis congrua, non adigit
voluntatem ad alterutram partem; quam doc-
trinam habet etiam in lib. 83 Quoestionum,
qusest. 68;, et hb. de Grat. Christi^ cap. 40; et
in lib. 7 Confession., cap. 6^ notari possunt
illa verba : Tu, Domine, justissime moderator
universitatis, constdentiUis consultisque nes-
cientiUcs occulto instinctu agis, ut dum quisque
consulit, lioc audiat, quod eum oportet audire.
8. Solutio. — Impugnatur . — At potest ali-
quis dicere suasionem transire in persuasio-
nem^ quando illi adjungitur novum auxilium
prsedeterminans ;, vel intellectum , ut judicet
ita esse credendum;, vel voluntatem, ut velit
credere. Sed contra hoc est imprimis, quod
nunquam Augustinus in omnibus dictis locis
hoc insinuavit. Estque profecto mirabile quod
jubeant nos credere Augustinum posuisse dis-
crimen et rationem in sola physica prsedeter-
minatione^ cum Augustinus in illis locis, in
quibus principaliter hoc agit, ut declaret quo-
modo Deus in nobis faciat ut velimus, semper
id per internam suasionem et vitalem excita-
tionem declaret, nulla facta mentione prsede-
terminationis ; et cum rursus inquirit unde
habeat suasio illa, quod hunc persuadeat et non
illum, nunquam id tribuit soli voluntati vel
preedeterminationi Dei, sed aliis modis per con-
gruitatem ad suscipientem id explicare cona-
tur. Accedit quod ipsum verbum persuadendi,
vel nomen persuasionis, non nisi impropriissi-
me potest applicari physicse prsedeterminatio-
ni, cum persuasio fiat vitali et humano modo,
illuminando intellectum, et excitando affec-
tum; pra^determinatio autem fiat vi quadam
de se communi facultatibus non vitalibus ,
etiam non sentientibus, nedum intelligenti-
bus. Denique, probando secundam partem pro-
positam, quod nimirum Augustinus uon in
auxilio physico ac prsevio, addito vocationi,
sed in ipsamet vocatione et modo illius, ipsius-
met efficaciam posuerit, aperte concludemus,
non in alio modo quam in congruitate voca-
tionis, ad quam immediate sequatur conscnsus
cum auxilio concomitante ac physice adju-
vante, eflQcacitatem prsevenientis gratice po-
suisse.
9. Altera ergo pars negativa, quam propo-
sui probandam, ex eisdem fere locis, aliis eo-
rum verbis ponderatis, eruenda est. Nam ira-
primis in dicta queest. 2 ad Simplician., sem-'
per docet ratione vocationis ti-ibui Deonostruirj
604 LIB.
velle ; sicenimait: Qida ^ionprcecedit vohcntas
lonavocationem, sedvocatio lonam toltmtatem,
profterea vocanti Deo recte tribuitur quod hene
'columus, nolis vero trihui non potest qiLod vo-
camur. Non igitur dicttm est putand^im : Ncn
volentis ,neque currentis, sedmiserentis estDei,
quia nisi ejus adjutorio non possumns adi-
pisci guod volumis, sed ideo potius quia nisi
ejus Tocatione non volumus. Igitur^ ex senten-
tia Augustini, necessarium non est aliquod
auxilium prajveniens, prffiter vocationem^ ra-
tione cujus tribuitur soli Deo bona voluntas
hominisj sed sufiicit vocatio congrua, quam
ipse^quibus vult, ex sua misericordia confert.
Confirmatur valde hoc testimonium^ quia vo-
catio^ quee in aliquo non est efficax, ejus duri-
tiei et resistentise tribuitur ; haBC autem vera
esse non possent, si efficacia vocationis pen-
deret ex sola voluntate Dei, vel (quod perinde
est ) a novo auxilio prseveniente ac praideter-
minante, quod Deus pro suo arbitrio dat vel
negat quibus vult ; ergo, ex mente Augustini^
non est necessarium tale auxilium. Consequen-
tia evidens est, nisi quis velit dicere Augusti-
num illam non vidisse, et repuguantia docuis-
se. Minor autem late probata est in cap. 11.
Major vero patet ex verbis illis : Noluit Esau,
et no)i cimirrit, sed et si voluisset, cucurrisset.
Haberet ergo auxilium efficax si voluisset;
nam sine auxilio efficaci, nec velle, nec currere
potuisset; et ideo subdit : Q;ui ei etiam velle
et currere vocando prcsstaret, nisi, vocatione
contempta, reprohus fieret; ergo inefficacia vo-
cationis ex culpa hominis procedit, non ex
defectu auxilii preedeterminantis, secundum
Augustinum.
10. Confirmatur secundum testimoniumsupe-
rius adductum. — Ponittir vocandi modus. —
Conffi-matur ulterius idem testimonium ex illis
verbis : An forte illi qui Jwc modo vocati, non
consentiunt vocationi, possent alio modo vocati
accommodare fideivoluntateon, utet illudverum
sit : Multi vocati, p^auci vero electi ; ut, quam-
vis miilti uno modo xocati sint, tamen qida
non omnes imo modo a/fecti sunt, illi soli se-
quantur vocationem, qui ei suscipiendce inve-
niuntur idonei ; et illud non minus verum sit:
Non volentis, sed Dei miserentis, qui hoc modo
vocavit, quomodo aptum erat eis qui secuti sunt
vocationem. Ubi interrogo quisuam sit ille mo-
dus vocationis, de quo his verbis loquitur Au-
gustinus. Nam si auxilium prsedeterminans
necessarium est, nullo aho modo potest voca-
tio esse efficax^ nisi quia preeter excitationem
habet adjuuctam prsedeterminationem ; neque
V. DE AUXILIO EFnCACI GRATI.« DEI.
inefficax^ nisi quia datur sine prsedetermina-
tione. Augustinus autem non potest de hoc
modo intelligi^ quia, secundum modum illum,
omues vocati, sine ulla alia considerationej et
quomodocumque affecti sint, consentiunt vo-
cationi, si illo modo vocentur, et non consen-
tient si tantum excitentur et non prffideter-
minentur, quod consequenter concedunt ad-
versarii : si autem hoc verum est, impertinens
est tota illa doctrina Augustini, quam millies
repetit, ut videbimus.Item quia non recte di-
ceret Augustinus, quod qui non consentit, aho
modo vocatus accommodaret fidei volunta-
tem, sed potius dicere debuisset, quod Deus
determinaret ejus voluntatem ad fidem. Cum
ergo dicit : Accommodaret fidei voluntatem ,
aperte sentit post vocationem congruentem,
sine alia prseveniente determinatione Dei_, ip-
sam voluntatem cum cooperante auxilio sese
fidei accommodare. PrEeterea, expresse dicit,
ex pluribns uno modo vocatis, quosdam sequi
vocationem, ahos non sequi, et misericordiam
singularem Dei, erga eos qui sequuntur voca-
tionem, esse, quia illo modo utrosque vocavit
potius quam aho'; ergo ille modus non potest
consistere in praedeterminationem ; non est
data omnibus illis, nam si taUs data esset om-
nibus, omnes consentirent, quocumque modo
essent affecti , et sine illo modo in nemine ha-
beret effectum, juxta illam sententiam. Est
ergo evideus Augustinum loqui de vocatione
eodem modo collata, intra propriam rationem
excitationis.
11 . Aliud notandum ex Augustino. — Et ]ioc
ipsum liis verbis paulo inferius explicat : Cum
ergo alius sic, alius vero sic moveatur ad fidem,
eademque res scepe alio modo dicta moveat,
alio modo dicta non moveat, aliumque moveat,
alium non moveat, quis audeat dicere defuisse
Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eam
fidemmentem applicaret, voluntatemque conjun-
geret, in qua Jacoh Justificatus est. Ubi obiter
notari potest vocationem congruam, secun-
dum Augustinum, talem esse ut relinquat vo-
cato potestatem applicandi et conjungendivo-
hmtatem suam ad fidem, seu, prout antea
dixerat, accommodandi voluntatem suam fidei.
Nam his verbis satis significatur, etiam post
vocationem efficacem, manere determinatio-
nem in libera potestate voluntatis, ac subiude
non intervenire prsedeterminans auxiUum,
quod inde etiam fit perspicuum, quia si in tali
modo auxiUi posita esset efficacia, uec dubi-
tari posset an talis modus futurus esset efficax
in Esau, nec iu illo haberet locnm quod sub-
CAP. XLII. AUGUSTINUM IN TOCATIONE CONGRUA, SLNE PHYSICA, ETC.
605
dit : Quod si tanta esse potest olstinatio vohm-
tatis, ut contra omnes modos xocationis oldu-
rescat, etc. ; nam contra praedeterminationem
evidentissimum est neminem posse obdures-
cere ; quia tamen Augustinus non prsedeter-
minationi, sed vocationi moraliter inducenti
efEcaciam antecedentem tribuebat, ideo illi
dubitationi locum esse consideravit. Et nihi-
lominus adjungit : Quis dicat modum, quo ei
persuaderetitf ut crederet, etiam Omni^Menti
defuisse? Ubi etiam vis verbi persuaderetur
ponderandaest, juxta alia quse diximus. Certe,
qui sincere et sine affectione quoestionem il-
lam, et seriem doctrinse, et Augustini discur-
sum consideraverit, dubitare non poterit quin
ad vocationem eflicacem nullum auxilium
prsedeterminans, vel distinctum a vocatione
ipsa et interno modo persuasionis ejus pos-
tulaverit.
12. Confirmatur testimonio Aufficstini. — Se-
cundo, hoc confirmat aliud testimonium es
lib. de Persever., cap. lA, nam certe si diffe-
rentia substantialis, ut sic dicam, inter voca-
tionem efficacem et non efficacem, consisteret
in adjuncto vel non adjuncto alio auxilio prae-
determinante, male Augastinus, ex eo quod
Tyrii crederent visis illis signis cum quibus
non crediderunt Judaei, intulit fuisse diversi-
tatem aliam antecedentem inter Judoeos et
Tyrios, vel in himine naturalis intelligentiai,
vel in cordis obduratione, seu dispositione.
Nam sine taU diversitate, cseteris omnibus
sequaUbus antecedenter, hi crederent, et illi
non crederent, solum quia hos voluit Deus
prEedeterminare, et non illos, quod quidem
consequenter concedunt Alvarez, Ledesma, et
alii contrarium opinantes, ut supra retuli, et
infra etiam in capite speciali dicam. Quantum
vero id repugnet Augustino_, constal ex ver-
bis illis : J]^£C quo apparet lidbere quosdam in
ipso ingenio, etc; nihil enim tale apparet, si
sola praedeterminatio consummat illam diffe-
rentiam, et ad eam sufficit, imo est tota causa
illius. £st ergo talis prsedeterminatio aliena a
mente Augustini.
13. Confirmatur eco eodem. — Tertio, est
magnum argumentum, quod ubique Augusti-
nus, in operibus gratiee, non tribuit soli Deo
nisi vocationem, et nunquam nisi ratione il-
lius tribuit Deo, quod faciat nos velle, neque
inter vocationem et cousensum factum cum
auxilio cooperante, ponit medium auxilium
prseveniens voluntatem, et faciens eam facere :
incredibile autem est haec omnia praetermi-
sisse, si hsec omuia in auxilio prsedetermi-
nante posita essent. Assumptio probatur ex
eisdem locis, nam in qufest. 2 ad Simplician. :
Vt velimus (ait), simm voluit esse et nostrum,
suum xocando, et nostrum sequendo. Certe si
praedeterminatio necessaria est, potius dicere
debuisset : Suum praedeterminando, quia quid-
quid est in vocatione prseter praedetermi-
nationem, est etiam in eo, in quo de facto
Deus non operatur ipsum velle- et quia, juxta
illam sententiam, praedeterminatio sola est
quse dat vocationi illam efficaciam. Augustinus
autem nihil tale dixit, sed vocationi immediate
adjunxit consensum. Optimeque idem proba-
tur ex lib. de Grat. et liber. arbitr., cap. 5,
ubi de Paulo ait : Quod conversus fuerit, nec
gratia erat sola, nec noluntas erat sola; ut au-
tem xocaretur, gratia fuit sola. Nec aliam gra-
tiam praeviam ponit, quam Deus solus in il-
lo effecerit. Item probatur ex Enchirid., cap.
32; dubitans enim quomodo sit verum illud :
Non est volentis, etc. , cum nemo salutem
operetur et consequatur nisi volens, respon-
det : I\^on nisi quia ipsa toluntas [tit scriptum
est) a Deo prceparatur. Quod, ut in aliis locis,
tum hic, tum cap. 5 citatis docet, non fit nisi
per vocationem et auxilia excitantia. Unde in
eodem loco concludit : Detur soli Deo , qui lo-
nam xoluntatem et prceparat adjuvandam, et
adjuvat prwparatam. Neutrum autem horum
facit Deus praedeterminando, sed adjuvat co-
operando, et praeparat eicitando. Unde lib. 2
contra duas epistolas Pelagianorum, cap. 10,
sic inquit : Studium Jiominis quod dicitur lo-
num, quamms cum esse cceperit, adjicvetur gra-
tia, non tamen incipit sine gratia, sed db illo
inspiratur, de quo dicit Apostolus : Gratias au-
tem Deo qui dedit idem studium in corde tiii,
ubi notanda sunt verba illa : Cum esse ccepe-
rit, adiwoatur gratia, optime enim explicant
coucomitantiam gratiae adjuvantis sine prae-
veniente. Alia vero : Bed ab illo inspiratur ,
aperte declarant praevenientem tantum esse
per inspirationem, et ab illa duci initium boui
studii, et ratione illius dici dare hujusmodi
studium in corde. Et similem doctrinam liabet
locis allegatis de Praedestin. Sanctor.. cap. 5,
16 et 19 ; epist. 107 ad Vitalem, et de Natur.
et Grat., cap. 32 ; lib. 83 Quaestionum, q. 68,
et serm. 13 et 15 de Verbis Apostoh.
14. Notandim. — Quarto, notari potest, in
doctrina Augustini, non ponere officaciam prae-
venientis gratiae in uno modo movendi uni-
formiter (ut sic dicam), et ejusdem rationis in
omnibus qui convertuntur, sed in variis et mi-
rabilihus modis;ergo signum est non ponere
606
LIB. V. DE AUXILIO EFnCACI GRATL^i DEI.
illam cflQcaciam in auxilio prsedeterminante :
nam iliud ejusdem modi esset in omnibus. An-
tecedens patet ex dicta q. 2 ad Simplician.,
ibi : Si tanta fotest esse ohstimtio vohmtatis,
2{t contra omnes modos vocationis oldurescat,
et ibi : Qiiis potest credere, nisi alicpia toca-
tio7ie fangaticr ? et statim : Quis Jiaiet in po-
testate tali viso tangi ? Quia nimirum hic tac-
tus potest esse multiplex. Item de Spirit. et
litter., cap. 34 : Mis modis agit Deus, ut veli-
mus. Expressius lib. 3 de Liber. arbitr., c. 48^
et lib. de Natura et Grat., cap. 67 : Cum ilU-
que sit prcesens (ait) qui multis modis per
creatwram siU Domino serrientem doceat cre-
dentem; et lib. 1 contr. duas epist. Pelagian.^
cap. 19 : Quis traliitur , si jam volebat ? et ta-
men nemo xenit nisi velit; traJiettcr ergo miris
modis, ut xelit, ab illo qui norAt intus in cordi-
his Jiominum operari. Et eamdem doctrinam
habet lib. 2 de Peccator. merit., cap. 5. Item
hb. de Corrept. et Grat.^ cap. 5: Quare isti
sic, illi aliter, atque alii aliter, diversis atque
innumeraUlihis modis vocantur, u,t reformen-
tur? alsit ut dicamus, etc. ; et lih. 4; Confes-
sion. : Converte nos (dicit ad Deum) miris mo-
dis. Et lib. 5^ cap. 1, Deo dicit : Egisti mecum
miris et occultissimis modis ; tu illud egisti,
Deus, nam a Domino gressus Jiominis dirigun-
tur, et viam ejus volet, quibus verbis effica-
ciam gratiee per moralem directionem decla-
rat^ et miris et occultissimis modis a Deo fieri
profitetur, quod in cap. 8 elegauter prosequi-
tur^ et lib. 1, cap. ult. ■
15. Sed instant, quia potius dicens Augus-
tinus oniris modis, indicat altiorem modum
movendi, quam moralem^ nam moralis motio
non est tam admirabilis. Sed hoc non enervat
testimonium ; fatemur enim, si Deus prgede-
terminaret physice voluntatem^ futuram esse
motionem satis mirabilem ; sed, preeterquam
quod esset necessitans, esset una singulariSj
et ita non posset in ea verificari illud^ multis
et miraUlihus modis. Unde falsum est^ et
aperte contra mentem Augustini, dicere^ in
morali modo trahendi voluntatem, non posse
Deum operari multis et mirabihbus modis;
uam ad persuadendos et traheudos homines^
multa et mirabilia operatus est, et interius in
cordibus hominum quotidie operatur, Jiahens
incUnandorum cordium o^nnipiotentissionam po-
testatem, ut idem Augustinus dixit^ de Corropt.
et Grat., cap. 1-4. Et hic sensus evideutissime
convincitur a fortiori, ex eo quod, 1. 5 contra
Julian., c. 4, in cordibus impiorum dicit fa-
cere Deum miris ac iueflabilibus modis, etiam
tunc quando perverse agunt, Gt obdurantur,
quamvis non simili intentione nec voluntatc
tunc Deus operetur, et ideo certum sit tunc
non operari prsedeterminando , sed ea ope-
raudo quae de se bona sunt, sciens ho-
mines ex maUtia sua ilhs bonis esse prave
usuros.
46. Ponderatur quod stcpra notatum, non
ponere Augustinum efficaciam auxilii gratice in
modo agendi.— Unde potest quinto ponderari
id quod jam in superioribus notavimus, non
ponere Augustinum efficaciam auxihi gratiae
in modo agendi Dei, bonis et mahs actibus
communi, ne inde sequatur ita posse Deo tri-
bui actus non bonos, sicut actus pietatis et
gratise, ut contra Pelagianos arguit, hb. de
Grat. ethb. arbit., c. 17, et Tl, et 1. de Peccat.
merit., cap. 18, et docet hb. de Spirit. et ht-
ter., cap. 33 et 34. Inde ergo recte cohigimus
Augustinum non posuisse auxilium efficax
in efficacia preevii concursus de se generalis
omnibus operibus voluntatis, ut actiones po-
sitivse sunt, cujuscumque ordinis existant,
quoniam ahas seque Deus faceret, ut homo ve-
ht infima et suprema, mala et bona, quod et
est contra exceUentiam gratise, et alienum a
divina voluntate, ut in lib. 3 late argumen-
tati sumus.
17. Ponitur argumentum, non operari Deim
per gratiam efficacem in voluntate Jwminis,
modo communi animantihus hrutis et rehus in-
sefisihilihus. — Sextum et simile argumentum
ex eo sumitur, quod Augustinus saipe eUam
repetit, non operari Denm per gratiam effica-
cem in voluntate hominis, modo communi ani-
mantibus brutis et rebus insensibihbus. Sic
enim dicto 1. 2 de Peccat. merit., c. 5, cum
dixisset petendam esse a Deo gratiam, adjun-
git : Nec tamen de Jiac re solis votis agenchm
est, ut non suhinferatur adnitendo etiam nos-
trce efficacia voluntatis. Adjutor enim noster
dicitur, nec adpcvaripotest, nisi quietiam ali-
quid sponte conatur, et ratiouem subdit : Quia
non sicut in laiMihus insensatis, aut sicut in
eis in quorum natura rationem voluntatemque
non condidit, salutem nostram Deus operatur
in nohis. Modus autem ihe efficaciter apph-
candi potentiam per auxilium efficax, com-
munis dicitur esse omnibus agentibus uatura-
hbus, brutis, et insensibihbus. Et certe si tale
auxihum necessarium est, et solum sufficit
voluntatem inflectere ut velit, sohs votis agen-
dum est, ut tale auxilium detur ; imo nec vota
adhiberi potuerunt, nisi ad iha facienda prius
ahquid tale auxihum detur. Neque ab homine
CAP. XLII. AUGUSTINUM IN VOCATIONE CONGRUA, SINE PHYSICA, ETC.
607
postulare oportebit ut suse voluntatis effica-
ciam adjungat, quoniam nisi ita in illo opere-
tur Deus, nou potest illam adhibere ; si vero ita
Deus operetur in bomine, non poterit illam
non adjuDgere ; et ita non aliter applicabitur
voluntas ejus a Deo^, quam applicetur appetitus
bruti, quantum est ex parte hujus determi-
nationis. Est ergo hoc valde alienum ab Au-
gustini mente et doctrina.
48. Adclitur quod , uUcunque Augustimis
loquitur de hac prcevia gratia seu toluntatis
prceparatio7ie, locim Ubertati Toluntatis reser-
vat. — Unde septimam considerationem ad-
dimus^ quia ubicunque Augustinus loquitur
de hac preevia gratia, quam prceparationem
voluntatis appellat, suum locum hbertati vo-
luntatis reservat;, sentitque semper posse re-
sistere et contemnere vohmtatem , ideoque
ilU imputari inefBcaciam vocationis, quse om-
nia non stant cum prsedeterminatione, ut su-
pra ostendimus. Assumptum probatur, primo
ex generaH doctrina Augustini, quoties vohm-
tas cedit aiicui moventi iham, quia non potest
ilH resistere, non ihi imputari ad culpam, vel
ad prcemium. Ita habet hb. 3 de Liber. ar-
bitr., cap. 18, quod recognoscit et confirmat
hb. de Natur. etgrat. cap. 6: Qiccecumcque, ait,
ista causa est vohmtatis, si non potest ei resisti,
sine peccato ei ceditur. Quod ideo verum est,
quia tunc vohuitas sine hbertate consentit,
nuHa euim aha causa potest ita illam excu-
sare a culpa, si ahas actio de se peccaminosa
sit ; igitur perinde fuit dicere : Sine peccato
ei ceditur, ac dicere : Si7ie libertate ei ceditur,
id est, causa inducens hominem ad volendum,
vel faciens eum vehe, si ei resisti non potest,
sine hbertate ei ceditur. Unde infra iterum
interrogat : Potest ergo ei causce, qucecumque
illa sit, resisti? Et respondet : Potcst plane.
Ut autem dixi, hcet id tradatur de potestate
resistendi tentationi, tamen ratio, in qua fun-
datur, in motione ad bonum locum habet.
Nam sicut tentationi sine culpa ceditur, si ei
non possit resisti ahquo modo, sahem per gra-
tiam, ita motioni ad bonum sine laude cede-
tur, ac proinde sine hbertate, si ei resisti nou
possit. At vero qui cedit vocationi Dei, est di-
gnus laude, ut fides docet, et Augustinus pas-
sim ; ergo tahs motio ita est causa vohmtatis,
id est, vohtionis hominis, ut possit homo ei
resistere.
49. Vocari hoc vel illo modo solius Dei est,
ex Augustino. — Et ideo frequenter repetit
Augustinus vocare hoc vel iUo modo esse so-
hus Dei : Venire autem semper esse in xtolun-
tate, vel sola si non venit, ^el adjuta si venit,
ut dixit de Grat. Christi, cap. 4-4, et dicto
c. 3-4 de Spirit. et htt. : Ilis onodis, ait (scihcet,
vocatioue , et suasione) , ipsum velle credere
operatur Deus in ipso homine, consentire autem
Tiocationi Dei, vel dissentire, proprice mlunta-
tis est, quee verba faciunt sensum composi-
tum, et includunt potestatem resistendi, ut
circa Concihum Tridentinum exphcavi. Et ob
eamdem potestatem et hbertatem dicit in
quffist. 68 ex 83, hcet homo, vocatus et ve-
niens, non possit sibi tribuere quod vocatus
sit, posse nihilominus sibi tribuere quod ve-
niat, sibi, inquam, non soh, sed adjuto, ut in
aho loco declaravit. Et in eodem sensu dixit
tract. 4 in Joannem : Eo quod adjtmgis %olun-
tatem tuam Deo, castificas teip)sum, castificas
te, non de te, sed de illo qui venit, itt habitet
in te. Tamen, qzcia agis iU aliqtdd vohcntate,
ideo et aliquid tiU trihUum est, ita ut dicas :
Adjutor meus esto. Denique in hb, de Eccle-
siast. dogmat., cap. 24, Augustino attributo,
sic habetur : Manet ad qucerendam sahctem
arUtrii lihertas, sed ddmonente prius Deo, et
invitante ad sahitem vel eUgat, vel sequat^or,
occasione sahctis, lioc est, inspiratione Dei. Ubi
ahqui inspiratione exponunt^ id est, prcede-
terminatione, contra vim verbi, et contra om-
nem usum, et contra contextum, riuia per il-
la verba itispiratione Dei, exponit iha occasione
salutis, ut patet ex iha particula, hoc est ; oc-
casionem autem sahitis appehat quod dixerat,
monente, et invitante Deo. Inspiratio ergo ni-
hil ahud est quam ipsa motio et invitatio,
quai per ihuminationem et piam affectionem
a Deo interius fit. Unde concludit ihe auctor,
seu Augustinus : Initiim ergo sahitis nostrce
Deo miserante hahemus; ut acquiescamus salu-
tiferce inspirationi, nostrce potestatis est. At
certe acquiescere prsedeterminationi non esset
potestatis nostrse, sed necessitatis.
20. Confirmatur primo. — Confirmari po-
test antecedens, in principah ratione assump-
tum, quia Augustinus, locis supra citatis, di-
xit cum eadem vocatione hominem interdum
vehe, et alium non velle^ vel eumdem in di-
versis temporibus, ut ex Psal. 442 aUegavi,
et de Tyriis et Sidoniis, comparatione Judaeo-
rum, dixit de Don. persever., cap. 44, et supra
tractatum est; ergo, ex sententia Augustini,
iUa vocatio ex natura sua non taUs est, ut ei
resisti non possit. Unde non solet expUcare
Augustinus efficaciam gratiee aut vocationis
per impotentiam resistendi, aut dissentiendi,
sed per certam efi^ectus consecutionem, sicut
60S
LIB. V. DE AUXILIO EF"PICACi GRATI;E DEl.
de Don. persev., c. iA, dixit media prsedesti-
nationis esse illa qtilhus certisswie liberantiir,
■quicumqiie lilefmitur. Et in lib. de Prsedesti-
nat. Sanctor.^ c. 8., de hac gratia loquenS;, ait :
A nullo cluro corde respuifur, quia ex inten-
tione Dei est ut non respuatur, ut subdit di-
cens : Ideo enim triUiitur, iit cordis duritia
penitus auferatur ; et ideo etiam tribuitur,
sictit a])tum est ei qui vocatur, seu sicut scit
ei congruere, ut nocantem non respuat, sicut
dixit queest, 2. adSimplician.; ergo ponitAu-
gustinus efficaciam salva potestate resistendi :
talis autem efficacia non pote.st esse praede-
terminationis, ut supra ostendi^ etiam ex ad-
versariorum confessione ; est ergo congruen-
tise prsecognitse a Deo^ ut satis expresse in
verbis proxime citatis Augustinus declaravit.
21 . Confirmatur secundo. — Denique confir-
mari potest idem antecedens ex alio principio
supra posito in doctrina Augustini, homini
sufficienter vocato, et non cousentienti'^ cul-
pse attribui , quod vocationem contemnat|,
eique resistat, ut expresse dicit de Esau, di-
cta qusest. 2 ad SimpUcian., et de Pharaone,
dicta quaest. G8 ex 83, et universaliter ibi ait :
Qid noluerunt venire, non delent alteri tri-
huere, sed tantum siU, quoniam ut venirent
Tocati, erat in lihera eorum voluntate. Idem
habet 2 de Peccat. merit. et remiss., cap. 17,
et in Enchiridio, capite 64, et de Natur. et
grat., cap. 67. Hinc ergo coUigimus vocatio-
nem sufficientem, quantum ex se est, esse
efficacem, nisi homo ei' resistat, ac proinde
illi eidem auxiho, quod est efficax, quando ei
non resistitur, posse resisti. Probatur haec illa-
tio, quia sic vocationi sufficienti resistere culpa
estl; ergo illa vocatio dat proximam potesta-
tem efficiendi, ita ut possit reduci in actum
sine alio prsevio auxilio, si voluntas veht.
Nam si aUa motio esset necessaria, cum haec
non detur, nec sit in hominis potestate, non
habet homo, per solam vocationem priorem,
proximam potestatem consentiendi ilii , ac
subindCj hominc non consentiente tali voca-
tioni, non potest id ad culpam illi imputari ,
quia non habet in potestate sua consensum,
et quod non est in potestate nostra, etiamsi
non fiat a nobis , non imputatur nobis, ut
proxime ex Augustino dicebamus. Et auge-
tur haec ratio in eadem doctrina Augustini,
quia auxilium efficax est necessarium ut det
potestatem agendi et consentiendi, quia prse-
parat voluntatem ut veUt, ut patet per Au-
gustinum, epist. 407, et aliis locis supra ci-
tatis ; per illam autem praeparationem datur
voluntati potestas pie operandi, teste eodem
Augustino in lib. 4 Retractat., cap. 22, et
hb. 2, cap. 4, et iu Enchirid,, cap. 32, et
sermone 10 de Verb. Apostoli. Imo, hb. de
Grat. et Hb. arbit., cap. 16, dicit dare vires
efficacissimas vohmtati; ergo vocatio efficax
dat potestatem agendi et consentiendi; ergo
si non est in potestate hominis facere ut vo-
catio efficiens sit cfficax, non potest illi tribui
quod resistat,
22, Simitur octavo ex doctrina Augustini,
quod neque Angelis , neque Jiominihus in sta-
tu innocentice fuit necessaria prcedeterminatio
jjhjsica ad suam conversionem , vel ad resis-
tendum tentationi. — Instantia. — Evertitur.
Octavam rationem sumo ex eo quod in doctri-
na Augustini, neque Angelis, neque homini-
bus in statu innocentise, fuit necessaria prse-
determinatio pliysica ad suam conversionem,
vel ad resistendum tentationi ; ergo per se non
est necessaria ad actus supernaturales, neque
ex vi prsevii concursus Dei, neque propter ac-
tuum excellentiam , seu supernaturahtatem ;
ergo neque in statu naturse corruptee est ne-
cessaria ilhs titulis; neque etiam propter cor-
ruptionem naturae ; tum quia sicut tentationes
et difficultates insurgentes ex hac naturse cor-
ruptione, non physice, sed morahter inducunt
ad malum, ita contra ihas efficax esse potest
in eodem genere morahs inductio gratise illu-
miuantis et inspirantis; tum etiara quia illa
necessitas non posset esse ad singulos actus,
juxta doctrinam in lib, 1 et 2 datam, quod
etiam est contra rationem 'auxilii efncacis, ut
ex dictis in principio hujus libri constat, Ergo
si verum est illud principium, manifestum est
non jposuisse Augustinum prsedeterminatio-
nem physicam, ut necessariam ad opera gra-
tise, ac proinde non posuisse in illa efficaciam
auxilii, seu vocationis, Principium autem illud
seu antecedens probamus ex lib. de Corrept.
et grat., c. 11 et 12, ubi Augustinus ait, Ada-
mo in statu innocentiss datam esse gratiam,
qua posset perseverare, vitando peccatum, uon
tamen esse datam gratiam, qua illud vitaret et
perseveraret. Et idem dicit de Angelis. Dices
hoc verum esse de Adamo, et de Angelis ma-
lis, quia ilhs non est data gratia efficax , non
vero de Angelis bonis , quibus est data. Sed
contra : nam de omnibus Angelis sentit Au-
gustinus non esse ilUs datam gratiam de se
efficacem ; ait enim voluisse Deum in illis ex-
periri hbertatem arbitrii, et subdit quod, sicut
mali Angeli per suum arbitrium ceciderunt,
ita boni per suum arbitrium steterunt; ergo
CAP. XLIII. UTRUM AUGUSTINUS PHYSIC,« PR.EDETERMINATIONI, ETC.
600
iion ex praedeterminatione gratiee steterunt,
alias niliil in eo discrimiue libertas arbitrii
ostenderetur, nec esset difierentia inter bomi-
nes et Angelos^ quam ibi Augustinus osten-
dere vult. Scio in nostra sententia etiam esse
difficilem illam differentiam, quam difficul-
tatem in superioribus tractavimus, et infra ite-
rum, tractando de dono perseverantise, evol-
venda est ; nunc nobis sufficit quod, si Angelis
bonis fuit necessaria prsedeterminatio , sicut
uobis esse dicitur, non potest subsistere quod
Augustinus ait, in Angelis et primo homine
voluisse Deum experiri libertatem magis quam
nunc in bominibus lapsis experiatur. Quod si
locus hic cogere ahcui non videatur, profecto
superiora videntur satis superque sufficere :
multa enim, ut existimo^ convincunt posuisse
Augustinum auxihum efficax praaveniens in
vocatione congrua non prsedeterminante, sed
modo accommodato inducente hominem in-
fahibihter ex prsescientia Dei. Et omnia simul
sumpta hanc fuisse mentem Augustini satis
ostendunt, fietque id evidentius expendendo
loca Augustini, iu quibus contrarise sententiee
auctores opinionem suam fundare conantur.
CAPUT XLIII.
UTRUM AUGUSTINUS PHYSIGjE PR^DETERMINATIONI
ALIQUANDO FAVEAT.
1. Respondetior. — Prolatur responsio. —
Respondemus nuUum inveniri apud Augus-
tinum testimonium in quo id doceat, vel ex
quo satis probabili conjectura tahs mens Au-
gustini coUigi possit. Hanc assertionem pro-
bamus discurreudo per omnes modos loquendi
Augustini, quos vel ab ahis nohis objectos in-
venimus, vel nos notare et inducere potuimus;
non enim semel, sed ssepius, totam Augustini
doctrinam, praesertim ad hanc materiam per-
tinentem, evolvimus, non quidem ex prseju-
dicio, et animo defendendi propriam senten-
tiam, sed omnino inveniendi mentem ejus,
niliilque occultandi , quod ad illam iudagan-
dam conducere posse videatur.
2. Objeciio ex errore Pelagii. — Argumen-
tatur Altarez. — Solmtur dicta ohjectio ex
Augustino. — Primam objectionem sumunt
ex eri'ore Pelagii, contra quem Augustinus
disputavit^ supponuntque Pelagium nou erras-
se in gratia excitante, sed in adjuvante, qua
Deus efficaciter prtevenit voluntatem, et efii-
cit ut libere consentiat. Nam omnem gratiam
excitantem, quara D. Augustiuus ponit^ dicunt
VIII.
admisisse Pelagium , negasse autem prseve-
nientem pliysice efficacem, et contra lioc aiunt
direxisse Augustinum totam disputationem
suam, unde concludunt, in contrario sensu
docuisse necessarium esse auxilium de se effi-
cax, ac subiude prsedetermiuaus. Ita argumen-
tatur Alvarez, disp. 99, uum. 2, et suppositio-
nem illam probat ex Augustino, epist. 107
ad Vitalem , refertque verba ubi dicit : Inter
eos agi de Gratia qucestlonem, utrum prcecedat
vel su,lsequatur licec gratia liominis mluntatem,
lioc est, 2itnm ideo nohis detur quia volumus,
an fer i^sam Jioc etiam efficiat Deus ut veli-
mus. Secundo, adducit Augustinum, lib. de
Grat. Ghristi, cap. 10, qui refert sententiam
Pelagii fuisse, noti adjuforio Dei, sed ex noUs
ipsis in nolis effici voluntatem lonam, et verba
Pauh : Deus est qiu operatur in noUs velle, ex-
posuisse de operatione per ilhiminationem, et
excitationem siupentis voluntatis ; et cap. 47,
nihil aliud Augustinus a Pelagio exigit, nisi
ut Dei adjutorium admittat. Ahas conjecturas
adducit ihe auctor, quas omitto, quia parvi
momenti mihi videutur, et quia superfluum
est indiciis uti, ubi factum fide dignis testimo-
niis comprobatur. Respondemus ergo primo
objectionemlianc falsum supponere. Nam Au-
gustinus, lib. 1 contra duas epist. Pelagianor.,
cap. 19, ad illos sic loquitur : Vos autem in
bono opere sic piitatis adjuvari Jtominem Dei
gratia, ut, in excitanda ejus ad ipsum honum
opus voluntate, niJiil eam credatis operari. In
quibus verbis aperte refert Augustinus Pela-
gianos absolute negasse excitantem gratiam,
seu excitationem voluntatis per gratiam, cum
tamen adjuvantem aliquo modo saltem nomine
admitterent. Unde excitantem et re et nomine
negasse videntur, quia hcet doctrinam, legem,
et promissioues, quse excitant vohmtatem, sub
nomine gratise admitterent , in ihis solis gra-
tise adjutorium pouebant , ut in proleg. 5,
cap. 2 et 3, ex variis locis Augustini ostensum
est. Secundo , dicimus objectionem factam
etiam in iUatione peccare : nam licet Pelagius
admitteret auxilium sufficiens per veras inter-
nas excitationes, et negasset efficax, et in hoo
secundo ab Augustino impugnetur, non sequi-
tur Augustinum pugnasse pro auxiho prsede-
terminante, sed pro vocatione congrua et ef-
ficaci, ut in omnibus suis hbris declaravit, si-
cut jam vidimus. Et prseterea, quod caput est,
maxime erravit Pelagius negando adjutorium
gratise coucomitans et physice adjuvaus vo-
hintatem, et in hoc sensu dixit , non adjuto-
rio Dei, sed ex noUs effici voluntatem lonam.
39
LiB. V. DE AUXILIO EFFiCACI GRATLE DEI.
ReBimidetuT pimo. — Sed tatem credendi esse doiium Dei , sed ex solo
libero arbitrio , solumque requiri ut doctrina
fidei homini proponatur. Unde Augustinus
illum impugnat, quia ut velimus Deus facit
in nobis, et modum quo facit declarat, dicens :
/S'i ita prcepararet atque operaretur Deus Iiomi-
nis voluntatem, ut tantummodo legem, atcpie
doctrinam lihero ejus adJiileret arUtrio , nec,
vocatione illa alta atq^te secreta, sic ejus ageret
sensim, ut eidem legi atque doctrince accom-
modaret assensum, non ofus esset orare, etc.
Non erat ergo illa qusestio de auxilio prsede-
terminante^ sed de tota gratia necessaria ad
voluntatem credendi, et maxime de interna
vocatione accommodata ad actualiter creden-
dum^ et ita ex illo testimonio potius nostra
seutentia confirmatur, ut in capite prsecedenti
visum est.
5. Oijectio secunda ex errore Semipelagia-
norum. — Secundam objectionem sumunt ex
errore Semipelagianorum ; dicunt enim errasse
in hoc, quod initium bonse voluntatis ex nobis
esse dicebant, et Deum juvare vohmtatem^
quia ipsa incipit velle : et hoc in eis impugnat
Augustinus^ hb. de Praedestinat, Sanctor., cap.
2 et sequentibus^ ubi soh Deo tribuendum
esse dicit initium bonse voluntatis. Ergo^ ex
sententia Augustini^ necessarium est ut, in ef-
ficiendo ipsomet consensu, prius sohis Deus
vere ac physice influat efficiendo et inchoando
actum , ut ita verum sit , nos consentire quia
Deus facit nos consentire^ et non e contrario.
Nam si contrarium dicatur^ inciditur in Semi-
pelagianum errorem, et consequenter Augus-
tinus contradicitur. Et confirmatur hsec objec-
tio ex illo modo loquendi^ quo Augustinus in
eodem loco utitur contra SemipelagianoS;, di-
cens : Detur totim Deo , quia nimirum etiam
ipsum initium consentiendi ex Deo est, utique
praBdetermiuante voluntatem , ut in actum
prodeat. Et sic etiam dixit hb. 4 contra duas
epistolas Pelagianor., cap. 9: Numquid Chris-
ticmus Wberim arlitrium negat esse in Tiomini-
hus, quia Deo totum tfiiuit, quodrecte vivi-
mus.
6. Diluitur ohjectio. — Hgec vero objectio
ssepe in superioribus refutata est ; et impri-
mis peccat sicut prfecedens, Semipelagiano-
rum errorem male interpretando. Ilh enim
errarunt dicentes, ante omnia gratise auxiha
prsecedere in nobis affectum ahquem hberum,
seu bonum salutis desiderium, aut propositum
fidei sohs viribus hberi arbitrii conceptum, et
hoc dicebant esse initium salutis. Et hic est
error contrS quera scripsit hbrum de Prsedes-
610
3. Instantia
instant, quia Pelagiani tribuebant Augustino,
quod libertatem toheret, ut patet ex epistohs
eorum, contra quas quatuor hbros Augustinus
scripsit, prcesertim hb. i, cap. 2 et cap. 5, et
hb. -i^^cap. 9. Item hb, 4 contra Juhan., cap. 8.
Ergo signum est Augustinum 'posuisse auxi-
lium efficax prasdeterminans, ahas nuha veri-
simihtudine potuissent Pelagiani id inferre ex
sententia Augustini. Respoudetur primo, si
nunc Cathohci inferunt ex verbis Augustini
proedeterminationem pliysicam, cum eam in
scriptis suis non sohim nunquam nomiuaverit
vel iusinuaverit, sed etiam multa ihi contra-
ria docuerit, quid mirum est quod haeretici
aperte intulerint Augustinum posuisse neces-
sitatem auxihi repugnantis hbertati? Male er-
go iutehexerunt Augustinum, et ideo, vel per
ignorantiam, vel per cahmmiam, male argu-
mentati sunt. Addo etiam esse valde probabile
putasse Pelagianos, dependentiam humanse
vohmtatis in agendo a divina, etiam quoad
concursum simultaneum, esse contrariam li-
bertati ; et ideo etiam concursum generalem
negasse, ut in dicto proleg., c. 2 et 3, late dixi.
Semipelagiani vero, quantum ex epistolis Hi-
larii et Prosperi cohigitur, ex alio capite pu-
taruut Augustini doctrinam de Gratia esse con-
trariam libertati, quia ponebat vocationem
altam et secretam necessariam esse ad opera
pietatis, eamque dicebat dari ex sola electione
diviua gratuita ; nesciebant enim hoc compo-
uere cum potestate operandi, in eis qui non
ita vt)cantur, nec cum potestate non operandi,
in his qui vocantur. At vero eos in hoc er-
rasse , et libertatem arbitrii optime cum illis
principiis consistere, ostendit Augustinus in
libris contra illos, non quidem tribuens Deo
physicam prsedeterminationem, sed potius vir-
tute ostendens illam non esse necessariam ad
cfficaciam gratise, cum congruitas vocationis
satis sit, ut ex locis aUegatis in capite prKce-
deuti coustat.
4. Respondetur secundo. — Et per hoec re-
sponsum est ad testimonia ex lib. de Gratia
Cliristi. Ahud vero, ex epistola ad Yitalem, ni-
hil facit ad causam. Nam Vitalis iile, ad quem
scripsit Augustinus, prcecipue negavit praeve-
nientem gratiam, nam, ob eam rem, negabat
directe esse orandum pro infidehbus ut cre-
derent, sed tantum esse ihis veritatem pro-
ponendam, ut bene notavit Baron., tom. 5,
ann. 419, n. 54. Unde ex verbis Augustini ci-
tatis magis videtur Vitalis fuisse Semipelagia-
uus, quam Pelagianus ; uegabat enim volun-
CAP. XLIII. UTRUM AUGUSTINDS PHYSIC^ PR.^DETERMtNATtONI, ETC.
m
tinat. Sanctor. Augustinus , demonstrans ini-
tium fidei non esse ex nobis^ sed ex gratia^
ntique in eodem sensu de illo initio loquens ,
ut constat ex epistolis Prosperi et Hilarii ad
illum, et ex omnibus quse circa canonem 5
Concilii Arausicani supra vidimus. Ex quibus
etiam constat hoc initium^ de quo Augustinus
contra Scmipelagianos loquitur, non esse in-
fluxum voluntatis cooperantis gratias^ vel gra-
tise cooperantis cum libero arbitrio, ut inter se
comparantur secundum ordinem prioris vel
posterioris natura ; bsec enim speculatio valde
aliena est ab intentione Augustini^ et imperti-
nens ad illum errorem confutandum. Nam
Massilienses loquebantur de actu voluntatis
facto a libero arbitrio solo, suis viribus., qui
nou solum natura , sed etiam tempore potest
prsecedere omnia gratiee auxilia^ et esse meri-
tum primi auxilii;, et hoc sensu subjiciebant
gratiam obedientise humanse, et in eodem sen-
su dicuntur ab Augustino fecisse gratiam pe-
dissequam ai^bitrii^ quse omnia non possunt
ad causam de qua tractamus adaptari, ut in
citatis etiam locis late ostensum est.
7. Deinde dicimus, quod licet loquamur de
initio fidei aut salutis in illo sensu^ id est, de
primo influxu voluntatis in ipsummet consen-
sum, semper subsistit veraque est sententia
Augustini, scilicet, etiam hoc initium esse tri-
buendum Deo, et esse donum ejus, non quia
prsedeterminet voluntatem ad illum, sed quia
prseparat vokmtatem ex sola misericordia , ut
dicit in eodem lib. de Prsedest, Sanctor., c. 6,
et aliis locis, ubi declarat hanc preeparationem
facere Deum per gratiam congruam, ut vidi-
mus, et quia vokmtatem praeparatam adjuvat,
ut dixit in Enchirid., cap. 32. Hoc autem ini-
tium, secundum Augustinum, ita est donum
Dei, ut sit ejus sokus, et nihilominus adjun-
genda est elficacia voluntatis_, ut idem Augus-
tinus dixit lib. 2 de Peccator. merit., cap. 5 ;
et ideo non sok Deo , sed etiam kberoe vokm-
tati actus kber tribuitur , ut dixit tract. A in
epist. Joan., et quaest. 68 ex 83. Neque hinc
fit hoc initium ita esse a voluntate , ut ab ika
sola sit prius natura quam a Deo, vel a gratia;
quanquam enim akqui Gathokci ita iuterdum
loquantur, et non pertineat ad errorem Semi-
pelagianorum, non est tamen, ut ssepe dixi-
mus, quia involvit repugnantiam, cum in una
indivisibik actione non possit esse causaktas.
Nec ex parte vokmtatum Dei et hominis or-
dinem considerando, potest antecedere vohm-
tas hominis, sed potius vokmtas Dei antecedit,
quamvis non prsedeterminando, sed ofTerendo
concursum post excitantem gratiam , ut jam
etiam expkcavimus. In ipso autem actuak in-
fluxu ad extra, non est ordo prioris aut poste-
rioris natura, sed simultas, ut ex doctrina Au-
gnstini de gratia adjuvante et cooperantc , iu
hb. 3 probatum est. Ac deuique etiam in hoc
sensu non est vera ika causalis , quam IMassi-
kenses in suo et louge pejori admittebant^
(Quiahomo incipit, Deus perficit, vel, Quia ho-
mo operatur, Deus ikum adjuvat), quia in-
fluxus hominis nuko modo est causa concur-
sus, vel adjutorii divini, cum non antecedat,
sicut dictum est, sed est concausa, sine qua
Deus non adjuvat, et ita solum dici potest
quod Deus non adjuvat, nisi voluntas coadju-
vet, nec voluntas influit, nisi Deus influat et
juvet illam, quee sunt verissima.
8. Fxplicatur sensus dicti Atigustvd , qii^od
detiir totum Deo. — Et hinc etiam patet, ad
confirmationem, quo sensu dictum sit ab Au-
gustino : Deticr totum Deo. Hanc enim senten-
tiam idem Sanctus expkcuit in eodem libro
de Praedestinatione Sanctorum, capite 3, et
clarius iu Enckiridio, capite 32, dicens : De-
tur totum Deo, qui Jiominis voluntatem lonam,
et prwparat adjuvandam , et adjuvat prce-
paratam. Modus ergo ille loquendi est con-
tra Semipelagianos, qui initium bonse volun-
tatis tribuebant homini, perfectionem autem
Deo; contra hos ergo, ait Augustinus : To-
tum, id est, utrumque, et quidquid boni est in
liomine, dandum est Deo principak auctori,
non tamen eodem modo (ut ibidem statim ex-
plicat), quia initium solus Deus operatur, prse-
parando vokmtatem per sanctam inspiratio-
nem ; consensum autem, seu bonam volunta-
tem operatur, adjuvando illam, et priucipales
partes habendo in illa , non tamen liberi ar-
bitrii cooperationem excludendo. Et ideo akis
locis saepe dicit recte tribui voluntati, quod
veniat vocata, licet vocari sit solius Dei, serm.
15 de Verbis ApostoL, et de Spirit. et littera,
cap. 34, et aliis locis supra citatis. Et ideo in
eodem lib. de Prsedestinat. Sanctor., cap. 3.
ait : Utrumque 7wstnmi est (id est, velle et
operari), propter arUtrii libertatem, et utrum-
que Dei ( non propter preedeterminationem ,
sed ) propter Spiritum fidei, et cMritatis.
9. Objectio tertia, ex eo quod ait Augusti-
nus, Iwmiiiem agi a Deo in operibus honis. —
Respondettcr. — Tertia objectio sumi solet ex
eo quod frequenter ait Augustiuus, hominem
agi a Dco in operibus bonis, ut lib. de Grat.
Ghristi, cap, 25, et alibi ssepe; perinde autem
esse videtur agi, quod' determinari. Et potest
612
LIB. V. DE AUXILIO EFFIGACI GRATL4]: DEl.
augeri hsec objectio ex libro de Actib. Goncilii
Palsestini, quem in 6 proleg. retulimus, ubi
cap. 2 dicit , plus esse agi qiiam regi, nam qui
regitur, aliqidd agit ; qui autem agitur, mx
videtur agere. Respondemns Augustiuum in
hac locutione imitatum esse Paulum, ad Ro-
man. 8, dicentem : Qui Splritu Dei aguntur,
M sunt filii Bei, quod a Paulo certe non est
dictum propter prsedetermiuationem physi-
cam , sed propter Spiritus Sancti instinctus et
inspirationes , quibus gubernantur illi quos
ipse inhabitat et gubernat, ut cap. 32 declara-
vi. Non igitur Augustinus in aUo sensu locu-
tus est, neque aUum peregrinum sensum a
Paulo aflQngere vokiit. Quod ipse satis in En-
chirid. declaravit, dicens cap. 64 : Quamvis
filii Dei Spiritu Dei agantur, sic tamen Spi-
ritu Dei excitantur, et tanquam filii Dei profi-
ciunt ad Deum, ut etiam spiritu sno interdum
deficiant. Ubi pondero verbum agimtur, per
verbum excitantti,r, ab Augustino exponi, et
ideo non ita agi ut prsedeterminentur , cum
interdum spiritu suo resistant. Et sic etiam
dixit Ub. de Gratia Christi, cap. 25 : Ut agant
quod bomm est, ah illo agitntur qui lonus est.
Et paulo antea : Non quia nos non xolumus,
aut quia nos non agimus, utique proprie^ et
moraUter, sed quia sine ipsms adjiUorio, nec
volimus aliquid honi, nec agimns. Et de Gor-
rept. et Grat., cap. 2, hoc declarat per aUa
verba Pauli, 2 Gorinth. 43 : Oramus ad Deum,
ne quid faciatis mali; per quam orationem,
ait, poscehat Apostolus inspirationem lonw vo-
luntatis, atque operis. Et subdit inferius : In-
telligant filii Dei Spiritu Dei se agi, inspira-
tioue nimirum bona; voUmtatis^ et per sua-
vitatem, quam dedit Dominus, ut terra eortim
daret fructum suum, quee omnia non certe
physicam prsedeterminationem , sed morale
et divinum regimen declarant. Ac denique^
serm. 13 de Verb. Apost., eamdem sententiam
declarans, verbum agendi per verbum regendi
exponit, et modum regiminis his tribus verbis
expUcat : Non lege prcBcipiente, minante, pro-
mittente, sed Spiritu exhortante, illuQninante,
adjuzante. Quod ergo in aUo loco dicii, plus
esse quam regi, quoad vocis energiam et em-
phasim iuteliigeudum est; nam in re ipsa
Spiritus Sanctus non agit homines nisi regen-
do et juvando illos; per verbum autem agendi,
significatur hoc regimen esse poteutissimum
ad recte dirigendum homiuem, et ut illum
reddat obsequentissimum, et hoc significavit
Augustinus ilUs aliis verbis : Qui agitur , vix
aliquid agere intelligitur, nam diceudo vix,
locutionem correxit, ne Uberam actionem et
determinationem voUmtatis toUere videretur,
et gratiae abundantiam et singularem protec-
tionem, non physicam prsedeterminationem
significavit.
10. Ohjectio quarta, locorum Augustini, in
quihus gratiam requirit efficacem, imo et effica-
cissimam. — Quarto, objiciuntur vulgares loci
Augustini, in quibus gratiam requirit effica-
cem, imo et efBcacissimam, de Gcat. et liber.
arbitr._, cap. 5, 8 et 16, de qua aUis locis dicit,
per eam incUnare Deum voUmtatem Uominis
in nobis, mirabiU et ineSabili modo operando
nostrum veUe, et agendo quod vuU in cordibus
hominum, ut dicit in Ubro de Prsedestinat.
Sanctor., cap. 20, ubi etiam ait , Deim ad vi-
tam ceternam parare et convertere homimm
voluntates ; et lib. de Don. persever., cap. 6,
ait : Votens est, et a malo in honim flectere
vohcntates, et ad mahm pronas convertere, et
dirigere in sihi placitum gressum; et de Grat.
et Ub. arb., cap. 20, voluntatem ait per gra-
tiam ex mala in honam mutari;eX addit, vo-
luntates creatas ita esse in Dei potestate, tit
eas quo voluerit faciat inclinari.
41. Diluitur ohjectio. — Respondemus heec
et similia valde generalia esse ; omnes enim
fatemur haec omnia esse in potestate Dei, cum
ab iUo petamus : Converte nos, Deus saluta-
ris noster, et simiUa. De modo autem est con-
troversia. At de hoc nunquam Augustinus
dixit esse per physicam prcedeterminationem,
nec per generalem concursum debitum crea-
turis, sed per ineffabilem Dei providentiam,
qua Deus iUuminat, excitat, movetque interius
et exterius hominum mentes. Quod ex eisdem
locis manifestum est; tum quia his eisdem
verbis dirigendi et guhernandi utitur ; tum quia
testimonia Scripturae, quiae adducit, de hoc ge-
nere providentise loquuntur ; tum ex locis su-
pra aUatis, iu quibus hauc conversionem seu
mutationem per vocationem congruam fieri
dicit. Et ideo, qusest. 2 ad Simphc, eam vo-
cat effectricem lonoe voluntatis. Uude Ub. 4
contra duas epist. Pelagianor., cap. 9, expo-
nendo verba Orationis Dominicse, juxta sen-
tentiam Gypriani, ait illam orationem fieri
non solum pro volentibus, sed etiam pro re-
pugnantibus et oppugnantibus, ^it fiMit ex no-
lentihus volentes, et ex repugnantihus consen-
tientes ; et addit : A quo, nisi ab illo de quo
scriptum est : Prceparatur voluntas a Domino?
Ecce modum quo Augustinus putavit illud
fieri a Deo ; prseparari autem voluntatem non
est preedetermiuari, sed est cougrue vocari,
CAP. XLIII. UTRUM AUGUSTINUS PIIYSIC^ PP..EDETERM1NATI0?^I, ETC.
613
et ut verba ipsa prge se ferunt^ et aliis locis
ipse Aiigustinus explicat^ ut capite prsecedenti
ostensum est. A signo potest etiam hoc decla-
rari^ quia interdum idem Augustinus declarat
hanc efEcaciam^ per eam quam habet deemon
ad inclinandam vohmtatem hominis per ten-
tationes^ et instigationes pravas, ut hb. de
Grat. et lib, arb.^ cap. 20^ hb. 5 contra Juhan.
Nam Jicet declaratio nou sit ab asquali, vel
omnino simili, ut supra etiam dixi, nihilomi-
nus, ut sit apta, oportet ut in modo sit inter
eas saltem generalis convenientia quoad mo-
ralem inductionem. Quatenus ergo Deus vo-
luntatem prsemovet^ inducendo illam efiicaci-
ter, moraliter eam movet secundum Augusti-
num, licet, ut cooperatur cum illa_, non solum
moraliter sed etiam physice consensum ejus
efhciat.
42. Ohjectio quinta, Augustimm uUque tri-
Mere hanc efficaciam omiiipoteutire Dei, cui
nihil denegandum est. — Quinto, ponderant
Augustinum ubique tribuere hanc efticaciam
omnipotentise Dei, cui nihil negandum est.
Sic dixit lib. de Grat. Christi, cap. 24 : Legant
et intelUgant, intueantur atque fateantur, non
lege atque doctrina insonante forinsecus, sed
interna atque occulta, miraUli, atque ineffabili
potestate, operari Deum in cordiUis hominuri,
non solim veras revelationes, sed etiam bonas
voluntates. Et latissime idem docet lib. 5 con-
tra Julian., cap. 3, et de Grat. et lib. arb.,
cap. 20^ et de Corrept. et grat., cap. 5, ubi ait,
sine correptione posse Deum, quem velit, ad
pcenitentiam, et potentissima siue medicince po-
testate convertere; et epist. 107 dixit : Om-
nipotentissima facilitate; ac denique in En-
chirid.. cap. 95, dicit efficacissimam esse vo-
luntatem Dei, quse nihil vult quod non faciat,
quia omnia qusecumque voluit fecit : Q,uod
utique, ait, non est venm, si aliqua voluit et
non fecit, quoniam ne fieret quod volehat Omni-
potens, voluntas hominis impedivit; et subdit
c. 98 : Quis tam impie desipiat, ut dicat, Deum
malas hominum voluntates, quas voluerit^
quando voluerit, ubi voluerit, in bonum non
posse convertere; et similia repetit cap. 102 et
103.
13. Respondetur. — Respondemus procul
dubio esse opus omnipotentise Dei, efficaciter
convertere voluntatem hominis quo voluerit ;
hanc vero omnipotentiam non rninus, imo
magis quodammodo ostendi faciendo hanc
mutationem per vocationem congruam, co-
operante libere humana voluntate, et se cum
Deo determinante, nondum prsedetermiuata.
quam si fiat per physicam prsedeterminatio-
nem, quia majoris virtutis et sapientise est, ita
movere et iuducere voluntatem, ut libere et
infallibiliter consentiat, seipsam determiuan-
do, quam ita illam movere, ut ex necessitate
consentiat, quod per pra?determinationem fit.
Itaque hoc opus merito tribuitur omnipotentise
Dei, quia solus ipse potest mcntem humanam
intrinsece mutare , vel intellectum mirabili
modo instruendo et illuminando, vel volunfa-
tem bonis affectibus et congruentibus im-
buendo. Non est tamen opus solius omnipo-
tentise, sed prseeunle infinita sapientia et prse-
scientia Dei, qua solus novit unicuique con-
gruentem adhibere medicinam, quia solus
prsescit quod unicuique creaturee, vel facultati
ejus congruat, vel quomodo suadere debet ut
persuadeat, vel movere voluntatem ita ut non
resistat, ut in locis prEecedenti capite allegatis
ipsemet Augustinus declarat, prsesertim dicta
qusest. 2 ad Simplician., de Don. persever.,
cap. 4, et de Corrept. et grat., cap. 12.
14. Et hinc etiam est, ut ad eamdem omni-
potentiam pertineat, non uno tantum, sed in-
numeris et iufallibilibus modis posse efficaciter
convertere hominum voluntates, quia per in-
finitam sapientiam novit omnes modos possi-
biles, quibus suaviter voluntas et efficaciter
in consensum trahi potest , et divina omnipo-
tentia omnes complectitur, et quem vult facil-
lime exequi potest. Ergo ex omnipotentia non
certe colligitur phy^ica prsedeterminatio , imo
nec colhgitur quod sit possibihs cum usu liber-
tatis, quia non extenditur ad repugnantiam ,
sed solum colligitur quod sit possibilis, si Deus
velit necessitare voluntatem , ut supra dictum
est. A signo etiam potest hsec responsio con-
firmari, quia interdum extendit Augustinus
illum effectum omnipotentise ad actus etiam
malos, ad quos sine ulla dubitatione non prse-
determinat Deus vohmtatem, nec etiam directe
inducit : magna autem vis omnipotentiae illius
est, quod solum permittendo malum, etindu-
cendo ad objecta de se bona, vel c[use sine pec-
cato possunt amari, convertit voluntatem ho-
minis infallibiliter quo vult , etiamsi prsesciat
talem voluntatem non esse id facturam sine
aliqua culpa. Quae efficacia ita est etiam divi-
nse omnipotentise, utnon sit separanda a divi-
na sapientia et praescientia. Ergo in hoc sensu.
loquitur de omnipotentia respectu actuum
bonorum , ut sermonis consecutio sit unifor-
mis , quamvis non sit necesse in omnibus ser-
vari similitudiuem, ut in lib. 3 latius decla-
ravi.
614
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
15. Oljectio sexta. — Retorquetur. — Sexto,
solet nobis objici , qiiia si Augustinus ita de
auxilio efficaci sentiret^ non diceret esse occul-
tissimum mysterium , cur ex duobus vocatis
unus suadeatur, et non alius, cur Deus hunc
trabat, et illum non trahat^ quia facile posset
reddi ratio^ quia iste vult et ille non vult : at
vero Augustinus non ita respondet^ sed raptus
in admirationem, ad judicia Dei occulta nego-
tium remittit, nobisque ne curiosius illa in-
vestigare vehmus consuht, ut videre hcet
tract, 26 in Joan,, de Spir. et htter., cap. 34,
hb, de Prsedest, Sanctor., cap. 6 et 8, et saape
ahbi. Ad hoc vero in superioribus responsum
est, et nunc etiam dicimus optime novisse Au-
gustinum, quod in Mc arca Ecclesice, pro vo-
hcntate qidsqtie vel palea, vel frimentum est ,
ut ipse dixit in hb. de "vera Rehg., cap. 7.
Neque ignoravit, ex duobus vocatis unum cre-
dere, et ahum non credere, quia ihe vuh, et
iste non vult credere. Sic enim dicto cap. 6
de Preedest. Sanctor., referens verba Massilien-
sium : Mtdti audiunt rerlum veritatis, secl alii
credunt, alii contraclicunt ; volunt ergo isti
credere, nolunt autem illi, respondet : Qwis
hocignoret'? quis Jioc negetl Et dicto hb. de
de Spirit. et litter., cap. 33, eamdem tractans
queestionem, primo sic respondet : Primo igl-
tur illud dicamus et mdeamus , iitrmn illi sa-
tisfaciat qucestioni , quod liherum arUtrium
naturaUter attrilutum a creatore animce ra-
tionali, illa media vis est, qtcce vel intendi ad
fidem, vel inclinari ad infidelitatem j)otest. Et
ideo nec istam vohmtatem, qua credit Deo,
dici potest homo habere quam non acceperit,
quandoquidem vocante Deo surgit de lilero ar-
Utrio, utique a Deo adjuto. Et ita in toto iho
capite rationem iham prosequitur, quod unus
fit reus, quia contemnit vocationem ; alius
justificatur, quia illam amplectitur.
16. Addit vero statim in cap. 34 : Hcec dis-
putatio, si qucestioni illi solvendce sufficit, suf-
ficlat. Ubi iham nou reprehendit, sed permit-
tit judicari sufficientem, quod dicere potuit,
vel quia uherior investigatio et resohitio non
pertinet ad fidem , sed ad ihas subtihores
queestiones de quibus dixit Coelestinus : Sicut
non est necesse adstruere, ita nec licet contem-
nere; vel certe, quiaiu ahquo ordine ratio iha
sufficiens est, utique in ordine executionis, ut
nos explicamus, hcet secundum ordinem prse-
destinationis qua^stio maneat, cur huic Deus
congruam praeparaverit vocationem , et non
ihi. Et lieec est qusestio quam Augustinus ad-
■ miratione dissolvit , et ad judicia Dei occulta
reservat. Et ideo dicto cap. 6 de Preedestinat.
Sanctorum, post illam responsionem : Quis hoc
neget ? addit : Sed cum aliis prce^paretur, aliis
no7i prceparetur voluntas a Domino, videndum
est utique quid veiiiat de misericordia ejus,
quid de judicio. Jam vero in superioribus ex
doctrina ejusdem Augustini ostendimus prse-
parari voluntatem a Domino per inspirationes
et ihuminationes, non per concursum, seu per
physicam praedeterminationem. Et simih mo-
do, in L 2 de Peccator. merit. et remiss., cap.
5, dixit : C'ur istum illo, illim isto modo adju-
vet, penes ipsum est , et cequitatis tam secretce
ratio, et excellentia potestatis . Ac denique in
cap. 14 de Dono persever., in mysterium divi-
nai prsedestinationis revocat, quod his congrua
suis mentibus verba vel signa, quibus mo-
veantur ad fidem, offerantur, ahis vero non
oflferantur. Ergo propter hanc Augustini ad-
mirationem non est necessaria prsedetermina-
tio : nihil ergo in doctrina Augustini inveni-
mus, aut nobis hactenus propositum est, ob
quod ihi possit talis sententia attribui, etiamsi
clefensores ihius sententise , quod sit expresse
Augustini frequentissime et asseveranter affir-
ment. Ideoque prudentem lectorem admone-
mus ut non verborum exaggerationes , sed
vim testimoniorura attentissime meditetur.
CAPUT XLIV.
QUID POST AU6USTINUM PATRES LATINI DE GRATIA
EFFICAGI SENSERINT.
1. Recensentur Patres Latini, qui de hac
controversia scripserunt. — Propono qusestio-
nem de solis Patribus Latinis, quia in Grtecis
qui post Augustinum scripserunt, niliil in hac
causa dictum invenio, proeter ea quae ex ihis,
qui prope tempora Augustini fuerunt, in
cap. 41 adduxi. Sohmi posset referri locus
Damasceni, lib, 2 de Fide, cap. 29 et 30, et
contra Manichaeos, ubi prsedefmitionem ac-
tuum liberorum negat_, de quo satis in ahis
locis dictum est. Aha vero, quae in illo capite
dicit, ut, nihil honi fieri a noiis posse sine auxi-
lio Dei, lilerum tamen nohis esse Deum vocan-
tem sequi, et similia, valde generalia sunt.
2. Primo, Prosper inter Latinos Augicstino
propinquissimus . — Omissis ergo Greecis Pa-
tribus, inter Latinos Augustino propinquissi-
mus fuit Prosper, gratite Dei et Augustiuianee
doctriuse acerrimus propugnator. Ihe igitur,
in lib. 2 de Vocat. gent., cap. 9, alias 26 et
27 : Qratia (incjuit) Dd in omnihm justifica-
CAP. XLIV. QUID, POST AUGUSTINU
tionihis principaliter prceeminet. Modum au-
tem declarat^ dicens^ suadendo exliortationi-
lus, et aliis externis motionibus quos recenset^
quibus adjungit internas^ dicens : Dando in-
tellectum, inspirando consilium, corque i^JStim
illuminando, ac fidei affectionihus imluendo.
Et bic terminat motiones prffivenientis gratise,
et statim snbjungit : Sed etiamvoluntas liomi-
nis suljungitUT ei, atque conjungitur, scilicet^
subjungitur prgevenienti gratise^ conjungitur
adjuvanti seu cooperanti. Et addit de volun-
tate : Quw ad lioc prcedictis est excitata p-ce-
sidiis, ut ditino in se cooperetur operi. Ubi
• ponderandum est, inter excitantia auxilia et
consensum, nuHum ponere auxilium prsede-
terminans, sed ipsi voluntati cooperanti divino
operi tribuere^ quod se conjungat prasvenienti
gratiee Dei^ de qua paulo post dicit : Qure opi-
tulatio per inmmeros modos, sive occultos,
site manifestos , omnibus adhihetur, et quod a
multis refutatur, eorum est nequitice; quod au-
tem a multis susciptur, et gratia est divince,
et voluntatis Mmance. In quibus verbis imita-
tur Prosper Augnstinum, ideoque eisdem mo-
dis ponderanda sunt, quibus similia in Augus-
tino consideravimus, quos bic repetere neces-
sarium non judico.
3. Ejusdem Prosperi locus contra Collator.
attente legendus. — Est etiam attente legendus
Prosper contra Collator. fere per totum, prse-
sertim cap. 5, 8 et 16, ubi per illuminationes,
inspirationes et bonos affectus declarat mo-
dum quo Deus praevenit et trahit voluntatem^
et in eis ponit initium salutis, coutra Semipe-
lagianos, et post illas motiones immediate illis
subjungit liberam cooperationem voluntatis
humanse ad consensum cum adjuvante gratia.
Et in cap. 14 id late prosequitur, ubi verba
illa notari possunt : Quis perspkere a^it enar-
rare possit, per quot affecttis msitatio Dei ani-
mum ducat liumanum, ut quce fugiehat sequa-
tur, quce oderat diligat, etc. Non ergo per
pliysicam pra^determinationem, sed per inter-
nos affectus, illuminationes, ac motiones, de-
clarat Prosper mirabiles mutationes quas per
gratiam suam facit Deus in cordibus bomi-
num. Et bis modis adjungit statim factas esse
conversiones Matthsei, Pauli, Zachsei, et boni
latronis, de quo ait : In latronis quoque justi-
ficatione, etiamsi nulla operantis gratice in-
telligerentur indicia, nonne cum ommhiis cre-
dentibus etiam ipsum acciperemus attractum?
utique per illas illuminationes et affectiones,
quibus Deus animum humanum visitat, quas
nomine operantis gratise in his verbis intel-
M, PATRES LATINI DE GRATIA, ETC. 615
lexit, Et in eodem capite expendo quod in fine
dicit : Cum Deus sit qui operatur omnia in
omnihus, sive alios sic, alios sic attraliere velit,
ad eum nemo nisi aliquo modo attractus venit.
Certe si atti^actio est prcedeterminatio , non
alios sic, alios sic, sed omnes sic, nec quemli-
bet aliquo modo, sed omnes uno modo attra-
hit ; ergo modus ille alienus est a sensu Pros-
peri; modus autem tractionis per affectiones,
in quibus ineffabilis varietas cernitur, est illi
maxime consentaneus.
4.. AdJiuc aliics. — Eamdemque doctrinam
indicat in cap. 26, dicens : Bonam, volunta-
tem, qua adhceretur Deo, nec negandum estlio--
minis esse propriam, et confitendum est Deo
inspirante conceptam. Quid, quseso, aliud nos
dicimus? Fortasse si aliquis nostrum id dixis-
set, tanquam Semipclagianus ab adversariis
damnaretur. Denique in cap. 6 Responsion.
ad Gallos , ita concluditur : Prcedestinatio-
nem autem Dei, sive ad homcm, sive admalum,
in liominihus operari ineptissime dicitur, ut ad
utrumque homines qucedam necessitas videatur
impellere, cum in honis voluntas sit intelligenda
de gratia, inmalis autem volwitas sine gratia;
qu£e verba videntur adeo expressa, ut uod vi-
deam quid amplius desiderari possit. Nam quod
non 2^rcedeterminationis , sed prcedestinationis
nomen posuerit, nullum subterfugium prse-
bet dictis auctoribus, cum ipsi dicant decre-
tum ipsum, quo Deus praedestinat, seu etfica-
citer prsedefinit talem actum, esse id quo vel
immediate preedeterminatur voluntas, vel a
quo prssdeterminatio totam suam efficacita-
tem accipit, per quam in homine efficacissime
operatur. Neque etiam hic possunt distinguere
necessitatem compositam, vel divisam ; nam
Prosper evidenter loquitnr de necessitate pro -
veniente ex prfedestinatione, quse est necessitas
composita, utipsi fatentur, et tamen ait inep-
tissime poni talem necessitatem , per quam
prsedestinalio impellat ad bonum vel malum,
illud efficacissime izi homine operando.
5. Non ignoro ha?c eadem fere loca contra
nos citari, quia in eis dicitur Deus potenti et
occulta virtute hominum corda convertere. Nam
cap. 26 contraColIator., de libero arbitrio ait
Prosper : A^on a seipso, sed a creatore muta-
tur, et ibidem : Agit hoc occulta et potens
gratia Dei; et aliis locis dicit gratiam esse
creatricem honce voluntatis, eamque iu nobis
generare, ut in epistola ad Ruffinum, et in Car-
miue de Ingratis , et alibi ssepe, Et specia-
liter pondci-atur quod libri i de Vocat. gent.,
cap, ult., ubi quoestionem illam_, cu^r ex duo-
616
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL-E DEI.
bus feque reis, unum Deus justificet, et non
alium, dicit esse impenetrabilem, etper liberi
arlitrii velle et nolle, non sohi. Verumtamen
propria verba non suut contraria preeceden-
tibus, et in sensu a Prospero intento verissima
sunt. Dicitur enim homo non a seipso^ sed a
Creatore mutari, quia mutatio non incipit ab
liomirfe, nec ejus propria et principali vir-
tute perficitur, quamvis non fiat sine ipso.
Unde immediate post illa verba : Sed a Crea-
tore mutatur , addit Prosper: Ut quidquid in
60 melius reficitiir, nec sine illo sit qui sanat^tr,
nec nisi al illo sit qtoi medetur, cujus sumus
nova creatura, etc, Unde eadem ratione vo-
cat gratiam genitricem et creatricem bonse
vobmtatis, quia a Deo solo incipit, et sine
ullo nostro merito, quamvis non fiat sine nos-
tra determinatirme libera quoad consensum,
nec sine coefBcientia physica quoad initium
boni eftectus, de quo initio loquebatur, cum
dixit^ fieri in nohis occulta et potenti gratia
Dei , sic enim ait: Nec propria zirtute ad
initia salutis enitittcr, sed agit hoc occulta et
potens gratia Dei, quce, dimotis terrenarum
opinionum et operum mortuorum famllis, tor-
rem olruti cordis exagitat, et desiderio verita-
tis inflammat, non ut invitum Jiooninem su,-
higat, sed ut subjectionis cupidum faciat, nec
ut ignorantem trahat, sed xU intelligentem se-
qtientemque pr(Bcedat. Hsec est ergo potens et
occulta gratia Dei, per quam Deus in nobis
inchoat sahitem , quamvis illam sine hbera
determinatione non perficiat. Ultima denique
sententia de qusestione illa profunda et impe-
netrabili, eodem sensu a Prospero traditur,
quo ab Augustino doceri supra diximus ; et
ipsemet Prosper exposuit , dicens : Qiiia licet
insit Jiomini homm velle vel nolle, tamen nisi
donatum, non Jiahet honum velle. Dicitur au-
tem donatim, ratione vocatiouis congruae, in
qua, ut diximus, tota admiratio posita est.
6. Secundo, Fulge7itiiis et Petrus Diaconus.
— Post Prosperum, scripserunt eodem tem-
pore in gratiae defensionem, et juxta doctri-
uam Augustini, Fulgentius et Petrus Diaco-
nus, in lib. de Incarnat. et Grat. Et proeterea
Fulgentius, Ub. 1 ad Monimum, a cap, l-i, et
epist, 2, per plures sequentes ; sed, sicut in
iUis nuUum vestigium praedeterminationis
physicae invenitur, ita neque ahquid habent
quod specialiter in nostrum favorem afferri
possit, prseter argumentum negativum, quo
ssepe usi sumus. Quia cum doctrinam D. Au-
gustini late declarent et defendant, nullam
meutiouem faciunt auxiUi physice prsedeter-
minantis, nec per verba expressa, nec per
sequivaleutia, sed per auxiUa proevenientia
excitando, et per concomitantia adjuvando,
totum negotium gratise et necessitatis ejus de-
clarant. Ergo signum est non invenisse apud
Augustinum tale auxilium, nec illum neces-
sarium esse existimasse. Exemplum adliiberi
potest in verbis Fulgentii, epistol. 6 ad Theo-
dor.^ cap. 6, qui locus solet nobis objici, quia
in eo docet superbos esse qui aUquid boai
sibi tribuunt. Unde sic concludit : Ut ergo
qucedam in deteriora oion recidant, gratia ejus
guhernat; ut qucBdam ad meliora conscendant,
gratia ejus eletat ; et ut in letermm per-
maneant, ipsa gratia vivificat et co7iservat.
TaUa sunt testim.onia quse nobis objiciuntur,
nos autem clamamus hanc esse doctrinam
quam de gratia profitemur. Nam ibidem at-
tingendo modum, quomodo Jicec hona non dat
natura, sed gratia , ait Fulgentius : Sed ex
henignitate divince iUuminatio)iis acquiritur.
Sic ergo, non propter prsedeterminationem ,
sed propter illuminationem et inspirationem
divinam hsec omnia operatur in nobis Deus,
et facit ut eadem cum iUo cooperemur, et
qui lioc modo recognoscit hgec omnia esse
dona Dci , Ucet simul tateatur necessariam
esse Uberam hominis determinationem^ nou
est superbus, sed cautus et fideUs.
7. Tertio, Qregorius. — Tertio, possumus
simiU modo uti Gregorii auctoritate, non quia
de prsedeterminante auxiUo quicquam ex-
presse docuerit, sed quia, nuUa iUius mentione
habita, per auxilia excitantia declarat totum
negotium prsevenientis gratise, etiam efficacis,
voluntatem hominis ad se tralientis et con-
vertentis; sic Ub. 18 Moral., cap. 22, aUas 24,
tractans verba illa : Crratia Dei sum id quod
sum, addit : Fx cujus aspiratione gratice, quia
virtutim opera prothms in corde generan-
tur, ut ex lihero quocque arhitrio suhsequatur
actio, cui post Jianc vitam retrihutio ceterna re-
spondeat, iUico adjecit ■ Et gratia ejus in one
vacua non fuit. Ubi solum ponderamus tan-
tum aspirationi gratise initium tribuere virtu-
tum omnium, et per ipsam inferius dicere,
facere Deum in Jiomine merittm quod remune-
rat. Et optime eamdem doctrinam de prseve-
niente et subsequente gratia tractans, 1. 23, c.
20, inter aUa dicit : Liherim arhitrium in ho-
no fjvmatur electis, cum eonim mens a terrenis
desideriis gratia aspirante suspenditur. Et ite-
rum Pauli locum tractans, Ub. •16, cap. \i,
habet iUam senlentiam Gregorio dignam : Si
superna gratia nocentem non prcevenit, nun-
CAP. XLIV. QUID, P03T AUGUSTINUM, PATRES L.\TIN1 DE GRATIA, ETG.
617
quam profecto inveniet, qtiem remuneret inno-
centem. Qiiam declarans siibjungit : Superna^^
igitiir pietas prius agit in noUs aliquid sine
noUs, ut subsequente quoque nostro liiero ar-
Mtrio, lomm quod appetimus agat nodiscum.
Ubi aperte deciarat illud, quod Deus prius agit
in nobis sine nobis, esse aliquem affectum ex-
citantis gratiae, quo jam aliquid boni appeti-
mus, quod subsequente gratia libere facimus^
nulla utique alia prsedeterminatione interve-
niente. Et in confirmationem hujus doctrinaa
exponit verba Pauli dicentis : JVon ego, quia
non ex se^ sed ex gratia operante : JE^t tamen
(inquit) quia se esse aliquid cum gratia inve-
nit, adjunxit : Sed gratia Dei mecum. Non
ergo in se gloriantur, qui se aliquid^ nimirum
ipsam liberam determinationem, cum gratia
Dei facere profitentur. Imo addit : Non eiiim
diceret mecum, si cum prceveniente gratia s%(b-
sequens liierum arUtrium non Jialeret , quod
certe non haberet si gratia illa preeveniens,
etiam prsedeterminans esset. Eamdemque doc-
trinam repetit hb. 24, cap. 7, alias i2, ubi
est etiam, notanda illa sententia : Qida prceve-
niente divina gratia in operatione hona nostrum
arUtritm sequitur, nosmetipsos lilerare dici-
mur, qui liberanti nos Bomino consentimus .
Non est ergo aUenum a sententia Gregorii di-
cere hominem, vocatione prseventum, deter-
minare se cum divina gratia, nam hoc modo
a malo se liberat.
8. Qiiarto, Anselmus. — Quarto, majori fidu-
cia nostram sententiam tribuimus Anselmo,
qui clarius quam cseteri principium illud, hu-
jusque materiae fundamentum, quod necessi-
tas, etiamsi sit ex suppositione extrinseca, si
sit omnino antecedens usum hbertatis, illi est
contraria, eumque destruit, declaravit in lib.
de Concordia. Ex quo principio subintuKt in
secunda parte hujus operis, etiam aliqua prw-
scita, et prcedestinata non evenire ea necessi-
tate, quce pra;cedit rem et facit, sed ea quce rem
sequiticr ; et rationem subjungit, dicens : Non
enim ea Deus, qziamvis prcedestinet, facit volun-
tatem cogendo, aut voluntati resistendo, sedin
sua illam potestate dimittendo. In quibus ver-
bis necesse est eum loqui de gratia efiicaci
prajveniente, quia per eam facit Deus ea quse
praedestinat. IUa ergo gratia, ex Anselmi sen-
tentia, talis est, ut vokmtatem in sua potes-
tate dimittat ; quomodo autem dimitteret illam
in sua potestate, quse de se indifi^erens est, si
illam ad unum, et ad exercitium determina-
ret ? Uude ideo dicit prsedestinationem relin-
quere voluntatem in sua potestate, quia alias
inferret necessitatem antecedentem, quam di-
xerat contrariam esse hbertati ; at praedeter-
minatio physica infert necessitatem antece-
dentem, ut et probatum est, et adversarii non
negant, Anselmi sententiam contra ejus verba
interpretando, ut in secundo prolegom. osten-
di. Et ne quis putet hoc esse contra Dei gra-
tiam , unico verbo solvens objectiones quae
contra nos fieri solent, adjungit : Quamvis cm-
tem sua volun^as titatur potestate, niJiil tamen
facit in honis, quod Deus non faciat in honis sua
gratia, in malis non stca, sed ejusdem volunta-
tis culpa. Et in p. 3, exponens modum quo
Deus inducit vokmtatem, inter aha dicit :
Adjuvat gratia liberum arUtrium, mitigando,
aut penitus removendo vim tentationis impu-
gnantis, aut augendo affectim ejusdem rectitu-
dinis. Denique cum omnia subjaceant disposi-
tioni Dei, quidquid contingit Jiomini, quod ad- ,
juvat liberim arbitrium ad accipiendum, vel
servandum Jianc rectitudinem, suce gratice im-
piitandum est. Et postea dicit corda humana
ex se proferre inutiles cogitationes et noxias ;
illas vero, sine quibus ad salutem animce non
proficimus, nequaquam sine generis sui semine,
et laboriosa cultura concipiunt, et germinant.
Quod quidem cum ex Dei providentia fit
modo apto et commodo suscipienti, tunc gra-
tia est congrua, et effectum consequitur : hunc
ergo modum, et non akum efiicacis gratiae
Anselmus indicavit.
9. Ejusdem Anselmi locus super MattJi. —
Objectio. — Solvitur. — Suppositio pro volun-
tate Dei de Pauli conversione. — Huic concor-
dat alius ejusdem Anselmi egregius locus su-
per 6 cap. Matth., circa verba Orationis Domi-
nicse : Fiat voluntas tua, ubi duas in Deo dis-
tinguit voluntates : Una est (inquit) misericor-
dice, quce non est cogens , neque aliquid libero
arbitrio aufert, qua omnes Jiomines vult salvos
fieri, quod tamen in libera voluntate illonm
positum est. Et hanc distinguit a vokmtate,
quam dicit esse de effectibus rerum, et illam
infra vocat vokmtatem justitise, et priori vo-
luntati dicit posse resisti , non posteriori. In
citatis autem verbis sokim pondero, ideo di-
cere Anselmum voluntatem misericordioe non
cogere voluntatem, quia reknquit in kbera
hominis potestate id quod vult, sentiens quid-
quid tolkt indifferentiam vokmtatis , cogere
ikam. Verbum autem cogendi ibi non sumitur
in eo rigore, quo dicitur coactum id quod est
omnino contra ekcitam voktionem, sed eo
modo quo repugnat naturak modo agendi vo-
kmtatis, qui est, habere suum veke in sua in-
618 LIB. V. DE AUXILIO
differente potestate. Dicet forte aliquis illam
voluntatem misericordias esse tantum antece-
dentem; nam" ponit exemplum in voluntate^
qua Deus vult omnes homines salvos fieri. Sed
ut verum sit voluntatem misericordise saepe
esse antecedentem, et illam includere Ansel-
raum, non tamen potest ad illam solam Ansel-
mi sententia limitari; tum quia alias valde
diminuta esset distinctio et tota doctrina, nec
satis explicaret quomodo voluntas absoluta
circa electos non cogeret illorum voluntates :
tum maxime quia statim sibi objicit hoc
modo : In Paulo tameii mdetur cogens volun-
tas Dei, sed non est, quia licet sit perctissus,
tamen tohcntas erat libera, ut resisteret, si
Tellet. Supponimus autem vohmtatem Dei de
conversione PauH, et faisse vohmtatem mise-
ricordige^ et non fuisse tantum anteeedenteni;,
seu conditionatam, sed beneplaciti^ seu conse-
quentem et absohitam , et tamen ihi, utique
ut operanti ad extra, afErmat Anselmus po-
tuisse Pauhim resistere ; ergo plane dicit talem
vohmtatem Dei non prsedeterminare physice
vohmtatem humanam, esto iham ita moveat^
ut in effectii nunquam resistat.
10. Alia oljectio. — Respondetur. — Objici
vero solet ex eodem Anselmo, quod in eodem
hb. de Concord.-, p. 3, non longe a principio,
dicit : Totum ionputandum est gratice, quia ne-
que volentis est, quod vult, neque currentis est,
quod currit, sed totimi est Dei. Omnibus enim,
excepto Deo solo, dicitur : Quidhales, quod non
accepisti? Et infra dicit per iha verba: IVon
est Tolentis, etc, non negare Pauhim involun-
tate, tel currente aliquid prodesse liherum ar-
litriim, sed significare non esse imputandum
lihero arhitrio, quod mlt xel quod currit. Re-
spondemus in hisomnibus loqui Anselmum in
more Augustiniano, et in eodem sensu dicere
totum esse gratise, nou quia exchidat pro-
priam determinationem hberi arbitrii, sed
quia gratia est quse inchoat bonum opus, ad il-
him perficiendum adjuvat. Itaque verba Ansel-
mi abunde hoc declarant, si integre referantur;
sic enim ait : Qicamvis non omnihus dct, quia
cujus vult miseretur, et quem vult indurat; nul-
li tamen datur pro aliquo prcecedenti merito,
quoniam, quis imor dedit illi, et retrihuetur ei?
jSi autem voluntas. per liherum arUtrium ser-
vando quod accepit, mcretur augmentum jus-
titice, aut prremium aliquod, luec omnia fruc-
tus sunt vrimce gratice, et graiia pro gratia.
Ettunc addit : Et ideo totum imjmtandum est
gratice, ubi aperte loquitur nou sohim de pri-
iTia conversioue, sed etiam de fructibus justi-
EFFICACI GI\ATI/E DEI.
tise, et ad omnia apphcat verba Pauh : JYon
est volentis, etc, et sohim dicit non imputari
homini, qu,ia sunt gratiapro gratia, id est, quia
et per gratiam adjuvantem fiunt, et ducunt pri-
mam originem a gratia; sic ergo totum impu-
tatur gratife, et in eodem sensu infra dicit, non
i^nputari lihero arhitrio, utique tanquam me-
reuti principium et radicem tahs boni. Aiio-
qui paulo superius idem Anselmus_, loquens de
rectitudine, seu sanctitate voluntatis, dixerat :
/Sicut illam nullus accepit, nisi gratia prceve-
niente, ita nullus eam servat, nisi eadem gratia
suhsequente. Nempe quamvis illa servetur per
liherum arhitriuon, non tamen est tantum im-
putandum Vibero arhitrio, quantum gratice, cum
licec rectitudo servatur. Non ergo absolute ne-
gare intendit imputandum esse libero arbitrio:
sed nontantum quantum gratice, etc. Et ratio-
nem addit: Qiconiam illam liherum arhitrium,
non nisi per gratiam prcevenientem et stihse-
quentem Tiahet, et conservat. Unde cum hanc
reddit tanquam adsequatam rationem, virtute
exchidit gratiam praedeterminantem, quse lon-
ge diversa est a prseveniente, ut ex ahis ver-
bis Anselmi satis ostensum est, et phiribus ahis
verbis idem Anselmus repetit, exphcando co-
operationem liheri arhitrii cum gratia. Eam-
demque doctrinam habet ad Ephes. 2, ubi ra-
tione gratuitse vocationis dicit omuia bona spe-
ciah modo gratise attribui. Et ita exphcat ver-
ba Pauh : Creati in operihus honis, et aha quoe
omitto, ne sim prohxior.
11. Quinto, Bernardus. — Quinto, docet
non minus aperte eamdem sententiam Bernar-
dus, inhb. de Grat. et hber. arbitr., ubi, non
longe a principio, necessitatem antecedentem
dicit destruere hbertatem, si non iham rehn-
quat indifferentiam, ut possit, vel ad mahim
converti, consentiens appetitui aut malo spi-
ritni suggerenti, vel ad bonum, gratiam se-
quens. Et infra de bono Angelo dicit hbere
permansisse propria vohmtate, non ahqua ex-
trinseca necessitate ; unde ita conchidit : Ma-
net ergo lihertas voluntatis, tihi etiam fit cap-
tivitas mentis, tam in honis, quam in malis,
sed in honis ordinatior. Tam integra quoque
pro suo onodo in creatura, quam in creatore,
sedin creatore piotentior; qufe verba sunt val-
de notanda, quia, in prioribus, ut clarum sup-
ponit Bernardus, voluntatem in mahs supponi
omnino indifferentem, et seipsam determinare,
et affirmat eamdem liabere in bonis libortatem,
hcet per gratiam mehus ordinetur. In poste-
rioribus vero apcrte sentit non magis prffide-
terminari ab aho vohmtatem creatam quoad
CAP. XLIV. OUID, POST AUGUSTINUM, PATRES LATINI DE GRATIA, ETC.
619
liberum actum, quam increatam^ alias non vi-
deo quomodo vera sit eequiparatio quam in li-
bertatis iutegritate facit Bernardus. Unde taci-
te et uno verbo occurritobjectioni, quod volun-
tas creata esset primum liberum ; negat enim
sequelam^ dum addit : Becl hi creatore poten-
tior. Nam de ratione primi liberi est^ nou quod
se possit determinare, ab alio non preedeter-
minatuS;, quod etiam habere debet secundum
liberura, vel non erit liberum; sed ad rationem
primi liberi^ ulterius necesse est ut per se pos-
sit determinari sine dependentia ab alio^ quod
non habet secundum liberum. Item est de ra-
tione primi bberi, quod ita sit liberum^ ut ab
alio non possit necessitari nec impediri^ quo-
minus determinetur quo velit : at secuudum
liberum, licet habeat connaturalem indifferen-
tem potestatem, a superiori Ubero potest ne-
cessitari, tam ut veUt, quam ut noHt vel non
velit, quia pendet ab illo ; et ideo hcet volun-
tas creata imitetur divinam in integritate h-
bertatis^ diviua habet semper potentiorem U-
bertatem (ut sic dicam), et ideo in sola illa est
Hbertas per se^ et quasi in primo f oute, quod
ost esse primum hberum.
12. Alius loms Bernardi. — Est etiam in-
signis locus ejusdem Bernardi ; distinguens
enim illa tria, cogitare, velle, et per/icere, qiice
Beus operatur in nodis, adjungit : Primiim
profecto sine noiis, secunclum noUscum, ter-
tium per nos facit. Unde iterum concludit :
A Deo ergo sine duMo fit nostrce salutis exor-
dium, nec per nos utique, nec noMscum, quia
(ut iuquit) in sancta cogitatione consistit^, sub
qua etiam motum preevium voluntatis, qui ex
tah cogitatione sine libertate nascitur^ com-
prehendit. Neque aham preemotionem gratise^
quse a Deo sine nobis fiat^ agnoscit. Nam ite-
rum infra dicit: Sic autem ista cum lihero
arMtrio operatu/r, ut tantum illud in primo
prceveniat, in cceteris comitetur. Ubi particula
exclusiva tantum, attente consideranda est.
Neque etiam inter iham prseviam cogitatio-
uem et consensum^ ahquam sohus Dei pree-
operantem gratiam interponit^ neque in ipso
consensu ahquid a Deo putat fieri sine nobis,
sed absohite dicit : Verum consensus et opus,
etsi non ex noMs, non jam tamen sine noMs.
Ita ( sicut infra subdit ) quod a sola gratia coe-
ptum est, pariter ab utroque perficitiir. Et in-
fra : Non partim gratia, parthn liberum arM-
irium, sed totum singicla opere iiidividuo per-
agunt. Muhaque aha in hanc sententiam do-
cet, quee in eo videri possunt^ et in superiori-
bus seepe sunt inculcata.
13. Quia vero in fine ita conchidit : Deus
igitur auctor est meriti, qui et voluntatem ap-
plicat operi, et opis explicat vohmtati, eo ipso
verbum applicat, per verbum prcedeterminat
pliysice exphcandum censetur, uobisque obji-
citur, cum tamen evidenter es toto contextu
constet, ipsum loqui de modo apphcationis^
quo vohintas per cognitionem movetur et ap-
phcatur. Quod etiam iuhb. de Interior. domo^
cap. 68j idem Bernardus declaravit^ usurpans
sententiam illam libri de Ecclesiast. dogma-
tib. : In noMs manet ariitrii liierfas adcquce-
rendam salutem, sed admonente prius Deo, et
invitante ad salutem, vel ut diligamus, vel se-
quamur, potestatis nostrce est divince inspira-
tioni acquiescere, et qtue ad salutem nostram
pertinent, eligere et seqtii. Aha item ex eodem
Bernardo in eodem hb. de Grat. et hber. arb.,
contra nos expendit Gumeh ; sed generaUa
sunt^ scihcet, gratiam preevenire hominem,
et non toUere Ubertatem^ et simiUa;, quee om-
nes dicimus, sed modum inquirimus, et hunc
ostendimus explicasse Bernardum juxta doc-
trinam quam sequimur.
14. Sexto, Ricliardus de Sancto Victore.
— Illatio. — SextO;, favet multum Richardus
de Sancto Victor., tract. 1 de Stat, inter. ho-
min., cap. 13^ ubi rationem lilertatis ita de-
clarat : Lilertatis est, quod consensus ejus ex-
torqueri vel coJiileri non potest. Potest enim
consentire vel non consentire aspirationi divi-
ncp, similiter et suggestioni diabolicce. Utrum-
que quidem ex libertate, neutnm autem opor-
tet ex necessitate. In quibus verbis expeudat
imprimis lector au prcedeterminatio physica
extorqueat consensum, nam profecto id ne-
gari non potest ; ergo, juxta preedicta verba,
hbertatem evacuat, eique repugnat. Deinde
advertat comparationem inter inspirationem
Dei et suggestionem deemonis. Item tacita il-
latio notanda est, nam ex eo quod divina in-
spiratio non extorquet consensum. tacite infert
Richardus Deum non extorquere ihum, ahas
nec probatio esset efficax, nec exemplum ac-
commodatnm ; unde fit ut non aliam praeve-
nientem Dei motionem agnoscat, praiter in-
spirationem morahter inducentem, sicut facit
suggestio dsemonis, licet ahiori modo et po-
tentiori id faciat Deus, ut in superioribus vi-
dimus. Denique expendo quod libertati oppo-
nit necessitatem etiam compositam, quse ex
antecedente necessitate possit provenire. Quee
omnia prsedeterminationi physictB plane cou-
traria sunt. Praeterea, hb. 3 de Contemplat.,
cap. 24 : Absque dubio (inquit) quAdquid loni
620
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI.E DEI.
m lonomm cordiius agiUir , septiformis ilU
spiritus per inspirantem gratiam operatur. Et
infra : Saho hmance voUintatis arUtrio, et
omnino aisque iilla vocatione, qucelibet lona
roluntas per inspirantem gratiam i7i divince vo-
luntatis complacitum conflatur, et ideo Jiomini
ad retridutionem glorice c^mulatur, quidquid
ex lihero mentis consensu in ijjsa divinitus
agitur. Ubi et omnem coactionem excludit, id
e&t, necessitatem extrinsecus provenientem,
juxta communem morem loquendi Patrum^
ut explicavi ssepe, et per divinam inspiratio-
nem solam lianc fieri arbitrii praemotionem et
mirabilem inductionem , apertissime sentit.
Nec possunt alii auctores inspirationem, prse-
determinationem interpretari, quia nec pro-
prietas sermonis id permittit, ut jam ssepe
dixi, alias et ipsi cogentur dicere etiam actus
malos fieri inspiratione divina, cum prsedeter-
minatione fieri dicant : illud autem absur-
dissimum esse ipsi etiam non diffitebuntur.
15. Septimo, Laurentius Jtistinian. — Se-
ptimo, his adjungo Laurentium Justinian., de
quo quidam asseruit multa docere, in lib. de
Gradib. perfect., cap. 5, quae nobis repugnant.
Citat autem imprimis vcrba quse expendo; il-
lud Roman, 5 : Charitas Dei diffusa est, etc.
adjungit; non ,'m.(\m.\, extorquetur violenter,
nec sollicitudine Jiominis reperitur, sed diffun-
ditur ex dlto in cordiJjus electorum, quoties et
quando eidem spirittci placet, qu,i [Domino per-
Jiilente), uli vult spirat, auditurque vox ejus,
ignoratur tamen unde veniat, aut quo vadat.
Porro Sjnritus iste Sanctus quemadmodum
est potens in opere, in sertnone efflcax, in di-
lectione fervidus, ita est in consolando prom-
ptus, in exJiortando intentus, et in se commu-
nicando munificus.
16. Sed quid in his verbis nobis repugnet,
non video ; multa autem quse uon parum
faveant considero : nam primum ilkid, quod
divimcs amor non extorquetur violenter, satis
repugnat pliysicse prajdeterminationi ab ex-
trinseco provenieuti, et non relinquentiinvo-
hmtate indiflerentiam, ut se omnino libere ad
amandum determiuet. In proxime autem se-
queatibus verbis : Nec sollicitudine Jiominis
reperitur, sermo est de sollicitudine, quaj sola
propriaindustriaetlibertate fiat, prsecedatque
Sancti Spiritus afilatum, et ita illa sententia
punguntur Semipelagiani ; per eam vero non
excluditur libera cooperatio, propriusque co-
natus post divinam inspirationem, et cum co-
operante gratia Dei. Multoque miuus negatur
soUicitudo cooperandi divinai gratiee in usu
charitatis, cum Paulus dicat : SoUiciti servare
unitatem Spiritus in vinculo pacis. Et ideo for-
tasse non dixit Sanctus : JVec sollicitudine Jia-
letur, aut exercetur, sed reperitur, quia loqui-
tur de tota infusione ejus, ut ab inspiratione
divina incipit ; sic enim non reperitur sollici-
tudine, sed incipit inspiratione divina, quam,
( praesertim congruam ) Spiritus Sanctus prse-
bet, prout vult. Loquendo vero de ipsa justi-
tia, vel libera conversione, ait idem Sauctus,
cap. 6: Hcec est tJiesanrus intus absconditus,
Jia'C est prcctiosa margarita ctim soUicitudine
et sudore reperta. In reliquis autem citatis ver-
bis, docet Laurentius divinam inspirationem
consistere, vel in auditu interiori, ubi vox
Spiritus Sancti percipitur, et ratione ilHus di-
citur Spiritus Sanctus efficax in sermone, quia
loquitur ad cor, et modo illi congruo, quando
vult, et ita est efficax etiam in operando, con-
solando, exliortando, et csetera quse ibi dicun-
tur, in quibus nuUum vestigium physicse prse-
determinationis reperio. Et ulterius poudero
quod paulo inferius ait : Homo autem virtutis
amator, gratice cooperator, ratione traJiitur,
cJiaritate informatur, honi et Jionesti delecta-
tione aUicitur, ieU^m quoque sili ipsi inducit,
in quo non licet terga vertere, nec in propria
virtute confidere.
17. Ex capite vero sexto allegantur lisec
verba : Omnes quoque prcevenit clonis, excitat
clamorilus, et prceoccupat promissis. At quis
hoc neget ? Certe hsec verba potius confirmant
quod docemus, prsevenientem gratiam in di-
vinis excitationibus et internis clamoribus po-
sitam esse. Maxime vero spectanda sunt om-
nia antecedentia, in quibus idem Sanctus do-
cet hanc gratiam sufficientem, et omnibus of-
ferri, et homini imputari, quod vel illam non
recipiat, vel quod illi pulsanti non pareat, et
similia quse cum physica prsedeterminatione
non posse subsistere a nobis ostensum est. Ad-
dit vero inferius hcec verba, quse doctrinam
nostram valde confirmant; cum Spiritu Sancto
enim per admirationem loquens, ait : Ut er-
rantium mortalium attraJieres corda, qicoticUe
per aspira7item gratiam et veritatis lumen, at-
qite internamvocem, etc, utique facis ut con-
vertantur ad cor, et iterum : Interioris Jiomi-
nispulsas adjanuam, etc, ^it tiU ptdsanti per
ohecUentice virtutem spiritualis Jialitaculi sid
patefaciat aditim. Ad eumdem modum expli-
cat gratise efficacitatem idem Pater, serm. de
Epiphan., ubi inter alia dicit : Est autem gra-
tia gratum faciens quasi matutina steUa prx-
fulgida, quce electum quemque pro?cedens corde
CAP. XUV. QUm, POST AUGUSTINUM, J»ATRES LATINI DE GRATIA,ETG.
621
ducit ad ChrisUm. Ac deniqae cum frequen-
tissime in suis operibus de gratia loquatur,
semper modum operandi ejus juxta doctri-
nam quam sequimur, declarat.
48. Octavo, Ahdensis. — Octavo^ inter hos
Sanctos Patres receusemus Abulensem^ qui ob
iusignem eruditionem et sanctitatem id sibi
promeruit. llle igitur puuctum hoc attigit in
cap. 19 Matth.^ q. il\, quem locum contra
nos quidam objicit, dicens ibi Abulensemdo-
cere^ Deum prsemovere et inclinare liberum
arbitrium salva ejus libertate. Verumtamen
Abulensis verba inspiciamus. Primo igitur sic
ait : Homo, secu7id,im naturam, halet liherta-
tem ariitrii, nisi ad eum pertineret determina-
tio sui operis ut ex proprio Judicio eligeret hoc.
Seepiusque in discursu illius qucestionis repetit
rationem libertatis in hoc consistere, quod
possit voluntas se ad utramque partem, seu ad
volendum^ vel ad non volendum determinare,
nullamque in tota illa qusestione specialem
prsedeterminationem gratiae tribuit, neque in
generah concursu preeviam motionem in causa
agnoscit; sohim enim in sokit. ad 2 dicit : Sine
Deo gratis donante nihil possumus facere, cim
ipse sit causa universalis, et poincipium omnis
ioni, non solum in hominikcs, sed etiam in om-
niius creaturis. Idemque repetit in sokit, ad 3
dicens : Deum agere inteoius in ipsa voluntate,
sicut in aliis relus. Agit enim de concursu ?id
volendum^ qui est in voluntate_, quia in illa
recipitur actus volendi.
19. Explicatur in quo libenm arUtrium se
moveat, determinet, et moveatur ab alio. — At
vero^ in qua^st. 175;, ad \, fuse expUcat in quo
kberum arbitrium se moveat et determinet, et
in quo moveatur ab ako^ et in summa dicit^
proposito sufficienter objecto^ per suam liber-
tatem se flectere in hanc partem, vel aliam : Et
non est q%(,cerenda (inquit) alia causa, neque de-
pendet, quantumhoc, liierim arlitriimab ali-
quo, sed per naturam suam hoc potest, ubi non
exckidit dependentiam a concursu generaU
Dei, quam jam docuerat; exckidit ergo solum
causam prsedeterminantem, seu quse flectat
arbitrium ad hanc partem potius quam ad il-
lam, nisi cooperando cum illo. Quia vero ad
hanc determinationem necesse est ut preece-
dat cogitatio, quse non potest semper esse ex
motione ipsius vokmtatis, concludit necessa-
rium esse devenire ad motorem extrinsecum,
qui preemoveat vokintatem ad dekbcrandum.
Et quoad hoc ait ita voluntatem esse domi-
nam sui actus, ut indigeat moveri a Deo, uti-
que prsevia motione, quoe per cogitationes fit,
et alios motus similes his, quos Deus in mente
nostra facit, qui certe motus non sunt nisi
motus gratise excitantis. Deinceps vero late
expkcat quomodo, per hunc modum, Deus fa-
ciat vokmtatem ekgere vel non ekgere ak-
quid, non ex parte ipsius vokmtatis, prsedeter-
minando illam, sed ex parte objecti, immu-
tando intellectum ; et inter aka dicit : Pro-
positis diiabus partibus contradictionis , Deus
facit quod una eanmi eligatur, non quidem
determinando liberum arbitrimn ad hoc, et dis-
trahendo ab illo, quia hoc esset contra condi-
tionem libertatis, et nihil relinqueretur libero
arbitrio, per quod esset liberum, sed ex parte
intellectus, ut late prosequitur, semperque in
hoc insistitj quod Deus non determinat volun-
tatem directe, sed indirecte, id est, ex parte in-
tekectus. Quse quidem doctrina directe repu-
gnat cum physica prsedeterminatione, quam-
vis muka aka, qusB ibi Abulensis attingit, ma-
jori expkcatione indigerent, et tamen omitto,
quia nihil ad pra^seutem causam referunt.
20. Locus notandus in Abulense. — Preeterea
est locus notandus in Abulense, Matth. 23,
q. 62, ubi, tractans ika verba parabolse de de-
cem virginibus : Tunc surrexerunt om?ies mr-
gi7ies illoe, eaque accommodans ad conversio-
nem, sic ait : Yerum est quod prcecedente cla-
more, id est, pulsatione Dei, om^ies excitantur,
quia quando Christus efficaciter vult pulsare,
nemo est qui non excitetur. Verum est enim
quod multi vocantur, qui non obeditcnt, quia
pulsatio illa non est ef/icax, saltem respectu
illorum; nam si Deus vult fortiter pulsare, ne-
cesse est quod exaudiat hoino, quia cor hominis
in mamc Dei est, et quocumque voluerit, vertet
illud (Proverb. 21); in pulsationibus autem
minoribus quidam obediimt , et quidam non.
U^ide ab (^quali pulsatione quidam movetur, et
alius non, scilicet, quia non sunt ceqiialiter dis-
positi, et talis modiLS est qttantum ad augmen-
tationem charitatis per actus nostros; quod aur
tcm velit Deus quosdam pulsare efficaciter, et
alios non, ab ejus liberalitate provenit, quia
vult quibusdam potius benefacere quam aliis,
cim nuUi teneatur (ad Roman. 9), quocl cui vuU
miseretur. Ubi duo expendo : primum, quod
ponit efficaciam in gratia excitante ; secundo,
quod non ponit iUam in efficacia physica,
quam excitatio ad determinandam volunta-
tem ex se habeat, sed in congruentia ad per-
sonam cui datur, nam ideo dicit, eamdem exci-
tationem in uno esse posse efficacem, et non
in ako.
21. Thomas Waldensis. — His addere pos-
652 LIB. V. DE AUXILTO
sumus Thomam Waldensem^ libr. i Doctrinal.
fidei autiqurBj cap. 23 et sequentibus^ prae-
sertim in 25. Nam et tempore cequalis est Abu-
lensi;, et eruditione ac auctnritate, prsesertim
in confutandis hsereticis, non inferior. Non
oportet autem verba ejus referre aut poude-
rare^ quia et rem ex professo disputat^, et acri-
ter invehitur in quosdam Magistros, qui pe-
riculose, ut ipse ait;, necessitatem anteceden-
tem_, ex efficacia divinse voluntatis provenien-
tcm^ iu actibus vokintalis humanse jam tunc
introducere conabantur, et per hoc, ut ipse
judicat , concordiam libertatis humanes cum
operatione divinse gratite et voluntatis impos-
sibilem reddebant. Et ideo quamvis, in Ubris
de Auxihis, hujus viri testimonio usus fuerim,
nihil contra ab adversariis dictum vel objec-
tum est.
GAPUT XLV.
QUm D. THOMAS DE HAG GONTROVERSIA;, SEU DE
AUXILIO GRATI^ EFFIGACIS SENSElilT.
i. D. Thomas non favet adversanis. —
Advertendim. — Praecipuum auctoritatis no-
men quo defensores physiciae praedetermina-
tionis nos premunt, et sub cujus umbra
defendi student, est nomen et auctoritas divi
Thomse , et ideo nihil fere in hac materia
docent, nec conclusionem ponunt, quam non
dicant esse ex mente D. Tliomee , vel fre-
quentius esse expressam D. Thomse, ita ut,
licet ipsi semper inter se contraria doceant^
unusquisque intrepide affirmet suam senten-
tiam esse expresse D. Thomee. Nos vero cre-
dimus in hoc puncto a nobis stare D. Tlio-
mam, vel saltem non repugnare, et ideo, ad
ejus sententiam accuratius indagandam, hunc
locum et caput hoc integrum designavi. In
quo prius proponam loca quse pro contraria
sententia alferri solent, deinde producam quse
nobis favere videntur, et utraque diligenter
expendam ac exphcabo. Adverto autem qua-
tuor praicipua capita, seu ordines testimonio-
rum posse in doctrina D. Thomse spectari ; in
primo sunt generalia in omnibus causis se-
cundis, quatenus a concursu causae primae in
agendo pcndent, et de his dixi Ub. 3, cap. 38.
lu secundo ordine sunt quae de Ubertate vo-
hmtatis generatim loquuntur, quae tractavi in
eod. hb., cap. 44. lu tertio gradu pono illa
quae sunt de modo quo Deus concurrit ad ac-
tiones peccaminosas, quatenus tales actioues
reales sunt , et haec attigi in eodem Ubro ,
EFFICACI GRATL^ DEL
cap. 49. In quarto specialiter collocantur quffi
de auxiliis, et motionibus gratiae tractant. Et
haec sola ad praesentem locum pertinent.
2. Proponuntur loca D. Thomce, quce pro
contraria sententia afferri solent. — Ohjectio
prima. — Solvitur. — Primo ergo allegatur
divus Thomas 1. 2, quaest. 9, artic. 6, quia iu
corpore affirmat Deum solum, et non ageu-
tia creata movere vohintatem ; sed agentia
creata, ut AngeH., possunt vohintatem mora-
liter movere ; ergo Deus altiori modo , atque
adeo physice potest movere etpraedeterminare.
Sed haec objectio non magis procedit de acti-
bus gratiae quam de actibus ordinis naturahs,
nam doctrina ibi data a D. Thoma generahs
est. Iliatio ergo duphciter deficit. Primo, quia
non loquitur ibi D. Thomas de praemotione vo-
luntatis, sed de motione. Deus autem non so-
lum movet vohmtatem per auxihum praeve-
niens, sed etiam per auxihum, seu concursum
simultaneum, quem D. Thomas saepe vocat
motionem primi moventis , in eadem 1 . 2,
q. 109. Et ita nihil ahud est movere vohiuta-
tem, quam ahquid agere in ipsa, sicque D. Tho-
mae discursus eo tendit, ut probet ipsum mo-
tum vohmtarium causari a Deo in vokmtate.
Concedimus ergo loqui de motione pliysica^
nogamus autem inde sequi loqui de motione
prffideterminante. Secundo vero damus illam
doctrinam esse veram, etiam de motione prae-
veniente ; in ea vero, ut supra attigi, duo opor-
tet distinguere : unum est, quomodo fiat; ahud,
quomodo causet hberum motum voluntatis.
Ipsa ergo motio, cum sit ahquid reale inhae-
rens vokmtati, scilicet ahquis motus delibe-
ratusejus, physice fit, et imprimitur a Deo,
qui in hoc superat omue genus creatum. Illa
autem motio causat consensum morah modo,
et in hoc etiam est difierentia inter Deum et
Angelum, quia ipsamet causaUtas moralis lon-
ge altiori modo est a Deo, et simile discrimen
est ex parte inteUectus, nam Angehis solum
potest iUum excitare, appUcando objecta, vel
phasmata; Deus autem pei* se, iUuminando,
et physice effic^endo in ipsum. Et ita in prte-
motione est physica efficientia Dei propria
ejus sine physica praedeterminatione,
3. Ohjectio secunda. — Bemovetur. — Se-
cundum argumentum sumi solet ex sokitioue
ad 3 ejusdem articuh, ubi, cum dixisset Deum,
ut universalem motorem , movere hominem
adbonum, ipsum autem hominem per ratio-
nem se determinare ad hoc vel illud determi-
nate volendum, adjungit : Sed tamen inter-
dum specialiter Deus movet aliquos ad aliquid
CAP. XLV. QUID DIVUS THOMAS
determinate tolendmn, quod est bomom, sicut
in Jiis quos movet per gratiam., %t infra dice-
tur. Respondeo tamen aliud esse prsedeter-
minare voluntatem quoad exercitium actus,
aliud movere voluntatem ad aliquid determi-
nate voleudum, Nam a priori preedetermina-
tione non potest separari consensus , ex in-
trinseca vi talis determinationis ; ab altera ve-
ro motione potest consensus separari , quan-
tum est ex vi talis motionis. Unde per suffi-
cientem gratiam preevenientem raovetur, id
est, allicitur et excitatur voluntas ad aliquid
determinate volendum, scilicet ad fidem, vel
poenitentiam, etc. et nihilominus talis mo-
tio non praedeterminat voluntatem. Itaque
illud adverbium determinate , quod D. Tlio-
mas adjunxit, non opponitur indifferentias^,
vel potestati resistendi, sed opponitur genera-
litati motionis. Dixerat enim ibi, quod Deus
movet voluntatem, ut generalis motor, ad
universale bonum; huic ergo universah mo-
tioui opponit determinatam motionem, quee
fit per gratiam ; tamen sicut illa motio univer-
salis non determinat physice vohmtatem ad
exercitium actus circa universale bonum, sed
ad summum quoad specificationem, juxta doc-
trinam ejusdem D. Tliomse, ibi^ queest. iO^
art. 2, ita etiam motio gratise ad aliquid de-
terminate volendum, uon determinat quoad
exercitium actuS;, sed determinat ad certam
speciem, hcet non determinando absohite et
simphciter, etiam quoad specificationem, quia
cum bonum sit particulare, potest voluntas
ahud illi preeferre pro suo arbitrio, in quo
differt hsec motio ab alia, quse est ad bonum
in communi. Potest tamen illa motio dici de-
terminare ad certam speciem actus, quantum
est de se; nam si ex tali motione voluntas de-
liberate operetur illi consentiendo , efficiet
honestum actum in tali vel tali specie, et non
alium. Unde potest heec motio esse, vel ex
parte objecti, illuminando intellectum circa
tale bonum, vel ex parte voluntatis, simpli-
cem aliquem affectum vel suavifcatem circa
illud preebendo, manente semper indifferentia
voluntatis ad talein motionem sequendam;
sicut etiam habitus incliuat ad aliquid deter-
minate volendum, relinquendo indifferentem
voluntatem, ut illam inclinationem sequatur,
vel ei resistat.
4. Et juxta doctrinam, ad intelligenda alia
loca D. Thomse, oportet distinguerc verbum
determinandi; uam intelligi potest, vel de de-
terminatione quoad exercitium actus, et in
hoc sensu nuuquam invenietur apud D. Tho-
DE HAC CONTROVERSIA, ETC. 623
mam, voluntatem in hac vita prsedcterminari
ab aliquo exteriori movente. Alio modo si-
gnificare potest verbum illud determinatio-
nem quoad speciem actus, vel necessitando
quoad specificationem, ut respectu boni in
communi, vel inclinando tantum, quantum
est de se. Et hoc modo dicitur iuterdum vo-
luntas determinari ab habitu, vel a passione,
vel ab objecto, et prtjprius dicetur moveri ad
aliquid determinate volendum, ut D. Thomas
in illa solut. ad 3, locutus est. Aliquando vero
ita loquitur D. Thomas ; nam 1 contr. gent.,
c. 82, ad 4, dicit : Bonum apprehensum to-
luntatem determinare ut oljectum proprium.
Ubi Ferrariens. notat, determinare illo modo,
nihil aliud esse quam dare speciem actui, et
ibidem distinguit duplex determinans, unum
efficiens, ahud specificans, et Iioc posteriori
modo dicit ibidem, voluntatem divinam de-
terminari ab intellectu, cum tamen certum
sit non determinari (juoad exercitium actus,
nisi ad dilectionem sui, ad alia vero solum
objective, ut voluntas possit ad hoc vel illud
suum actum terminare. Et iu eadem signifi-
catione D. Thomas, qusest. 6 de Malo, articulo
unico, distinguit exercitium actus a determi-
natione, et exercitium dicit esse a voluntate
movente seipsam, determinatiouem vero esse
ab objecto. Sic ergo in citato loco dicit Deum
per gratiam movere ad aliquid determinate
volendum, quia movet ad particularia objec-
ta, quse non possunt nisi per determinatos et
particulares actus amari.
5. Oljectio tertia. — Emrtitur. — Tertio,
objiciunt totam quaestionem 109 D. Tliomee,
in 1 . 2, in qua sa^pe D. Tliomas dicit indi-
gere hominem, ad opera gratia;, auxilio Dei
moventis. Sed illa loca non pertinent ad auxi-
lium preevium, seu prseveniens, sed ad con-
cursum simultaneum, seu auxilium concomi-
tans, quod cum proportione generale est om-
nibus rebus, ut in lib. 1 et 3 osteudi sajpius.
Et ideo hanc objectionem omitto, solumquc
adverto, ubi D. Thoma^, in illa qutestione,
postulat auxilium gratiee prsevenientis, prseler
rationem illam pi^imi moventis, explicare il-
lud per verba pertinentia ad excitantem gra-
tiam, et moralem inductionem, et directio-
nem; sic enim dicit art. 9 : Necesse est nobis
ut a Deo dirigamur, et protegamur, quia omnia
novit, et omnia potest, quse verba sunt valde
notanda, nam in eis P. Sanctus explicat gu-
bernationem internam prajvenientis gratiae
morali modo, et illius certum et infallibile re-
gimen non tribuit soli omnipottntiee, sed ad-
624t LIB. V. DE AUXILIO
jungendo omnem scientLim, sub qua necesse
est conditionatam etiam comprehendi ; nam
debet esse talis, quse sit praevia, et dirigat
{nostro modo loquendi) omnipotentiam, et vo-
luntatem, ut certa et infallibilia media eligat
et exequatur ; scieutia autem sic preevia non
potest esse de futuro effectu libero, nisi condi-
tionata, ut iu proleg. 2 dictum est. Et eodem
modo loquitur D. Thomas in 2, d. 28^ q. i,
ad 3, et 3 contr. gent., cap. 147 et 148^ ubi
solum docet auxilium gratise esse necessa-
rium, et non tollere libertatem. Unde im-
merito baic loca contra nos allegantur.
6. Ohjectio quarta. — Quarto, objiciunt
eumdem Doctorem Sanctum in 1. 2, q. 111,
art. 2, dicentem ad interiorem actum volun-
tatis dari auxilium gratise operantis, et reddit
banc rationem : Quia, quantum ad istim ac-
tum, voluntas se liabet ut mota, Deus autem id
movens, et p'wsertim cum xioluntas incipit
lonum velle, quce prius malum volelat. Dixerat
autem supra, in eodem articulo : In illo cf-
fectu , in quo mens nostra est mota , et non
movens, solum Deum esse moventem, quia ope-
ratio alicujus effectus moventi tribuitur, et
non onobili. Ergo sentit D. Tbomas pium vo-
luutatis actum , prsesertim in primo consensu
fidei vel conversionis in Deam, prsecedere ex
motione Dei, cui soli sit tribuendus sub ali-
qua ratione ; at boc esse non potest, nisi per
pbysicam preedeterminationem : ergo.
7. Hespondetur objectioni ex eodem D. Tho-
ma. — Respondeo_, concessa tota majoii pro-
positione, negando minorem ; loquitur enim
ibi D. Tbomas de actu iuteriori voluntatis, qui
est inteutio, vel simplex cousensus in aliquod
supernaturale bonum propositum ut propter
se amandum, propter bonestatem suam, ita
ut talis actus eliciatur non per modum elec-
tionis , sed per modum iutentionis, aut vo-
luntatis primse. De quo motu D. Tbomas ge-
neraliter docet non bomini, sed auctori na-
turec esse tribuendum_, ut supra, lib. 3, c. 44,
tractavimus ; ubi id explicuimus intelligen-
dum esse nou secundum pliysicam efficien-
tiam, sed secundum moralem quamdam at-
tributionem, secundum quam dicitur voluntas
se movere, cum ex intentioue medio consilio
ad electiouem progreditur, non vero in ipsa
intentione fiuis. Illam ergo doctrinam accom-
modat ibi D. Tbomas ad voluntatem iu ordine
operantem, nam in prima intentione seu vo-
luntate dicit moveri ab auctore gratise per
gratiam operantem, quia nondum operatur ex
electione, postea vero in electionibus etiam
EFFICACI GRAtl.E DEI.
gratuitis jam se movere per gratiam coope-
rantem. Ergo ad illum modum loquendi de
gratia operante (sive alias verus sit, sive non,
de quo , in eodem lib. 3, cap. 21 diximus)
non est necessaria preedeterminatio pliysica,
sed sufficit specialis motio accommodata, ut
voluntas possit intendere tale bonum, vel ali-
quo modo propter se ac simpliciter in illud ten-
dere, si velit, etiamsi ad illud non prsedetermi-
netur. Nam licet propter illam motionem talis
actus voluntatis morali et speciali modo tri-
buatur Deo, non excluditur quin a voluntate,
et libere et efficienter, ac proinde tam moraliter
quam pbysice fiat ; ut ibidem ad 2 D. Tbomas
fatetur. Et ideo in illo determinatio quoad
exercitium ab ipsa pendet, etiamsi per gra-
tiam operautem prsemoveatur.
8. Confirmatiir ex eodem. — Probatur con-
sequentia. — Et potest boc confirmari ex eod.
D. Tboma, Quodlibet. 1, art. \, ubi cum in
corpore eamdem doctrinam tradidisset, et iu
argumento secundo objecisset quod talis mo-
dus motionis repugnat libertati, respondet ad
2, quod Deus movet omnia secundum modum
eorum, et ideo divina motio a quibusdam parti-
cipatur cum necessitate, a natura autem ratio-
nali cum libertate. Explieans autem quid sit
iu rationali natura moveri secundum modum
suum, adjungit : Et ideo sic Deus movet men-
tem liumanam ad bonum, quod tamen potest
huic motioni resistere, et sic ex Deo est, quod
homo se ad gratiam prwparet ; sed quod careat
gratia, non habet caicsam a Deo, sed ab ipso
homine. Ergo illamet motio gratiae operantis
talis est, ut possit bomo ei resistere, quod re-
pugnat auxilio pbysice prsedeterminanti. Et
ita ex bis simul sumptis oppositum aperte pro-
batur, prseterquam quod saltem in electioni-
bus gratiai apertissime in utroque loco dicit
D. Tbomas voluntatem non prsedeterminari a
Deo, sed ipsam se movere et determinare, li-
cet prsemota per intentionem finis ; certum est
autem actus supernaturalium electionum esse
ex auxilio efficaci gratice ; ergo de ratione effl-
cacis auxilii non est, quod praedeterminet,
alias semper et in omnibus actibus eam ratio-
nem servaret ; ergo nec voluntate simplici, seu
intentione finis est necessarium tale aiixilium
prcedeterminans. Probatur consequentia, tum
quia efficacia auxilii ejusdem rationis quoad
boc est in omnibus actibus ; tum quia ratio-
ues sumptse ex libertate et sufficieutia auxilii
eeque in iliis actibus procedunt ; tum denique
quia isti actus solum difi^erunt ab electione,
quod voluntas tunc non movetur mcdio con-
CAP. XLV. QUID DIVUS THOMAS
silio, ex prsevio actu proprio, sed ex vi objecti
apprehensi per cogitationem ab alio immis-
sam. Hsec autem differentia salvatnr optime
sine praideterminatione physica, et ad sum-
mum declarat gratiam excitantem aUter esse
necessariam in intentione finis^ quam in elec-
tione mediorum; quia ante intentionem est
voluntas quasi dormiens, et ideo debet ab aho
incipere excitari ; postquam vero jam excitata
est, et intentionem hbere ehcuit, per illam
potest excitare intellectum ad consultandum,
et ita se ad electionem mediorum movere.
9. Oijectio qidnta. — Quinto, objiciunt
quod D. Tliomas 1. 2, qusest. 112^ art. 3, di-
cit : Bi ex intentione Dei moventis est quod ho-
mo gratiam consequatur, infallihiUter ipsatn
consequitur. In quibus verbis sine dubio loqui-
tur D. Thomas de motione per auxilium elS-
cax, cum dicat infallibiliter consequi effec-
tum. Deinde clare supponit tale auxilium dari
ex intentione absoluta, et prsedestinativa Dei,
aUas non recte inferret ad illam intentionem
infaUibiliter consequi effectum^, quia intentio
Dei solum antecedens^ seu conditionata, seepe
frustratur effectu^ permittente ipsomet Deo.
Unde tandem coUigitur auxilium, quge ex vi
illius intentionis datur, esse preedeterminatio-
nem, quia procedit ex quadam voluntate, cui
nemo potest resistere.
10. Respondetur primo exeodem D. Tlioma.
— Ad hoc argumentum, responderi potest D.
Tliomam quidem loqui de absoluta intentio-
ne ex parte sua, non ex parte objecti^ id est,
non de intentione dandi gratiam sanctifican-
tem, de qua in titulo articuli loquitur, nec de
intentione dandi prseparationem illam, quae
est per conversionem perfectam ad Deum, sed
de intentione dandi gratiam sanctificantem,
illis qui se ad illam praeparaverint. Hanc enim
necessariam consecutionem inter preeparatio-
nem et gratiam vult ibi^probare D. Thomas,
ut patet ex titulo articuli, et ex conclusione
qua ad illum respoudet ; et illam necessariam
consecutionem gratise probat, ex eo quod est
ab iutentione absoluta Dei, nam ad hoc vo-
cat hominem ad pcenitentiam, ut, si per eum
non steterit, sed actu se convertat ac praeparet,
infallibiliter gratiam consequatur; potestque
responsio confirmari ex eodem in hi, dist. il,
queest. \, art. 2, qusestiuncula 3, ubi eamdem
tractans qusestionem, in hoe sensu illam defi-
nit, unde verisimile fit in eodem sensu fuisse
locutum in alio loco.
11. Respondetur secundo. — Secundo vero
concedimus priorem sensum esse etiam ibi a
VIII.
DE HAC CONTROVERSIA, ETC 625
D. Thoma intentum, quia, licet supponat le-
gem dandi gratiam se praiparanti sufScienter,
quffi, sicut generalis est et infallibilis, ita fun-
damentum habet in absoluta intentione et
promissione Dei, absoluta (inquam), respectu
consecutionis , nihilominus non de illa tan-
tum loquitur, sed de iUa infert quod, si de in-
tentione Dei est justificare hominemj cujus
cor movet, ita movebit illum, ut infaUibUiter
illam consequatur, et consequenter ut infalli-
biliter convertatur. Et hoc etiam probat locus
Joau. 6, quem adducit. Hoc ergo sensu suppo-
sito, concedimus duo prima, qu£E inde infe-
runtur, scilicet D. Tliomam loqui de motione
per auxilium efficax, et de intentione absolu-
ta sanctificandi vel convertendi hominem,
quem vocat. Negamus tamen tertiam illatio-
nem, nimirum auxilium, quod ex vi illius in-
tentionis datur^ esse physice praedeterminans,
quia sufficit vocatio congrua^ ut illa intentio
infallibiliter impleatur. Quod probamus pri-
mo ex verbis ejus ; prius enim dixerat ibi in-
tervenire necessitatem non coactionis, sed in-
fallibilitatiSj ubi, ut divisio sit adtequata, inclu-
dit omnem necessitatem antecedentem, et re-
pugnantem libertati, quam prsedeterminatio
physica induceret, et postea repetit verbum in-
falVibiliter, quod dicit ordinem non ad cau-
sam, sed ad prsescientiam. Secundo, est hic
sensus non solum verus, sed etiam necessa-
rius, quia intentio Ula includit, in objecto,
quod homo sanctificetur libere, et ideo postu-
lat motionem, cui et homo possit resistere,
ut prffiparatio ad gratiam sit libera, et in-
fallibiliter non resistat, ut sit efficax motio.
Hsec autem duo in physica preedetermina-
tione non conjunguntur, cum vocatione au-
tem congrua optime conveniunt; ergo non
est cur limitemus indefinitam doctrinam divi
Thomse ad motionem prsedeterminantem ,
cum qua csetera repugnant ; veritatem ergo
habet propter congruam vocationem. Nec ad-
versarii habent quomodo hanc responsionem
inficientur ;, nisi divertendo ad impugnan-
dam scientiam mediam, quce et per se satis
defenditur, et in proleg. 2 satis^ ut credimus,
non solum eam defendimus, sed etiam persua-
simus.
42. Ex hac doctrina facile respondetui ad
alia testimonia D. Thomse in quibus docet ho-
mines salvari , credere^, amare, aut mereri,
juxta mensuram voluntate Dei preescriptam,
ut ex p. \, q. 19 et 23, et 2. 2, q. 2-i, a. 3, et 3
contr. gent., c. 89 et 90, et aliis locis constat.
Nam haec omnia per vocationem congruam
40
626 LIB. V. DE AUXILIO
eseciitioni mandantur^ et optime intelliguntur
modo prosime explicatO;, et aliquid de re ipsa
in sequeutibus addemus^ ut omnibus satisfa-
ciamus. Nunc vero sensus bic confirmari po-
test ex eodem D. Tboma^ quaist. 6 de Verit.,
art. 3, ubi, licet doceat prasdestinationem ba-
bere certitudinem in ratione causae, nibilomi-
nus^ in corpore et ad 3, declarat non mandari
executioni per media, qua; ex se siut infallibi-
lia ex vi suse causalitatis, sed ex modo quo a
Deo applicantur : Nam liherum (inquit) arhi-
trium deficere potest a salute; tamen in eo qtiem
Deus prcFdestinat, tot alia adminiculaprcepafat,
([iiod vel non cadat, vel si cadat, quod resurgat.
At profecto si certitudo mediorum consisteret
in auxiliis proideterminantibus, multo brevius
expedisset D. Tbomas difficultatem, ad illa
et ad omnipotentiam et efficaciam divinae vo-
luntatis recurrendo, quod nunquam facit^ quo-
ties in particularibus mediis ordinem execu-
tionis declarat.
13. Nec potest obstare alter locus in q. 6
de Malo, art. unic, ad 3, ubi differentiam
constituit inter bominem et bruta, quod bruta
determinate moventiu* ad unum per instin-
ctum : SedDeus (inquit) movetvoluntatem iin-
mutahiliter propter efficaciam virtutis moven-
tis, quce deficere non potest; sed propter natu-
ram voluntatis motcB, quce indifferenter se Jia-
bet, non inducitur necessitas, sed manet liber-
tas. Ubi illa verba immutahiUter, etper effica-
ciam, statim explicat per verbum iiifallibi-
liter, dicens : Sicut etiam in omnibus provi-
dentia divina infallihiliter operatur. Uude illa
immutabilitas magis ex parte Dei quam ex
parte bominis intelligenda est; Deus enim ita
movet preedestinatum modo libero et contin-
genti (ut in utroque loco D. Thomas dicit), ut
nibilominus preedestinatio Dei immutabilis sit.
Hoc autem provenit ex efficacia voluntatis
suae, quse non consistit in boc, ut per pbysi-
cam prsedetermiuationem ad liberum actum
moveat, boc enim repugnat, sed in hoc quod
tot potest adminicuia adhibere, prout videt
esse congrua praedestinato, ut infallibihter ob-
tineat quod intendit.
14. Atque hcec tantum invenire potui in
doctrina D. Thomae, vel ab ahis ahegata, vel
ex parte aUqua a me observata, quse colore
ahquo possint in hoc puncto adduci. Existimo
tamen illa sola sufficere ad ostendendum
D. Thomam nec agnovisse, neque fortasse co-
gitasse de ahquo auxiho gratiee physice prse-
determinante ; tum quia , si rem tanti mo-
menti ex iUo auxiho pendere existimasset.
EFFICACI GRATl^ DEI.
debiiisset profecto ahquam disputationem de
iho texere, ihius naturam et vim, et concor-
diam ejus cum usuhbertatis clare et loculenter
exphcare; hoc autem nunquam fecit;, ut visum
est ; ergo magnum argumentum est ihud non
agnovisse; tum etiam quia in eisdem locis^
vel simihbus, quse pro iha sententia adducun-
tur, multa dicit quse cum tah modo auxihi
non recte subsistunt^ ut obiter exphcavimus.
15. Notandum. — Alterum notandim. — Omne
auxilium prceveniens voluntatem, si a voluntate
removeri, seu illi resisti nequit, ex necessitate
lihertati contraria movet. — Prcesertimque no-
tanda sunt duo : unum est^, quoties D. Thomas
dicit Deum movere vohmtatem secundum mo-
dum suum, exphcare modum ihum, ut sit
modus indifierentiee et indeterminationis ad
opposita. Juxta quam interpretationem, iha
duo, scihcet, movere voluntatem secundum
modum suum^ et praedeterminare iham , re-
pugnantiam involvunt, secundum doctrinam
D. Tbomse, quam expresse tradit in dicto
quodhbet. l, art. 1, ad 2, et dicta qusest. 6 de
Malo , artic. unic, et satis indicat 1 part.,
queest. 83, art. l, ad 3 et A, et prsesertim ad 5,
circa finem. Aherum notandum est, non ahter
exphcare D. Thomam cur Deus, preemovendo
voluntatem, iham non necessitet, nisi quia ita
movet ut voluntas possit motioni resistere, ut
expresse dicit in dicto quodhbet., ad 2. Et idem
sumitur ex dicto art. unic, qusest. 6 de Malo,
ad 15, ubi ait : Quod licet Deus faciat volun-
tatem velle, non oportet quod ex necessitate Jioc
fuciat, quia potest per ipsam voluntatem impe-
dimentum prcestari. Hoc autem quomodo fieri
possit a voluntate, exphcat D. Thomas dum
addit : Vel removendo cogitationem, quce indu-
cit ad volendum, vel considerando oppositum,
scilicet , illud, quod proponitur ut bonum ,
secundum aliquid non esse bonum. In quo
aperte supponit, ut voluntas non inducatur ex
necessitate per motionem prseviam gratiae,
oportere ut possit iham impedire, vel remo-
vendo iham, vel alio simih modo. Et aperte
loquitur de potestate voluntatis in sensu com-
posito, nam removere cogitationem supponit
cogitationem, ut per se patet. Cumque doc-
trina iha formahs sit, et generahs, habet lo-
cum in omni praevia motione. Unde ex doc-
trina D. Thomae omne auxihum praevium
prcBveniens vohmtatem, si a voluntate remo-
veri, seu ihi resisti non potest, ex necessitate
hbertati contraria movet. Et ideo in eodem
articulo ait D. Thomas, quod, si dispositio, per
quam ahquid videtur alicui bonum, non sub-
CAP. XLVI. QUID ALIl ANTIQUI SCHOLASTICI IN HAC, ETC.
627
jacet volimtati, ex necessitate voluntas mo-
vetnr.
i6. Est prseterea optimus locus iianc D. Tlio-
mae mentem ostendens in 1 part.^ quaist. 62,
art. 'S, ad 2, ubi sic ait : IncHnatio graticE non
inducit necessitatem , sed Jiahens gratiam potest
ea non icti, et peccare; fateor quidem verba illa
scripta esse de gratia liabituali, nam de illa
tractatur in articulo et in argumento ; niliilo-
minus nos non consideramus materialiter, ut
sic dicam, illa verba, sed formalem rationem
eorum; nam ratio ob quam gratia non inducit
necessitatem, ideo est, quia potestati liabentis
subditur, ut illa utatur vel non utatur. Ergo
si aliqua est gratia quse ita inclinat mentem
hominis, ut non sit in potestate voluntatis ea
uti, vel non uti, sed, illa posita, necessitetur ad
usum ejus, talis inclinatio gratise inducit ne-
cessitatem, ex mente D. Thomai. Et ideo in
principio solutionis universalem profert sen-
tentiam : Omnis forma inclinat suum suljec-
tum secundum modwn naturce ejus, quod intel-
ligitur non solum de forma per modum liabi-
tus, sed etiam per modum motionis actualis,
quse, ut recipitur in mobili, forma ejus est.
Et ita etiam de actuali liabet eamdem propo-
sitionem D. Thomas in locis supra citatis, et
qusest. 3 de Malo, art. 2. Quid autem sit for-
mam recipi secundum modum subjecti ? Res-
pectu rationalis naturse, non est nisi quod in
usu et effectu ejus Ubertati subdatur, ut in
aliis verbis allegatis D. Thomas declaravit, et
in aliis locis notavimus.
17. Et hinc etiam fit, quod maxime intentio-
nem nostram confirmat, ut quoties D. Tliomas
vult explicare quomodo gratia, non obstante
hbertate habentis, illum inducit ad bonum
indeclinabiliter, et infallibiliter in ofScio con-
tinet, non id tribuit motioni prsedetermiuanti,
sed vel custodiee divinse, ejusque excitationi,
ut quaest. 24 de Verit., art. 9, ubi de viatori-
bus, etiam virtute perfectis, ait ita inclinari
ad bonum, ut diflQcile cadant; subdit autem :
Sed totum, quod deficit ad confirmationem ,
completur per custodiam divince promdentitz' in
illis, %t, scilicet, quandocunque occasio peccati
se inserit, eorum mens divinitus excitetur ad
resistendum. Vel etiam vocationi hoc tribuit,
ut in qusest. 6 de Verit., art. \, ubi ex prse-
destinatione dicit sequi glorificationem , in
in qua est consecutio finis, et collationem auy
xilii ad consequendum finem (utique congruum
et efiicax), et illud declarans, addit, quod est
appositio graticB, quod ad vocationem pertinet.
In vocatione ergo constituit auxilium efiicax,
quod preedestinato confertur. Quod expresse
dixit super Rom. 8, lib. 6, ubi ait prsedesti-
natos tralii per vocationem internam, qucB
(dicit) nihit aliud est quam quidam me^itis i?i-
stinctus, quo cor hominis movetur a Deo ad
assentiendum, in his quce sunt fidei et virtutis.
Et addit : Et hcec vocatio in prceiestinatis est
efficax, quia hujusmodi vocationi assentiunt.
Unde alibi hoc auxilium vocat efficacem per-
suasiofiem per aspera, vel per levia, etc, ut
qua3st. 22 de Verit., art. 9, ad 8, ubi lioc modo
exponit illud Luc. 14: Compelle eos intrare ;
et similiter Joan. 6, exponens illud : JYemo
potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit
eum , dicit Patrem trahere, per illuminatio-
nem et inspirationem internam, per quam, ait,
si quis non trahalur, non est defectus trahentis,
qui quantum est ex se nulli deficit, sed est pro-
pter defeclum. ejus qui non trahitur. Quod certe
non habet locum, si praedeterminatio physi-
ca est neccssaria, ut ostendimus. Ex liis ergo
omuibus concludimus D. Thomam de prsede-
terminatione pliysica niliil formaliter decre-
visse, nec aliquid de motione voluntatis a Deo
per auxilia tradidisse, quod sine tali prse^^e-
terminatione non optime subsistat; e contra-
rio vero multa in ejus doctrina inveniri, de
modo quo Deus movet voluntatem, sive per
gratiam preeviam, sive per alios modos provi-
dentiee suas, quse partim eumdem modum ex-
citandi et trahendi liomines, quem nos dici-
mus, prse se ferunt, partim aliqua continent,
quse pliysicam prsedeterminationem non com-
patiuntur. Nam si attente considerentur quaa
diximus, hsec omnia satis probata ex illis re-
linquuntur.
CAPUT XLVI.
QUID ALII ANTIQUI SCHOLASTICI IN HAG CONTRO-
VERSIA SENSERINT.
1. Punctum capitis circa auxilium gratice
efficacis. — In libr. 3, tractando hoc punctum,
de concursu prsevio et prsemotione primse cau-
sse in secundam, an necessaria sit ad omnes
actiones causarum secundarum, prseter con-
cursum simultaneum, plures Scliolasticos an-
tiquos negantes talem prsemotionem esse ne-
cessariam allegavimus, applicando illam doc-
trinam ad punctum de concursu Dei ad actio-
nes peccatorum. Illos ergo omnes soleo in
prsesenti puncto pro nostra sententia allegare,
quia cum potissimum fundamentum contra-
rise sententise abnegent ac evertanfj merito
628
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
quidquid snper illud aedificatum est destruxis-
se et negasse affirmare possumus. Et ita etiam
plures illorum pro nostra sententia refert Le-
desma, in principio suse queestionis unicse de
Auxiliis, nimirum Alensem, Bonaventuram,
Marsilium , Gabrielem , Gregorium , Henri-
cum, Capreolum et Cajetanum.
2. Fatet priynonostrcB senientice Alensis. —
Et Alensis quidem multum favet, 1 part.,
qusest. 26;, membr. 5, art. 3^ dum declarat
quomodo providentia sit de ^actibus liberis,
non secundvm acceptionem, sed secundum con-
cessionem, ut ipse loquitur, id est^ ut declarat^
non secundum modum aut motionem , cui
resisti non possit, sed ita ut relinquatur vo-
luntati potestas resistendi et contradicendi,
etc. ; et memb. 1, art, 2, ubi ait Deumj per
suam providentiam circa actiones voluntatis ,
7wn inducere necessitatem ab hoc, id est, non
necessitatem causse efficientis et impellentis^
sed inducere necessitatem ad lioc^ ordinando
actiones ad debitos fines, quod bene declarat.
Et quEest. 40, memb. 4, ad 3, excluclit aperte
prcedeterminationem voluntatis divinae ab ac-
tibus liberis , et videtur loqui etiam de prse-
determinatione ad intra omnino absoluta , et
ita exponit Damascenum , unde a fortiori se-
quitur Deum non prsedeterminare ad extra
voluntatem.
3. Secundo favet Bonaventura. — Secuudo
ac merito allegatur Bonaventura , licet soleat
in contrarium citari in 2, d. 26, art. unic,
qusest. 6. Sed ibi solum tradit communem
doctrinam de gratia operante et cooperante, et
per ntramque dicit movere Deum voluutatem,
diverso tamen modo, nam per operantem so-
lus Deus prsevenit et prsemovet voluntatem,
per cooperantem autem movet illam non sine
illa se movente, et priori gratiae operanti so-
lum tribuit excitare, et praeparare voluntatem.
Qnae omnia sunt cousentanea nostrae senten-
tise, nibilque addit in quo prsedeterminationi
pbysicae ansam aliquam tribuat. Eamdemque
doctrinam repetit in dist. 27, dub. 1 litterali.
Addit vero, gratiam prsevenientem seu ope-
rantem facere voluntatem bonam, et non fieri
a libero arbitrio, sed infundi a Deo, quod di-
cere videtur propter gratiam babitualem, quse
ab Scbolasticis oyerans vocatur, quatenus ani-
mam sanctificat. Si vero id applicetur ad au-
xilium gratise prsevenientis seu operantis, di-
citur nos facere bonos initiative, et quia per
illud facit Deus ut velimus , modo in superio-
ribus explicato, nam bomo proprie uon fit bo-
nus, donec cousentiat et libere operetur. Alle-
gatur etiam idem Sanctus pro pbysica prcede-
terminatione in 1, d, 40, art. 2, qusest. 1 ; sed
ibi potius ait preedeterminationem , etiam ut
est causa, nou inferre necessitatem, quia non
est tota causa salutis, sed cum alia causa con-
tingenti, scilicet, libero arbitrio : Quatenus
xero (inquit) prceter rationem causce importat
prcescientiam, sic nonpotest discordare a libero
ariitrio , non tamen infert illi majorem neces-
sitatem quam prcescientia. Et simili modo, in
dist. 47, art. 1, queest. 1, concordare conatur
decretum voluntatis Dei cum libertate nostree
voluntatis ; sed solum dicit non inducere ne-
cessitatem consequentis , sed consequentige.
Quomodo autem id sit intelligendum, non de-
clarat, semper tamen interponit prEescientiam,
dicitque non majorem necessitatem per volun-
tatem induci, quam per preescientiam, sentit-
que voluntatem Dei semper esse juxta aliquam
prsescientiam quam supponit , ut cum ait :
Bene sequitur .• Beics vult Jimic salvare , ergo
salvalitur ; nunquam enimvellet, nisi pariter
prcesciret esse salvandum. Ubi profecto loqui
videtur de prtescientia quse, secundum ratio-
nem, prsecedat voluntatem, quia alias nulla
esset illa ratio. Unde in solutione ad ultimum,
ait quod voluntas Dei, secundum convenientiam
ad prcescientiam, vult illa quce vult, nbi satis
indicat antecessionem prsescientise, quse certe
non potest esse nisi conditiouata. Et similia
liabet in distinct. 47, artic. 1, queest. 1 ; nam
ait Deum non velle absolute salutem prsedesti-
nati, nisi per convenientiam ad preescientiam.
Quocirca ea, quse in bis locis Bonaventura do-
cet, vel sunt generalia verba, quibus omnes
utimur, ut sunt illa de necessitate consequen-
tice et consequentis, vel, si quid speciale addit,
in nostram plane sententiam inclinat. In alio
vero loco, 2, distinct. 37, artic. 1, quaest. \,
quem in dicto cap. 35 libri 3 tractavi, aperte
tollit prsedeterniinationem, et in operibus gra-
tiae solam excitationem prteviam , et simulta-
neum concursum agnoscit.
4. Tertio, adducitur Scottis. — Duplex qucFS-
tionis sensus. — Priorem docet esse contrarium
libertati volwitatis. — Tertio, dicendum est de
sententia Scoti, nam iilum etiam utriusque
sententise defensores in suum patrocinium al-
legant. Sed, ut breviter et distincte rem pro-
ponam, distinguendus est duplex sensus quses-
tionis supra tractatus, scilicet, an detiu- prse-
determinatio pbysica in actu primo, quee sit
aliquid inbserens voluntati, distinctum ab actu
secundo cjus, vel an detur in ipsomet actu se-
cundo, solum per decretum absolutum volun-
CAP. XLVI. QUID ALII A^TIQUI SCHOLASTICl IN HAC, ETC.
629
tatis Dei, qno absolute volnit ut liomo vellet,
et virtute illius decreti influit in volnntatem
hominis talem simnltanenm inflnxum;, cni illa
non possit resistere. Priorem modnm attigit
Scotns in A, distinct. 49^ qusest. 6^ § Dico ergo,
et docet esse contrarinm libertati volnntatis.
Utitnr antem nomine habiUis, et dicit esse
contra libertatem voluntatis, quod determine-
tur ad nnum per babitum sibi inbserentem^
qui non subjaceat quoad usum potestati ejns.
Videturque loqui non solum de libertate actus^
sed etiam de libertate potentise ; inqnit enim
quod^ si subjiceretur in agendo babitui sibi
inhserenti, non esset superior illo, et conse-
quenter non esset libera ex natura sna. Quam
vero sit solida hsec illatio nunc non expendi-
mus^ id enim egimus in prolegom. \, sed so-
him assertionem Scoti contrariam preedeter-
minationi physicse per modum actus primi
inde coUigimus. Nam vel nomine hahitus in-
telhgit entitatem creatam inhaerentem poten-
tige liberae^ quse sit principium actus ejus, et
ejus dominio in usu non subdatur, vel certe si
cum proprietate de habitn locutus est^ ex pari-
tate rationis extenditnr ad omnem actum pri-
mum ab extrinseco impressum voluntati, Ucet
sit per modum entitatis vel qnahtatis actnahs,
quia non minus impelleret vohmtatem infor-
mando iham. Et hoc confirmat generahs doc-
trina ejnsdem Scoti in \, distinct. 39^ § De
secundo dico, ubi ad hbertatem actns existimat
necessarium quod voluntas, in eodem instanti
quo actnm ehcit, ut est prius natnra in actu
primo constituta, ita ponat actum suum con-
iingenter, quod nt prior naturaliter posset ceque
ponere aliud oppositum in esse; hoc enim prin-
cipium aperte repugnat cum preedetermina-
tione physica in actu primo. Quod etiam re-
petit in 3, distinct. 18, circa finem, post sohi-
tionem ad secundum ; et simihter in % dis-
tinct. 39, § Cofitra istud, in fine, ait, quod si
volnntas agit secundum pondus datum, ita ut
iho accepto non possit non agere, non libere
agit. Et huc etiam spectant loca quee supra
hb. 3, cap. 35, adduximus, in quibus aperte
negat necessitatem praeviae motionis ex vi ge-
nerahs concursus Dei.
5. Posteriore fieri posse ut vohmtas humana
determinetur ad unim. — Deinde aherum mo-
dum attingit Scotus in 4, ubi snpra, et indicat
fieri posse nt vohintas humana determinetur
ad uuum, et ad exercitium actus, salva ejus
hbertate. Sic enim ait vohmtatem beati deter-
minari per voluntatem Dei, ut perpetuo amet
ipsum, nec possit ab iUo actu cessare, conser-
vando nihilominus hbertatem voluntatis, et
potettatem quam habet ad non amandum, vel
etiam ad peccamhim. Posset autem ihe locus
intehigi de hbertate ipsins potentise, non au-
tem de hbertate actus. Nam priorem modum
determinationis dixerat repugnare libertati ip-
sius potentiffi, quia ipsa (inquit) non esset vo-
luntas , nisi esset causa prior , etc. Ergo, e
contrario , cum dicit posteriorem modum de-
terminationis esse possibilem , salva hbertate
voluntatis, intehigit de hbertate ipsius poten -
tiae radicali et remota, non de hbertate actus.
Nam primum indicant iha verba ejus : Non
sic autem est contra Ubertatem vel naiuram
ejus , quod determinetur a causa priori. Et
prseterea dicit iham determinationem auferre
potentiam proximam agendi et non agendi, et
sohim rehnquere remotam, unde inquit : Non
est in potestate propinqua talis voluntatis pec-
care, quia non est in potestate ejus, quod impe-
diens cesset. At vero ihud posse remotum, cum
non sit posse simphciter , sed secundum quid,
hcet snfSciat ad hbertatem potentise, non satis
est ad hbertatem actus , ut in prolegom. 1
ostensum est.
6. Juxta quam expositionem doctrina iha
Scoti non est nobis contraria, sed potius sup-
ponit utramque determinationem esse contra
hbertatem, de qua nos agimus, hcet non utra-
que sit contra naturam potentife hberse, de
quo egimus in dicto prolegomeno. Et mihi
qnidem placeret valde expositio, nisi in res-
ponsione ad quoddam argumentum diceret
ibidem Scotus, ihum actum amoris, ad quem
Deus sic beatum determinat, esse laude di-
gnum, pro qiianto (inquit) ipsa voluntas in
suo ordine contingeyiter se determinat. Idem au-
tem est in iha materia contingenter quod h-
bere, unde, non obstante praedeterminatione
iha, admittit Scotus vohmtatem se hbere de-
tcrminare, adeo ut actus ejus sit laude dignus.
Propter quod fateor in his verbis muUum fa-
vere Scotum ihi sententise, qua; afSrmat esse
possibilem prsedeterminationem , qnaa imme-
diate sit per vohmtatem divinam absolutam
et efiicacem, immediate inflnentem in actnm
vohmtatis hnmanse, salva hbertate ejusdem
actus vohmtatis bumanse. Sed in hoc non pro-
bamus ejus sententiam, et fortasse per hber-
tatem sohim intehexit perfectum vohmtarium
ab intrinseco, qnod credidit etiam snfficere,
ut sit laudabihs actus, etiamsi fiat absqne in-
diff^erentia. Sic enim solet ahas loqui Scotns,
cujus sententia in hoc etiam communiter non
probatur.
630
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATliE DEI.
7. In aliis vero locis expresse docuit Scotus,
illum modum prsedeterminationis per volun-
tatem Dei absohitam^ vel per influxum pree-
vium ab illa procedentem, non esse necessa-
rium ut voluntas in actibus suis se determinet,
quod in actibus peccatorum expresse declara-
vit in 2_, distinct. 37, § Ad solutionem, ubi his
verbis rem comprehendit : Qida Deus non so-
lus, sed cum Toliintate actim est faclunts, ideo
eum co7ica2isare posuit in potestate ipsius vo-
lutitatis Immame ; quibus verbis nostram sen-
tentiam de solo concursu simuhaneo oblato
per vohmtatem Dei omnino absohitam, sed
includentem conditionem, apertissime docuit.
Nec apud ipsum ego inveni locum in quo de
concursu ad actus bonos, vel ad actus gratiaa
ahter loquatur^ solumque in actu beadficOj
tanquam singulari, ahum modum in priori
loco insinuavit,
8. Difficulias in doctrina Scoti. — Duse vero
ahse difhcultates hic objici solent in doctrina
Scoti. Prima est, quod ipse docet, quia si pri-
ma causa necessario ageret^ vohmtas hominis
non hbere ageret^ ut patet in distinct. 2, q. 2_,
§ Olsecro, et distinct. 8^ qusest. ^, § His ra-
tionihus, versic. Argumentor sic, et distinct.
39, § Tertia propositio. Ilhid autem videtur in
lioc fundari^ quod causa secundanonagit^nisi
mota a prima, nam inde iufert quod si Deus
necessario causam secundam moveret, et con-
sequenter causa secunda necessario ageret.
Sed hffic difficuhas procedit per muhas iUa-
tiones, et potest iu contrarium retorqueri;
nam, si hbertas causse primae nunc est radix
contingentise , ideo est quia nunc non impri-
mit causee secundai motionem quam impri-
mcret si necessario ageret ; uam si eamdem
motionem nunc imprimeret, aeque necessita-
ret iham, et hbertas Dei solum induceret ut
effectus esset contingens respectu Dei, non
vero ut sit hber ipsi causse secundai, ut recte
argumentatur Gabriel in \, distinct. 38^ ar-
tic. 1 ; Corduba in Qusestionar., hb. \, q. 55,
dub, 4 et 10 ; ergo nunc de facto non impri-
mit Deus vohmtati talem motionem, etiam ex
senteutia Scoti, nisi vehmusihi attribuere con-
tradictoria; prsesertim quia, in eadem q, 1,
distinct. 8,§ Ad argumenta pro opinione, dicit
vohmtatem nostram esse de se indetermina-
tam, et posse ex se determinari ad hoc vel il-
lud, et hoc non impediri a Deo, quia cum h-
bere agat, suum concursum ihi accommodat.
Contrarium autem putat esse dicendum, si
Deus ageret ex necessitate naturae, quia tunc
non sic posset Dcus suam actionem moderari,
sed ageret quantum posset. Ex iho ergo prin-
cipio, nihil in preeseuti cohigi potest quod no-
bis obstet, quidquid sit de veritate ilhus, de
quo videri possunt dicta in Metaphys._, dispu-
tat. 22.
9. Altera difficultas. — Altera difficuUas est,
quia Scotus docet cognoscere Deum futura
contingentia in decreto voluntatis suee, quo
vult iha fieri, ut patet in \, distinct. 39, § Viso
de conti7igentia. Nam ihud decretum Dei est
suppositio antecedenS;, et consequentcr est de
iho eadem difficuhas. Et hoc modo potest pro
iha sententia citari Richardusin 1, dist. 38,
art. 1, qusest. 5, et omnes qui ita sentiunt de
scientia Dei circa fatura coutingentia. Sed hsec
objectio etiam fit per ihationeS;, et fieri potuit
ut omnes non consideraverit Scotus, et ideo
non fuerit consequenter locutus, Posset autem
exponi de decreto prgedeterminante ad extra,
juxta ea quse jam dixi, et amphus iufra exph-
cabo. Verumtamen etiamsi hoc habere possit
locum in actibus bonis, non tamen in mahs.
Et ideo ahi intehigunt Scotum de vohmtate
Dei concurrendi cum causa secunda, inter quos
etiam Gabrieh Vazquez, in i, qusest. 14, ar-
tic. 13, sequitur in hoc opinionem Scoti, cum
tamen ahas omnino neget praedeterminatio-
nem et prsedefinitionem. Ac propterea dicit
vohmtatem iham Dei, in qua ipse cognovit
futura contingentia, non esse prBevenientem,
sed concomitantem , respectu cooperationis
voluntatis creatse. Quomodo autem tahs vo-
hintas Dei sufficiat ut in ea cognoscatur fu-
turum coutingens, non declarat, nec declarari
potest, ut existimo, nisi supposita in Deo scien-
tia conditionata, qua coguoscit voluntatem
creatam cooperaturam esse in tah occasione,
si ipse permittit, et veht concurrere. Postea
autem iha scientia res est facihima, et fortasse
in iho sensu locutus est Scotus. Optarem au-
tem mentionem ahquam ihius scientias condi-
tionatse magis expressam apud illum inve-
nire,
10, Quarto accedit Marsilius. — Quarto ,
nostram sententiam docet expresse Marsihus
in 2, quoest, 16, artic, 4, in tertia probatione
secundse conchisionis , dum ait, de natura
agentis Uheri esse, quod se possit determinare,
nam si ah alio determinaretur, ah alio necessi-
tareiur, ut latius supra retuli, lib. 3, cap, 35.
W. Quhito , favet Henricus. — Quinto, fa-
vet Henricus, quodhbet. 9, qusest. 5, circa fi-
nem, ubi et generalem tradit doctrinam de
determinatione voluntatis a seipsa, quam su-
pra retuh, et iham extendit etiam ad motio-
GAP. XLVI. QUID ALII ANTIQUI SCHOLASTICI IN HAC, ETC.
631
nem gratise^ dicens : Si, Deo agente, fieret di-
recte ut voluntas denon volente fleret volens, licet
non esset contra natiirayn ejus, sed prceter eam
tantum, non tamen diceretur actus liheralis,
nec secmidiim eum esset laudaUlis, nec esset om-
nino. Qtiia cum actio ejus (id esthominis) tali-
ter deleat esse in ipso, quod secundmn eam vo~
luntas laudahilis dicatur et mrtiiosa, oportet
quoda nullo alio moveatur (id est determinetur)
ad actum volendi, sed a seipsa directe solum,
licet aliquo assisteiite, et cooperante, ut supra,
Spiritu Sancto, vel per se et iimnediate, vel in
aliquo dono ejus,velutroque modo. Etinferius^
ad exponendum quomodo motus indeliberati
inclinent voluntatem, non tamen necessitent
ad consensum^ addit : Quemadmodum gratia
aliqua a Deo in voluntate i^icUnat ipsam, sicut
pondus ut velit, quce tamen actum voluntatis
non elicit, nec illum ad eliciendum cumpellit,
quia 7ion liahet elici, nisi ah ipsa voluntate li-
lera, et frequenter, nec eliceret eum sine tali
pondere inclinante ipsam, et in eis qiice perti-
nent ad rationem meriti, nullo modo posset ip-
sum sine illo elicere. Quodlib. A:, qusest. 49^
congruentiam prsedestinationis ponit in qua-
dam non repugnantia respectu gratise prseve-
nientis. Nam, licet illa sententia respectu pra?-
destinationis falsa sit, tamen supponit gra-
tiam prsevenientem non prsedeterminare pliy-
sice voluntatem, sed relinquere illam libere,
ut possit resistere, et ideo merito reprehendi
qui resistit, et esse laude dignum qui non re-
sistit. Eamdemque doctrinam latissime re-
petit Quodlibet. 8, qusest. unic, ubi tantum
abest ut censeat voluntatem, quoad suam li-
beram cooperationem, posse physice prsede-
terminari a gratia, ut dicat fieri a vohnitate
ex se^ et ex naturahbus suis, ita ut quodam-
modo non includattcr in prcedestinatione, neqiie
in ejus effectu, licet non sit sine ejus effectu,
nec sit distinctum quid a prcedestinationis ef-
fectu. Quee refero non ut omnia approbem,
sed ut de mente illius auctoris quoad tollen-
dam prsedeterminationem evidentius constet.
12. Sexto, allegatur Capreolus. — Sexto, al-
legamus Capreolum in 1, distinct. -45, qusest. \,
artic. 2, ad 5, contra secundam partem quin-
tee conclusionis. Argumentum enim eo tende-
bat, ut probaiet Deum necessitatem inferre
voluntati, hoc modo : Deus potest necessitare
voluntatem creatam , necessitate naturahter
prsecedente ; sed hoc non potest, ahquid ahud
faciendo, quam tantum volendo, quoniam nullo
alio modo agit ad extra, neque aliter volendo,
quam prius naturaUter ei sic vult ; ergo Deus
necessitat de facto quamUhet voluntatem crea-
tam ad quemUhet actum suum Ulerum , et
ad quamUhet cessationem et vacationem ah
actu naturaUter prcecedente. Respondet au-
tem in hunc modum : Licet Deus possit volun-
tatem creatam quamlihet necessitare, non ta-
men sic necessitat eam^, et cymprohatur, quia si
necessitaret, 7ioc non faceret, nisi volendo ; dico
quod, Ucet Jioc faceret volendo , tamen non vult
nunc iUud quod vellet tunc; taUs enim necessi-
tas proveniret ex impressione aUcujus formce,
quce nunc non imprimitur, id est, gratia con-
stmmata, vel exaUqua motione speciaU Dei, qua
nunc non movetur. Profecto videtur expressum
testimonium ; supponit enim Gapreolus quod,
si Deus imprimat vohmtati formam vel mo-
tionem, ex qua necessario sequatur operatio
in voluntate , iUa erit necessitas exchidens H-
bertatem, Hcet sit in sensu composito, seu
suppositionis divinae, et inde infert, Deum
nunc per gratiam non dare homini hanc
motionem , ne ihum necessitet. Unde ibi-
dem, 2 et 3 principale contra eamdem con-
chisionem, generahter supponit necessitatem
ex suppositione nntecedente repugnare hber-
tati. Et ad quintum , negat omnem effectum
ita provenire a causa prima, ut non sit in po-
testate causse secundee illum impedire ; ideo-
que, ut efifectus hbere fiat, requirit potestatem
resistendi , etiam supposita omni praevia dis-
positione , quaj in ea sit antecedens ad agen-
dum , ut in solutione ad 3 exposuerat. Hsec
autem omnia repugnant cum prsedetermina-
tione physica, ut ex dictis constat. Et ideo
idem Capreolus, in i, distinct. 40 ct sequen-
tibus, tractans de concordia preedestinationis,
praescientise et voluntatis divinse, cum hber-
tate hominis, semper evitat necessitatem pro-
venientem a suppositione antecedente, quod
sine hbertate antecedat, et ab illa inevitabih-
ter proveniat effectus; imde virtute evitat phy-
sicam praedeterminationem , hcet eo nomine
non utatur.
13. Allegatur eodem modo Soncinas. — Et
eodem modo allegari potest Soncinas, hb. 9
Metaphys., qusest. 17. Nam ex professo probat
ad hbertatem actus necessariam esse poten-
tiam, prius natura quam operetur, ita esse in-
differentem, ut nihil in ea sit necessario deter-
minatum ad velle , aUoqui (ait) iUum veUe non
esset co7itingenter a vohmtate , sed necessario.
Ferrariensis etiam, hcet ahas concursum prse-
vium ejusque necessitatem doceat, ut in hb. 3
retuh, nihilominus de auxihis gratiae loquens,
libr. 3 contr. gent.^ cap. 159, ipsa rei veritate
632
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
ductus, ea docet quae cum proedeterminantc
auxilio ejusque necessitate non subsistunt.
Dixit enim imprimis, causam ob quam , ex
duobus excitaiis, unus se prseparat ad gra-
tiam , et non alius, in libertatem arbitrii et
non in defectum alicujus auxilii necessarii ad
talem praeparationem esse reducendam ; qnia
in potestate utriusque est habere omne auxi-
lium ad talem preeparationem necessarium.
Unde addit quod, si alicui sine culpa sua auxi -
lium necessarium negaretur, non posset illi
carentia preeparationis imputari. At si physica
prsedeterminatio est necessaria, non est in ho-
minis potestate , nec qui illa caret, sua culpa
illa privatur, ut supra ostensum est.
14. Septimo, prmcipaliler allegatur j^gi-
dius. — Septimo, principaUter allego ^Egi-
dium, quem Cnmel nobis objicit in % distinct.
25^ quaest. 2, art. K, quia dicit, ut anima con-
vertatur in Deum, conversione qua se ad gra-
tiam disponat, necessarium esse ut, ordine
saltem uaturee, prcecedat divinus quidam im-
petus. Quis autem hoc negat ? Oporteret ergo
referre quomodo ^Egidius illum impetum de-
claret, et an significet preedeterminare volun-
tatem, vel potius rehnquere illam indifferen-
tem. Nam quod ad primum attinet, postquam
iEgidius allegavit illa loca Scripturse : Ecce sto
ad ostium, et pulso ; Audiam quid loquatur in
me Dominus; adjungit : Hiijiismodi autempul-
sationes, vel locutiones, aut conversiones, pos-
sunt dici loni impetus quos continue vel quasi
continue Deus facit in anima nostra. Nihil ergo
aliud per hos impetus ^Egidius intellexit, uisi
motus gratise excitantis, quos infra vocationes
Dei appellat. Estque evidens argumentum,
quia dicit illos continue, vel quasi contimoe, et
iterum, semper vel quasi fieri a Deo in anima
nosira, quod non potuit dicere nisi propter in-
spirationes divinas, quse sunt motus vitales
quos percipimus, et per quos nobis loquitur,
vel nos terret aut afficit : nam prsedetermina-
tio^ etiamsi daretur, non ita frequenter fit, sed
solum cum libere consentimus.
45. Et hinc evideuter convincimus, non lo-
qui yEgidium de impetu praedeterminante^ sed
de inclinante, quia illi impetus^ qui quasi con-
tinuo fiunt in nos, raro habent effectum con-
sensus liberi. Unde adjungit ille auctor: Cum
ergo tales impetus sequimur, dicimur aperire
Deo ; et infra : Et ipse in nobis suam vocem au-
dientihus, et suis impetihos seu motilus ohlem-
perantihus largitur suam gratiam. In quibus
verbis aperte supponit non semper homiues
sequi illum impetum, uec aperire pulsanti, ac
proinde non esse prsedeterminantem ; imo
quod hoc sit in nostra libertate, aperte sentit,
dicens ulterius : 1% nohis autem est permanere
in virtute, et sequi Deum ad liancvocantem, vel
secedcre, etc, et sequi diaholum ad malitia^n
vocantem. Et infra dicit hos impetus gratise,
etiam in statu legis naturai, datos fuisse ho-
minibus, quos aliqui sequentes dispo7ieha?itur
ad gratiam, et conchidit idem fuisse servatum
in Angelis. Profecto in toto hoc discnrsu evi-
denter docet liic auctor nostram sententiam,
nec inter illos impetus gratise excitantis et
conversionem agnoscit aUud medium auxi-
lium, quod ordine naturee antecedit coopera-
tionem hberi arbitrii, et expresse etiam dicit,
in aliis agentibus, vel ad operationem ordinis
naturahs, non esse necessarium ahquem im-
petum, sed solam operationem Dei, secundum
quod Deus in omni operante operatur. Addi
etiam potest quod, in eodem 2, distinct. 1,
qusest. \, art. 2, § Sunt alii impetus, ad ope-
ra gratiae solum postulat ex parte Dei motus
gratise excitantis, quos vocat impetus, quos
possumus sequi ; quos sequendo adipiscimur gra-
tiam, et non sequendo simus in culpa. Et eo-
dem modo de Angelis loquitur.
46. Octavo, refertur Adrianus. — Octavo,
refero Adrianum, quem Ledesma contra nos
allegat in ^, quaest. de Sacrament. pcenit., de
quo Sacramento plures queestiones tractat
Adrianus ; hanc vero materiam solum altingit
in qusest. d, post tractatum de Restitut., in art.
3, qui incipit : Tertio restat^ in cujus initio
dicit, terram animce nihil Deo dignum posse ef-
ficere, nisi sole graticB illustretur, et ad ope-
randum excitata adjuvetur. Et infra dicitani-
mam non posse curari a morbo peccati via na-
turae, sed medicina ccelestis gratice vaorhum il-
lum vincere, et animam sanare potest , anima
quidem coopera7ite, sedmitius principaliter. Ni-
hil certe est in his verbis quod ad pra^deter-
minationem uUo modo pertiueat. Pergit vero,
dicens cum Augustino : Magyia gratiie com-
mendatio, quia nemo tenit, nisi tractus; et iude
inducit admirationem, cur Jmnc trahat et il-
lumnon trahat, cum responsione Augustini, et
verljis Cliristi : Si in Tyro et Sidone, et loco
Augustini in quo tractionem explicat per ex-
citationes congruentes. Unde nihil invenio in
illo auctore, in quo a nostra sententia discre-
pet, nam potius iUi favet, cum non agnoscat
nisi gratiam excitantem, et cooperantem, et
exeitantem quoad efficaciam per congruita-
tem declaret more Augustiniano.
17. Nouo, hic addi possunt omnes auctores
CAP. XLVII. QUID MODERNI SCRIPTORES DE HAC CONTROVERSIA, ETC.
633
quos in prolegomen. 1 adduximus, dicentes
ad liberam actionem necessarium esse ut, po-
tentia proxima, positis omnibus prserequi-
sitis ad agendum, possit agere et non agere.
Item quos allegavimus in lib. 3, dicentes vo-
luntatem prseexistentem ordine naturee plene
constitutam in actu primo^ et sic indetermi-
natam, seipsam determinare cum concursu
proportionato et simultaneo primse causse of-
ferentis illum de se indiflerenter , et quasi
dependenter a libera cooperatione volunta-
tis. Ex his enim principiis evidenter refelli-
tur necessitas, imo et possibilitas auxilii prse-
determinantis ad actum liberum, etiamsi su-
pernaturalis sit^ quia et ratio libertatis ea-
dem est, formaliter loquendo , in actu su-
pernaturali', et propter supernaturalitatem
non postulat actus majorem determinationem
antecedentem in potentia libera, sed majores
et supernaturales vires, quse in actu primo
sine prsedeterminatione dari possunt.
18. Quidam vero contra nos allegat Docto-
res Scholasticos, asserentes voluntatem bene-
placiti Dei infallibiUter et semper impleri, et
esse immutabilem, prsedefinireque actus U-
beros, prsesertim prsedestinatorum, et ad hoc
citat Bonaventuram^ in \, distinct. 40 et 47 ;
Scotum^ distinct. 39 et 46 ; Capreolum, dis-
tinct. 45 et 47; Herveum;; distinct. 38 et 46 ;
et Guillelmum de Rubion., l, distinct. 38^ 46
et 47 ; et posset allegare omnes de vokmtatej
scientia et prsedestinatione Dei scribentes.
Sed illa omnia generaha sunt, et de illis non
est inter nos controversia. Nemo enim Ga-
thohcus negat voluntatem Dei absolutam et
beneplaciti semper impleri^ et esse immutabi-
lem, nec etiam de preedefinitione actuum li-
berorum nunc disputamus_, et nullus fere est
qui absolute neget posse Deum illos prsede-
finire, sed tota controversia est de modo prse-
definitionis, et concordise cum usu hbertatis
nostrse, et consequenter de modo quo Deus
efiicaciter, seu infallibiliter exequitur per ho-
minem, id quod prsedestinavit aut preefinivit
eum velle.
19. At vero dicti auctores nunquam do-
cuerunt hanc executionem fieri media prse-
determinatione ad extra, quse ita necessitet
voluntatem, ut non possit illi resistere, post-
quam illi semel imprimitur simili vel majori
necessitate ac independeuter ab ejus liber-
tate, nullusque invenietur ex antiquis Theo-
logis qui talem praedeterminationem cum li-
bertate arbitrii concordare fuerit conatus. Imo
supponere videntur concordiam libertatis cum
tali prsedeterminatione esse impossibilem, et
ideo, illa praetermissa, aliter concordiam ex-
plicant, vel media aliqua conditione inclusa
in objecto divini decreti, ut Alensis, vel me-
dia aliqua praescientia, ut Bonaventura supra,
et tractat bene Andreas de Castronov. in 1,
distinct. 22^ quaest. 5 et 6, et attigit Okam in
1, distinct. 83^ qutest. \, litter. 1 ; Gregorius^
qusest. 2^ art. 2; Gabriel, art. 1, in 2 parte
illius ; Waldens., lib. 1 Doctrinal. fid., cap. 28 ;
Joan. Arboreus, tom. 1 Theosoph,, lib. A,
cap. 11. Idemque constare potest ex dictis de
libero arbifcrio in prolegom. 1, et de concursu
Dei cum voluntate creata^ in lib. 3. Quocirca,
in locis citatis dicunt quidem in generali di-
vinam voluntatem absolutam semper impleri,
et ad ejus omnipotentiam pertinerC;, ut possit
quod vult facere, per voluntatem creatam li-
bere operantem, modum autem in particu-
lari, vel non declarant, vel semper ita illum
exponunt, ut necessitas quse in illo intervenit,
non sit antecedens, sed consequens^ ut ssepe
tetigimus.
GAPUT XLVII.
QTJID MODERNI SCRIPTORES DE HAC CONTROVERSIA
SENSERINT.
1 . Opinio modernonm scriptorum post Con-
cilium Tridentimim. — Eos scriptores sub hoc
titulo comprehendo, qui post Goncilium Tri-
dentinum hoc punctum attigerunt^ et ideo
initium sumam a M. Soto, qui eodem tem-
pore, et ad ipsum Goncilium, opus de Natur
et Grat. scripsit, et magnam merito apud
omnes habet auctoritatem. Hunc ergo insi-
gnem Theologum pure et sincere pro nostra
sententia allegavi in libro tertio de Auxiliis,
cap. 13j in fine, quod male tulerunt contra-
rise sententise Auctores, et quidam ipsorum
tacite me accusat , quod non ex fide verba
ejus^ qusedam interposita subticendo^ allega-
verim, ipseque longo discursu Sotum in suam
sententiam trahere conatur. Sed, licet potue-
rim vel Sotum non attente legere, vel pro-
pter afi"ectum ad propriam sententiam illum
non intelligere, verisimile tamen assero fide-
liler eum retulisse, sicut illum intellexi, ni-
hilque ad occultandum vel mutandum ejus
sensum, sed solum brevitatis causa aliqua ver-
ba, quse necessaria non videbantur, omisisse.
Nunc vero, cum iterum atque iterum varia
ejus loca relegerim , constanter aifirmo de
auxilio gratise idem quod uos diximus do-
63i
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACi GRATI.E DEl.
cuisse, excepto uno modo loquendi de auxi-
lio, seu concursu simultaneo, in quo etiam
nunc alii recentiores Thomistee a Soto dis-
crepant, et fortasse solum in verbis discri-
meu positum est.
'.'. AUegatur Soto. -—A Deo neminem co-
actu ad se trahi, — Notandum. — Explico
singula. Nam Soto^ in libr. 1 de Natur. et
Grat., cap. 15, assertionem delibertate nostra
in operibus conversionis inde probat, quod
neminem coactu Deus, vel necessilate ad se tra-
Mt, sed i7i nostra est potestate gratiam ejus
respuere. Ubi pondero, primo, post vocem
coactii, addidisse 'oel necessitate, ut non so-
lum libertatem a coactione, sed veram indif-
ferentise libertatem tueretur. Secundo, noto
loqui de necessitate ab extrinseco iliata a Deo,
posita, ex parte intellectus, advertentia ne-
cessaria ac sufSciente ad conversionem, nam
excludit necessitatem a Deo provenientem, ab
illo qui actu convertitur. Unde talis necessitas
non poterat esse nisi ex aliqua motione Dei,
ac proinde respectu illius in sensu composito.
Judicavit ergo Soto lianc necessitatem esse
contrariam verge libertati, et ideo illam in
conversione negavit; quam tamen fautores
physicse praedeterminationis vel requirunt,
vel admittunt. Denique ad libertatem hanc
necessarium credidit, ut in homine qui con-
vertitur sit potestas resistendi gratise, utique
trahenti, nam hoc est illam respuere, ut su-
pra circa Concilium Tridentinum diximus, cu-
jus formam loquendi Soto imitatus est; postea
vero addit nunquam per Deum stare, quomi-
nus ipsi pulsanti aperiamus, quod certe non
ita esset, si prsedeterminatio esset necessaria,
ut supra ostensum est; postea vero^ radicem
propriam hujus veritatis attingens, ait : Non
enim ad se nos trahit Deus, ut pecudes, etc,
sed illuminando, dirigendo, pulsando, et insti-
gando, ubi non aliter modum tractionis et
praimotionis Dei exponit, quam nos cum Au-
gustino explicavimus. Neque in toto discursu
illius capitis ahud peragit , nisi eamdem doc-
trinam verbis Scripturae, Augustini, Hierony-
mi, et Bernardi confirmare.
3. At vero in fine quarti, hunc eumdem
locnm recoguosceus, Soto repetit quod ibi
dixerat, causam proximam cur ex duobus vo-
catis unus justificatur, et non alius, ex liber-
tate arbitrii sumendam esse, scihcet, quia iste
assentire voluit, ille noluit; nam ex pradeter-
minatione solum causa remota redditur. Ad-
dit priorem partem esse intelligendam de
pausa materiali et dispositiva, quod intelligit
respectu infusionis primse gratise , nam re-
spectu actualis conversionis, cur in uno sit et
non in alio, causam proximam dicit esse li-
bertatem voluntatis. Addit tamen : Quida?n ve-
ro hoc taxare voluerunt, dicentes quod nimium
trihuerim Wbero ardifrio in justificationis
causa. Si nobis exposuisset Soto quam ob
causam illi censores, quos refert, dictum ejus
taxare voluerint , evidentius mentem suam
explicasset. Verisimillimum autem existimo
ideo censores illos in dictis Soti oflfendisse,
quia motionem Dei prsedeterminantem e me-
dio tollebat, et quia, prseter prsedestinatio-
nem, non reddebat ex parte Dei aham causam
proximam, ob quam ex duobus vocatis unus
convertatur, et non alius, prseter libertatem
vokmtatis, sentiens in tota vocatione, et in
omnibus motionibus preevenientis gratiai
posse esse eequahtatem, et niliilominus in ac-
tuali conversione posse esse discrimen ; hoc
enim est quod ibidem ait : Cum ex duohus
utrumque Deus aspiret , cur iste converta-
tur, et non ille, reddi non potest causa, nisi
guia unus prcelet assensum, alter vero mini-
me. Quod certe non esset verum, nisi aspira-
tio esset sequalis, alioqui ex majori aspiratio-
ne posset reddi ratio. In illa ergo doctrina ,
evidenter supponebat Soto non dari ei qui
convertitur, prsedeterminationem prseviam ,
quee alteri negetur. Hoc ergo est quod alii
taxare vokierunt; jam enim fortasse opinio
illa incoeperat pulsare. Et nihilomiuus ipse
constanter respondet : Et tamen salva semper
Ecclesiw Catholica? censura , arhitror neces-
sario dicendum. Et rationem reddens, addit:
Assensus (enim liieri arhitrii no7i est causa
prasveniens motionem Dei, sed effectus ejiis-
dem motionis idem prcBveniemtis liherum arhi-
trium. Qualis autem illa sit, explicat, dicens :
Est enim pulsatio, et aspiratio Dei ad corda
nostra ; et de hac aspiratione, et pr8evenient(3
motione, dicit esse causam nostri consensus,
non tamen liabere hunc eflfectum necessario,
quia oportet liberum etiam arbitrium suam
cooperationem adjungere, quam doctrinam
exemplis et testimoniis locupletat, nihil tamen
mutat neque addit in substantia doctrinfe, et
ideo non oportuisset tam prolixe verba re-
ferre, nisi nos adversariorum instantia coge-
ret. lllud denique verbum, quod postea sub-
dit ; Qm audit et discit, venit ad me : quasi in
nostra potestaie sit trahenti assentire, vel dis-
sentire , pra^detcrminationi est contrarium ,
quia talis potestas non est in nobis, si trac-
tio per physicam prsedeterminationem fiat.
CAP. XLVII. QUID MODERNI SCRIPTORES DE HAC CONTROVERSIA, ETC.
635
4. Hanc eamdem doctrinam latius exposuit
Soto in dicto lib. \, cap. 16^ ut in altero loco
refert, et tacite confirmat. Ibi enim tres ordi-
nes effectuum gratise^ qui in nobis fiunt a Deo^
distinguit; in primo^ ponit motiones gratise
prsevenientis, quibus Dcus solus movet corda
nostra ; explicat autem idem Soto particulam
illam solus, excludere liberam cooperationem
nostram;, non tamen vitalem efficientiam. Et
in hoc ordine ponit inspirationes , illuminatio-
nes, pulsationes, ac denique totam internam vo-
caiio7iem, quam excitanclo et suggerendo Deus
in nobis facit. Neque agnoscit aliam motio-
nem preeviam, quee a solo DeO;, nobis nec li-
bere nec vitaliter cooperantibus_, in nobis fiat :
Neque ego (inquit) conirarium potui unquam
excogitare. In tertio ordine ponit habitus infu-
sos, qui ad prsesens non referunt. Igitur in se-
cundo ordine ponit quemlibet actum super-
naturalem Hberum, etiam ipsam conversio-
nem, inter quam et priores actus gratiae ex-
citantis, non ponit mediam aHquam motio-
nem_, quse a Deo solo fiat, sed dicit simul tem-
pore fieri a Deo et a nobis. Et ita ad hunc se-
cundum effectum, prgeter priorem gratiae mo-
tionem, nihil aliud requirit, nisi auxilium si-
multaneum, seu generalem gratiae concursum.
Unde, paulo inferius, de hoc secundo genere
motionis Dei ait : Neque aliud est me Deum Jioc
modo movere, quam mecum concurrere ad eli-
ciendum liherum actum. Et ibidem expresse
addit, quando unus convertitur^ et non alius,
esse necessario inaequahtatem in hoc concursu,
non vero in praevenientibus motionibus.
5. Effugium. — Occurritur effugio. — Di-
ces ex his recte coUigi non posuisse Soto prse-
definitionem distinctam ab actu conversionis,
seu in actu primo^, nihilominus tamen potuisse
illam ponere in actu conversionis, seu in ip-
somet concursu ad illum. Et videtur ita sen-
tire^ nam ait per hanc motionem Deum nos
trahere, convertere, prsemovere^ eoque ah-
quem mehus converti, quo hanc motionem
recipit arctiorem et mehorem. Denique addit
illam motionem Dei, licet sit simul, esse prio-
rem natura cooperatione tiheri arbitrii; cum
ergo inseparabihs sit cooperatio liberi arbitrii
ab illa motione Dei, erit iUa prsedeterminatio
ejus in actu secundo. Quam vero fuerit Soto
ahenus ab hac cogitatione poneudi prsedeter-
minationem in tah concursu, evidenter^ut opi-
nor, convincitur ex his quaj dicit in principio
ejusdem capitis ; proposita enim difficultate
quomodo possit voluntas Hbere consentire,
cum Deus, per suam omnipotentem voluuta-
tem, cui humana non potest resistere, iham
moveat, respondet in summa, voluntatem hu-
manam posse illi motioni resistere, seu facere
ut in re non ponatur, neque hoc esse contra om-
nipotentiamDei, quia ipse disposuit cumsingu-
lis causis modo proprio concurrere, cum natu-
ralibus naturahter, et cum voluntariis libere.
Et ad hoc exphcandum subjungit : Quocirca,
quidquidDeus vult voluntate alsoluta et quce di-
citur heneplaciti, fitjuxta illud: Volu7itati ejus
quis resistet ? Quando autem cum liiero homine
concurrit, non vult illud fieri nisi salva Jiumana
natura, et libera voluntate, quce idcirco resistere
Deo potest. Ubi evidenter distinguit hanc pos-
teriorem voluntatem a voluntate absohita, et
beneplaciti, et cui resistere nuUus potest ; er-
go sentit esse conditionatam, et ob inclusam
conditionem non esse omnino efficacem ac be-
neplacitij ac proinde illi resisti posse. Condi-
tionem autem in illa voluntate ex parte ob-
jecti inclusam explicat inferius, dicens : Sunt
ergo alia secundi generis opera, quce ita in no-
lis Deus exercet, si nos tamen assenstmi prce-
beamus. Haec ergo conditio est in objecto illius
voluntalis posita^ et ideo non est absoluta, nec
omnino efficax, et inde fit ut liberum arbi-
trium possit illi resistere^ vel suspeudendo ac-
tum suum^, vel alium repugnantem efficiendo.
Quod certe non posset, si Deus, per absolutam
voluntatem talis actus vel effectus, concursum
suum praestaret; tunc enim, et solum ad illum
actum offerret concursum et sic nullum alium
actum posset voluntas hominis efficere, et de-
terminaret prorsus, vel potius necessitaret vo-
luutatem hominis ad exercitium talis actus, ut
supra ostensum est: quapropter nullo modo
posset humana voluntas illi voluntati Dei re-
sistere. In his ergo omnibus Soto nobiscum
consentit. Alia vero quse, ex eodem Soto, su-
per EpistoL ad Rom., allegari solent, ad rem
non pertinent; nam sunt generalia principia
de gratia prsemovente et efficaci, et de prse-
destinatione, quam omnes admittimus.
6. Unum vero est in quo Soto a nobis dif-
ferre videtur, quia dicit illum concursum,
prout est motio Dei, esse priorem natura quam
sit cooperatio nostree voluntatis, et conseqnen-
ter esse unum ex prserequisitis ad consensum,
et non ex concomitantibus. Sed in hoc ejus
sententiam non probamus, nisi fortasse ita
explicetur, ut in verbis tantum a nobis dis-
crepet. Non enim ponit duos concursus Dei
necessarios ad consensum post motionem gra^
tiee excitantis, sed unum tantum, ut ex dis-.
cursu illorum capitum constat; ille autem con-!
636
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GP.ATI.^ DEI.
cursus imbibitus necessario esse debet in ipsa
actione voluntatis, et ab illa in re non dis-
tingui , ideoque nec potest esse ex prserequi-
sitis ad agendum^ neque prius, sed simul na-
tura, secundum propriam rationem causali-
tatis. Et in hoc jam nobiscum conveniunt
moderni Thomistae, et consequenter recedunt
a sententia Soti^ in illo sensu intellecta. Quod
si fortasse Soto existimavit in ipsomet actu
consensus actionem Dei et actionem volunta-
tis esse in re distinctas, et ideo actionem Dei
esse prserequisitam et priorem natura, jam
hoc a nobis satis refutatum est in cap. 18. Et
supposito illo sensu, fateor incaute incidisse
in quemdam modum physicse prsedetermina-
tionis, non vidisse autem repugnantiam quam
hic sensus inckidit cum his quae in eodem
capite dixerat^ nec fortasse de illatione cogi-
tasse. Posset tamen intelligi de prioritate na-
turae late sumpta, ut dicit prioritatem inde-
pendentiae et perfectionis, vel certe posset ex-
poni de auxiUo^ non ut jam posito in volun-
tate hominis^ sed ut oblato ex parte Dei ; sic
enim dicitur recte esse prius natura, et cum
illo sic oblato posse voluntatem hominis age-
re, seu ei resistere. In alio enim sensu, im-
possibile est quod Soto ait, illo posito, esse in
facuUate vohmtatis agere et non agere .• nam
cum dicitj illo posito, jam facit sensum com-
positum ; at, posito ad extra concursu Dei in
hominis voluntate, impossibile est illam non
agere. Et similiter falsum erit quod dicit :
Ante divimm conciirsum oion potest voltmtas
agere, nam, loquendo de concursu ad extra
posito in vohmtate hominis, falsum est, nam
prius tempore vel natura quam illum in se
recipiat, potest voluntas agere, quia, utpossit,
sufiicit ut habeat concursum oblatun;i. Fateor
tamen Sotum, si in hoc sensu locutus est, im-
merito et sequivoce sententiam quam refert
impugnare. Quapropter in liac parte ejus phi-
losopliandi rationem non probamus.
7. Refertur Vega. — Secundo loco allegari
solet in utramque partem Vega, lib. 6 in
Trident., a cap. 4 usque ad 9. Sed ibi fere
transcribit doctrinam Soti, ideoque circa ejus
loci sensum immorari non oportet, nam re-
vera lubrice loquitur, quamvis nihil ibi dicat
quod sine preedetermiuatione physica iutelligi
non possitj ut libr. 1 de Auxil., cap. 14, et
hb. 3, cap. 13, sufficienter explicavi. In lib.
autem 12, cap. 22, ad primam objcctiouem,
sic inquit : Cuperem clare et distincte tradi,
perinde esse in nostra potestate omnia exercitia
virtutmi, ad quce credimus esse necessariam
Dei gratiam, ac si solus generalis comursus
sufficeret, etc. Et rationem reddit infra, quia
Deus tam admirabiliter suum om.nem concur-
sum, et omnem stiam scientiam., prcsdestinatio-
nem, et vohmtatem voluntatis nostrce arhitrio
siibjecit, ut possit ipsa de se quidquid vohcerit
statuere. Certelisec male cohserere possunt cum
physica prsedeterminatione, imo exaggeratio-
nem continent, quam prudenter accipere et
explicare oportet. Prseterea, in lib. 13, c. 12,
multa dicit de auxilio efficaci, quse cum prse-
determinatione physica subsistere non pos-
sunt. Nam imprimis ait peccatorem indura-
tum, qui a Deo sufficienter excitatur, posse
auxihum efficax ad ultimam conversionem et
dispositionem ad justitiam impetrare, si velit.
In quo duo includuntur : imum est, hominem
sic excitatum posse, per illam solam excitatio-
nem, cum generaU concursu gratise, proxime
et immediate aliquid hcite operari, quo aliud
majus auxilium impetret ; ahud est, auxiUum
efficax esse in hominis potestate interdum
proxima, interdum remota, in ordine ad di-
versos actus. Utrumque autem horum pugnat
cum physica praedeterminatione, ut satis in
superioribus ostensum est. Verba aliqua ejus,
quia energiam et vim habent, hic transcri-
bam ; cum enim dixisset induratos posse poe-
nitere, licet in divina providentia et prophetia
infallibile sit eos non acturos pcenitentiam,
subdit : J^t Jiorum 07)inium causa est, quia, licet
nullus valet pmnitere si?ie auxilio divino , ta-
men illud auxiUum potest quicumque, si velit,
halere, etiamsi eo sit privatus. Sicut et auxilio
generali ad loquendum careo, cum hcec scribo,
tamen iUud possum, si veUm, halere, et ideo li-
bere taceo, et fossum, cum voluero, loqui. Et
Deus quidem omnibus peccatoribus perseveran-
tibus in peccatis subtrahit auxiUum effcax ad
pcenitentiam, quod soUs ilUs prcestatur, quos
vere siwrum foenitet. Sed quia derogare non
novit legibus communibus, prcesertim favorabi-
Ubus, mmquam, aUcui sic siibtrahit, nec quem-
quam in hocpimit, ut nonpossit hoc auxiUum,
sicut et generale habere, hoc enim esset legem
communem invertere, et viam terminum facere,
sed punit omnes peccatores qid non convertun-
tur, in Iioc quod noti habeant auxiUum qiLo con-
vertantur.
8. Idem Vega. — Et in cap. 13, de eisdem
induratis ait : Qicod simpUciter ct absohite pos-
sint pasnitere, satis, opinor, expUcavimus ex eo
quod quicumqiie peccator potest, cum vohierit,
habere auxiUum efficax ad resurgendim. At
profecto InoUjita potest peccator habere, cum
CAP. XLVII. QUID MODERNI SCPaPTORES DE HAG GONTROVERSIA, ETC.
637
velit^ physicam prsedeterminationem^ cum nec
velle lioc possit^ nisi ad illud velle prEedeter-
minetur^ ut satis in superioribus deductum
est. Ergo^ ex sententia iiujus auctoris, auxi-
lium efficax non consistit in physica prcede-
terminatione. Quod vero idem auctor subdit^
ahquos in sensu composito non posse converti,
ipse tum in illo , tum in capite preecedenti
satis exponit;, de sensu composito cum prse-
scientia Dei^ quoad impossibilitatem simplici-
ter^ vel de sensu composito cum aUqua prava
consuetudine^ vel frequentia peccandi^ quoad
moralem impossibilitatem. Et his opponit po-
testatem simpliciter^ quce consideratur ex vi
preevenientis auxihi sufficientis cum libertate
arbitrii^ et sic dicit esse in potestate cujuslibet
peccatoris habere auxiHum efficax ad suam
conversionem, quod verissime dictum est^ et
repugnat (ut ostendi) cum physica praedeter-
minatione. Signum ergo est Vegam nunquam
de illa cogitasse pro auxilio efficaci expH-
cando. Unde inferius per auxihum efficax ex-
plicat concursum simultaneum^ quam Deus
nemini negat, si per eum non steterit^ quod
sano modo inteUigendum est, juxta superius
dicta. Concursus enim actualis dicitur spe-
cialiter efficax^ quia ex natura sua est neces-
sario conjunctus cum cooperatione liberi arbi-
trii, nec potest ab illa separari^ quod non ha-
bet auxilium excitans, et ideo nec habet ilhim
modum efficacise, nec semper est efficax^ hcet
aho modo^ scilicet ob congruitatem^ Scepe sit
efficax^ ut explicavimus.
^.Adducitur Alphonsus a Castro. — Ohjec-
iio. — Solmtur. — Tertio^ potiori ratione pro
nostra sententia profero Alphonsum a Castro^
Ub. 7 contr. haeres.^ verb. Gfratia, hseres. \,
quem etiam in hb. 3 de Auxihis allegavi. Et
hcet adversarii abnuant_, fortasse^ quia non
loquitur expresse de praedeterminatione phy-
sica illam negando^ tamen negare non pos-
sunt quin, exphcando ex professo auxiha gra-
tiee^ et concordiam eorum cum libertate, ita
de iha prsedeterminatione tacuerit^ ut non so-
him iUam negare, sed etiam prorsus iguorasse
ostenderit. Nam imprimis inter quinque as-
sertiones, quas catliolicas vocat, quarta est :
Postquam Dms volmitatem nostram excitamt
ad lonum, est in ipsa hominis voluntate hoic
potestas, ut Deo moventi et inspiranti consen-
tiat, vel disse7itiat. Respondendo autem ad
primam objectionem, iUam magis declarans^
dicit hanc esse arhitrii nostri libertatem, ut
Deo moventi consentiat, et cooperanti coopere-
tnr. Ubi jam non dc sola potestate (quod ad-
versarii arripere possint), sed de actuah con-
versione loquitur^ et ad illam nihil ahud quam
excitantem gratiam, et cooperationem Dei re-
quirit;, et addit : Dens autem nunquam seipsum
noMs negat , imo semper paratus est, ut nos
excitet et adjuvet, quod non satis esset si prse-
determinatio esset necessaria^ quia ad illam
non est omnibus Deus paratus, imo quoad il-
lam se muUis et innumeris hominibus negat.
Et in responsione ad secundum objectum,
eamdem doctrinam pluribus verbis repetit, et
aperte docet ad opera gratise hasc duo tantum
auxiha esse necessaria, scilicet., prceventionem
et cooperatioJiem. Praiventionem autem expo-
nit, dicens : Deus ergo prcetenit movendo ei
excitando, nos autem sequimur obediendo per
consensiwi. Cooperationem autem vocaverat in
assertione 3, concausationem ge^ieratem Dei, et
per illam in dicta responsione dicit Deum ad-
juvare infirmitatem nostram^ et nos vocari a
Paulo coadjutores Dei : Ex quibus verlis (ait)
aperte satis colligimus in eodem opere sitnul
Deum et nos operari. Docet ergo omnia quee
nos de his auxiliis sentimus, et dum nihil ad-
ditj indicatlieec sufficere^ ahoqui mutilam doc-
trinam tradidisset^ et insufficientissime objec-
tionibus et difficultatibus satisfecisset. Eam-
dem doctrinam confirmat in L 9, verbo Liber-
tas, hseres. \, circa finem; et omnia quse in
eonfirmationem hbertatis ibi adducit, eo ten-
dunt ut ostendat non solum liominem de se
liberum esse, sed etiam^ postquam Dei prse-
viam motionem accepit^ sui juris esse ut in
hanc vel iUam partem determinari incipiat.
Et aperte dicit Deum expectare hanc hominis
cooperationem hberam postquam iUum vo-
cavit.
10. Attexitur Michael de Palacios. — Deum
bifariam liberum arbitrium movere. — Nullam
prcBdeterminantem gratiam hic auctor agnoscit.
— Quarto, libet hic Michaelem de Palacios at-
texere, quem in lib. de Auxiliis preetermisi,
quia de concursu Dei aliter quam nos loqui
et sentire visus est in l^ distinct. 46. Nunc au-
tem^ quia invenio Ulum pro physica preedeter-
minatione allegari, cogor illius sententiam ex-
pendere^ ut veritas innotescat. Citatur ergo
in 2^ distinct. 25 et 26, quia dicit : Deum bi-
fariam movere liberum arbitriwn, efficaciter et
inefflcaiiter, quse verba habet in distinct. 25,
in ultimo paragrapho totius disputationis, re-
spondeudo ad argumentum in principio posi-
tum. Sed videamus quomodo membra iUius
partitionis exponat, ait : Inefficaciter quidem
movet, quando excitat, vocat, prcBvenit,non sub-
638
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
seciUo efftcUi ; efficaciter tero, qimndo inci-
pienti Deo cooperatur liderimi arMtriicm, et
monenti sahitem, paret nostra tolmitas ; quse
verba, si in Molina invenirentur, dicerent forte
non distinguere auxilium efEcax ab inefScaci,
nisi ab eventu^ et illum sequi vel non sequi
pro innata voluntatis nostree libertate ; ergo
ut minimum ex eis colligere debemus^ eum
non posuisse motionem mediam inter excita-
tionem et consensum, in qua consistat efiica-
cia^ sed ipsam excitationem vocari efficacem,
quando ita datur ut obtineat consensum, inef-
ficacem vero^ quaudo illum non consequitur.
Addit vero aliquid quod videtur nobis contra-
rium, videlicet, quando Deus movet efEcaci-
ter, tunc necessario sequi consensum : Ccete-
rum, quando efficaciter movet, iunc lilerum
arhitrimn necessario cooperatur ; qualis autem
sit illa necessitas, ita exponit : Nam. Jioc est
efficaciter moveri, quod suiseqtmtur cooperatio
liberi arlitrii. Non ergo poiiit necessitatem in
causa,seu in intrinseca virtute motionis, sed in
effectu, quia cura dicitur motio efTicax, jam di-
citur illi cooperari liberum arbitrium, unde
adjungit : Atlicec necessitas non est simpUciter,
sed secundum quid, quia illa cooperatio liheri
arhitrii est necessaria suh instanti sui quo est,
qiiia omne quod est, qnando est, necesse est esse;
at est lihera simpUciter, quia poterat Uherum
arhitrium illam non prccstare. Ac si diceret,
est necessitas consequens, non antecedens , id
est , ex suppositione ipsius usus liberi, non ex
suppositione motionis, nam illa non obstante
posset arbitrium suam cooperationem non
proBstare. In distinctioue autem 26, ubi de
gratia operante et cooperante disputat, nul-
lam aliam preeoperantem gratiam actualem
agnoscit, nisi auxiUum- (ait) quo Deus excitat
mentes ad hene volendum, quod auxilium vocat
etiam gratiam preevenientem, et vocationem,
quam cum Augustino e/fectricem honcB voUm-
tatis appellat. Unde repetens inferius divisio-
nem gratige efficacis et inefiicacis, dicit tunc
esse inefficacem quando est sola gratia ope-
rans, efScacem vero quando est etiam coope-
rans j tunc autem est cooperans, quando cum
illa agit liberum arbitrium. Nullam ergo prse-
determinantem gratiam bic auctor agnovit.
lu eo vero quod alibi dixit de concursu Dei,
vel non satis consequenter loquitur, vel certe
in modo tantum loquendi differt, ut de So-
to diximus, nam eodem modo quo Soto, de
prioritate naturae geueralis concursus loqui-
tur.
H. Adnumeratur Ruardus. — Liherum ar-
bitrium esse facultatem. qim, positis omnihus
requisitis ad cUgendtm. et agendum, possumus
non eUgere, et 7i07i agere. — Venio ad alios
auctores qui, contra Calvinum ex professo
scribentes, punctum bujus causse distinctius
attigerunt. Quinto ergo loco numeramus Ruar-
dum, quem Bannez et Ledesma ingenue fa-
tentur sententiam nostram docuisse ; Cumel
vero, cum id simpliciter negare non sit ausus,
dicit saltem varie sensisse, et interdum in
unam, interdum in alteram partem declinare,
ac denique utramque partem censuisse proba-
bilem. Quoniam vero bic auctor, in artic. 7
contra Lutberum , fere a principio, per mul-
tas paginas puuctum boc prosequitur, ad ju-
dieium ferendum de illius sententia, non bsec
vel illa verba separatim sumpta sumenda
sunt, sed tota series doctrinai est attente in-
spicienda, et non quid dubitationis movendo
aut difiicultatis proponendo, sed quid defi-
niendo et assertiones stabiliendo dicat, est
considerandum. Primo ergo pro fundamento
totius materise ponit receptam defmitionem
liberi arbitrii, quam nos in prolegom. \, po-
suimus, dicens : Liherum arhitrium est facul-
tas qua, positis omnihus requisitis ad eUgen-
diim et agendum, possumus non eUgere et non
agere, quam descriptionem de potestate com-
posita cum omnibus requisitis declarat, di-
cens : Ita, videUcet , quod, omnihus simiUter
se hahentihus, cjuando eUgimus possumus non
eUgere, imo plerumque refutare, et qtmndo non
eUgimus aut refutamus, possumus eUgere aut
non refutare. Statim vero proponit difiQculta-
tem de generali concursu, dicitque esse faci-
lem, quia Deus movet unamquamque causam
modo illi accommodato. Propter quod ait :
Deics Uheruni arhitrium sic movet, ut non ex ne-
cessitate moveat, nec adunum ipsum determinet;
quse duo sequivalentia censet, et ideo utrnm-
que negat, ea vero verbis distinguit, ut ter-
giversationibus occurrat. Ex hoc ergo funda-
mento, post plures columnas, § Bt quia ar-
ticulus, procedit ad tractandum de concordia
libertatis in operibus pietatis, cum necessitate
gratise ad illa exercenda, et infra, in § Et
post liomo per Uherum arhitrium, nomine gra-
tice declarat intelligi auxilium. gratuitum ani-
mam interius moventis , dirigefitis , et inspi-
rantis ei cogitationes salutares, ac lonum pro-
positum, atque ad ea quce sunt salutis ; et infra
dicit : Deum in corde operari, illuminando in-
tellectum, et voUmtatem afficiendo; et iterum:
Divina suasio , suggestio, pulsus ad ostium
cordis, directio Dei , quando intus in cord
CAP. XLYII. QUID MODERNI SCRIPTORES DE IIAC CONTROVERSIA, ETC.
639
fiunt, proprie sunt gratia per quani lene agi-
mus. Oninis tamen afectus Dei gratuitus, qid
nattts est sahdem hoininis projnovere gratice
hic i7itelligi potest ; et addit hanc esse gratiam,
qiice in interna Dei motione consistit.
12. Ex quibus constat nullum aliud ausi-
lium prsemoventis gratise hunc auctorem co-
gnoscere, nisi illud quod in his motibus gratiee
excitantis consistit. Post tres vero columnas,
attingens cooperantem gratiam, dicit, licet
gratia sit ratio operandi, nihilominus totum
pium opus, ef quiclqidd est ejus, et graticc esse,
et liberi arUtrii. Et rationem infra indicat,
quia hcet actio habeat a gratia quod super-
naturalis sit^ a voluntate habet quod sit libe-
ra : Nulla enim est actio (inquit) libera, nisi
per vim et nattcram liheri ariitrii, a qua sola
nascitur omnis libertas. Paulo vero inferius,
difficuUatem qufestionis hujus concordise ar-
gumentando, et dubitando, dicit Deum uti
voluntate ut instrumento, applicando illam ad
opus, quam difficultatem etiam in operibus li-
beris naturalis ordinis inveniri dicit : Quia
per divinam providentiam volufitas movetur, et
determinatur ad opus. Cui postea respondet,
Deum agere in cordibus nostris, suasione in-
clinando, et dissiiasione avertendo. Qida novit
(inquit) Deus vocare miumquemque quomodo
pro suo arbitrio aptum, et idoneum novit ad
sequendum. Quod late testimoniis Augustini a
uobis supra citatis confirmat , nec ahum mo-
dum, quo Deus voluntatem nostram determi-
net, admittit : Quia suasio sola (dicit paulo in-
ferius), sive ab homine, sive a Deo fiat , non
movet efficaciter noluntatem. Ipsa enim sola
(inquit) ex suojudicio se fiectit in eam partem,
quce magis placet. Ubi particula sola non ex-
cludit generalem concursum simuhaneum
Deij excludit ergo prsedeterminationem effi-
cacem ab extrinseco agente. Nihilominus ta-
men statim subdit, posse Deum efficaciter fiec-
tere homhds mluntatem a proposito, quod ha-
bet, in aliud. Hoc vero consequenter exponit
de efficaci motione per suasionem accommo-
datam, juxta infinitam scientiam et potentiam
Dei ; sic enim ait : Sed hoc facere potest Deus
in operibus pietatis, per semitia sanctarum
cogitationum et affectionum, quibtcs misericor-
diter hominem prcevenit, quod testimoniis Au-
gustini late comprobat.
13. Hoc ipsum prosequitur in § Potest etiam
homo, ubi, parum post principium, distinctius
proponit queestionem, quam obscuram et per-
plexam esse dicit : An bonus usus gratice, qua
a Deo prcBvenimur, et qua voluntas ad con-
versionem prceparatur, nostri sit liberi arhi-
trii, etc.;, quam disputat variis Augustini tes-
timoniis, quibus docet conversionem esse tri-
buendam hbertati vohmtatis, non tamen soli,
sed divinitus adjutae, utique per cooperantem
gratiam. Quia vero Augustinus in multis locis
videtur loqui de sancta cogitatione et iUumi-
uatione, quse ad intellectum pertinet^ addit
inferius Ruardus quod, Ucet, prseter suasio-
nem ex parte inteUectus, exigatur alia gratia,
per quam immediate i?icUnetur et accommode-
tur vohmtas perpium afectum,per quem etiam
volmitas a Deo effective flectatiir, nihil mutat,
neque impedit voluntatis libertatem in libero
usu gratice, qida ita suaviter inclinat et cleter-
minat ear.i Deus, ut ex consilio, et judicio, et
sic libere sequatur hanc Dei appropriationem.
Ex quibus verbis non satis perpeiisis , existi-
mavit F. Cumel docuisse Ruardum preedeter-
minationem physicam ad consensum non re-
pugnare hbertati consensus. At Ruardus longe
est ab iho sensu ; sententia enim ejus in eis
verbis est, praiter iUuminationem inteUectus,
movere etiam Deum voluntatem, determi-
nando iUam ad ahquem afi^ectum non Ube-
rum, sed necessarium, nec propterea lcedi h-
bertatem in bono usu gratise, quia ex iUo
priori ac necessario afi^ectu sequitur per Ube-
ram determinationem consensus. Quem sen-
sum evidenter declarat, dum addit : Spiritus
Christi, suadendo ut sequamur, simul volunta-
tem quasi naturaliter afficit placentia quadam
rei suasce, quce est voluntati ratio se determi-
nandi, principium et seminarium bonorum vo-
litionum, quas ex eo quasi semine producit. Non
poterat certe clarius aut doctius rem expUcare,
et ostendere, neque ponere prseviam motio-
nem gratiae, nisi per actus vitales, tam volun-
tatis, quam inteUectus, nec ponere necessa-
riam consecutionem consensus ex taUbus ac-
tibus, sed docere ad iUum se determinare vo-
luntatem gratia adjutam. Et, quod caput est,
subjungit statim : Quod autem diximus de li-
hero usu, liberoque neglectu gratice, quce datur
ad pcenitentiam ei co7iversionem peccatoris,
quodque et ad ipsam vel uti possumus et con-
verti, vel negligere etiam eam, quce ad conver-
sionem est sufficiens , sic quod ea stante non
convertamur, adeo ut in neutra parte contra-
dictionis sit necessitas, sed mera contingentia,
definitum est in Co7icilio Tridenti?w, in de-
cretis, et Canonibios de justificatione. Et post
verba ConciUi adjungit : Nam sicut credere
voluntarium est, ita et de peccatis propter Deum
pcsnitere, et ah eis ad Deum converii, nec ulla
640
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEt.
ad hcBC esse potest per qxmmcimqiie gratiam
necessitas, quin contemni possit.
14. Post prsedictam vero resolutionein ,
quam satis constanter tradit , movet alias
quEestiones, quibus per varias assertiones re-
spondet, quarum plures eamdem doctrinam
continent, et extendunt potius quam dimi-
nuant. Nam in prima ait posse hominem ex
viribus liberi arbitrii sufficientem vocationem
non contemnere, quia potest non peccare, et
contemnere esset peccare. In secundavero ait,
percipientem Dei pulsum posse sine nova gra-
tia habere sibi gratum, quod Deus cor ejus
pulsare dignetur, utique per novum actum li-
berum^ ut evidenter exponit. In quo necesse
est ut de gratia praeveniente loquatur, nam
nova gratia concomitans semper necessaria
est , ut in tertia assertione statim declarat.
Quod ergo in prima dicit^ de viribus Uberi
arbitrii intelligendum est, vel praecise spec-
tando libertatem actus, vel melius non exclu-
dendo concomitantem gratiam, quse semper
ad non peccandum contra naturale proece-
ptum necessaria est; nam quia illa non pree-
cedit liberum arbitrium, sed comitatur illud,
ideo non semper exprimitur. Unde universa-
liter addit in quarta assertione, omnes gra-
tias, quce sunt nobis operandi prhicipia, aui
quihus dirigimur et protegimur, et uiiiversce,
quce prcecedunt tempore vel naiura Dei opera-
tionem efficacem, esse posse sine usu et fruc-
tu, etc, nec vohmtati adducere necessitatem. Et
in quinta ettsexta explicat gratiam efficacem
per vocationem ex proposito. In septima vero
clarissime attestatur eamdem vocationem in
uno non habere effectum, quia sola sua libertate
•illam negligit^ ideo vero habere conversionis
effectum, quia, ipso annuente^ Deus conver-
sionem ejus efficaciter operatur, utique auxiho
simultaneo. Nam ideo subdit in hoc servari
proportionem inter supernaturalia et natura-
lia : In eo enim (ait) qui vult amhdare, etiam
Deus cooperatur, et si non vult, Deus ei non
cooperatur, et tamen nihil est positivum ahso-
lutum ante actionem in uno, quod non sit in
alio. Eamdem doctrinam repetit in assertione
10, de duobus seque vocatis, quod ex libertate
unus consentit, et nou alius. Et reddit ratio-
nem : Quia, omnihis positis qiue pra^ceduni, et
requiruniur ad fidem et conversionem, lihera
manet voluntas, nuUaque inducitur necessitas
se determinandi ad credendum, vel sequendum
vocaiionem, nec ad opposiium. Quod ex Augus-
tino late probat, et inferius addit : In omni
enim materia, iia pietatis et graiiarum, sicut
morali et civili, ad vohmtatem pertinet se de-
terminare ad 2mam vel alteram pariem, et ad-
dit verba notanda : Ei quamvis suh Dei deter-
minatione, non tamen propterea minus Uhere se
determinat, quam.; si non concurreret, nec deier-
minaret Deus. Quod profecto dioit propter
concursum simultaneum, quem determinatio-
nem Dei appellat, quia vere efficit determina-
tionem ipsam vohmtatis, quamvis non sine
ipsa se determinante.
15. Et ideo paulo inferius cum dixisset, non
obstante hac Ubertate nostrae determinationis,
eos qui secundum propositum vocantur, inde-
cUnabiliter sequi Dei impulsum, addit id fieri
modo occulto, et soli Deo cognito, sohimque
constanter affirmat directionem Dei nihil po-
nere in homine sic indeclinahiliier directo,
prceter motus cordis, quales sunt eiiam in alio,
qui secimdum hoc propositum non dirigiiur,
Unde paulo iuferius sic inipnt : Potest quidem
humana vohmlas resistere divino instinciui,
sed non potest impcdire intentionem prcedesti-
nantis Dei , quia corda hominum in manu Dei
stmt, et quocumque vohierit inclhiabit ea,quam-
vis sese efficienter sola determinet, ubi par-
ticula sola (ut saepe dixi) exchidit preedeter-
minationem ab alio, non concursum, nec in-
fluxum simultaneum comitantis gratise , ut
paulo antea ex Prospero citaverat, Ub. 2 de
Vocat. gent., cap. 9, aUas 25. Non potest ergo
de hujus auctoris sententia dubitari, nimirum,
quod in neganda physica prsedeterminatione
nobiscum conveniat. NamUcet interdum dicat
esse obscurum, quid addat vocatio congrua
non congruae, non id dicit propter physicam
prsedeterminationem, quam pro certo suppo-
nit non addi, sed propter aUos modos tol-
bndi aUqua impedimenta, avertendi cogita-
tiones_, vel quid simile, de quo etiam inter
nostros auctores est controversia, ut in cap. 48
dicam. Atque eodem modo, muUo post, res-
pondendo ad Calviuum, in § In eo hallucinan-
tur, eamdem doctrinam repetit, videtur ta-
men illam solum tradere ut probabilem, ita
ut Uceat U7iicuique in suo sensu ahundare. Sed
hoc non de physica praedeterminatione inteUi-
git, sed de qusestione iUa, an in eo qui conver-
titur, aliquiil prius natura preecedat, quod non
detur ei qui non convertitur. In hac enim
quaestione, licet ipse uegantem partem ut pro-
babiliorem sequatur, aliam relinquit aliorum
judicio, addit vero statim : Q^^iod autem Calvi-
nus hic proponit , quod, sciUcet, motio Dei
electionem excludat, vnprohahile est, et Scri-
pturis et Patrihus adversatur. Quid autem est
CAP. XLVII. QUID MODERNI SCRIPTORES DE HAG CONTROVERSIA, ETG.
641
electionem excludere , nisi prsedeterminare
physice? Et addit notabiiiter : Efficacia enim
diviiKs motlo7iis, ([iia cor liominis ex p^avo fit
rectum, hominis fit cooperatione. Hsec paulo
fortasse fusius quam par esset a me dicta sunt,
cogit tamen nos justa veritatis defensio^ nec
credimus futurum inutile , nam in his quee
retulimus , multa tetigimus quee veritatem
ipsam magis explicare et confirmare, et ali-
quas duriores locutiones lenire et interpretari
valent.
16. Adponitur Driedo. — Sexto loco ponimus
Driedonem, quem pro nostra sententia post
nos retulit etiam Ledesma; F. autem Cumel
doH nos arguit, quod illum diminute et sub-
dole allegaverimus. Ut miraiiUter, ut ipse ait,
ponderat multa in Driedone, de Captivit. et re-
dempt. gener. human., in secunda ejus parte^
imprimis videlicet^ quod comparat Deum mo-
ventem hberum arbitrium per gratiam, arti-
fici uienti aliquo iustrumento vivo. Deinde
expendit locutiones^ quia dicit gratiam nos
trahere^ et facere ex nolentibus volentes, et
dare non tantum posse sed etiam velle, prae-
venire_, movere_, ac determinare Uberum arbi-
trium. Facile autem lector advertet hsec om-
nia generalia esse, et fere omnia in Scriptura
contenta, et ideo nihil referre ad punctum
controversiee, quod in explicando modo ejus
efiicientise et efficaciee gratise consistit. Unde,
quamvis non asseramus Driedonem in eo ca-
pite nostram sententiam docuisse, quia de
controversia non disputat, nihilominus multa
in illo observari possuut^ quihus clare osten-
dit nihil aliud quam nos de efficacia gratise
sensisse.
17. Et imprimis illud ipsum exemplum de
artifice et instrumento statim corrigit, assi-
gnans difierentiam, quod instrumentum ne-
cessitate et vi impellitur : Libera vero hominis
anima (inquit) a Deo recipit smvitatem quam-
dam, seu inclhiatlonem, qua ex proprio pcdicio
movetur, ex lihera et spontanea voluntate, ad
actum et motum. Deinde prius comparaverat
gratiam lumini , et inter alia illud exponendo
dixerat : Potestas liberi arUtrii designatur, in
hoc quod ipsa mens, jam divinitus mota et ex-
citata, sentiens adesse Jesum Salvatorem, et
utcunque percipiens prcesentem esse medictim,
qtoi parafus est sanare et ilhminare, potest
cordis ostium aperire, pulsare, orare, clamare
etc. Preeterea nuuquam motionem Dei prac-
viam declarat, nisi per excitautes gratias^ eo-
dem modo quo Augustinus et Prosper , quos
refert : sicque iuter alia inquit : Deus facit,
VIII.
siia interna inspiratione prceveniens dh lonum
voluntatis nostrce consilium, et ex nolente fa-
ciens volentetn. Omnia ergo illa quae Deus di-
citur facere in nobis^ ut velimus et faciamus^
iutelligit hic auctor , sequens Augustinum et
Patres, fieri per inspirationem et vocationem^
cui nostra voluntas cum cooperante gratia
statim conjungitur. Neque aliam motionem
mediam iuter excitantem gratiam et simulta-
neum concursum aguoscit, neque unquam di-
xit gratiam Dei determinare voluntatem nos-
tram, ut ei imponitur, sed solum inclinare,
movere, vel mutare, et similia, quee commu-
niter gratise excitanti tribuuntur. At quamvis
verbo delerminandi interdum utatur, ex reli-
quis omnibus constaret non de praidetermina-
tioue physica quoad exercitium, sed de objec-
tiva et sufficienti determinatione morali , vel
de concomitante physica esse intelligendum.
TJnde tandem ex pluribus sensibilibus exem-
plis et modis loquendi, quibus eGBcacitas gra-
tiee declarari solet, illum prsefert, quo dicimus
Deum esse spiritualem medicum, et ducem, et
illuminatorem. Et inter alias rationes cur il-
lum modum explicandi prseferat, prcecipua
est, quia ille modics docet nos intelligere quod
Deus, sua gratia adjuvans homines, neque cogit
Wberum arbitrium , neque impellit necessitate,
ncque impedit potestatem Ubertatis illius. Et
similes sententias et modos loquendi iu illo
capite repetit^, quibus eamdem mentem et
doctrinam testatam reliquit..
18. Idem Driedo. — Eamdem doctrinam
eisdem fere loquendi modis tradidit Driedo in
eodem opere, tract. i, cap. 1, part. 5^ ubi in
prima conclusione dicit, credere esse per vim
arbitrii non solam, sed suasam, et tractam, et
edoctam a Deo Patre, Et interea addit : Quod
Deus interna sua inspiratione facit eorum ani-
mos intendere in ea quce dicuntur, et accommo-
dare corda stca Domino. Certe valde aliena hsec
sunt a physica preedeterminatione. Unde sub-
juugit : Prcevenit enim non vim inferendo vo-
luntatibus, sedsuaviter trahendoeas, suasioni-
bus suggerendo, et invitando. Et multa similia
ibi prosequitur^ quibus satis evidenter hanc
mentem suam ostendit.
19. Magis vero in specie attingit punctum
controversise idem auctor, in tract. 5 ejusdem
operis, cap. A; nam in cap. i, argumen. 2,
confirmat. ultim., ut probaret omnibus non
dari auxilium necessarium ac sufficiens, obje-
ceratquia, ex duobus audientibus Evangehum,
uni datur auxilium ut credat, alteri non datur.
Respondet autem secuudum ordiuem prsedes-
41
642 LIB. V. DE AUXILIO
tinationis uuum credere, qitia Dms ita ejus vo-
hmtatem 'prwparazit imitando et suggerenclo,
qualiter aptum novit ut crederet ; alium vero
non credere, quia nou babuit illo modo prse-
paratam voluntatem, sed boc ideo fuisse, quia
ipse ex parte sua contempsit vocationem;, ut
Augustinus de Judseis dicit non potuisse cre-
dere^, quia nobierunt, sed oculos clauserunt.
Unde ex parte Dei, ille qui non credit, babuit
auxibum ut posset credere, et sese ad accipieTir
dam fidem accommodare, quse doctrina eadem
est cum nostra, nam per vocationem congruam
espHcat efficaciam auxibi^ et defendit quomo-
do sine illa babeat abquis auxiHum vere suf-
ficiens, quia pcr ilbim stat ut sua vocatio non
sit congrua, quae in pbysica preedeterminatione
locum non babent. Et tandem pleniorem ilbus
puncti declarationem in bbrum de Concordia
remittit.
20. At vero F. Cumel nos doli criminatur,
eo quod Driedoni trihuamus ea quse argumen-
tando et objiciendo in illo bbro scribit^ non
quae docet definiendo^ in quibus suam senten-
tiam docere vult , quia dicit Deum facere ut
prsedestinati seipsos beue determinent in suis
electiouibus, et facere ut consentiant^ quam-
vis bbere^ et quodnon solum fersuadet, et sug-
gerit, et imitat, nam Juec ^jertinent ad causas
morales , sed etiam tdferius xoluntatem lonam
infundit, atque immittit, quae citat ex 2 part.
ilbus bb., cap. 2, foL 39. Nibilominus con-
stanter asserimus Driedonem eamdem doctri-
nam de vocatione congrua, in utraque parte
laculentissime et apertissime tradidisse, Nam
imprimis in \ part. iUius operis, cap. 4. ad 2,
de Tyriis et Sidoniis inquit quod isti credi-
dissent, si mrtutes ilUe quce factce fuerant in
Judiea in illis factce fuissent. Sed liujusmodi,
2x\, virtutes fuerunt, non miracula, et terla
foris impensa, sed et ieneficia quoidam intm
pulsantia Mdceorum pertinacium corda. Ubi
aperte docet eisdem beneficiis internis fuisse
Tyrios credituros ; non ergo praedetermina-
tione. Et paulo inferius, in eodem capite, ex-
pbcans egregie ac defendens Cbrysostomi lo-
cutiones in bac matei^ia, inter aba dicit : Ve-
rissime dicimus nostnm esse incipere, et cre-
dere, oledire, pulsare, petere, imocare, quia
talia non fiunt sine nostro arUtrio , cum sint
nostri arUtrii o^jera. Sed ut hcec lilera volu7i-
tate faciamus, misericordia Dei prcereniens in-
tus tocans et sicggerens operatur, largiens spi-
ritum fidei. In quibus verbis maxime ponde-
ro verbum incipimus, in quo scrupulosissimi
sunt adversarii. Driedo autem intrepide affir-
EFFICACI GRATl^ DEI.
mat voluntatem jam prseventam et excitatam
incipere suum consensum, utique se nondum
prsedeterminatam determinando, Deo ibi co-
operante. Multaque simiba in discursu ibius
capitis dicit, quse longum esset referre. Sobim
ergo observo nubum motum praevenientis
gratise ponere, nisi ad excitantem gratiam
pertinentem, referendo et confirmando, quee
in tract. de Captivit. et redempt. dixerat.
21 . Constituit Driedo diferentiam inter dce-
mones et Deum. — Jam vero in secunda parte
iUius operis, quas tria babet capita, nulbis est
qui ignoret quin primo capite argumentando
procedat, nec ego scio abqnem ex nostris qui
mentem Driedonis ex iUo capite coliegerit;
nec ex secundo capite, in prima parte ilbus,
nam ibi preambula qusedam tradit generaba,
et omnibus communia. Neque etiam in se-
cunda parte ibius capitis ego ibum abegavi
iu bbris de Auxibis; quia vero inde objicmn-
tur verba abegata , respondeo ibi constituere
Driedonem differentiam inter dsemones et
Deum_, quod dsemon potest, proponendo obje-
ctum, invitare, sed non potest producere cogi-
tationem malam, aut voluntatem malam ; Detcs
vero non solum invitat, nec solum siia dat aut
suggerit, sed et voluntatem lonam infundit
ac immittit. Quse differentia verissima est, lo-
cumque babet, etiam in ipsis motibus gratise
excitantis ante consensum, Nam dsemon, bcet
possit tentare exterius, vel per pbantasmata,
non tamen potest in intenectu efficere cogitatio-
nem, aut in vobmtate abquem motum, etiam
primo primum ; Deus autem per se efficit in
voluntate affectionem bonam, et dilectionem,
et complacentiam non bberam. Quam etiam
difierentiam nos supra constituimus, ut os-
tenderemus majorem Dei efficaciam in per-
suadendo, et trabendo voluutatem , quamvis
illam non determinet. Illa ergo verba niliil ad
prsesentem causam referunt ; imo post iba
subjungit Driedo : Neuter tamen (id est nec
Deus, nec diabolus) liominis voluntatem cogit,
sed uterque exigit liberum liominis consetmm;
et paulo inferius etiam de divina preedesti-
natione dicit, quod libertatem non cogit, et
addit : Sed neque urget ulla necessitate, quod
tam in lono quam in malo, ita lidere operatur,
%it facere et non facere cBque in ejus sit potes-
tafe. Quod quomodo verum sit, si pra3desti-
natio infert pbysicam prsedeterminationem,
non video. Csetera vero quse ibi dicit, maxi-
me in conclusione qiunta, verissima sunt, et
communia, ideoque ad probandam pbysicam
praedetermiuationem non pertinentia. In illa
CAP. XLYJI. QUID MODERNl SGRIPTORES DE HAC CONTROVERSIA, ETC.
613
ergo parte illius operis, tertium caput est ma-
ximge considerationis^ quem locum in lib, 3
de Auxil. allei^avi^ licet verba omiserim^ quia
sunt clarissima, prsesertim in solutione ad pri-
mam secundae partis, § Quanium vero atti-
net ad lilenm arUtrium; ibi enim imprimis
ait, Tiomines a Deo justificatos suis consiUis ,
etc, seipsos determinare ad lonorum operiim
electionem, sed JDeum facere, ut homo sic de-
terminet. Declarans autem quomodo id fa-
ciat Deus, subjungit : Ipse est a quo sancta
sunt opera, non q^cod nos licec non faciamus,
sed quod ipse adjuvet, ut nostra ricluntate Ticbg
omnia faciamus ; et addit, quod notandum
est : Nostraque sponie incipiamus recte nolis
consulere, et de agendis pro nostra saUUe de-
liberare. Et infra repetit, quidquid Deus erga
nos incipiens operatur, id facere internis ex-
hortationibus et inspirationibuS; ut tohmtas
ilUs excitata prtesidiis ilU operanti cooperetur,
quaj sunt verba Prosperi. Eamdemque doctri-
nam in § Ad iUud, iterum atque iterum repe-
tit, variisque modis exponit, et semper docet
tractienem Dei fieri per motus excitantis gra-
tise^ per quos voluntas accipit potestatem con-
sentiendi, retentapotestateresistendi, etDeum
solum trahere^ et incipere quoad priores mo-
tus, non tamen solum operari ipsum consen-
sum, Ac tandem simili modo in sohit. ad 2,
declarat tractionem hominis ad fidem, per il-
los motus, post quos Tiomo Ulera voUmtate in-
cipit credere. Et infra, in § Respondeo verissi-
onum, inter alia quee pro concordia hbertatis
cum prsedestinatione docet, inquit : Tamctsi
homo no7i possit resistere divince prcedestina-
tioni et inteyitioni, seu voUmtati, quce est se-
cundum ceternum ejus propositum , utique ta-
men potest resistere divince inspirationi. Non
agnoscit ergo inspirationem^ vel motionem
ita pra^determinantem, ut ei non possit resis-
tere. Muha denique similia poterit unusquis-
que in illo auctore observare^ sed illa omitti-
mus, quia hsec sufficientissima sunt, tum ad
defensionem nostrse fidei in allegando, tum
etiam ad veritatis confirmationem.
22. Allegatur Stafletonius. — Septimo^ al-
legare solemus Stapletouium, quia uon solum
assertorem, sed etiam propugnatorem nostrse
sententiee existimamus. Verumtamen hunc
etiam nobis eripere conatur P. Cumel_, et co-
lumnam integram contra nos, et in suum fa-
vorem inducit, sumptam ex libro quarto de
Justificatioue^ seu de Grat. et hber. arbitr.^
capite decimo-octavo. Verumlameu Iioc exem-
plo clare intelligit .lector, non mala fide (hoc
enim tam gravibus et religiosis viris non tri-
buam), sed mala illatione citari auctores ab
his Patribus. Nam omnia verba quae ibi Cumel
refert generalia sunt, ut, quod nemo resistit
vohmtati divinse; quod, salva libertate Iiomi-
nis, habet Deus omnipotentissimam potesta-
tem in cor ejus; quod justificatio est qucedam
creatio, quia principium ejus ex solo Deo est,
ut datur gratia efiicax, et quod Augustinus
tribuit alicui vocationi efficacissimam et in-
fallibilem operationem^ salva libertate, quod-
que potissima et efficacior causa, cur ex duo-
bus vocatis hic convertitur et non ille, est di-
vina voluntas, praedestinatio, et gratia. Ac de-
nique quod, Ucet voluntas possit semper re-
sistere gratice, nihilominus aUquando infalU-
liUter non resistat.
23. Ex quibus omnia priora sunt a nobis in
superioribus tradita et comprobata, hoc autem
ultimum maxime repugnat adversariis. Nam
de auxilio prsedeterminante docent, non solum
voluntatem illi non resistere, verum etiam nec
posse resistere. Stapletonius autem optime
docet omni prEeviae motioni Dei posse volun-
tatem resistcre, licet interdum infallibile sit
non restituram , quia motio datur ex propo-
sito, seu absoluta intentione Dei, in occasione
opportuna, cum prsevia certitudine ex parte
Dei, quae in verba infallibiUter denotatur. Ul-
tra hoc vero expendat lector nou unum, vel
aliud verbum illius libri, sed totam doctrinaj
scriem, a principio usque ad finem^ et sole cla-
rius videbit neque in uno verbo a nostra doc-
trina discrepare. Nam antea ponit prseparan-
tem, seu preevenientem, ac prsemoventem, ac
preeviam gratiam^ quam Deus facit in nobis
sine nobis libere cooperantibus, et mere gra-
tis, et in hac ponit initium justitiee, eamque
constituit in motibus et actibus vitalibus gra-
tiai excitantis, et per hauc dicit facere_Deum
ut velimus , et similia : huic vero statim sub-
jungit voluntatis libertatem cum cooperante
gratia, neque aliam motionem prccdetermi-
nantem preeviam agnoscit.
24, Ut autem hoc fiat evidentius, et certis-
sime constet quantum cohoereant illiB locutio-
nes generales cum nostra doctrina, non gra-
vabor ad litteram referre alia ejusdem auctoris
testimonia, in quibus formaliter et expresse
prsedeterminationem refutat, et congruam vo-
cationem stabilit. Igitur in Antidotis Aposto-
licis ad Acta Apostolorum, capite nono, circa
illa verba Pauli, Domine, quid me vis facere ?
impugnaus Calvinum ;, et defendens liberta-'
tem^ etiam in convcrsione Panli, inter alia
644
multa dicit : Tota Ula vox Christi foris audita
et tota interna ditini Spiritus pariter loquen-
tis inspio-atio atque persuasio, nihil alitid erat
quam excitans et prcsveniens gratia solius Dei,
ejusque inefabilis misericordiw opus, sed gra-
tia efficacissima, quia congrua, quia cum ta-
lihiis msis conjuncta, quw ad Sauli animum
expugnandum aptissima esse, et certissimum
effectum consecutura Deus prcevidit, non au-
tem talis gratia, quce in ipso conversionis ins-
tanti, liheram Patdo cooperatio7iem , liheram
consentiendi xel non consentiendi electionem
toUeret, quam doctrinam variis Augustini tes-
timoniis confirmat, et post illam rem magis
declarans, adjungit : Ifinc etiam certo colligi-
mus gratiam prcevenieoitem , quce non nisi a
futuro effectu efficax gratia est ( nam, gratia
adjuvans, sive cooperans, a qua Calvinus sem-
per ahhorret, est in ipsa actus productione,
sive in ipso conversionis aut alterius cujusque
honi operis actu) , non tantum natura, sed et
tempore interdtm hominis cooperationem, seu
conversionem prcevenire. TJnde rursus sequitur
a prcevenienti gratia, qiiantuoncunqtce efficaci,
humanam vohmtatem non determinari, sed li-
leram relinqui. Quidquid enim voluntatem for-
maliter determinat, sive in malum, sive in ho-
mm, nonpotest esse ipso actu voluntatis prius,
nisi prioritate naturce, in quantum videlicet a
tali principio ille actus procedit. Nam actus
toluntatis, etiam inprimo instanti in quo pro-
ducitur, sicuti duplex habet principium a quo
fit, Dei gratiam et propriam voluntatem, ita a
neutro prius quam ah altero, sed ah utroqui
simul in eodem instanti naturce producitur ;
hoc nempe est, quod sapienter Bernardus scri-
psit ; mducitque verba Bernardi, quse a nobis
in superioribus in eodem sensu tractata sunt.
Eamdem doctrinam inculcat idem auctor in
Epistol. ad Roman., cap. 9, ubi pro funda-
mento efiicacioe gratise scientiam conditiona-
tam supponit^ ut in 2 prolegomen. vidimus.
Item super Joan., cap. 13, et iu Promptuar.
Catholico, fer. 6, hebdom. 2 Quadrages., et
fer. 3, multa dicit quse in eo videri possunt;
bic enim omnia referre nimis prolixum est.
25. Adjungitur Jacohus Paiva. — Octa-
vo, bis adjungo Jacobum Paiva, qui, in libro
quarto Orthodoxar. expHcat., causam Patrum
Societatis Jesu contra calumnias Chemnitii
assumpsit. Hic enim, cum libertatem arbitrii
cum Luthero everteret, Jesuitas Pelagianismi
insimulavit, eo quod libertatem cum gratia
conciliarent ; Paiva vero ita sententiam nos-
tram interpretatur et tuetur, ut simul prsede-
LIB. V DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
terminationem physicam, non quidem his ver-
bis, sed sequivalentibus , auferat, quia non
credidit aUter posse Chemnitii errorem refcUi
aut vitari ; unde consequenter osteudit quam
injuste huic orthodoxse sententise aliquid Pe-
lagianismi erroris tribuatur. Quse omnia, ut
evidentius constent, pauca ex multis quae ille
docet, ad verbum proferam. Et primo Jesuita-
rum doctrinam his verbis proponit : Et sane
(inquit), quamvis nos a divina misericordia
pendeamus, quamvis oiihil honi operetur fidelis,
quod in illo non efficiat Deus, quamvis non so-
lum gratia conferatur ut converti possimus, sed
etiam ut convertamur, etsi gratia hcec, quce ad
operandum necessaria est , et velle facit , non
sit qucecunque inspiratio aut cogitatio sancta,
seu honi propositi suggestio, sed efficax Dei
operatio, quamvis hcec omnia vera admittamus,
et ex D. Augustino variis locis elici posse con-
cedamus, homini tamen semper liherum relin-
quitur divince operationi prcehere impedimen-
tum, eamquevel amplecti, vel etiam repitdiare ;
et adjungit : Hceccine verha Chemnitii sunt li-
herum arhitrium a divina gratia sejungentium ?
Quod declarans, addit inferius : Aperte confi-
temur mentem, nefariis cupiditatihus pressam,
et scelerum monstris occwpatam, a miserando
illo statu respirare nunquam posse, nisi divina
gratia alliciatiir, et divino Spiritu quasi sti-
mulis quihusdam excitetur. Neque item ohla-
tam sihi gratiam amplexari, nisi peculiarihus
Spiritus Sancti impulsihus adjutetur, aiit {ut
suis utar verhis) nunquam se ad gratiam ap-
plicare hominem posse, nisi eadem ccelestis
gratia adjumento sit. Quod tamen non impedit
quomhms liherum arhitrium ultro gratiam ap-
prehendat, sitque illi liherum eam rejicere et
aspernari; et inferius iterum : Quod si volun-
tas a Deo mota non ultro vult, hoc est, non li-
here sese ad gratiam appUcat, voluntas dici
non potest; et infra : Qtcare qui divina gratia
homimcm voluntates ita ad justitiam allicipu-
tat, nt liherum illis nuUo modo sit eam asper-
nari, et respuere, magis qiddem Justitiam hu-
manis mentihus a Deo ohtrudi, qtiam efficere
ut iUam velint, existimare videntur; egregia
quidem sententia, quae et adversarios pungit,
et potissimum illorum fundamentum in illos
retorquet. Nam sine potestate resistendi osten-
dit non subsistere libertatem nostram cum
divina motione, et ideo Deum non ita facere
velle, ut nobis eripiat potestatem resistendi,
quia illud magis esset obtrudere justitiam,
quam facere ut illam humano modo cum do-
minio nostri actus vehmus.
CAP XLVII. QUID MODERNI SCHIPTORES DE HAC CONTROVERSIA, ETC.
26. Unde tandem in hiinc modum conclu-
dit : Ex quilus mainfestum fit atque testa-
tum, efficientem causam applicatioms animi
ad gratiam, lioc est, internis Dei vocihis aus-
cultandi, nel ingrate aspernandi, esse tim gra-
tiam ipsam, tum liberum arlitrium. Ciuce duo
7iisi simul conciirrant, fieri certe non poterit
ut JmmMna mens se toto impetu ad justitiam
adjungat. Nam etsi qucedam sint qiice Deus
in nolis, nullo nostro consensu antecedente, ef-
ficiat, ut ad se nos nocare, voluntatem nostram
adjustitice amorem excitare, huic tamen gra-
tice non, repugnare atque ohsistere, sed ad il-
lam se applicare et admovere, atque divino
leneficio ad se delatam non repudiare, neque
nostrum liberum arlitrium divini auxilii ex-
pers potest, neque divina virtus in noMs fa-
cere , lilero arhitrio non consentiente , solet.
TJnde liquet ex gratia et Wbero arlitrio uni-
cam causam conflari nostrce ad justitiam ap-
pUcationis. Quare a Theologis nostris appo-
sitissime hwc Dei gratia cooperans appella-
tur, quia una cum lihero arbiirio operatur, ut
diviiiam gratiam non respuat , sed complec-
tatur. Nihil quidem;, et ad defensionem nos-
tram^ et ad veritatis declarationem et proba-
tionem;, distinctius aut efficacius dici pote-
rat. Et nihilominus P. Gumel male etiam fert
quod hunc virum pro nostra sententia allega-
verim.
27. Testimonium Joannis a Bononia. —
Nono_, est grave testimonium Joannis a Bo-
nonia, in hb. de Prsedestin., ante sexaginta an-
nos evulgato, utique anno 1555^ ubi ipse do-
cet Hbertatem consensus nostri cum divina
gratia in hoc consistere, quod voluntas resis-
tere possit et interdum resistat illimet preeve-
nienti gratise, cum qua potest consentire et
interdum etiam consentit ; postea vero addit :
Ca-terum non desunt modo Jiomines, quamvis
omni pietate prcedicti, aliter de libero hominis
assensu, dum justificamur , quam 7ios sentien-
tes, ac ideo (Ecumenici Concilii Tridentlni de-
creta obscurare quodammodo conari videntur,
dum aiunt habere homines Uhertatem arbitrii,
ut excitationi et admonitioni divince resistere
possint, sed, his divinis inspiratio7iibus atque
monitionihus suppositis , mcUum resistere ar-
bitrium. Ohscurare autem dixi, quoniam ex
dictis Reverendissimi Domini Hieronymi a
Bononia, Sanctissimce Sedis Apostolicce Nun-
cii dignissimi, necnon Archiepiscopi Conitani,
Professoris Theologice peritissimi, atque sacri
Palatii Magistri eximii, apud Carolum Im-
peratorem V cognomine Maximum Residen-
645
tis, eamdem opinionem in sancta Tridentina
Bynodo fuisse summa diligentia a Patribus
disctissam, et tanquam minus probabilem op-
timo jtcre percepi rejectam.
28. Citatur Corduba. — Consideratur volun-
tas Dei. — Decimo, solet pro hac sententia ci-
tari Corduba, hbr. 1 suarum Qusestionum,
qusest. 55, dub. 9 et 10, nec immerito allega-
tur, quidquid in contrarium Gumel conetur.
Nam iUe auctor pro comperto habet, nullam
suppositionem antecedentem , quse in sensu
composito inferat necessitatem, posse simul
cum hbertate actus stare. Unde in dubio 9,
notabih 2, supponit, ut fundamentum ab om-
nibus receptum, de ratione hberse potestatis
esse, ut, omnibus causis eodem modo se hahen-
iibus, absque ulla variatione in se, vel in alia
re, priiis natura quam in aliquo instanti velit,
possit divisim non velle, seu nolle pro eodem
instanti. Quod fundamentum recte intehec-
tum coincidit cum iho principio, liberam cau-
sam'esse quse, positis omnibus prserequisitis ad
agendum, potest agere et non agere. Et ex
hoc principio procedit ad diOicuhatem com-
munem de concursu imbibito tractandam. In
qua (omissis opinionibus quas refert et im-
pugnat) in summa distinguit inter concursum
ad extra, et voluntatem Dei per quam datur.
Et de concursu, dicit esse concomitantem, et
non esse conditionem antecedentem, et ita ex
hac parte non repugnare libertati ; volunta-
tem autem Dei dupliciter, vel potius tripli-
citer considerat, sed duo signa sunt quee ad
prgesens referunt : unum est, in quo Deus an-
tecedenter offert suum concursum, et sic dicit
voluntatem Dei esse prseviam, et ordine natu-
rae antecedentem, tamen ut sic non esse volun-
tatem efScacem respectu consensus voluntatis
creatse, sed tantum generalem, et, illa etiam
supposita, posse hanc non consentire. Aliud si-
gnum est, in quo Deus efficaciter et in particu-
lari vult concurrere ad talem actum, et ut fiat,
ethancvoluntatem Dei negat esse praeviam or-
dine naturse, ideoque sub hac ratione non esse
conditionem prserequisitam , polumque indu-
cere necessitatem consequentem, quia, in se-
cundo signo medio inter illas duas volitiones
Dei, intelligitur determinata ad talem actum
per conjunctionem ad voluntatem humanam,
et prius ratione quam Deus habeat illam vo-
litionem, prsevidit hominis voluntatem esse
consensuram, et ex hac parte necessitas pro-
veniens ex illa voluntate supponit liberum
usum, et applicationem voluntatis creatse, at-
que ita non est conditio antecedens , sed
646
concomitans, et ideo non
29. Et in fine addit (quod ad prsesens refert)^
eodem modo pMlosopMiuhmi esse de conmrsu
aicxilii divini specialis ad opera gratice, vel su-
pernaturalia, et diligendum Deum super omnia.
In qua doctrina nunc non discutimus modum
explicandi concursum simultaneum Dei^, sed
solum expendimus Cordubam in eo laborasse^
ut non poueret ex parte Dei concursum prae-
determinantem voluntatem humanam^ sive ad
opera ordinis naturalis, sive gratite, quia id
credidit esse contra primum libertatis funda-
mentum. Unde non solum tollit preedetermi-
nationem per concursum preevium ad extra,
qui sit per modum actus primi^ vel tanquam
complementum ejus^ sed etiam per concursum
ad intra^ ut sic dicam, seu per voluntatem Dei
efBcacem^ a qua proveniat concursus ad extra,
uam dicit talem voluntatem vel non esse efii-
cacem, si est prsevia, vel esse concomitantem,
si est elficax. Quod etiam aliqui ex nostris do-
cuerunt. Et ob eam causam recedit Corduba a
sententia Scoti^ dicentis Deum cognoscere fu-
tura contingentia in decreto suse voluntatis,
quia decretum illud non potest esse efficax,
uisi proevisa prius futura determinatione li-
bera nostrse voluntatis^ qiiia alias tolleret ejus
libertatem. Non solum ergo Corduba nos-
tram sententiam 'quoad punctum controver-
siae et substantiale (ut sic dicam) sequitur, sed
etiam indicat fundamentum ejus, sumptum ex
conditione libertatis^ esse quasi axioma ab om-
nibus receptum, neque posse convelli, et quo-
ad boc eamdem rationem esse de operibus gra-
tise et ordinis naturalis.
30. Proponitur Alieoius Pigldus. — Undeci-
mo^ Albertus Pigliius, lib. 6 de Liber. arbitr.,
paulo post medium, referens illa impia verba
Calvinij: Voluntatem proinde movet Deus, no%
prout multis sceculis traditum est et creditum,
ut mstrce postea electionis sit autmotionis ejus
oMemperare, aut refragari, sed illam efficaciter
afficiendo, licet directe contra Calvinum dis-
putet, ita vero agit, ut simul prsedetermina-
tionem pliysicam impugnet, niliilque inter il-
lam et gratiam efficacem, quam Calvinus con-
fiinxit, discernat. Unde Calvino dicenti : Neque
secus accipi sententla Clirisii potest : Omnis
qui audizit a Patre meo, tenit ad me, quam ut
efficacem a seipso gratiam doceat, ille respon-
det : TiM non credimiis, CaJvine, sectcs accipi
non posse Tianc Christi sententiam. Et hac oc-
casione ex professo probat, nec ex his verbis,
nec ex aliis : Nemo potest venire, etc, nisi
Pater traccerit, neque ex aliis similibus, col-
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATL^ DEI.
Isedit Ubertatem. ligi auxilium prgevium^ ita ex se efficax^ ut li-
berum arbitrium non possit ei resistere, et sce-
pius resistat : N^am traJiit Deus, sed volentem,
ut Clirysostomus ait, et qui audit, venit, si ta-
men discat, id est, persuadeatur, quod ex ejus
voluntate pendet, quia Deus [ut Cyrillus ait)
non vi trahit credentes, sed motione et revelatio-
ne ineffaliliter facta.Bsec illefere adverbum.
31. Postea vero, cum Calvinus diceret do-
cendos esse homines divinam denignitatem ex-
piositam sine exceptione omnidus qui eam quce-
runt, sed cum ii eam qucerere incipiant, quihos
divina gratia aspiravit, iiec hanc quidem por-
tiunculam de hujus laucle discerpendam fuisse.
Quse profecto assertio^ in sententia quse phy-
sicam prajdefcerminationem preeviam requirit^
verissima est, et tamen contra illam sic se in-
surgit Pighius : Hoc doces, omnilus expositam
Dei gratiam, qui eam qucerunt, sed nullos posse
eam qucerere, priusquam illo suo leneplacito
eamdem nec desiderantihus , imo aversantihis,
intruserit. Quid ergo aliud hic doces, quam ne-
mini eamdem esse expositam, nec qucerendam
cuiquam., ut quw queri non possit, antequam ha-
leatur, et habita possessaqice frustra quceritur,
nec in cujusquam, prceterquam unius Dei po-
testate sit ut habeatur aut non haleatur. Hoc
est, Calvine, docere homines ? Doctores saluta-
res, et vere Evangelicos. Certe argumentum,
si efficax est, seque procedit contra omnem
gratiam prseviam ac necessariam, et ex se effi-
cacem, sive dicatur necessitare voluntatem ad
exercitium^ sive ita determinare ut ei resisti
non possit^ quia omnis talis gratia a nemine
quseri potest^ nisi jam habeatur, cum ad il-
lam quserendam necessaria sit, et postquam
habetur, frustra quseritur. Est autem argu-
mentum efficacissimum, ut ex snpra dictis con-
stat. Nam licet possit quis eflfugere, dicendo
per unam gratiam sic efficacem posse queeri
aliam, facillimum est sic fugientem capere,
quia nulla posterior gratia efficax quseri po-
test, nisi per aliam priorem jam datam, unde
necessario perveniendum est ad primam, quae
non possit quseri nisi prius habeatur, et ita illa
frustra quseritur, et de illa necessario dicen-
dum est, in tonius Dei esse potestate, ut habea-
tur vel 7ion haleatur. Ergo cui illa non datur
frustra quEcrit, imo impossibile est ut quarat,
et ita illi non est exposita benignitas Dei. Nec
ille cui datur potuit illam quaerere, nec opor-
tet illum monere ut per illam aliam queerat,
quia inevitabiliter quseret, cum non possit re-
sistere primse motioni efficaci, nec plus agere
potcst quam per illam prsedeterminetur. Refert
CAP. XLVII. QUID MODERNI SCPdPTORES DE HAC CONTROYERSIA. ETC.
647
etiam hunc auctorem pro nostra sententia
Ledesma., in lib. 3 de Liber, arbitr.^ cap. 3, 4
et 5. Liber autem quo utor non est in capita
divisus^ totusque liber est de variis locis Au-
gustini pro libero arbitrio. Ex quibus illud so-
lum quod dicitj § Hanc aiitem, nunc noto; ait
enim demonstrare Augustinum, voUmtatem
seipsam in siia potestate habere^ et seipsa uti,
ut ipsa inhserente incommutabili bono^ vitam
beatam habeat, aversa vero illam amittat.
32. Producitur EUus. — Distingmmttor or-
dines salvandorum. — Duodecimo, expendere
possiimus duo testimonia Joannis Ekii, quas
F. Gumel contra nos inducit, nescio quo jure,
quia ipse illationis modum non declarat, et
verba in uno loco sunt generalia, in alio nos-
tram potius sententiam continent. Unus locus
est in Enchirid., cap. 31, in quo Ekius dicit
Deum esse primam causam sine qua nihil fit,
ct speciahter concurrens ad opera bona , et
movens omnia, singula juxta uniuscujusque
proprietatem , irrationaha naturaliter, ratio-
nalia Hbere. Sed hsec nihil ad causam refe-
runt, omnes enim iUa docemus, et ex ilhs so-
him inferri potest quod Deus, ut causas hberas
modo consentaneo naturee illarum moveat,
non illas prsedeterminat , sed indifferentem
motionem praebet aut oflfert, cui illse causae
vel resistere, vel cooperari possint. Alter locus
est in Hb. de Prsedestinat., centur. 3, num. 67,
ubi, ex quodam Henrico Gorcheim, duplicem
distinguit motioneon Dei gratiiitam, imam suf-
ficientem, quam Deus nemini denegat ; aliam
efficacem, quam suMistinguit, uno modo (in-
qnit) ut sit genus motionis, qua specialiter
moventur prcedestinati, quce, respersa quodam
suavitatis odore, intima mscera anima? fce-
cundando deiformat , et in cceleste desiderium
transmutat. Potest et alio modo dici motio ef~
ficax, cpue assequitur, consequi gratiam, et si in
ea perseverat, salvari, et niJdlominus priorem,
quce altioris ordinis est, solis prcedestinatis
dari. Hsec ahegat Cumel, et non amphus, vel
inducendo, vel respondendo, illa evolvit. Ille
tamen auctor, in posteriori membro vocatio-
nis efficacis , plus dicit in nostra sententia
quam vehmus. Docet enim ahquam vocatio-
nem esse efficacem ex solo effectu, et non esse
majorem gratiam in eo qui consentit, quam
in eo quiresistit. Defendit enim ibi opinionem
asserentem, in muhis eorum qui salvantur,
rationem totius prsedestinationis, esse bonum
usum vocationis. Unde consequenter negat
vocationem esse effectum prsedestinationis ,
sed generahs providentiai gratise ; negat item
bonum usum vocationis, ut est a libero arbi-
trio , esse effectum prajdestinationis, nedum
gratiee prredeterminantis. In his ergo eviden-
ter eam tolht, et consequenter negat illam esse
de ratione auxihi efficacis. Distinguit vero iUe
auctor duos ordines salvandorum. Unus, eo-
rum est qui per communem gratiam salvan-
tur, in quibus datur communis prsedestina-
tionis ratio ; alius est ordo singulariter prae-
destinatorum, ex gratuita Dei vohmtate, sine
ulla ratione ex parte illorum, et his dicit dari
priorem modum gratise efficacis. Verumtamen
neque iham ponit hic auctor in motione per-
tinente ad concursum Dei physice proederer-
minantem, sed in motione morali magis suavi,
et ad movendum voluntatem accommodata,
plane Augustiniano more. Hoc enim eviden-
ter indicant illa verba : Qiice respersa quodam
suavitatis odore intima viscera animce fcecun-
dando deiformat, etc. Et item illa motio nihil
est aliud quam gratia congrua. Quod ergo ad
causam nostram attinet, ille Henricus mani-
feste docuit nostram sententiam. De Ekio vero
nihil certo affirmare possumus, nam in fine
illius § subdit : Nolo tamen existimet me om-
nia Henrici clicta recipere. Quod fortasse dixit
propter prius membrum gratise efficacis, nam
aliud ipse supponit tanquam fundamentum
sententiae de Prsedestinatione, quam ibi pro-
sequitur. Nos autem quoad eam partem sen-
tentiam illam rejicimus, quia connexa non est
cum sententia de vocatione congrua, ut in
cap. ultim. hujus libri explicabimus .
33. Ultra hsec testimonia, q^uee graviora
sunt, alia breviter percurremus et insinuabi-
mus, non quia Doctores minoris auctoritatis
sint, sed quia obiter vel nimis breviter pun-
ctum attingunt; eos tamen non omittendos
censuimus, quia vel in modo loquendi, vel in
sententiis quas obiter proferunt, satis indi-
cant quemdam unanimem consensum in hoc
principio, quod efficacitas gratise quoad con-
sensum actualem non preedeterminat volun-
tatem, sed ex ipsius libero usu pendet. Primo
ergo in hoc secundo ordine pono Gardinalem
Gontarenum, in lib. de Prsedestinat., ubi in-
ter alia, non longe a fine, ita concludit .- Quo
fit ut non ex gratice ipsius efficacitate, sed ex
nostra voluntate pendeat, quominus illa cordis
obstinatio ferrumpatur. Ubi non negat gratiae
concursum, sed nomine efficacitatis illam in-
telligit, quam gratia ex se habeat ad deter-
minandam sua vi vohmtatem.
34. Jodocus ClicMovceus . — Secundo, allego
Jodocum Glichtovseum, in Gompendio asser-
648
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI G^ATIJE DEI.
tioniim fidei, ex Coucilio Senonen., cap. 23,
quod est de libero arbitrio, ubi cuni retulisset
verba Damascenij excludentis necessitatem ab
operibus liberi arbitrii, subdit heec verba :
Q?C(s omnia (eque militant contra eos qid suh-
jiciwit Jiominim actus inevitahili necessitati,
wndecunque illam 'pendere dicant, sive ab ipsis
astrorum lationihus, ut aujtumarunt illi contra
quos superiorihtts verhis agit Damascenus ; site
a fato quodam inexoraUli, ut posuerunt Etlmi-
ci quidam^ ; sive a futurorum absoluta quadam
necessitate, quce contingentiam non admittat,
nt falso piitarunt nonnuUi, de divina pr^escieii-
tia ac providentia male sentientes . Et infra op-
time declarat quomodo dici possit divinum
auxilium subesse voluntati hominis, scihcet,
quia ex parte Dei offertur, et, si petatur, obti-
nebitur, et in homine est vel illo bene uti,
vel illud neghgere. Et de his qui neghgunt,
subdit : JVunqtcid hijusmodi error in via mo-
nmi adscrihendus est durce cuidam necessi-
tati, aut destitutioni liheri arhitrii? Nequa-
quam, etc. Ac denique tam muha in hanc
sententiam dicit, solvendo objectiones omnes
qu6e nobis solent ex Scriptura opponi, ut in-
ter eos qui sententiam nostram expresse do-
cent, merito numerari possit.
35. Expenditur Jansenius, Joan. C. — Ter-
tio, expendere oportet locuni Jansenii in Con-
cord., capite quinquagesimo nono, ad verba
Christi, Joan. 6 : Nemo potest venire ad me,
etc, quia F. Davila et Cumel de iho nobiscum
contendunt. Verba autem quae referuut in sen-
tentia, solum continent generalem doctrinam,
nimirum, Deum eflBcaciter excitare mentes
hominum, et longe ahter movere intehectum
et voluntatem, quam ahus homo vel Angelus,
nimirum proprie et physice in illa interius ef-
ficiendo ipsosmet tahum potentiarum actus.
Unde notat etiam distinctionem inter verbum
trahendi et veniendi. Nam prius gratuitam Dei
motionem praevenientem omne meritum et
usum hbertatis, et gratise divinse efficaciam
indicat ; posterius autem verbum, veniendi, os-
tendit hominis libertatem_, quse per gratiam
Dei efiicacem non Iseditur, quse omnia, ut dixi,
generalia sunt_, et potest unaquaeque opinio
iha in suo sensu interpretari. Ufferius vero
proponit Jansenius dubium a nobis late discus-
sum, quomodo, cum necessitate tractionis, illi
qui non trahuntur sua culpa non veniant,
quando sufficienter fidem audiunt. Et post
multa quse dicit circa Chrysostomi responsio-
nes, in quibus ahquid statim notabimus, in
8umma respondet cum Augustino^ eos qui non
trahuntur, non excusari, qtda ohicem et impe-
dimentum posuenont divvnce attractioni, dum
acceptis a Deo donis non hene ^ituntur. Heec au-
tem responsio non habet locum, posita neces-
sitate auxihi praedeterminantis, ut seepe osten-
sum est, quia si ilhid est necessarium ad om-
nem bonum usum prsevenientium donorum
gratise, etiam primse vocationis , ergo necessa-
rio sistendum est in ahquo, quod non negatur
propter defectum boni usus, quia ante usum_,
qui est effectus ejus, nullus bonus usus esse
poterat, et ab illo pendent consequenter re-
hqua. nia ergo responsio ostendit Janseuium
per gratiam efiicacem non intellexisse auxi-
hum prsedeterminans, neque sententiam Au-
gustini de illo intellexisse. Accedit quod,
prias referens Chrysostomum dicentem ah-
quando nos incipere bonum opus, et inde su-
mi rationem (utique proximam) cur iste tra-
hatur et non ille , ilhmi recte defendit a Se-
mipelagiano errore, quia supponit gratiam ex-
citantem, qua posita, recte dicitur liomo inci-
pere consensum, non tamen sine gratia adju-
vante, et principahter efficiente proprie, ac
perficiente ipsum consensum. In quo satis
etiam aperte sentit, postquam gratia preeve-
niens dedit homini potestatem propinquam_,
et proxime ehcitivam actus, non esse necessa-
rium ahud initium sohus Dei prsedeterminan-
tis_, sed potentiam posse immediate inchoare
suum actum, quia illipotentice sic constitutce
in actU/ primo propinquo nihil deest nisi execu-
tio actus, ut idem auctor paulo antea dixerat,
quod tamen initium executionis non est sine
gratia cooperante, ut idem etiam docet.
36. Allegatur Rofensis. — Quarto, allegari
solet pro nostra sententia Roffensis, artic. 36
contra Lutherum, nec immerito, tum quia im-
pugnando hsereticos, impugnat omnem ante-
cedentem necessitatem, ut hbertati contra-
riam; tum etiam quia expresse ac ssepius docet
auxilium Dei ita conferri homini antecedeuter_,
ut in manu ejus sit illo bene uti sine aliqua
prseveniente determinatione, et per illud se ad
gratiam sanctificantem prseparare : Quod cum
sua sponte (inquit), non coactus faciat, contin-
genter utiquefacit; nec tamen per hoc, ait, prce-
xenitnr Deus, aut de novo quicquam mlt, quod
antea noluerat. Quce res ^manimi consensu Pa-
trtim traditur. Haec ille versus finem, in §
Utrumque, sicut diximus.
37. Recensetur Horantius. — Distingidt gra-
tice dona. — Quinto, allegatur Horantius, li-
bro i de Locis Cathol., qui totus est contra
errorem Calvini, de gratia efiicaci auferente
CAP. XLVII. QUID MODERNI SCRIPTORES DE HAC CONTROVERSIA, ETC.
649
libertatem ; per quamdam vero conjunctissi-
mam sympathiam, seu consecutionem, simul
pra^determinationem oppugnat, et ejus funda-
menta dissolvit, Tale illud est quod, capite 31,
contra Calvinum defendit, rationem discrimi-
nis, cur iste vocatus venit, et uon ille^ optime
ex libero arbitrio sumi, quia, scilicet, hic ma-
num porrigit, et non aUus. Item, cap. -42, ir-
ridens Calvinum, ait : 0 pulclirmi consecutio-
nem: Deics Jiumamm cor emollit; ergo seipsim
flectere non^potest ! Lilet ridere ; et infra : Qwa-
si fero non magis qmdrent ccelestis favor et
nostrce xires, qimn quicimque alius concursus
causce superioris cnm inferiori. Item, in mul-
tis, quae cap. 47 et 52 dicit, prsedeterminatio-
nem plane excludit, et prsesertim cap. 53, ubi
distinguit gratiee dona in tres ordines, prout
Soto antea facerat, et in secundo ponit actus
pietatis Uberos, in quibus nihil dicit operari
Deum, nisi cooperante libero arbitrio, nec in-
ter illos et priores motus gratiae excitantis me-
dium auxilium a solo Deo factum agnoscit,
multaque aUa in sequentibus capitibus usque
ad 58 notari possunt.
38. Addmitur Franciscus CartMg. — Sex-
tus sit Franciscus Carthag., in tractatu de
Prsedestinat. , prsesertim discursu 4 et 8, ubi
ex prcfesso probat determinationem nostrse
vokmtatis, nec fieri sola Dei actione, nec sine
illa nobiscum cooperante.
39. Item Delpliius. — Septimus Delphius.
Ssepius materiam hanc indicat hbro de Rerum
eventu, et Ubro 4 de Liber. arbitr. , et Ubro 5
de Justificat., et Ubro 2 de Prsedestinat., per
totum, prsesertim dub. 2, ubi, inter aUa mul-
ta, dicit, voluisse Deum ut homines ipsi ad al-
terutram partem se determinent, et ideo post
vocationem expectare iUos, ut eis suam gra-
tiam impendat, et ab eorum Ubertate pendere
quod vocatio efficax vel inefficax sit , et si-
miUa.
40. Adnumeratur Franciscus Romceus. —
Octavo, his annumerari potest Franciscus Ro-
mseus , Magister GeneraUs sacrse ReUgiouis
Preedicatorum. Nam in Ubro de Necessitat. et
Ubert. oper. , ex professo docet necessitatem
ex suppositione antecedenti esse contrariam
Ubertati, et hanc fuisse sententiam commu-
nem Patrum et CouciUi Tridentini, cui inter-
fuit.
41. Ft Thomas Elisius. — Et nono ei ad-
jungimus Thomam EUsium, ejusdem famUiae
Theologum, in Ub. de Liber. arbitr., qufest. 4,
artic. 8.
42. Tum Rom, Balcliar. — Decimus refer-
tur Franciscus Balchar. , Episcopus Mitens.,
Ub. contra Calvinum.
43. Additur Bunderus. — Undecimus ,
Bunder., in Compend. controver. Theolog.,
Ub. 6 de Grat. et Uber. arbitr., art. 7, et iu
Scuto fidei, tit. 40, de Uber. arbitr., propo-
sit. 4.
44. Et Cunerus. — His addimus Cunerum,
Ub. de Grat. Christi, cap. 40, et Ub. de Grat.
et Uber. Arbitr., cap. 40, ubi, inter aUa, ait
concursum causse primse non esse aUquid pras-
vium in causa secunda, ac proinde utramque
causam simul concurrere, solumque primam
dici priorem, quia superior est, a quo inferio-
res pendent, et ibi etiam laudat sententiam
Driedonis et Ruardi, dicentium ex duobus si-
miUter vocatis, unum posse converti, et non
aUum pro sua Ubertate ; quia vero Ruardus
addidit particulam sola, ipse bene declarat il-
lam particulam sohim exchidere aUam prseve-
nientem gratiam , non Dei cooperationem ,
quse simul incipit et desinit cum Ubero volun-
tatis opere. Ac denique per varias assertiones
sententiam hanc defendit et declarat. Sic
etiam Joannes Maria Verratus , in Apologia
contra fautores Lutheranorum, dicit, in iUa
sententia Ubri de Ecclesiast. dogmat. : Initkm
nostrce salutis Deo miserante Tialemus , ut ve-
ro acqtdescamus salutiferce inspirationi, nostrce
pietatis est, unum soUus Dei esse, sciUcet, ini-
tium salutis, aliudesse in mera facultate nos-
tri Uberi arhitrii, sciUcet, acquiescere, etc,
ubi videtur excedere iUa particula mera , sed
eamdem habet inteUigentiam , quia non est
posita ad favendum Pelagio, sed ad contradi-
cendum Calvino ; non ergo excludit adjuvan-
tem gratiam, sed pra^determinantem.
45. Adponuntur^alii. — Prseterea, JuUus
Sirenus, in Compend. de prsedestinat., Ub. 2
de Reprobat., cap. 48, ejusmodi prsedetermi-
nationem diserte exchidit ; Joannes Maria Ca-
peUa, Ub. de Goncord. Ubertatis humanse cum
divina prsescientia, part. 4, cap. 26, et part. 2,
cap. 5, 6 et 7; Felicianus Capitonius, in ExpU-
cationibus CathoUc, part. 2, expUcat, 55 ;
Petrus AureUanus Sanutius, in recenti Luthe-
ranorum propugnatione, digress. 3; Sadolet,
in Epistol. ad Roman., cap, 8; Osorius, Ub. 9
de Justit. , qui etiam excedit iu negotio prse-
destinationis, sed nunc iUud non agimus.
46. Item alii. — Prseter hos auctores, non-
nuUos commemorat F. Cumel, et de quibusdam
solum dicit aUegari a nobis, nostram vero
non docere senteutiam ; de aUis vero ait etiam
snam tradidisse. In priori ordine ponit Sixtum
630
LIB. Y. DE AUXILIO EFFICACI GRATL-E DEI.
Senens., libro sexto Bibli., ann, 248; non de-
signat autem quis ex nostris illum in hoc
puncto allegaverit^ neque ego novi. Item Jan-
seuium^ Ecclesiasti., 45, et Ekium in Enchi-
rid., capite trigesimo-primo ; qui certe in his
locis niliil dicunt quod ad causam pertineat.
In alio vero ordine, preeter alios de quibus jam
dixi, in primis adducit Petrum Soto, in Ins-
titut. Sacerdot., lect. 9 de Poenit., quia dicit
operationem Dei esse eflBcacem, et natura prio-
rem in conversione peccatoris.- Sed hsec, et
omnia quae ibi dicit, generaha sunt, possunt-
que optime intelligi, vel de vocatione congrua
et eificaci, vel de operatione qua Deus nobis-
cum cooperatur ; aperte enim declarat esse
priorem natura ratione independentiae, quia
Deus a nulla causa pendet, sed aha ab ipso.
Addit Hieronymum Perez, sui ordinis virum
doctissimum, in Commentar. ad i part. divi
Thomee, qusestione decima-nona, articulo se-
cundo, et qusestione vigesima-secunda, arti-
culo primo, secuudo et tertio ; sed hunc auc-
torem videre non potui, neque ego scio an
scripta ejus typis mandata sint. Quse tamen
ipse refert, valde generalia sunt, ut quod Deo
attribuit ejQBcaciam gratige, quia non sohim
attingit rem, sed etiam modum fiendi, et quod
prffidefiniat actus hberos, et simiHa, de quibus
nunc non est controversia, ut ssepe dixi.
-47. Tertio, refert Medinam Comphitensem,
de quo nihil aliud affert, prseterid quod refert
Corduba loco supra citato, de cujus sententia
jam satis dictum est ; nec Medina aUud refert,
nisi quod Deus concurrit cum causis secun-
dis per suam vohmtatem^ quod nemo negat ;
de modo autem voluntatis et concursus est
controversia. Allegat preeterea Franciscum a
Christo, in 1, distinct. 39, et distinct. 40
et41; sed in priori loco solum agit de concor-
dia divinse providentiee cum Hbero arbitrio, et
refert varias sententias, uihilque satis definit :
neutram autem ex his de quibus nunc tracta-
mus in particulari attingit, sed vel in generali
contentus est illa responsione communi, quod
efficacia divinee vohintatis tanta est, ut effec-
tus, et modos eorum provideat , vel descen-
dendo ad modum particularem magis inclinat
in quamdam Gregorii sententiam nostrse valde
alfinem. In posteriori autem loco tractat de
causa prsedestinationis, nihil vero de nostra
attingit. Denique allegat Cosmam Philiarcum,
in queestione de causa prsedestinationis et re-
probationis ad Gregor. XIII, a cap. 11 usque
ad 15, et lib. 3 de Dogmatibus fidei, cap. 24,
llhi docet Deum determiuare vohmtatem per
auxilium gratise, et prius natura. Ifie vero
auctor, licet de prima conversione id late do-
ceat, prsesertim in cap. dd de Prsedestinat., ni-
hilominus expresse dicit in actibus moralibus
voluntatis, imo etiam in muUis operibus gra-
tise, postquam homo est in gratia, ipsum ho-
minem se determinare, et rationem determi-
nationis immediate a voluntate sumi ; imo di-
cit in his actibus voluntatem, cum se determi-
nat, esse priorem natura concursu Dei ; solam
ergo excipit primam gratiee acceptionem. In
quo certe non consequenter locutus est, nec
pro afiqua sententia earum quas tractamus,
ailegari potest. Magis tamen favet nostrce ,
quia docet preedeterminationem pliysicam
non esse necessariam ad omnes actus; modum
autem specialem quo Deus determinat volun-
tatem ad primam gratiee acceptionem, non
declarat. Quapropter, si quis velit quee attuli-
mus attente ponderare, vel auctores ipsos
evolvere, facile intelliget nostram sententiam
fuisse communem Theologorum consensum,
priusquam a paucis moderuis in dubium voca-
retur. ^
CAPUT XLIII.
TRACTATUR QU^STIO APPENDIX , AN PRjEYENIENS
auxilium: SUFFIGIENS , ET EFFICAX , POSSINT
ESSE ^QUALIA IN DUOBUS HOMINIBUS QUORUM
UNUS GONSENTIT YOGATIONI , ET NON ALTER.
1 . Arg^mienttm capitis. — Probando sen-
teutiam nostram, simul fundamenta con-
trarise sententise , tam quee ab auctoritate
quam quse ratione petuntur , dissolvimus ;
nunc vero duas vel tres appendices qusestio-
nes qua3 hic tractari solent, et in lib. 3 de
Auxil, a nobis disputatae. sunt, hic addere
oportet , tum ad materise complementum ,
tum quia aliquid in eis addendum occurret,
quod ad majorem veritatis confirmationom
ac declarationem, et aliarum objectionum ex-
peditionem confert. Solent ergo adversarii ,
maxime nobis objicere, quod ex nostra sen-
tentia sequatiu", ex duobus hommibus reci-
pientibus asqualia gratise auxiha, contingat
unum converti, et non alium, quod ^maxi-
mum reputant inconveniens. Sequela videtur
manifesta, quia, stante eodem auxilio, potest
homo operari et non operari; ergo idem homo
cum eodem auxiho potest uno tempore con-
sentire, et non in alio ; ergo pari vel majori ra-
tione, ex duobus hominibus unus cum sequali
auxiho poterit consentire,licet ahus dissentiat.
CAP. XLVIII. TRACTATUR QU^STIO APPENDIX, AN GRATIA, ETC.
651
Falsitas autem consequentis solet a dictis auc-
toribus prsecipue probari , quia in eo qui con-
sentit, Deus actu facit ipsum actum consensus^
quem non facit in alio : ergo necessario dat il-
li majus auxilium. Hsec vero probatio divertit
a vero sensu qusestionis , et ex eequivocatio-
ne procedit^ quam ante omnia tollere necesse
est.
2. DistingidMr inter auxilium prceveniens
et cortcomitans . — Primum ergo omnium dis-
tinguere oportet inter auxilium preeveniens
et concomitans, quod est ipsemet actualis in-
fluxus Dei in actum liberum hominis superna-
turalem^ qui influxus in re non distinguitur
ab actione libera hominis, sed est eadem^ ut
manans a Deo, ut saepe dictum est. Hic ergo
influxus est in eo qui convertitur^ et non in eo
qui resistit, unde non sunt sequales, nec esse
possunt in auxilio concomitante. Nec refert
quod Deus sit paratus ad dandum simile auxi-
hum ei qui non convertitur, et quod per eum
stet quominus ilkid recipiat ; nam hoc non ob-
stat quominus in aho pertineat ad majorem
Dei gratiam recipere actuahter ihud auxilium,
quo alius ex neghgentia sua caret. Semper
igitur qui convertitur habet ex hoc capite ma-
jus auxihum, et consequenter majora etiam
dona, vel actuaha, nam ipsimet actus sunt
dona Dei, vel habituaha, quse ratione actuum
infunduntur. Unde, ad tohendam hanc sequi-
vocationem, et omittendum hoc punctum, de
quo non potest esse controversia, qusestionem
posui de solo prseveniente auxilio, seu de vo-
catione, in qua punctum est difiicultatis.
3. Consideratur auxiliump^cBveniens. — Se-
cundo, supponere oportet auxihum prseve-
niens duobus modis spectariposse. Primo, se-
cundum suam entitatem', et vim quam habet
ad movendam et traliendam vohintatem, sive
illa visphysica sit, sive morahs. Secundo, po-
test considerari in ratione doni et beneficii
gratuiti ; non enim semper hsec duo sequah-
ter , seu cum eadem proportione alicui rei
conveniuntj sed interdum illud donum, quod
in sua entitate absoluta vel minus est vel non
majus, in ratione beneficii et doni ;moraliter
existimatur majus propter diversos respectus,
maxime vero quia in ea opportunitate datur,
in qua vel magis necessarium est, vel majo-
rem fructum homini est allaturum. Sic certe
contritio data homini in medio vitee, a qua for-
tasse postea recedet, vel data in extremo vitse
et cum qua salvetur, non reputatur aquale
beneficium, sed hoc posterius multo majus,
etiamsi fortasse contritio ipsa nec in intensio-
ne, nec in duratione, nec in auxihis ad eam
necessariis sit major, imo etiamsi sit minor.
Ratio autem est, quia beneficium et gratia,
sicut etiam misericordia vel eleemosyna, non
attenditur solum ex quantitate doni, sicut mo-
tio vel auxihum, sed maxime ex afiectu dan-
tis, et ex commoditate recipientis, et ex efifec-
tibus vel fructibus qui de facto in tah dono,
tanquam in semine et in virtute continentur,
ut facile posset humanis exemphs monstrari,
sed res est per se satis clara.
4. Asseritur gratiam efficacem prcevenien-
tem exceclere prcevenienteon gratiam, qiue tan-
tum sufficiens est. — Tertio, supponendum est
vocationem, seu gratiam efiicacem praivenien-
tem, in ratione gratise et beneficii semper ex-
cedere prsevenientem gratiam, quse tantum
sufiiciens est. Hanc assertionem tradidi cum
Beharmino, hb. 3 de Auxil., cap. 20, et proba-
bihter satis illam suadet testimonium Pauh,
4 Corinth. 4, quod in hac causa maxime ob-
jici solet : [Quis est qui te discernit. Nam in-
tehigendo heec verba de discretione in seterna
sanctitate et justitia, inter eum qui converti-
tur, et cum qui resistit, illam Pauhis Deo sin-
gulariter attribuit , quod (ut supra declaravi)
maxime intehigendum est secundum divinam
electionem et prseparationem divini auxihi
congrui et accommodati ; ergo hoc est pecu-
hare beneficium, quod recipit is qui converti-
tur, et non alius, pertinetque ad preevenien-
tem gratiam. Atque ita intellexit hunc locum
Augustinus, docens plane hanc sententiam in
lib. de Preedestinat. Sanctor., a cap. 5 usque
ad 46, ubi differentiam in hoc constituit, quod
prceparatti^r voluntas a Domino, utique per vo-
cationem congruam, ut aliis locis supra cita-
tis exponit, et specialiter de Dono perserver.,
cap. 44, ubi docet quod, sicut Deus vocat con-
gruo modo eum quem elegit, ita potuisset pra3-
parare opportunitatem similis vocationis ei
quem non elegit, et ideo merito ad gratuitam
Dei voluntatem, hanc diversitatem revocat, et
singulare Dei beneflcium esse reputat.
5. Incequalitas gratice Jiabitualis unde pro-
veniat, ex B. Thoma. — Quod etiam sentit
Prosper ad quartam et quintam objectionem
Gallor., et ad excerpta Genuens.,cap. quinto,
et lib. 2 de Vocat. gent., cap, 23, alias 8;
Remigius, 4 ad Corinth. 4. Ac denique divus
Thomas 1. 2, quoest. 442, artic. 4, in hoc sen-
su docet ineequalitatem gratise habitualis pro-
venire ex ineequali dispositione, non esse ta-
men ibi sistendum tanquam in prima radice^
quia hcec posita est indiversa prajparatiouQ
652 UB. V. DE AUXILIO
divinge gratiae. Et ideo in 2. 2^ qusest. 2^:,
artic. 3, insequalitatera charitatis reducit in
solam voluntatem Spiritus Sancti;, utique tan-
quam in primam radicem, nam in executione
etiam est dispositio ex parte homiuis ejusque
cooperatio attendenda, ut docuit Concilium
Tridentinum, sess. 6, cap. 7. Unde idem divus
ThomaSj Matth. 15, circa illa verba : Unicui-
que secundim propriam virtutem, ait : Si quce-
ris quare unus liabet magis de gratia quam.
alter, dico, quod Imjus rei est causa proxima et
causa ijrima : proxima est major conatus istius
quam illius ; catcsa prima est electio divina.
Ratio deniquc est, quia vocatio efficax est ma-
gis accommodata ei cui datur, et in virtute et
in semine continet sanctitatem , vel etiam
seternam gloriam, si tahs sit, ut mediante illa
talem effectum consequamur. Unde provenit
ex peculiari Dei providentia et gratuita elec-
tione, ideoque in ratione gratise et beneficii
excedit. Quocirca, cum in superioribus osten-
sum sit neminem credere aut converti sine
auxilio efficaci praeveniente, manifestnm est
in eo qui convertitur semper esse majorem
gratiam preevenientem, saltem in ratione doni
et beneficii, quam in eo qui non convertitur.
6. Auxilium efficax in qtw differat a suffi-'
cienti. — Quarto, manifestum est seepe et for-
tasse frequentius contingere, ut is qui con-
vertitur majora auxilia prsevenientia recipiat,
etiam in ratione auxihi et motionis, quam ille
qui non convertitur , et simihter, inter duos
qui convertuntur intensius et remissius, diffe-
rentiam saepissime provenire ex pluribus et
majoribus inspirationibus divinis. Unde etiam
fit, ut auxiUum efficax ssepe differat a suffi-
cienti , non solum in ratione beneficii , sed
etiam in quantitateabsolutee motionis et auxi-
hi, vel saltem in majori et speciaUori protec-
tione Dei, auferentis impedimenta, et offeren-
tis occasiones et opportunitates quae conver-
sionem vel operationem faciHorem reddant.
Hsec omnia adeo sunt certa et clara, ut non
indigeant probatione, nam constat fere experi-
mento. Item in auxiUis externis videmus hanc
diversitatem : uam quibusdam prsedicatur
EvangeUum, et non aliis ; et in Corozain et
Bethsaida factse sunt virtutes , et non in Tyro
et Sidone ; ergo eadem differentia et distribu-
tio intelhgenda est in internis auxihis, nam
ordinarie Deus excitat interius, mediante exte-
riori verbo, signo, vel objecto. Preeterea, saepe
contingit ut, multis aiquahter exterius audien-
tibus idem verbum Dei, non detur interius
aequale lumen , sed diversimode ab Spiritu
EFFICACI GRATI.E DEI.
Sancto doceantur, ut tradit Gregor., Homil.
30 in Evang. Ratio vero est, quia Spiritus
Sanctus est dominus donorum suorum , et
singuhs dividit prout vult, et quibus majorem
gratiam et majora auxiha confert, majorem
facit misericordiam ; caeteris vero, quibus dat
minora, non facit injustitiam, quia majora
non debet, et sufficientia non negat, ad quod
ascommodari potest parabola Matth. 20.
7. Difficultas. — Discutitur. — Adverten-
dum. — His ergo existentibus certis, difficul-
tas superest, an semper necessarium sit majus
praevenientis gratiae auxihum dari ihi qui con-
sentit, quam ei qui non consentit, non solum
in ratione beneficii, sed in ratione motionis
physicae, vel saltem morahs auxihi, vel possit
esse uniformitas in toto actu primo, et nihilo-
minus esse diversitas in actu secundo, seu inae-
quahtas in toto praevenienti auxiho, inaequa-
htas in solo concomitante auxiho ex parte
Dei, et conatu hberi arbitrii ex parte hominis.
In quo puncto est multorum Theologorum
sententia, necessariam semper esse inaequali-
tatem in ahquo praevenienti auxilio. Hanc opi-
nionem sequuntur non solum omnes defenso-
res physicae praedeterminationis, sed etiam
ahqui ex nostris auctoribus. Unde sententia
hsec in duas subdividi potest. Prior affirmat
eum qui convertitur, semper habere praevium
auxihum majus consistens in ahqua physica
motione per se influente in actum liberum, et
necessaria ut ehciatur. Haec sententia sequi-
tur aperte ex necessitate praemotionis physi-
cae, et ideo non oportet in particulari referre
auctores, quia iidem sunt quos supra pro phy-
sica praedeterminatione retuh. Solum adverto
solos ihos, qui praedeterminationem physicam
necessariam esse putant, cogi consequenter ad
hoc asserendum ; nam qui dicunt esse possi-
bilem, non tamen necessariam, facile pos-
sunt, imo et debent admittere non esse neces-
sariam hanc inaequahtatem, quia sine iha mo-
tione praevia potest quis consentire, et conse-
quenter, hcet de facto consentiat, necessarium
non est ut in iUa motione superet aherum
qui non consentit, nec in aha, quia nuha aha
praevia motio cogitari potest, quae ad consen-
tieudum sit physice necessaria, cum post suffi-
cientem vocationem auxihum concomitans
physice sufficiat.
8. Sententia prima. — Fundamenta hi:jus
opinionis non suut aha, praeter ea quae pro
physica praedeterminatione afi^eruntur. Maxi-
me vero urgetur ihud : Quis enim te discer-
nit ? Quia haec verba in omnibus, et respectu
CAP. XLVIII. TRACTATUR QU.^STIO APPENDIX, AN GRATIA, ETC.
633
omnium alioriim qui minora justitiae doua re-
cipiunt, vera sunt; ergo semper Deus est qui
discernit, nou solum metapliorice aut morali-
ter. sed propriissime et pliysice, quod non po-
test esse verum, nisi ratione majoris prDemo-
tionis physicse^ imo ratione talis motionis,
quse infallibiliter inaequalitatem et discrimen
inter vocatos efficiat. Urgent praiterea verba
sequentia^ usque ad illa : Qidd gloriaris, quasi
non acceperis? Nam, si absque majoriphysica
motione posset homo in sua fide^ verbi gratia,
a non credente discerni, multum liaberet de
suo unde posset gloriari, nimirum_, quod me-
lius fuerit usus gratia quam alius, hoc enim
ex sua innata Hbertate habet, si major motio
Dei in eo non prsecedit. Unde ulterius fit ut
talis homo non teneatur majores gratias Deo
agere^ quam alter qui non convertitur, quia
non majorem prsemotionem accipit, et quam-
vis simultaneum auxilium receperit^ quod al-
ter non accepit, nihilominus non minores
gratias debet Deo, quia ex se paratus fuit ad
dandum, et ipse homo culpa sua non accepit.
9. Sententia secunda. — Secunda sententia
est aliquorum qui, cum non admittant physi-
sam prEedeterminationem, vel ut necessariam^
vel etiam ut possibilem, nihilominus putant
semper esse necessarium, in eo qui converti-
tur, aliquod majus auxilium morale, aut posi-
tivum ac per se moraliter concurrens^ ut est
major mentis illustratio, vel applicatio ad ma-
gis attendendum, vel major voluptas et suavi-
tas aflfectus, aut saltem privativum^ nimirum,
major impedimentorum aut tentationum re-
motio. Unde qui sic opinautur non semper
requirunt majus auxilium internum, etiam
morale, sed vel internum, vel etiam exter-
num, quale esse potest in praedicta remotione
impedimentorum, vel in meUori corporis dis-
positione^ magisque apta ad internam atten-
tionem, vel certe in meliori Doctore^ et melius
suadente, aut aliis simihbus auxiliis. Hanc
partem ex nostris tenuit Gabriel Vasquez ,
1 part., disputat. 98, et 4. 2, disputat. 189,
cap. 14, et fortasse aliquos habuit sectatores,
ex his qui postea docuerunt-; ex illis vero qui
scripta sua typis mandarunt, et physicam
preedeterminationem non admittunt, nullum
ahum scio qui hunc dicendi modum fuerit
secutus. Fundamentum autem ejus imprimis
consistit in quibusdam testimoniis Augustini,
quae generaha sunt in omni sententia, et juxta
tertiam suppositionem a nobis positam facile
exponuntur, ut ex discursu constabit.
10. Confirmatw primo. — JSecundo. — Ter-
tio. — Preeter hoec autem testimonia, magis
fuudatur in principiis philosophicis quam
Theologicis. Nimirum, quia fieri non potest
ut, stante eadem repreeseutatione objecti sub
eadem ratione convenientis vel discouvenien-
tis^ et eadem mentis attentione, et ex parte
vohintatis eadem prsevia dispositione, vel ha-
bitnali, vel actuali, per aliquam imperfectam
motionem, aflfectionem , vel delectationem ;
et ex parte corporis, eadem vel sequali com-
plexione, et pensatis omnibus eadem prompti-
tudine vel difficultate, ac denique ex parte
rerum externarum seu adjacentium , eadem
impedimentorum remotione; his, inquam,
omnibus seque constitutis, fieri non potest ut
unus consentiat, et alius dissentiat, vel quod
idem homo nunc resistat, postea velit, non
sohim in superuaturalibus, sed etiam in mo-
ralibus, vel pohticis, vel quibusvis ordinis na-
turalis, Hoc autem principium videtur posse
probari a priori, quia voluntas non potest
moveri ad volendum vel nolendum, nisi per
rationem ; ergo , stantibus omnibus paribus
ex parte rationis, non potest vohmtas aliter
et aliter velle, pro suo solo arbitratu. Quod a
posteriori confirmatur, primo, quia aHas etiam
posset voluntas pro suo arbitrio in malum, ut
malum, ferri. Coufirmatur secundo, quia aUas
posset sequi id quod malum est et peccatum,
nullo existente defectu in ratione, quod vide-
tur esse contra Aristotelem, 3 Ethic, cap. 1
dicentem : Omnis ^eccans est ignorans ; imo,
et contra Sapientem dicentem : Errant qui
operanttir malum ; et contra D. Thomam, ac
fere omnes Theologos, dicentes non posse esse
defectum in voluntate, quin prsecedat error
vel inconsideratio in intellectu. Confirmatur
tertio, quia si duo objecta vel media propo-
nantur voluntati, et ut sequaUa inter se et ut
sequaUter considerata, fieri non potest ut vo-
luntas alterum eUgat, nisi prius vel inteUec-
tus in unum magis intendat, vel aUquam ra-
tionem iUud prseferendi inveniat, quia ad il-
lam electionem necessarium est aUquod mo-
tivum, quia non potest voluutas moveri sine
motivo ex parte objecti.
11. Concludltur a Vasquez. — Hinc ergo
conchidit hic auctor, idem necessario dicen-
dum esse in operibus gratise, quando unus
vocationi consentit , et aUus dissentit, nimi-
rum aUquam insequaUtatem praecedere in eis,
quae ad gratiam prsevenieutem necessario de-
bet pertinere; quia cum prsecedat consen-
sum, non potest tribui homini; ergo soU Deo
ejusque peculiari provideutia3 ; cumque iUud,
654 LIB. V. DE ATJXILIO
qiiidquid est, quod ei qui convertitur antece-
denter datur, ad supernaturalem consensum
prsestaudum ordinetur et juvet, sine dubio
ad auxilia gratia^ prasvenientis pertinet; ergo^
ex aliquo capite, semper auxilium prseveniens
majus est in eo qui coiisentit, quam in eo qui
resistit. Et ad hoc confirmandum^ induci pos-
sunt testimonia quse in disputat. 98_, cap. 3^
Vasquez allegat, in quibus Deus dicitur ali-
quorum misereri, et alios indurare, et non esse
voUntis, neqtm ciirrentis, sed Dei miserentis,
ad Rom. 9^ quod ratione specialioris vocatio-
nis gratuitse dictum esse supra diximus, et
testatur Augustinus, quaest. 2 ad Simplic.
Item, propter eamdem rationem dicitur Deus
specialiter trahere eum qui venit, id est, qui
consentit, et similia, quse habentur Joan. G
et ahis locis, quse tractantur a^ Augustino,
lib. 2 contra duas Epistolas Pelagianorum,
c. 3, et 19 ; de Pisedestinat. Sanctor., cap. 8,
et alibi ssepe. Denique ad idem induci possunt
testimonia Augustini et aliorum Patrum ab
eodem citata, cap. 4; prsesertim videtur ur-
gere ilhid Augustini, hbr. 2 de Peccator. me-
rit., cap. 17, ubi, causam inquirens cur liomi-
nes nohmt facere quod justum est, respondet:
Qiiia vel latet quocl jtistum est, vel non clelec-
tat. Tanto enim, ait, quidciue veliementius vo-
lumus , quanto certius quod lonmn sit novi-
mus, eoque delectam^ir ardentius. Juxta quam
regulam Augustini, semper in eo qui consen-
tit bene volendo, est major ahqua cognitio,
vel delectatio, quse illum impellit, et in eo qui
non simihter vult est minor. Unde _, cum iu
capite 19 subinfert Deum aliquando non dare
hominibus certam scientiam, vel victricem cle-
lectationem ad operandum justitiam, ^ct co-
gnoscant non a seipsis, sed ai illo siM esse lu-
cem qua ilhminantur tenelrce eorum, et suavi-
tatem qua dat fructum terra eorum, in quibus
verbis supponit clare, quoties homo bene ope-
ratur, aliquid speciale in hoc recipere, sine quo
non ita operatur. Et ad hunc modum alia
ejusdem Sancti et aliorum testimonia iu hujus
sententise favorera inducuntur.
-12. Assertio, vocationem efficacem seu con-
gruam non semper excedere vocationem suffi-
cientem. — Nihilominus contrariam senten-
tiam veram esse credimus, et necessario con-
sequentem ad eam quoe hactenus docuimus
de gratia efficaci, quod ex se non sit ita effi-
cax, ut sua vi, sive physica sive morali, de-
terminet vohmtatem omniuo, id est, ita ut
non possit voluntas ei resistere. Dicimus ergo
vocationem efficacem seu congruam non sem-
EFFICACI GRATI^ DEI.
per excedere vocationem sufficientem, in aU-
quo dono prfevenientis auxilii, sive physice
preemovente , sive moraliter, sive interius,
sive exterius, sive positive inclinante, sive re-
movente proliibens. Hanc assertionem docue ■
runt multi Tlieologi. Et ex antiquis possumus
imprimis referre D. Thomam, 3 part., quses-
tione 69, artic. 8, ad 2, dicentem de ahqui-
bus baptizatis, quod licet interdum cequalem
gratiam percipiant , non cequaliter illa utun-
tur, sed unus studiosius in ea proficit, alius
per negligentiam gratice Dei deest. Et quamvis
verum sit prsecipue loqui de gratia habituali
et sacramentali Baptismi, tamen, quatenus
inaequalitatem postea tribuit libero arbitrio,
necesse est ut iu omni gratia preevia neces-
saria ad operandum, ijequalitatem supponat.
Unde idem D. Thomas, Matth. 25, in illa ver-
ba : Unicuique secimdim propriam virtvJem,
dicit proximam ralionem ineequalitatis gratiae
esse diversum conatum liberi arbitrii, hcet
prima causa sit divina electio. In quo etiam
sentit non esse necessarium ut, secundum or-
dinem excitationis , illa insequahtas ex insi-
quah auxilio praeveniente proveniat. Pro ea-
dem sententia citavi, in libr. de Auxiliis, Bo-
naventuram, in 4, distiuct. 16, part. 2, art. 4,
qusest. 1 , ubi apei te de charitate dicit, intendi
quantum ad fervorem, et augeri quanttm ad
essentialem virtutem, id est, quantum ad ac-
tum, vel quantum ad halitum; et primum,
ait, a cooperatione liberi arbitrii, secundum
vero est a dono coelesti, nimirum, quia habi-
tus a solo Dco intenditur; ex quo elicit, etiam
motum contritionis ferventiorem esse posse
ex cooperatione liberi arbitrii, et addit : Unde
ex cequali gratia aliquando magis fervens eli-
citur motus, aliquando minus, secundum coo-
perationem liberi a7'Htrii; addit vero proprium
augmentum fieri in ipsa virtute poenitentise,
et illud fieri per gratiam , sicut de charitate
dixerat. Expressius et latius punctum attigit
Altisiodoren., libr. 2 Summ., tract. 2, cap. 3,
et aperte docet, inter duos eeque tentatos, quo-
rum uiius resistit, et nou alius, non esse ne-
cessariam ahquam antecedentem ineequalita-
tem intervenire, sed libertatis dominium suf-
ficere. Idem cx professo docet Dionys. Cister-
ciens., 2, distinct. 27, artic. 3, ubi eamdem
doctrinam tradit de agente libero, et putat
sequi necessario ex defmitione potentise libe-
ra3 ; et in couclus. 3, id explicat etiam in acti-
bus supernaluralibus, qui procedunt a duobus
voluntatibus habentibus eequales habitus cha-
ritatis cum omnibus aliis preerequisitis aequa-
CAP. XLVIII. TRACTATUR QU^STIO APPEP^DIX, AN GRATIA, ETC.
65S
libus. Nam ex sola libertate^ ut ait^ potest
unus actus esse intensior, et alius remissior,
et eadem ratione potest ab una esse aliquis
actus, et ab altera nnlluSj quia libertas utriim-
que seque complectitur.
43. Prseterea ex modernis Theologis^ alle-
gavi in lib. de Auxiliis Sotum^ lib. 1 de Natur.
et grat., cap. 16, et Vegam, lib. 6 in Trident.,
capite nonO;, quos etiam Vasquez citat, et ad-
dit Joann. a Bonon., opusc. de Liber. arbitr.,
§ Ex suis mctem, dicentem in hac qua^stione
de duobus quorum unus convertitur et non
ahus, sufficientem rationem esse, quia sic imi
mstm est , et non alteri. Allegavi praeterea
Ruardum, quem Vasquez supra, num. 35, pro
suo sententia allegat, nec sine ahquo funda-
mento, nam varie loquitur, et in utramque
partem trahi potest; existimo tamen nostrae
favere sententise. Nam, art. T, decimam asser-
tionem ponit huju.^^modi : Qicod ex similiter
tractis, et interius in corde vocatis, urncs cre-
dit et conve7'titur, et alius manet increduhcs,
nec convertitur , contingere ^otest ex sola ar-
Mtrii divinitus prceparati lihertate. Et ratio-
nem addit, quia, positis omnilus quce p'cece-
dunt, et requiruiitur ad fidem et contersionem,
lihera manet toluntas, nec ioiducitur necessitas
se determinandi ad sequendam vocationem. Pos-
tea vero, iu discursu assertionis.. ad illam ex-
plicandam quserit quid addat vocatio a pro-
posito, quee effectum habet;, vocationi commii-
ni, quse consensum non persuadet, et respon-
det : Videtur quod sit aliquis moclus, rel ablatio
impedimenti, vel simile aliquid, cpiod non est in
alio, et flerumque ol ejus culfam et negligen-
tiam , et quod obscurius est , addit : Ex sola
enim Dei ordinatione inspirationes tim quam-
dam intentionalem accipere possunt. Uude vi-
detur tacite hmitare assertionem, nimirum,
quod in internis inspirationibus potest esse
sequalitaSj semper tamen aliquid amphus sit
in voeatione congrua ex ablatione impedimen-
torum. Sed hasc expositio destruit assertionem ;
sic enim non simihter trahuntur ilh homines,
quia magna pars tractionis est ablatio impe-
dimentorum. Et similiter repugnat his quse in
septima et octava assertione docuerat. Et ideo
existimo in assertione exphcasse Ruardum, id
quod per se ac simpliciter necessarium esf,
postea vero declarasse modum qui frequentius
servatur, et qui fortasse non pertinet ad solam
gratiam praivenieutem, sed ahguam concomi-
tantem includit, ut paulo post exphcabo, pos-
terioris sententise fundamenta solvendo,
44. Ahegavi prEeterea Driedonem in hb.
de Captivit. et redempt. gener. human. ,
tract. A, cap. 2, part. 5, conclus. 5, quse tahs
est : Quemadmodum ex duohis wqualiter jus-
tis, contingit cdterum lilero arlitrio a gratia
deficere, consentiendo desideriis, altencm eodem
arUtrio innixo Dei auxilio perseterare, sic ex
diiolus adliuc impiis, cccjualiter indignis, ceciua-
liter divinis instinctihcs pulsatis, aut admoni-
tis ad fidem vel pmnitentiam, contingit alterum
non reluctare, sed locum dare pulsanti Deo,
alterum vero resistere. Quam assertionem pos-
tea declarat, nihil omnino limitando, vel ad-
dendo. Nihilominus tamen P. Vasquez eum-
dem Driedonem pro sua sententia ahegat in
eodem opere et tractatu, in capite (inquit)
quinto, ad ultimam confirmationem secundi ar-
gumenti. Sed tractatus ihe non habet caput 5,
et hcet locum dihgenter (juaesierim, non inve-
ni, et ideo judicium de iho proferre non pos-
sum. His addemus Stapletonium, lib. de Grat.
et hber. arbitr., cap. 8, ubi etiam ex Augus-
tino eamdem sententiam refert. Latius et opti-
me docet eamdem sententiam Cunerus, hb. de
Liber. arbitr., cap. 9 et 40, ubi Driedonem et
Ruardum aliegat atque approbat. Quia vero
Ruardus dicit ex sola libertate voluntatis a
Deo prgeparatee posse hoc discrimen inter
sequahter vocatos evenire, ipse temperat par-
ticulam sola, seu exphcat positam esse ad ex-
cludendara specialem ac novam motionem
prffiviam, quse detur ihi qui consentit; non
tamen ad exchidendam divinam cooperatio-
nem gratuitam, quce simul (inquit) cum ipso
voluntatis opere incipit et desinit. Eamdem
sententiam tradit Orantius in locis CathoL,
hb. 1, cap. 37, ubi inquit : Si interroges cur
ex duolus vocatis, unus convertatur, et non
alius , libertm arlitriim in causa fuisse, cum
Augustino, Hieronymo, Chrysostomo et univer-
sa Ecclesia dicam.
4S. Ex Patrilus. — Secundo, principahter
probatur heec sententia auctoritate Patrum,
nam. frequenter, dum tractantqusestionem, cur
Dei gratia in quibusdam effectum consequatur,
in ahis vero minime, rationem ex parte liberi
arbitrii reddunt, asserentes in utrisque nihil
ex parte Dei deesse, et plerumque iihs gratise
auxilium sequahter offerri. ha Gregorius Nys-
senus, in Orat. Magn. catechum., cap. 30, et
inter alia dicit potuisse homiues conqueri, si
ahi vocarentur, ahi expertes essenfc vocationis :
8i autem (ait) pariter adomnes procedit voca-
tio, non est quo Deim accidsent, etc. Et infra
diversitatem inde oriri dicit, quod Deus aliquid
in homiuis potestate dimisit : Hoc autem est
656
LIB. V. DE AUXILIO EFFJCACI GRATI^ DEI.
(iuquit) liieri afUtrii Uhera elecfio, etc. Ut au-
tem ratio alicujus sit momenti^ necesse est ut
de aequali vocatioue loquatur^ nam sequalita-
tem per particulam jjm^er indicavit, non quia
oporteat sequalem esse in omnibus , nam hoc
necessarium nou est ad justitiam Dei defen-
dendam, quod Nyssenus intendit; sed quod esse
possit, et forte non raro ita sit in communi
vocatione, quse in quibusdam habet efifectum,
et in ahis non habet, Nam si oporteret semper
vocationes esse insequales, inde potius sumen-
da esset ratio, nam ex parte liberi arbitrii non
posset satisfacere, quandoquidem ad consen-
tiendum majori semper indigeret gratia, quam
ei qui non couvertitur detur, vel ex parte Dei
offeratur,
16, Expediunt eamdem qucostionem Chrysos-
tomus, Hieronymus , Cyrillus. — Atque eodem
modo tractant et expediunt eamdem qusestio-
nem ChrysostomuS;, homil. 16 in ad Roman.,
fere per totam; et Hieronymus, epistol, 150
adHedibiam., q. 10, et optime Cyrillus, 1, 11
in Joan,, c. 21, ubi de Juda dicit : Quod sipro-
ditor aqualiter aliis Salvatoris auxilitm noit
haduisset,frustrah(sc a noUs diceretur (sciUcet,
ipsi Judse lapsum esse tribuendum), sin autem
non minus quam cceteri divina gratia regeba-
tur, sed suo ipsius judicio in profundum perdi-
tionis delapsus est, quomodo etiam non servavit
eum Christus? utique quantum in ipso erat, et
quantum satis erat, ut cum ahis innocens per-
manere, unde conchidit : Cfratia igitur in aliis
efulsit , servavitque omnes qid cooperantem ei
voluntatem tradiderunt, sic eJiim salutis nos-
trce modus dispositus est. Nihil certe ilhistrius
vel manifestius dici poterat. Subscribit item
Origenes, lib, 3 Periarch., ubi, defendendo,
tam in bonis quam iu maUs, arbitrii hberta-
tem, sumit exemplum ex Paulo ad Hebr, 6 de
terra, quce scepe venientem stcper Ubens imirem,
germiuat vel herbam opportunam, vel spinas,
aut tribulos. Et addit : Ex his quos assumpsi-
mus Pauli sermonibus , evidenter ostenditur
quod uno eodemque opere Dei, quo imbrem terrce
largitur, alia quidem terra diligenter excidta
fr^ictus ferat bonos, alia vero, quce negligenter
exculta est, spinas et tribulos ;proferat. Quod
late prosequitur, et per terram intelHgit Hbe-
rum arbitrium, quod in hoc a terra materiah
differt, quod terra ab ahis coh debet ut fructi-
ficet, hberum autem arbitrium ipsum est a
quo cultura speratur, non siue ope et auxiho
CcElestis pluviae et auxihi.
17. Eamdem vocationem in uno effectum ha-
bereet nonin alio, ait Augustlms. — Eamdem-
met vocationem uno tempore esse profiduram,
et non alio, idem Augustinus indicaf. — Neque
isti soh Patres qui vel ante Augustinum scrip-
serunt, vel ipsum non legerunt, sed etiam Au-
gustinus ipse ssepe docet eamdem vocationem
in uuo habere eJGTectum, et non in aho, quia
unus accommodat vohmtatem suam vocationi,
et non ahus ; sic ait qusest. 2, ad Simphcian. :
Quamvis multi uno modo vocafi sinf, quia ta-
men non omnes uno modo affecfi sunt, illi soli se-
quuntur vocationem qui ei capiendce reperiun-
tur idonei. Et infra : Cum ergo unus sic, alius
autem sic moveatur adfidem, eademque res uno
modo clicta moveat, alio modo non moveat, unum
moveaf, aliim non moveaf. Per quse verba, et
aha muha, quse ibi habet simiha, aperte sen-
tit cum eadem vocatione unum consentire,
aUerum repugnare. Dices saltem postulare Au-
gustinum in ipsis vocationibus diversum mo-
dum, vel diversam affectiouem vel dispositio-
nem ex parte vocatorum. Respondeo impri-
mis, etiamsi contingat vocatos esse diversi-
mode affectos, vel ex complexione naturah,
vel ex consuetudine, hoc nihil obstare quomi-
nus auxiUum gratise prfieveniens utrique da-
tum, eequale sit secundum se, et secundum
vim excitandi et movendi quam habet, et huc
nobis satis esset ; nam iUa major proportio ad
conditionem suscipientis non pertinet ad ma-
jus auxiUum, Ucet pertineat ad majus benefi-
cium ex pecuUari Dei electione proveniens _,
juxta doctrinam ejusdem Augustini, de Dono
persever., cap. 14. Deinde iha diversitas ante-
cedens in affectionibus suscipientium vocatio-
nem, Ucet seepe consideretur, non est tamen
simpUciter necessaria, quia, stante taU dispo-
sitione, voluntas vocata Ubere determinatur,
quia ratione taUs dispositionis per vocationem
non determinatur ; potest et cum iUa, et sine
iUa vel consentire, vel repugnare vocationi. Et
praeterea, Ucet Augustinus varios modos iUius
diversitatis attingat, etiam concludit eamdem
rem uno modo dictam umm movere, et alium
non movere, utique pro suo arbitrio, etiamsi aUa
diversitas vel in personis, vel in vocationibus
non prsecedat. Et simiUter in expositione Psal-
mi 1-42, circa iUa verba : Velociter exaucli me,
Domine, significat eamdem vocationem uno
tempore esse profuturam, et non aUo, esseque
speciale beneficium Dei dare iUam tempore
opportuno, etiamsi in se eadem sit. Unde sic
inquit : Cito audi me, Domine ; quce enim mo-
ra quando sic sitio , acl inflammandam sitim
meam? Pluviam differebas, ut hauriens imbi-
berem, non respuerem quod influeres. Si ergo
CAP. XLVIII. TRACTATUR QU.ESTtO APPENDtX, AN GRATIA, ETC.
657
diff^erehaSjjam da, quia a?iima mea simt terra
sine aqiia HM.
48. Alia Augustini testimonia. — Decla-
rant praeterea Angustini mentem alia ejusdem
testimonia^ in quibus testatur^ licet non pos-
sit liomini tribui quod fuerit vocatus, posse
illi tribui quod vocatus venerit , et affirmat
lib. 83 Queestion., qusest. 68^ et tract. A in 1
epist. Joan., ubi sic ait : Quia agis ibi aliquid
voluntate, ideo aliquid tihi tributum est. Nam,
si homini consentienti vocationi recte tribui-
tur quod veniat^ cum multo magis repugnanti
tribuatur quod non veniat, recte consequitur
sufficientem rationem diversitatis reddi ex
utriusque libero usU; etiamsi in omnibus an-
tecedentibus sit tequalitas. Idemque confir-
mant alia loca in quibus ait, post vocationem
homini relinqui liberam electionem ; et qui
vocatus non venit, potuisse venire, et ventu-
rum fuisse si voluisset ; et conseutire vel dis-
sentire vocationi, proprise voluntatis esse, quee
loca in superioribus satis allegata sunt ; ex
illis autem principiis aperte sequitur assertio,
quam nunc confirmamus, et inferius rationa-
bimur. Ponderanda sunt tamen specialiter
verba Augustini in Enchirid., cap. 64 : Quam-
vis veracMer dictum sit : Quotquot spiritu, Dei
aguntur, hi filii sunt Dei; sic tamen ut filii
Dei excitantur, ei tanquam filii Dei proficitmt
ad Deum, ut etiam spiritu suo, niaxime aggra-
vante corruptihili corpore, tanquam filii homi-
mmi quibusdam motibus humanis deficiant ad
seipsos. Ex his enim verbis recte perpensis,
non obscure colligitur eamdem excitationem,
qua interdum spiritu Dei ita agimur ut pro-
ficiamus , aliquando ab homine refutari , et
ideo deficere : hoc ergo^ et in uno eodem ho-
mine^ et in diversis suo arbitrio operantibus,
potest contingere.
19. Aliud ejusdem. — Efugium P. Vas-
quez. — Est denique testimonium satis expres-
sum ejusdem Augustini, 1. 12 de Givitate,
c. 6; ubi^ ut expHcet ad illam diversitatem
constituendam vim hbertatis sufficere, dum-
modo liabeat auxilium ad utrumque sufficiens^
inquit : Si enim aliqui duo, ccqualiter affecti
animo et corpore, videant tmius corporis pul-
chritudinem, qua visa, unus eorum ad illicite
perfruendum moveatur, alius in voluntate pu-
dica stabilis perseveret , quid putamus esse
causce, utique, nisi usum libertatis ; discurrens
enim deinde, alias causas excludendo^ addit :
Si eadem tentatione ambo iententur, et unus ei
credat, alter perseveret, quid aliud apparel, ni-
si unum voluisse, et alterum noluisse a cas-
VIII.
iitate dcficere. Quem locum multis quidem
verbis conatur effugere P. Vasquez. Non pos-
sunt autem satis colligere quid tandem res-
pondet. Interdum enim contemnere locum vi-
detur^ et dicere aHos Ubros, in quibus Augus-
tinus de gratia ex professo scripsit, esse prse- *
ferendos. Quasi vcro Augustinus vel in illo
opere de Civitate aliquid contra Dei gratiam,
vel contra ahorum hbrorum doctrinam scrip-
serit^ vel in aliis libris de Gratia nou eodera
modo de libertatis virtute scnserit : in nullo
enim loco eam separat a gratia in operatione
boni, vel perseverantia in illo ; in omnibus
vero soli libertati defectum tribuit. Unde ali-
ter respondet, quamvis Augustinus constituat
in eo casu aoquahtatem in rebus aliis, non ne-
gasse beneficium vocationis congruse, quse illi
datur, qui bene operatur. Sed hcet verum
sit Augustinum non exchidere hoc benefi-
cium, niliilominus sequahtatem constituit in
omni motivo et excitatione, atque adeo in om-
ni auxiho. hsec enim duo non repugnant, ut
jam explicavi. Csetera vero quse circa illud
testimonium Vasquez adjungit, magis ad suam
sententiam adstruendam, quam ad testimo-
nhim expUcandum pertinent ; quantum autem
ad id valeanl^ postea videbimus.
20. Augetur vis iestimonii exemplo Angelc-
rum. — Augetur vis liujus testimonii exemplo
bonorum et malorum Angelorum_, quod iu
eodem capite 6 Augustinus tractat, et pro-
prius in hb. de Corrept. et grat., c. 41 et 12.
Nam in Angehs, certum est eos qui cecide-
runt liabuisse vel sequaUa vel majora auxiUa
gratiae prsevenientis, quam ilU qui steterunt,
nam fuerunt perfectioris natursej et gratia est
iUis data juxta proportionem naturaUum, ut
communiter docent Theologi. Neque potest
cum fundamento dici phira impedimenta in
uno Angelo quam in aUo fuisse, et ab uno
fuisse ablata speciaU gratia, et non ab alio.
Quin potius Augustinus, dicto cap. 11 et 12,
aperte sentit omnes relictos esse cum eisdem
auxiliis gratise prsevenientis, proportione scr-
vata, ut libertate sua uterentur. Solum co-
gitari potest Luciferum, verbi gratia, majo-
rem quamdam occasionem superbiee habuisse
propter majorem naturse excellentiam. Sed
hoc nihil obstat; tum quia etiam habuit ex-
cellentiorem gratiam cum proportione , tum
etiam quia multi inferiores in natura pecca-
runt, et alii eis supciriores perseverarunt.
21. Casus Adami in argume^Uum ponitur. —
Deiude ex casu Adami, et ex eodem Augus-
tino in eodem loco de Gorrept. et grat., potcst
42
658
LIB. V. DE ATJXILIO EFFICAC! GnATI.« DEf.
sumi efficax argumentum^ nam sine dubio lia-
buit sufficientem gratiam ad vincendam ten-
tationem^ et cum illa sola ex parte prseve-
nientis auxilii, stante eadem dispositione vo-
luntatis ejus^ et cum eisdem antecedentibus
impedimentis potuit moraliter magna facili-
tate tentationi resistere, quod si faceret^ gra-
tia illius fuisset efficax ; ergo cum illa eadem
gratia prseveniente potuisset vel ipse Adam,
vel alins homo illi similis tentationem illam
vincere, et ita illud idem auxilium^ quod
nunc fuit tantum sufficiens, sine alio prae-
veniente esse efficax , seu effectum habere ;
non est ergo necessaria insequalitas illa, ex
parte prsevenientis auxilii aut circumstantia-
rum antecedeutium, inter auxilium efficax et
sufficiens.
25. AdduciUif in exemplum PJiarao et Na-
lucliodonosor . — Aliud item exemplum habe-
tur nomine Augustini in lib. de Prajdestinat.
et grat., cap. lo^ de Pharaone et Nabuchodo-
nosor, quia eisdem seu eequalibus gratiis pree-
venti sunt;, ut ibi late declaraturj et tamen
Pharao suo arbitrio fuit induratus^ Nabucho-
donosor autem gratise cooperando fuit con-
versus. Quod vero dicunt aliqui, illos conside-
rari ab Augustino eequales in externis auxi-
liis, non internis^ erit quidem verum quoad
concomitans seu adjuvans auxilium^ non au
tem quoad sola prajvenientia, alioqui parvi
momenti et efficacise fuisset comparatio, ut
paulo post m simili dicam. Unde Augustinus
ibidem^ cum rationem diversitatis ex libertate
arbitrii reddidisset, ex parte Dei ait^ itla om-
nia, vel adjuvante Deo perfici , vel deserente
permitti. Est ergo diversitas in auxilio adju-
vante^ et iu beneficio congruaa opportunitatis,
non in majori prsevenienti auxilio.
23. Greneralius exemplum sumitur ex Pros-
pero. — Generalius exemplum sumitur ex
Prospero, 1. 2 de Vocat. gent., c. 15, aUas 5,
ubi universalitcr de gentibus ante Evangelii
prsedicationem ait : Adhibita semper est uni-
versis hominibus gucedam superncB mensura
doctrincc , qucc etsi paucioris occultiorisqice
gratice fuit, sufficit tamen, siciit Dominus ju-
dicavit, quibusdam ad remedium, omnibus ad
iesiimomum ; iit non dubie, sed evidenter ap-
pareat, quodnisi, tibi altcndavit peccatum, su-
perabimdaret gratia, nunc quocjue universum
genus similis obccccaret imj^ietas. lu quibus
verbis solum expcudo, juxta sententiam Pros-
peri, eamdem gratire meusuraminquibusdam
fuisse efficacem, quandoquidcm illis profuit ad
remedium, hcet in ca^teris frequentius solum
fuerit sufficiens. Et quamvis nunc specialior
majorque gratite vocatio universis gentibus
tribuatur , ut idem Prosper, cap. 23, prose-
quitur , nihilominus , proportione servata ,
etiam in illa generaUter spectata, et respectu
com-munitatis plurium hominum, vel etiam
populorum, invenitur qutedam sequalitas, nam
multi eisdem auxiliis prseveniuntur, quorum
aliqui convertuntur non resistentes gratise
Dei, sed ilU cooperantes, aUi vero pro sua U-
bertate gratiae resistondo deficiunt.
24. Confirmat Sanctorum cogitatio. — Et
hoc significavit idem Prosper, capit. 26, di-
cens : Ha^ic abundantiorem gratiam ita cre-
dimus, atque experimur potentem, ut nullo mo-
do arbitremur esse violentam, quo quidquid in
homiiiibus agitur , sola Deivoluntate peragatur.
Deindevero,explicatishujusgratieepra3veuien-
tibus auxiliis, addit : Quce opiPulatio per inmo-
meros ^nodos, sive occultos, sive manifestos, om-
nibus adhibetur, et quod a multis respuatur, ip-
sorum est nequitice; quod autem a multis susci-
pitur, et graticB est divince, et voluntatis huma-
ncc. Ubi semper loquitur de eadem preevenienti
gratia, ac proinde etiam aequali; ideo enim non
ex sola illa, sed adjuncta etiam liominis Uber-
tate, rationem diversitatis in hominum conver-
sione vel aversione desumit. Hoc etiam confir-
mat qusedam pia et vera Sanctorum cogitatio,
qua se ad humilitatem provocant, quia si Deus
aliis eadem contuUsset auxilia quse ipsis con-
tulit, meliores fuissent. At hsec consideratio
supponit cum eisdem auxiliis posse unum lio-
minem melius proficere quam alium, magis
cooperando, quse consideratio praecipue solet
ex D. Francisco referri. lUam vero inter sua
Exercitia ponit Bonaventura, et est 8. Quod
opusculum habet tom. i Opusculor., in ult.
in antiquis ; in novis autem, in tom. 6, in 3
part. Opusculor. Et eamdem tradit sanctus
Vincentius, in tract. de Vita spirituaU, cap. 3.
25. Habetur singulare exemplum in Evan-
gelio. — Ultimo, habemus singulare exempUim
in EvangeUo Matth. 1 1 : Si in Tyro et in Si-
done factce essent vio^iutes quai Corozain et
Bethsaidcc factce sunt, in cilicio et cinere pce-
nitentiam egissent. Affirmat ergo Christus,
eisdem auxiliis quibus Judsei non sunt con-
versi, fuisse Tyrios et Sidonios convertendos,
si eis data fuissent, quam fuisse proplieticam et
certissimam Clu'isti assertionem et revelatio-
uem, in secundo prolegomeno probavimus. Ex
eodem loco supra, cap. 26, ostendimus ad
actualem conversiouem, et bonum usum prse-
venientium auxiliorum, non esse necessarium
CAP. XLVllI. TRACTATtlR QU.^STIO APPENDTX, AN GP.ATIA, ETC.
639
auxilium de se efficax, ct pliysice praedeter-
minans; et ibi dicta probant millum aliud
auxilium prseveniens esse necessarium, quan-
doquidem cum iisdem tTiissent conversi Ty-
rii et Sidonii. Neque verisimilis est quorum-
dam responsio, dicentium Christum locutum
esse de solis externis auxiliis, nam (ut in eodem
capite argumentati sumus) tunc vana et captio-
safuisset exprobratio; nam silioc Judaei intel-
ligerent, merito ac justissime,responderent
etiam ipsos fuisse convertendos^ si cum illis ex-
ternis auxiliis eadem interna sibi data fuissent.
Certum preeterea est^ etiam Judaeis non defuis-
se interna auxilia suflicientia quibus converti
possent si velleut^ alias injuste reprebende-
rentur ; ergo Cbristusnon tantum de signis ex-
ternis est locutus, sed sub ilbs comprebendit
interna subsidia , qusB per illa externa opera
tanquam per instrumenta Dei ordinarie coiife-
runtur, ut in superioribus ssepe dictum est
cum Augustino, de Spirit. et litter., cap. 33
et 34, et ssepe alias. Quod autem de eisdem,
etnon majoribus/ vel ex se efficacioribus fue-
rit locutus, vis exprobrationis postulat, ut
dixi, et in dicto capite latius prosecutus sum.
26. Et ita hoc Christi testimonio tanquam ef-
ficaci utuntur Soto, Vega, et alii ex citatis au-
ctoribus, ut Vasquez etiam refert, qui agnos-
cit quidem certitudinem revelationis Christi;
ait tameu quod^, si eadem signa facta Bethsaidse
fierent in Tyro et Sidone, essent majora dona
et beneficia gratiffi respectu Tyriorum et Si-
doniorum, quia ipsis fierent magis congrua
quam Judseis, quibus non congruebant. Et vi-
detur loqui de signis non tantum externis,
sed ut per illa dabantur interna; sic enim
cap. 7 concludit : Itaque si interius eadem es-
set omnino vocatio in duohtcs, posset esse mii
major gratia fropter congruentiam, quam alte-
ri, cui congrua non esset. At certe per hanc res-
ponsionem sic declaratam, vel a propria sen-
tentia recedit, vel nobiscum de nomine dispu-
tat. Omnes enim fatemur vocationem con-
gruam semper esse majus graiiai beneficium;
dicimus tamen, iu se et absokite spectatam,
non esse majus auxilium, id est, nou necessa-
rio includere aliquam specialem motionem
praiviam, nec modum positivum ejus, imo
nec carentiam impedimenti speciali gratia
provisam, sed solum respectum congruentise
ad consensum preevisum sub conditione futu-
rum. Quod si hoc ipsum vocet ipse majus au-
xilium, erit quajstio de vocabulo ; si autem
aliquid peculiare positivum vel privativum
praivium requirit, ut revera in sua assertione
declarat. non satisfacit respon'sio ad Clnisti
verba, necin verbis subjunctis vere supponitur
quod esset eadem omnino vocatio, etc. ; non po-
test enim dici omnino eadem vocatio, qufe, prse-
ter re.?pectivam congruitatem, aliquid inchi-
dit quod non includitalia, sive ilhidpositivum,
siveprivativum sit, quiain auxiliis moralibus,
qualia suut ha3c de quibus tractamus, magna
pars auxilii,in se et absokite spectati, in abla-
tione impedimentorum consistere potest. Imo
non .•?okim iu moraUbus, sed etiam in pbysi-
cis, illud censeri posset physicum auxikum,
quia kcet sit causa per accidens, est conditio
physica requisita, unde in moraHbus etiam
inter causas per se computatur ; si ergo voca-
tio, quse supponitur, est omnino eadem, non
debet includere aliquid positivum vel priva-
tivum quod alia non includit; et si propter so-
lam congruentiam dicitur majus beneficium,
vel donum , aut gratia, non tamen vere et
proprie majus auxikum.
27. Probatur ratione. — Ultimo, argumen-
tor ratione, et imprimis contra priorem mo-
dum postulandi excessum, in eo qui converti-
tur, ex parte auxllii efficacis ; ratio est facilis,
ex principiis a nobis positis. Primo, quiagratia
efficax non requirit necessario novum auxi-
lium praeveniens ultra sufficiens; ergo cnm
eodem auxilio prsevenienti stat unum operari
cum adjuvante gratia, quse prEesto est, et
alium non operari, quia potest resistere voca-
tioni. Secundo, quia probatum est gratiam ef-
ficacem non consistere in preevio auxilio prae-
determinante ad exercitium actus, vel ad
unum actum; ergo, stante toto auxilio prceve-
nienti in duobus sequali, stat unum operari, et
non alium, cum utrumque maneat in utrius-
que indifferente potestate; ergo cum sequali
auxilio prsevenienti stat unum consentire, et
alium resistere. Tertio, hse rationes applicautur
contra alteram sententiam, nam seque proce-
dunt de quocumque excessu, quia ostensum
est efficacem gratiam prsevenientem positam
esse in vocatione congrua, sed haec congruitas
vocatiouis non consistit in aliqua majori ejus
intensione, vel claritate, aut distinctione, aut
alia simili proprietate absoluta, neque in ca-
rentia akcujus impedimenti, sed solum in ha-
bitudine ad effectum iufalkbiliter futurum in
divina prEescientia, quee dari potest sine uUa
praivia ineequaktate; ergo. Minor, quoadprio-
rem partem de proprietate positiva, probatur,
quia vel illa proprietas est necessaria ad con-
sensum, vel non est necessnria : si e.st necessa-
ria, danda erit in prtevenienti auxilio ejus qui
660
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
uon couvertitur, alias nou babebit auxilium
sufTicieus; si vero non est necessaria^ siue illa
poterat quis consentire, et de facto interdum
conseutiet, quia prffivenitur sufficienti auxilio^,
et, possibili posito iu esse^ nibil sequitur repu-
gnans ; ergo cum sequaU prsevenienti auxilio , et
sine tali excessu positivo, stat uuum consentire,
et abum dissentire. Et eodem fere argumento
probatur altera pars de ablatione impedimeuti.
Primo quidem, quia, stante eadem motione
positiva, et ablatis sequaliter impedimentiSj
manet indiflerens vobmtas utriusque hominis
vocati; ergo, licet unus pro sua libertate dis-
seutiat, alter potest cooperari gratiee Dei; cur
ergo non ita interdum continget , cum in utro-
que sit potestas morabs apta reduci in actum
pro dominio libertatis? Imo bajc ratio probat,
non ablatis etiam impedimentis posse consen-
tire, qui majora babet impedimenta^ aut ex
parte naturse suee vel consuetudinis minus est
dispositus, et abas non consentit_, quia ad
boc extenditur libertas voluntatis, si gratia
supponitur, quse ad vincendum illud impedi-
mentum vel difficultatem simpliciter sufficiat.
Et e converso, licet quis babeat sequaba posi-
tiva auxilia cum minoribus impedimeutis, po-
terit minus operari, quia semper manet in vo-
hmtaLe potestas intrinseca ponendi impedi-
meutum, vel suspendendi proprium actum,
vel avertendi cousiderationem intellectus; boc
enim impedimentum est quasi concomitans, et
ab usu propriffi Hbertatis pendet, ideoque non
toUitur per auxilium prseveniens, quia per il-
kid non aufertur libertas, et ideo ex boc capite
semper esse potest diversitas in consensu, li-
cet in prsevenienti auxilio sit sequabtas.
28. Declaratur vis raiionis. — Respondetur.
Tandem declaratur vis bujus rationis, quasi
appUcando illam ad exercitium.Constituamus
itaque bominem prseventum a Deo motione
sufficienti, ut converti possit, quia et satis at-
teudit, et omnes prtevioe circumstantiae neces-
saria', occurrunt, et nullum impedimentum oc-
currit, quod vobmtas superare non possit. De
hoc ergo homine inquiro an necessario con-
sentiat, necne? Primum non asserunt dicti
auctores, et constat ex superioribus dici non
posse ; ergo, stante illamotione, stat iUum non
conseutire. At vero nihil repuguat motionem
similem esse efficacem in alio ejusdem pr£eviae
conditionis ; ergo. Respoudent illum qui ha-
bet talem motionem, posse sine novo dicta-
mine intellectus per liberam voluntatem trans-
ferre considerationem ad aliud objectum quod
magis iucliuet ad oppositum actum, et quanefo
lioc non facit, necessario consentire, et nihi-
lominus libere , quia illa necessitas talis est,
quam per liberam aversionem consideratiouis
impedire posset ; quando vero illam avertit,
jam non habet sequalem considerationem cum
alio , et ideo aiunt non esse mirum quod
tunc unus consentiat, non alius.
29. Responsioni occurrit^ir primo. — JSva-
sio. — Occluditur. — Verumtamen baec respon-
sio, et in se difficilis est, et vim rationis non
evacuat : est autem difficilis propter duo. Pri-
mum, quia ille modus resistendi, avertcndo
cogitationem, non semper habet locnm re-
spectii gratise excitantis, quia illa excitatio est
necessaria, ut libro tertio visum est. Ponamus
ergo duos excitari per cogitationem sanctam et
affectionem, a Spiritu Sancto independenter
ab eorum libertate immissaSj certe tunc non
estin eorum potestate illas non recipere ; ergo
neque eis est liberum per eas non attendere et
moveri ; ergo tunc non habet locum resisten-
tia per ablationem cogitationis. Dices : licet
non possit homo illam cogitationem auferre
pro illo instanti pro quo illam recipit, posse
tamen immediate postillud instans illam aver-
tere. Sed hoc neque semper est ita, quia Spi-
ritus Sanctus, qui illam cogitationem immi-
sit, potest eadem necessitate illam pro aliquo
tempore conservare. Nec etiam satis est, quia
interdum deliberatio est facienda in eodem
instanti in quo immittitur inspiratiO;, ut in An-
gelis, et nihilominus in illomet instanti potest
unus sic vocatus consentire, et alius non prse-
bere assensum.
30. Occurritur secundo. — Secundo, esto ille
modus sit possibilis, ut esse potest, saltem ap-
plicando mentem ad aliam cogitatiouem libe-
ram, hcet altera immissa non tollatur, sed si-
mul maueat, licet, inquam, hic modus possibi-
lis sit, non apparet cur semper sit necessarius,
vel cur non possit uterque sic vocatus men-
tem simul applicare sequaliter ad cogitationem
alterius objectij quantum necesse est ut eli-
gant, et nihilominus quod, pro utriusque li-
bertate, unus rem unam, alter aham eligat.
Quse difficultas geueralis est in omnibus libe-
ris electionibus, et ideo illam nou declaro ;
seil ulterius ostendo, etiam admissso ut ueces-
sario ido modo resistendi per applicatiouem
mentis ad cogitatiouem oppositam, non eva-
cuari difficultatem ; nam inde etiam sequitur
cum oequali prsevenienti gratia unum resis-
tere, et non alium. Probatur, quia ex duobus
cEque vocatis, unus immediate conjungitur vo-
cationi, et consentit cum adjuvante gratia^ et
CAP. XLVIII. TRAGTATUR QU^STIO APPENDIX, AN GRATIA, ETC.
661
alter volimtarie applicat intellectum ad con-
trariam considerationem ; ergo cnm sequali
vocatione unus consentit^ et alius resistit.
Probatur consequentia^ tum quia in eodem
momento in quo adhuc durat sequalis vocatio,
unus consentit^ et non alius; tum etiam quia
illamet applicatio mentis ad aliam cogitatio-
nem est resistentia^ inde enim incipit. Ex quo
ulterius sequitur ( quod maxime consideran-
dum est ) illam inaequalitatem , quee inter
illos duos postea reperitur^ non esse ex sola
praeveniente gratia, illa enim eequalis fuit ;
sed esse partim ex sola libertate, in eo qui se
applicavit ad considerandum aliud, partim ex
libertate cum cooperante gratia, in eo qui se
accommodavit voeationi.
31. Fimdanentis prioris opinionis saiis-
fiL — Superest ut fundamentis aliarum opi-
nionum breviter satisfaciamus. Quia vero prior
opinio in sola physica prcedeterminatione fun-
datur, negato illo principio^ nulia fere aha
responsio necessaria est. Nam etiam illae in-
terrogationes Pauh, 1 ad Corinth. 4 : Qms enijn
te discermf? et : Quid gloriaris quasi non acce-
peris ? et in superioribus sunt a nobis sigilla-
tim explicatee, et ex tertia suppositione facta a
nobis in hoc eodem capite possunt optime de-
clarari. Nam si discretio inteUigatur secundum
divinam electionem et preedestinationem, Deus
solus est qui discernit ; solo enim consilio volun-
tatis s>ud&, huic et non illi vocationem congruam
prfeparavit, quod est majus et singulare be-
neficium, licet non semper absolute sit majus
auxilium. Si vero discretio in executione con-
sideretur_, sic ex parte ejus qui deficit non tri-
buitur Deo^ nec enim propria ratio deficiendi
est defectus auxilii, sed abusus libertatis, ut
ssepe dictum et probatum est. Ex parte autem
ejus qui proficit, tribuitur quidem Deo, ut prin-
cipali causse, non tamen soli, nec sine coope-
ratione liberi arbitrii^ ut etiam probatum est.
Et ob eamdem causam^ etiamsi homo proficiat
etab aho discernatur, cooperando gratise Dei_,
non habet unde in se glorietur quasi non ac-
ceperit, cum ipsemet bonus usus gratiee sit ejus-
dem gratioe principalis eflfectus. Quia vero ho-
mo sic operando aUquid meretur, el laudem et
gloriam habet apud Deum, ideo, quando opor-
tuerit., poterit non in se^ sed in Domino gloriari,
ut ex Paulo et Sanctis Patribus etiam in supe-
rioribus declaratum est. Niliil ergo ex illo tes-
timonio contra doctrinam datam deduci potest.
Neque tandem sequitur eum, qui convertitur,
non teneri ad majorem gratiarum actionem.
Nam imprimis tenelur et gratias agere pro do-
no fidei vel poenitentise sibi concesso per auxi-
hum concomitans gratise, quod alteri datum
non est. Deinde tenetur gratias agere pro ma-
jori beneficio vocationis congruse, ac denique
pro singulari affectu quo Dominus ilhim elegit
ac media quibus certissime Hberaretur praepa-
ravit; hsec enim omnia^ esto aliquando non in-
cludant auxilia in sua entitate majora, sem-
per sunt majora beneficia, ac proinde majori
gratitudine digna.
32. Fimdamenti alterius sententicB prima
pars. — Fundamentum alterius sententiEe duas
habet partes. Prior magis pertinet ad moralem
philosophiam, nititur enim in illo principio,
quod vokmtas nunquam movetur aUter circa
unum objectum quam circa aUud, neque mo-
vetur ad unum^ et non ad aUud, nisi in ipsis ob-
jectis, velin eorum appUcationibus, vel in aUis
praerequisitis conditionibus,, aUqua diversitas
ante usum Ubertatis prsecedat. Hoc autem prin-
cipium existimo falsum esse, et Ubertati con-
trarium, quod breviter ostendo ex dictis in pro-
leg. i. Nam vokmtas, ut sit Ubera^ potest ope-
rari et non operari^ positis omnibus prserequi-
sitis ad agendum ; ergo, omuibus iUis stanti-
bus, voluntas non necessitatur quoad exerci-
tium, vel (quod perinde est) non ita deler-
minatur, quin possit resistere in proprio sensu
composito, id est, eisdem preerequisitis perse-
vcrantibus. Ergo, stante ejusdem objecti ea-
dem appUcatione et consideratione^ cum cee-
teris prseviis conditionibus, potest eadem vo-
luntas pro sua Ubertate^ vel ferri in objectum;,
vel non ferri , vel ferri majori conatu, vel
minori. Et eadem ratione, in duobus simiUter
afiectis et dispositis circa idem objectum, iUa
varietas ex sola Ubertate contingere, et in ac-
tum reduci potest^ quia iUa potestas in utroque
est physica et moraUs^ et in utramque partem
seque contingens.
33. Instatur. — Instantice occurritur. —
Dicetur fortasse eum;, qui consentit iu tale ob-
jectum, semper appUcare mentem ad conside-
randum attentius iUud objectum^ vel ad judi-
candum magis practiee iUud esse amandum,
vel quid simile. Sed interrogabo rursus an il-
lud judicium^ vel major consideratio simpUci-
ter necessaria sit ad talem consensum^ necne.
Hoc posterius non potest consequenter dici ab
eo qui sic respondet. Nam si iUa major attentio
non est simpUciter necessaria, quo fundamento
asseritur semper intervenire, et sine iUa nun-
quam prsestari consensum Si vero iUa major
attentio necessaria est, interrogabo uUerius
an^ supposita propositione objecti cum minori
662
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI/E DEI.
attentione^ illa major attentio sit in liominis
potestate, et ex ejus pendeat voluntate, vel
non ita pendeat^ sed necessarium sit ut ab ex-
trinseca causa proveniat. Si lioc posterius di-
catur, aperte sequitur ante illam majorem at-
teutionem non habere voluntatem vim ad con-
sentiendum^ neque immediate, quia non po-
test consentire sine majori attentione, neque
mediate, quia non potest intellectum ad ma-
jorem attentionem applicare, ut in respon-
sione supponitur. Atque ita fit ut alter, qui
non consentit ex defectu talis atteutionis, non
libere, sed necessario non consentiat, et ita illa
inaequalitas non erit respectu voluntatum li-
bere operantium, de quibus nunc tractamus.
Et prffiterea instari potest, quia, posita illa
majori attentione, undecunque proveniat, vo-
hmtas adhuc hbera est, et ita in duobus ha-
bentibus eumdem attentionis gradum idem ar-
gumentum fieri potest.
3-4. Rursus objiciiur et respondekir. — Si
vero tandem dicatur illa major attentio esse in
potestate hominis, et ab ejus libertate pen-
dere, quidquid sit de veritate assertionis,
quam nunc expendere non est necesse, indc
aperte seqiiitur illam majorem attentionem
non esse ex conditionibiis prserequisitis ad
usum hbertatis, et consequenter in preesenti
materia, sequitur iham conditionem non per-
tinere ad praevenientem gratiam^ quae sine co-
operatione hbera nobis datur, sed ad subse-
quentem respectu prioris gratiee, et comitan-
tem respectu ahcujus hberi usus. Et id non
obstat quomiuus verissimnm sit duos homines,
cum eisdem auxiliis gratice praevenienlis, di-
versimode us«s esse hbertate sua, et inde tan-
dem factum esse ut imus^ verbi gratia, vo-
luerit credere, et uon ahus. Probatur assump-
tum, quia ex ilhs hominibus, qui a?quales in-
spirationes receperunt^ inms apphcuit mentem
suam ad magis recogitandum, et ahus non ap-
phcuit, hcet libere possit ; hcec autem est pri-
ma iuEequahtas, ex qua alia oriripossunt; iha
autem non supponit auxilia prsevenientia in-
eeqnaha, ac proinde nec ab ihis provenit, sed,
ex parte ejus qui non amphus considerat, ori-
lur ex sola hbertate; ex parte vero aherius,
major attentio fit ex positivo usu hberas vo-
luntatis apphcantis intehectum, qui usus non
pertinet ad solam gratiam praavenientem, sed
ad cooperantem simul cum libero influxu vo-
hintatis; ergo simphciter verum est ihos cum
a.x|ualibus prsevenientibus auxiliis iuaequaliter
operatos fuisse.
35. Atque hic discursus, quem de majoriatten-
tione vel consideratione fecimus,fieri potest de
judicio practico, si dicatur esse in uno et non
in alio, et de quacumque alia conditione prae-
requisita, sive positive, sive privative^ tanquam
remotio impedimenti. Nam similiter interro-
gabo an remotio talis impedimenti necessaria
sit ad consensum, necne. Si enim non est neces-
saria, frustra petitur, quia, stante eodem im-
pedimento, licet unus non consentiat, stabit
consensus alterius, cum ad illum prsestandum
non sit necessaria prcevia impedimenti remo-
tio. Si vero est necessaria, petendum ulterius
est an subsit vohmtati libertatis ; nam si non
subest, ille a quotaleimpedimentum non tolli-
tur non poterit consentire, et ita cessat com-
paratio quam tractamus ; inter eos enim fieri
debet, qui libere possunt consentire vel dis-
sentire : si vero remotio talis impedimenti est
in potestate libera voluntatis, non est necesse
ut per majorem gratiam prsevenientem fiat,
cum possit fieri per usum libertatis cum con-
comitante gratia, supposita aliqua priori suf-
ficienter excitante. Et tunc iuter duos a?qua-
liter vocatos, prima ineequalitas in usu liber-
tatis esse poterit, quod unus libere fugit im-
pedimenta, et alius, licet possit idem facere,
negligit pro sua libertate ; ergo ex hoc capite
neque invenitur necessaria insequalitas in prae-
venientibus auxiliis^ neque etiam illud prin-
cipium in illo fundamento positum est univer-
saliter verum, quia, stantibus omnibus prav
requisitis ad usum libertatis in duobus ho-
minibus, optime fieri potest ut inasqualiter in-
cipiant libere operari, sive immediate pro-
deant in consensum vel dissensum, sive in di-
versam applicationem intellectus, sive in quas-
cumque alias conditioucs varias , ex quibus
tandem in consensum vel dissensum deveuia-
tur.
36. EvacuanUir probationes in contrariim
fositce, — Adprimam confirmalionem. — Ne-
que obstant probationes in contrarium posita? :
ad priucipalem enim raiionem, respondetur
vohmtatem quidem nunquam moveri, nisi sub
aliqua ratione cognita in objecto, in quo sensu
verum est nuuquam moveri nisi per rationem;
tamen, quia illa ratio non €st cogens;, neque
efficaciter determinans voluntatem, et quia
cum una ratione volendi potest in eodem ob-
jecto esse conjuncta alia ratio non volendi,
ideo, stante sequali consideratione prffivia
utriusque rationis, stat voluntatem consentire
aut dissentire suo arbitratu, sive non interve-
niat diversum judicium practicum, sive inter-
veniat; dummodo illud sit subsequens hberam
<]AP. XLVIII. TRACTATUR QU/ESTIO APPENDIX, AN GR.^TIA, ETC.
663
motionem ejiisdem voliintatis, alioqui neces-
sitas ejus repugnaret libertati, justa discur-
sum proxime factum. Ad primam confirmatio-
nem, negatur sequela, nimirum, voluntatem
pro sua libertate posse ferri diligendo in ma-
lum sub ratione mali, quia illud non contine-
tur sub tota latitudine objecti voluntatis : li-
bertas autem solum potest exerceri intra lati-
tudinem objecti.
37. A(l secmidam. — Ad secundam confir-
mationem, ut nunc abstrahamus a longa dis-
putatione morali, an possit esse defectus
culpse in voluntate sine prsevio defectu in in-
tellectu, respondeo breviter, licet demus sem-
per praicedere vel comitari aliquem errorem,
vel aliquam inconsiderationem intellectus^
quoties voluntas peccat, non tamen esse ne-
cessarium ut illa inconsideratio vel error pr£e-
cedant omnem usum libertatis ; saipe enim
sunt voluntaria, nam ipsa voluntas quasi ex-
csecat intellectum, vel pra^cipitat illum ad ju-
dicium practice erroneum, ut liberius quo vult
tendat. Et hoc satis est ut omnis qui peccat,
ignorans vel errans appelletur. Et ideo non
obstat quominus is, qui consentit tentationij
eequale auxilium praeveniens habeat cum illo
qui resistit, quia ille defectus considerationis,
qui fortasse in uno invenitur, et non in alio,
non provenit necessario ex defectu auxilii pree-
venientis, sed potest esse ex defectu auxilii
concomitantis , ob negHgentiam et vokmta-
rium defectum ejus qui peccat. Addo etiam
fieri posse ut is qui peccat, et is qui resistit,
cequalem habeaut considerationem, et quod in
praescientia Dei uni sit congrua;, et alteri non
eongrua ad resistendum. Unde saltem fit ut
possit aliquando is qui resistit, non habere ma-
jorem considerationem, quam alius habeat qui
non resistit. quia illa potest esse absolute sufli-
ciens ad resistendum tentationi, et nihilomi-
nus respective uni esse congruam, et non al-
teri. Unde etiam fiet ut is qui non resistit, in
re ipsa careat aliqua consideratione, qna hic
et nunc indigerct ad resistendum; illa vero
indigentia non nascetur in illo ex intrinseca
impotentia voluntatis, sed ex informitate suae
libertatis, quam Deus ita operaturam prasvi-
dit; et ita illud peccatum non est sine defectu
inconsiderationis ; illa tamen, ut dixi, volun-
tai-ia est, qiiia posset et deberet amplius con-
siderare, quod cum sequali gratia excitante
facere potuisset; et ideo etiam tunc cum aaquali
prseveniente gratia unus resistit, et alius non
resistit.
38. ^(? Urtiam, — Ad tertiam coufirmatio-
nem de objectis seu mediis sequalibus, respon-
demus negando assumptum ; potest enim vo-
hmtas in eo casu eligere quod vohierit, imo
in hoc maxime consistit dominium voluuta-
tis, quod in hbertate eviJentius ehicet, et.il-
lius participatio necessaria est voluutati crea-
tae, ut in sua determinatione Hbera sit, alio-
qui semper esset ab intellectu vel objecto de-
terminanda, etiam quoad exercitium actus^
quod repugnat libertati. Ut autem voluntas
tunc eligat, sufiiciens ratio est, quod in uno
objecto vel medio invenitur motivum sufii-
ciens ut eligatur^ et in altero nihil est quod
necessitet ad ejus electionem, et ideo pro sola
libertate voluntatis potest non appeti. Et qnia
in hoc est aequalitas in utroque medio, ut
unum assumatur et aliud relinquatur, potius
quam e converso , nou est necessarium spe-
ciale motivum^ sed solalibertas sufiicit. Neque
oportebit ut in uno minores difficultates aut
impedimenta appareant, quia eadem de illis
est ratio. Nam, ut dixi, et semper voluntas
potest ab intrinseco se impedire, ut sic dicam,
etiamsi extrinseca impedimenta non adsint ;
et e converso, licet adsint impedimenta a^qua-
lia, vel etiam majora, dummodo inevitabilia
non sint;, potest sua libertate illa superare. Et
ideo semper voluntas est libera ad eligendum,
uon solum inter sequalia, sed etiam inter inas-
qualia, quod voluerit preeferendo, ut in d. 2,
qusest. 13, latius disseritur.
39. Fundamenti sententicB altera pars. —
Ad alteram partem, in qua prsedicta generalis
doctrina ad auxilia prsevenientia gratiee appli-
cabatur, jam fere responsum est, quia vel
necessarium non est aliquam insequalitatem
prsecedere ante consensum vel dissensum, vel
quamvis interdum prsecedat, non oportet ut
sit in auxiliis excitantibus, seu preevenienti-
bus, nam potest esse in aliquo usu libero prio-
ris praevenientis auxilii, qui usus sit veluti
via, seu prsevia quaedam dispositio ad super-
naturalem 'consensum, propter quem excitau-
tia auxilia principaliter data sunt, ut de ma-
jori attentione aut recogitatione , aut alia si-
mili conditione explicuimus. Ad testimonia
autem Scripturse et Patrum , quas in contra-
rium inducebantur, resoonsio ex tertia sup-
positione sumenda est, illam enim tantum
probant ; nam semper qui convertitur, a Deo
recipit auxilia congrua, quibus a Deo efiica-
citer trahitur ad consensum, et hsec est sin-
gularis misericordia Dei, quse non potest in
nierito hominis fundari. Uude ratione illius
dicitur Deus cujus vult misereri., et trahero
664
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEl.
quem vult, etiamsi auxilia in sua entitate ma-
jora non conferat illi quem sic vocat.
40. Ultinnm Augustini testimonium expc-
nitur. — Solum ergo ultimum Augustini tes-
timonium, ex 2 de Peccator. merit. et re-
miss.j cap. 17 et sequentibus, indiget aliqua
expositione ; nam ibi rationem diversitatis in-
ter alios vocatos^ quorum unus cousentit, et
alius resistit, inde sumere videtur, quod iu
altero eorum aliqua majur cognitio vel delec-
tatio prsecedat. Responderi autem potest im-
primis Augnstinnm reddidisse rationem mo-
ralem, ex his quoe frequentius accidunt, non
quse in rigore semper necessaria sit. Deinde
dici potest Augustinum vocasse certani scien-
iiam, aut victriceni dclectationem, vocatiouem
congruam, quee semper et infallibiliter conse-
quitur effectum^ et ideo, si in illuminatione
consistit, potest dici ceria, quia semper homi-
nem certiorem reddit, etiamsi in se fortasse
intensior aut clarior non sit, et si in delecta-
tione consistit, dici potest mctrix delectatio,
quia semper vincit, etiamsi fortasse major in
sua entitate non sit. Unde dici etiam potest
quodj licet iu uno prsecedat major aliqua at-
tentio, vel afTectio, seu delectatio , illa inae-
qualitas non provenit ex sola excitante gratia,
sed adjuncto usu libertatis, ut in superiori
puncto explicuimus.
GAPUT XLIX.
DUBIUM APPENDIX DE CONCORDIA GRATI^ EFFI-
CACIS CUM GRATUITA ET EFFICACI ELECTIONE
AC PRiEDESTINATIONE SALVANDORUM OMNIUM,
ET GUM DIVINA PROVIDENTIA AC PR^DEFINI-
TIONE ACTUUM LIBERORUM HUMAN^ VOLUN-
TATIS.
1. Summa capitis. — Cogimur in hoc ca^
pite explicare concordiam efficacis gratise
prout a nobis declarata est, cum divina elec-
tione praedestinatorum, prffifmitione actuum
liberorum, et in universum cum perfectione
divinse. providentiae ; tum quia hcec omnia ita
sunt cum gratia coniiexa, ut non possit sine
compositione illorum inter se doctrina haec
consummari ; tum maxime quia defensores
pliysicse prajdeterminationis existimant vera
dogmata de illis omnibus siue tali genere pra;-
determinantis auxilii non posse consistere, et
ideo non solum nobis objiciuut, sed etiam tri-
buunt multa quae, judicio illorum, vel absur-
da, vel etiam erronea sunt , quia ex nostra
sententia sequi contendunt. Proponemus er-
go sigillatim objectiones eorum, et occasione
illarum, veram concordiam in illis omnibus,
quae proposuimus, ostendemus.
2. Ohjectio prima, de electione gratuita pri^-
destinatorum ad gloriam. — Prima objectio
sumitur ex electione gratuita praedestinato-
rum ad gloriam. Suppouunt enim, ex senten-
tia Augustini et D. Thomae, necessarium esse
confiteri Deum in asternitate sua, ante prae-
scientiam omnium meritorum , absoluto et
immutabili decreto , statuisse tot et talibus
hominibus aeternam beatitudinem conferre iu
tali gradu et perfectione, et non pluribus ne-
que paucioribus, quod decretum vel electio
gratuita praedestinatorum vocatur. Ablata igi-
tur necessitate proedeterminationis physicae,
et posita efficacitate gratiae, dependentc ali
quo modo a cooperatione liberi arbitrii, sequi
necessario existimant discretionem inter elec-
tos et non electos, non ex Deo, sed ex homini-
bus esse sumendam, ac proinde tolli electio-
nem gratuitam ex parte Dei. Unde qui']am
illorum patrum, ex nostra sententia intulit
non Deum eligere homines, sed polius homi-
nes eligere Deum, contra illud : Non vos ine
elegistis, sedego elegi vos , Joau 15. Probatur
sequela, primo, quia ita Deus ordinavit praede-
stinatos ad gloriam, ut per actus liberos illam
adipiscantur ; sed, juxta nostram sententiam,
decretum Dei efficax et antecedens repugnat
libertati; ergo, juxta nostram sententiam,
non potuit in Deo talis electio seu deeretum
prsecedere. Vel secundo, ut Deus habeat tale
decretum, necesse est ut sola sua virtute pos-
sit efficaciter determinare homines ut salvari
velint et media salutis implere per actus libe-
ros; sed, juxta nostram sententiam, Deus non
habet talem potestatem, quia sine auxilio
praedeterminante non potest esse talis effica-
cia quae sufficiat ad certitudinem dictae elec-
tionis, et nos negamus tale genus auxiiii; er-
go. Quod si respondeamus, posita pra^scien-
tia conditionata, posse consistere sufficientem
mediorum efficaciam et certitudinem sine
praedeterminatione, contra hoc insurguut, pri-
mo, impugnando scientiam conditionatam et
certitudinem ejus, nisi fundatur iu antece-
dente decreto. Secundo, inferendo eo ipso se-
qui, electiouem ad gloriam non esse ante om-
nem praescieutiam meritorum, ac proinde non
esse omnino gratuitam, quia non elegit Iiunc
potius quam illum, nisi quia novit hunc fuisse
conseusurum vocationi, et non illum, et ita in
tempore non ideo Deus trahet homiuem, quia
CAP. XLIX. DUBIUM APPENDIX DE CONCORDIA GRATI.f: EFFICACIS, ETC.
665
elegit eum in Beternitate, sed potius, quia pr;»-
vidit hominem fore eligentem Deum tali tem-
pore, elegit illum ex seternitate. Tertio^ simi-
liter inferunt numerum salvandorum non es-
se certum in divina electionej et vocatione^
et in prsescientia , quod etiam repugnat gra-
tuitse electioni.
3. Oljectio secunda , de acWms lilens. —
Secunda objectio huic similis est^ quia sequi-
tur^ ex nostra sententia^ Deum non praedefi-
uire actus liberos^ quia si illos preedefiniret, illa
proefinitio esset suppositio antecedens^, ut illa
particula prce denotat, et ita tolleret liberta-
tem^ juxta nostra principia. Et confirmatur
heec objectio, quia juxta illam sequitur conse-
quenter actus liberos evenire prteter intentio-
nem Dei^ quod multum derogat perfectioni di-
vinae providentise. Sequela probatur, quia in-
tentio dicit decretum absolutum ac praefinitum
voluntatis ; sed Deus non habet tale decretum
circa actus liberos , qui de facto eveniunt ;
ergo prseter intentionem Dei eveniunt.
-4. Ohjectio tertia, de providentia. — Tertia
objectio est, quia sequitur Deum non habere
perfectam providentiam omnium effectuum
causarum secundarum in particulari ; quod est
absurdum, ut per se constat. Sequela patet,
quia providentia dicit rationem prsedisponen-
tem de futuris eventibus; ergo perfecfca pro-
videntia postulat perfectam dispositionem om-
nium in particulari, absolute |statuendo quid
in singulis momentis et actibus omnis causa
secunda factura sit, quod non fit sine absolula
omnium prsedefinitione ; ergo, ablata hujus-
modi prsedefinitione , aufertur perfecta provi-
dentia. Et confirmatur, quia, sine tali provi-
dentia, non est perfecta gubernatio, quia hrec
in eo posita est^ quod Deus, tanquam supre-
mus Dominus, utatur omnibus causis secundis
et omnibus voluntatibus, appiicando illas quo
voluerit, et ubi^quando, et quomodovoluerit,
qui usus non potest esse sine universali prajfi-
nitione. Assumptum patet^ quia dominium est
potestas utendi, undc in usu perfecto ostendi-
tur plenitudo dominii ; usus autem est appli-
catio potentise ad opus, ex D. Thoma 1. 2,
quaest. 16; ergo^ si Deus non applicat inferio-
res causas, et praesertim voluntates humanas
ad suas operatioues, non perfecte utitiir illis ;
ergo neque perfecte eas gubernat , et conse-
quenter neque perfecte eis providet, quia gu-
bernatio est eflectus providentise.
5. Objectio quarta, de perfectione providen-
tice circa peccata. — Quarto, specialiter obji-
citur de perfectione providentiee circa peccata^
non solum ut actus sunt, sed etiam ut peccata
sunt; neutro enim modo salvatur perfecta Dei
providentia circa illa, juxta nostram senten-
tiam. Prior pars probatur, quia actus peccato-
rum, juxta nostram sententiam, non praefi-
niuntur a Deo; ergo neque intenduntur ab
ipso; ergo fiunt prseter intentionem Dei, et
sine ipsius voluntate, quod est contra perfec-
tionem providentise. Altera pars probatur,
quia, licet peccata, ut peccata, solum permit-
tantur a Deo, tanta vero sapientia illa per-
mittit, ut illis non minus utatur ad fines suae
providentise, quam si illa ordinaret, ut videre
licet in peccato crucifigentium Christum, et iu
peccato fratrum qui Josephum iEgyptiis ven-
diderunt, et similibus ; hoc autem tam excel-
lens providentice genus non potest consistere
sine prtefinitione talium actuum, quia permis-
sio pure spectata relinquit voluntatem omnino
indifferentem sine ulla determinatione; ergo
per se sola, si non fundetur in aliqua prsefiui-
tione, non potest esse medium certum ad ali-
quem finem. Unde confirmatur, quia quod
Deus permittit, infallibiliter evenit, ut in in-
duratis contingit, juxta illud : Nemo potest
corrigere qitem tu ipse despexeris. At hoc in-
telligi non potest sine preefinitione ; ergo.
6. DifficuUates objectionum. — Punctum
primum , de efficaci electione prwdestinato-
rum. — Hee objectiones duas prfficipue attin-
gunt diflficultates ; una est de ordine prffidesti-
nationis quoad gratuitam electionem, in qua
praBdestinatio vel consistit vel fundatur; alia
est de prsefinitione actuum liberorum. Et hajc
duo pendent ex alio puncto, an, scilicet, in
divina voluntate ordo intentionis et executio-
nis distinguendi sint. Quse tria breviter attin-
gam, propter hujus materiee complementum,
nam in 1 part., et in lib. de Auxil., latius Iirec
disputata sunt. In primo ergo puncto , anti-
qua et celebris opinioTheologorum fuit, Deum
peculiari actu, et proposito absoluto volun-
tatis suse, ita dilexissc omnes homines, qui
salvandi sunt, ut, ante omnia bona et mala
merita omnium parium hominum prsevisa, a
cseteris non salvandis discreverit, et ad aeter-
nam gloriam infallibiliter consequendam des-
tinaverit : postea vero docti aliqui moderni, li-
cet hunc actum gratuitae electionis divinae prse-
destinatorum ad gloriam non negaverint, di-
xerunt tamen non esse priorem, etiam ratione,
voluntate dandi, et eonstituendi prasdestina-
tos in tali ordine rerum, in quo infalli])iliter
talia haberent merita, per quae tantam glo-
riam consequerentur. Quam opinionem secu-
666
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^E DEI.
tus est Molina in Concordia, queest. 23, art. 1
et 2, disp. 2, § Prceterea, et art. 5, dispnt. 4 ,
memb. 8, qui non differt ab antiqua opinione
in asserenda gratuita electione prsedestinato-
rum ante merita absolute prtevisa, sed solum
in explicanda illa per signa prioris et poste-
rioris secundum rationem; hffic enim ipse ue-
gat. Neque in boc nova est ejus opinio; nobis
tamen non videtur necessaria, neque apta ad
explicandos nostro modo effectus et causas
prsedestinationis. Scd, quia hoc ad prajsens
nou refert, sufficient nobis alibi dicta, cum
his quee statim dicemus.
7. Deinceps vero P. Yasquez, 4 p., disp. 89,
a cap. 6, Hcet signa rationis in actibus divinos
voluntatis non neget, nihilominus latissime
persuadere conatus est non habuisse Deum,
ante preevisa salvandorum merita, absokitum
actum voluntatis dandi illis gioriam. Non abs-
tulit autem omnem proeviam intentionem
dandi eis gloriam, quse esset finis meritorum,
et gratise quam illis dare decrevit; sed dicit
illam intentionem non fuisse per efficax de-
crctum vokmtatis Dei, sed per simpkcem af-
fectum, quem aki vekeitatem, aki conditiona-
tam voluntatem, aki vokmtatem anteceden-
tem appekant. Nam hunc sakem actum repu-
tavit necessarium, ut Deus perfectam provi-
deutiam gratiae haberet, ikam ad debitum
fmem ordinando, quod sine akquo actu circa
cumdem finem intekigi non poterat. Negat
tamen ikum actum esse absokitum et effica-
cem, quia putat repugnare kbertati humanse,
et derogare meritis glorise, et propter akas
rationes quas latissime prosequitur, muka
etiam Patrum, et proesertim Augustini testi-
monia congerendo. Et ideo in eadem 4 part.,
disp. 82, cap. 5, cum doceat in vokintate Dei
ordinem intentionis esse priorem ordine exe-
cutionis, kmitationem adhibet, quia, cum fmis
consequendus est per media moraka, ut sunt
merita, intentio finis non potest esse efficax,
sed per simpkcem tantum affectum.
8. Tandem noviores quidam Theologi eo
progressi sunt, ut non sohim negent habuisse
Dcum, ante preevisa raerita, efficacem vokm-
tatem dandi prsedestinatis gloriam, verum
etiam doceant nuko actu vel affectu voknsse
Deum dare aut ordinare ikos ad beatitudinem
consequendam, directe intendendo illorum
beatitudinem, ut finem, prius ratione quam
voluerit eis dare merita quse in tempore con-
tukt, quibus prcevisis vokiit efficaciter gioriam
eis propter merita tribuere. Fundantur, quia
in diviua vokmtate nukus est ordo intentioms.
sed executionis tantum. Unde P. Vasquez re-
prehenduut, eo quod non fuerit consequen-
ter lucutus. De me autem aiunt futikbus ar-
gumentis motum esse ad ikos duos ordines
intentionis et electionis in divina vokm-
tate universe distinguendos ; fundameutum
autem propter quod ipsi ikos negant, est,
quia putant Deum constitui volentem kbere
creaturam, non per solam suam vokmtatem,
essentiam, seu entitatem, sed simul cum ipsa
creatura vokta, quae est terminus ikius volun-
tatis divinae, cum quo ipsa non necessaria con-
stituitur.
9. Corollarmm. — Quo fundamento posito,
sic cokigunt : creatura non potest concurrere
suo modo ad constituendum Deum volentem,
nisi accipiat entitatem aut esse actuale, per
ipsammet voluntatem per quam dicitur vokta,
quia sokmi sub iko statu non habet necessa-
riam connexionem cum kbera Dei vohmtate ;
nam sub esse possibile, vel nukam connexio-
nem habet, quia non amatur; vel, si quam
habet, ika est necessaria quoad akquam com-
placentiam, juxta varias opiniones. At vero
creatura non accipit entitatem vel esse actuale,
nisi per vokmtatem exequentem Dei; ergo
non potest intekigi Deus volens kbere creatu-
ram, nisi per vokmtatem exequentem; ergo
nec potest intekigi in voluntate divina ordo
intentionis distinctus, etiam ratione, ab ordine
executionis. Unde consequenter inferunt quod,
kcet in actibus vokmtatis Dei assignari possint
signa ratiouis, ika sola sunt cogitanda in or-
diue executionis, ita ut ikud sit voktum prius
quod in re futurum est prius executione, seu
quod est akerius causa, ad eum modum quo
solet medium in executione esse causa finis.
Ex quo tandem concludunt non dari in vokm-
tate (kvina, circa proedestinatos, praeviam in-
tentionem kberam daudi eis gloriam, sed so-
lam vokmtatem exequentem, in qua prius in-
tekigitur voluntas vocandi quam jusiificandi,
et justificandi quam glorificaudi.
40. Puncium tertiim de gratuita electione
prcedestinatorum, — Ostenditur ordo intentionis .
— Nihilominus in hoc primo puncto, de efficaci
elcctione prccdestinatorum, quse ordine inten-
tionis prsecedat eorum merita prsevisa, opinio
affirmans, quse D. Thomoe et communis Tlieo-
logorum est, et Augustini etiam esse opiuor,
mihi semper placuit. Ut autem illam breviter
proponam, a tertio puncto iuchoaudum est, iu
quo communis sententia Theologorum omui-
no pra?ferenda est, quam non futikbus argu-
mentis; sed sokdis rationibus fundatam esse
CAP. XLIX. DUBIUM APPENDIX DE CONCORDIA GRATI.E EFFICACIS, ETC.
667
certo credimus. Est autem communis seutentia,
in divina voluntate, non tantum executionis,
sed etiam inteutionis ordinem reperiri, et a no-
bis considerandum esse. In lioc autem punc-
to duo includuntur: unum est, in divina vo-
luntate utrumque ordinem intentionis et exe-
cutiouis vere et proprie reperiri; aliud est, in-
ter illos ordines esse distinctionem aliquam
rationis, et consequenter in eis actus ratione
distinctos cum ordine prioris et posterioris in
variis rationis signis spectari posse. Primum
est prsecipue intentum et ante omnia proban-
dura; inde vero inferemus aliud, quia, licet in
boc non sit tanta concordia inter Tbeologos,
neque res sit tanti momenti^ quia in modo po-
tius intelbgendi et concipieudi nostrO;, quam
in re ipsa consistit , nibilominus recte de illis
signis sentire et loqui, ad rem mebus intebi-
gendam et expbcandam, non parum prodesse
potest^ ut in discursu dicemus. Nunc ergo, per
dictos ordines, sobim intebigimus actus ipsos
pertinentes ad ordines ipsos intentionis et exe-
cutionis, secundum formales rationes eorum,
semotis imperfectionibus, quales sunt distinc-
tio actuabs quse in re sit iuter tales actus ratio
causabtatis inter eos, et prioritas temporis vel
naturse., quibus ablatis, optime concipimus
eumdem actum esse posse veram iutentionem
unius rei, ut finis, et electionem alterius, ut
medii ad illam, sicut intebigimus posse amari
unam rem ut honestam, et abam tantum ut
utilem, sive illi amores sint re, sive ratione
distincti, sive bunc, sive ilbim ordinem inter
se servent. In boc ergo sensu dicimus in Deo
esse ordinem intentionis, quia in voluntate di-
vina est vera intentio unius rei ut finis, et elec-
tio alterius rei ut medii ad illam. Et senteu-
tiam sic explicatam credimus esse communem
Tbeologorum, prsesertim D. Tbomai, et Sclio-
lasticorum, et Augustini. Quia vero de ordi^ie
executionis nulla est qucestio, ordinem intentio-
nis prsecipue ostendemus, et quia Tbeologi et
Augustinus maxime boc attingunt, tractautes
de diviua prajdestinatione et gratia, ideo prin-
cipale punctum bic intentum, de gratuita elec-
tione prsedestinatorum ad gloriam, comproba-
bimus.
'11. Prohatur gratuita electio prcedesti^iato-
rum ad gloriam. — Primo ergo sumitur prima
sententia satis aperte ex divo Tboma, \ part.,
queest. 22, artic. 1, ubi docet providentiara
esse rationem ordinis rerum in fmem, utique
intentum ab ordinante et providente. Unde
addit in solut. ad 3, quod providentia cst in
intelUctu, sed supponit volmUatm finis ; nul-
lus enim pra^cipit de agendis propter finem,
nisi velit finem. Ex boc principio, in q. 23,
artic. k, probat, ad preedestinationem, prout
est in inteUectu, supponi in voluntate Dei di-
lectionem, seu electionem, quia : Prccdestina-
tio aliquorum (inquit) ad salutem ceternam
prcesupponit, secundum rationem, quod Deus
iJlorum relit salntem, utique ut intentionem
finisj respectu mediorum prsedestinationis. Et
in art. 7, banc intentionem vocat principalem
prcefinitionem, per quam Deus intendit certum
numerum salvandorum, quia omne agens (in-
quit ) intendit determinatam mensuram in suo
effectu. Eumdem intentionis ordinem suppo-
nit D.Tbomas in 1. 2, qusest. 112, art. 3, cum
inquit: Si ex intentione Dei moveniis est quod
Jiomo, cujus cor movet, gratiam consequatur,
infaUililiter illam consequitur. Nam in bis
verbis ordo intentionis evidenter continetur,
supponunt enim in Deo intentionem dandi gra-
tiam, et ab illa procedere motionem, quse in-
falbbibter babeat efi^ectum.
12. Prseterea, idem D. Tbomas, bb, 1 cou-
tra gent., cap. 86, ex professo docet dari ra-
tionem divinse voluntatis, eo modo quo finis
est ratio volendi ea quse sunt ad finem. Et sic
in ratione prima, dicit Deum velle bonitatem
suam tanquam finera, et caetera ut media,
juxta ilbid Proverb. 16 : Universa propter se-
metips2m. operatusest Dominus. In ratione au-
tem secunda, dicit, etiam iuter bona creata,
unum ordinari a Deo ad aliud ut in finem, et
sic cadere sub divinam vobmtatem ; et in ra-
tione 3 dicit, supposito quod Deus abquid vult,
necessario velle quae ad ibud requiruntur.
Quseomniaevidentissime pertinent adordinera
intentionis, neque sine iUo intelbgi possunt.
Unde, bcet de modo loquendi sit aba contro-
versia inter Tbeologos, an sit dicendum Deum
veUe unum, quia vult abud, vel velle unum
propter abud;item, an unum objectum crea-
tum sit Deo ratio volendi, abud per modum
finis , vel sola sua bonitas sit finis propter
quera vult omnia creata ut media ad gioriam
suam, nibilominus omnes in lioc couveniuut,
quod in Deo est intentio finis et electio me-
diorum, et, quia inter media unum est pro-
pinquius fini quam abud, ideo interea velle
unum propter aliud, ut videre bcet iu Caje-
tano, 1 part., qusestion. 19, artic. 5; Ferra-
riens., 1 contr. gent., cap. 86 et 87; Capreol.,
in 3, distinct. 1, quaast. unic, artic. 3, ad ar-
gumenta contraprimam conclusionem, ubi, in
solut. ad 3, expresse distinguit in mente Dei
ordinem inteutionis ab ordine executionis, et
6G8
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
illum dicit esse priorem ratione, ex parte ob-
jectorum.
13. Distinguit Cordiiba in Deo duasvolim-
tates dandi gloriam prcedestinatis . — Eadem
est sententia Scoti in \, distinct. i\, et in 3,
dist. 7, quaest. 3, distinct. 19^ ubi Lycherus et
alii explicant et sequuntur, et Corduba, 1. \,
qusBst. 56, opinion. 5, in secunda ejus parte,
ubi, inter alia, expresse distinguit in Deo duas
voluntates dandi gloriam. prsedestinatis: aliam,
ante prsevisa merita; aliam, post meritorum
prsevisionem, et hanc dicit esse voluntatem
executionis, illam intentionis. Denique omnes
alii antiqui hanc doctrinam supponunt, dum
de Christi vel nostra prsedestinatione dispu-
tant, ut videri potest in Durand. , in 1,
distinct. 41 ; Bonaventur., in 3, distinct. \,
art. 2, qusest. 1, et ahis ibi ; et Alens., 3 part.,
qusest. 2, memb. 13. Eamdem sententiam se-
quitur Bellarmin., lib. 2 de Grat. et Hber. ar-
bitr., capit. 17. Et illam supponit Valentia,
qui falso in contrarium allegatur. Nam in 1
tora., disput. 1, qugest. 19, punct. 5, § Ex Jds
assertionibus, expresse dicit Deum prius vo-
hiisse beatitudinem Petri quam ejus merita,
in genere causse finahs ; prius autem voluisse
merita quam beatitudinem in genere causse
morahs, seu dispositivae, per quse duo expUcat
aperte ordinem intentionis. Et in secunda as-
sertione , ex locutionibus Scripturae probat
Deum vere et cum omni proprietate operari
propter finem, ac subinde esse in vohmtate
ejus ordinem intontionis, qui per particulam
propter, vel ut, solet frequenter in Scripturis
indicari. Etin 4 tom., disp. 1, punct. 7, intoto
ihius discursu, iham distinctionem supponit.
In § autem Negue vero, et sequenti, referens
illam distinctionem de ordine intentionis et
executionis, non refutat iUam, sed supponit po-
tius, et addit, ad rem de quaibi iractat intem-
pestive appUcari, quod nostranuncnon refert.
Ait etiam, quidquid est posterius in intentio-
nis ordine, semper fieri in executione propter
ihud quod est in intentione prius, quod est
verissimum; per hoc autem non confundun-
tur,sed distinguuntur aperte ordines prsedicti.
14. Comprohatur dictorum veritas ex Scri-
ptura. — Possumus prceterea veritatem hauc
ex sacra Scriptura et Patribus confirmare,
quatenus eodem modo loquuntur de Deo, ut
agente propter finem, et intendente finem, et
ebgente media, sicut de hominibus ; et ad id
exphcandum modo liominibus accommodato,
Deo etiam consilium tribuunt, quod seclusis
imperfectionibus, et cum omui proprietate in
his quse ad perfectionem simphciter pertinent, j
ab omnibus intehigitur. Sic dicitur ad Ephes. 1 :
Elegit nos in ipso, ante mundi constitutionem ,
ut essemus sancti. Ubi particula ut finem de-
notat : et ideo a Hieronymo ibi, et Augustino
frequenter ponderatur, non dixisse Pauhim,
quia futiiri eramus sancti, quod ad ordinem
executionis pertinuisset, sed, utessemus sancti,
quod pertinet ad ordinem finis et intentionis.
Uude infra Pauhis : Sorte vocati sumus, prce-
destinati secundum propositum ejtis qui opera-
tur omnia secundum consilium voluntatis sttce,
nt simus in laudem glorice ejus. Et in eodem
sensu dicit cap. 2 : Creati in operihus donis in
Christo Jesu, quce pra^paravit Deus, iit in illis
amlulemus. Iha etiam vohmtas, qua vult Deus
omnes homines salvos fieri, nullo modo potest
esse nisi per modum cujusdam intentionis,
qua Deus vuU hominibus sahitem, et ex vi cu-
jus praeparat omnibus media ahquo modo suf-
ficientia ut illam consequi possint. Cui simile
est ihud Luc. 13 : Quoties volui congregare
filios tuos, et noluisti? Hsec enim et simiHa
nou metaphorice interpretanda sunt, cum non
sit necessarium, et proprietas verborum te-
nenda sit. Per ea ergo significatur vohmtas
Dei antecedens, qua de se tale bonum intendit,
et ex vi illius confert media quae ex hominum
malitia eflectu suo frustrantur.
15. I?itentio in electis absoluta, et efficax.
— In electis aulem intentio est absoluta et ef- ,
ficax, et ex vi illius media congrua et accom-
modata Deus confert. Et liunc intentionis ordi-
nem variis locupletionibus explicavit nobis Au-
gustinus de hac ipsa materia disserens. Ait
enim, lib. de Corrept. et Grat., cap. 14 : Cum
Jiomines per correptionem in viam justitice, seu
veniimt, seu revertuntur, quis operatur in cor-
dihus eortmi salutem, nisi ille qui, quolihet
plantante et rigante, dat incrementum Deus?
Et rationem seu modum declarans, addit : Cui
vole?iti salvum facere nullum Immanim resistit
arbitrium, ac si diceret, vocationem ejus qui
sic vocatur, ut convertatur, procedere ex ab-
soluta vohmtate Dei salvandi illum, et ideo
neminem illi resistere ; prsecedit ergo, secun-
dum Augustinum, illa divina intentio ad ta-
lem executionem. Eamdem doctrinam iudica-
vit hb. de Praedestinat. Sanctor., cap. 8, di-
ccns : IDec gratia, qiicu occulte humanis cor-
dihus divina largitate trihuitur, a nullo duro,
corde respuitur. Ecce efficaciam in executione;
radicem autem ex ordine intentionis ostendit,
addens : Ideo quippe trihuitur ut cordis duri-
tia primitus auferatur ; et infra : Sic quippe
CAP. XLIX. DTJBIUM APPENDIX DE CONCORDIA GRATI^ EFFICACIS, ETC.
669
facit filios promissionis, et tasa ivisericordice
quce pra'paramt in gloriam, ubi verbum facit,
executionem;, verbum autem pra^paravil, in-
tentiouem indicat; et similiter in cap. 17^ait:
Elegit prwdestinatos, ut credant, non quia cre-
diderunt ; et infra : Cluos prcedestinavit, et hos
et vocavit, illa scilicet vocatione, secmidum pro-
positum. Quod propositum non est nisi inten-
tio eflBcax salvandi illos, quam paulo antea
vocaverat electionem Eeternam, dicens: Elegit
eos de mundo, cum hic ageret in carne, sedjam
electos in seipso ante mundi consiitutionem, ubi
duplicem electionem, seternam et tempora-
lem, indicat. Unde huic seternae electioni tan-
quam primse et efScaci intentioni solet Au-
gustinus tribuere omnem peculiarem curam,
quam in executione Deus habet prsedestinato-
rum, ut in cap. 7 de Corrept. et Grat., late et
eleganter describit, declarat, et concludit : IIwc
omnia operatur in eis qui vasa misericordice
operalus est eos, qui et elegit eos in Filio suo,
per electionem gratiw, id est, gratuitam, ut no-
tavit Toletus ad Roman., 11 notat., et verba
ab eodem Augustino subjuncta declarant :
Quo?iia7n secundumpropositum vocatisunt,pro-
fecto et electi sunt per electionem , nt dictum est,
gratice, no7i prcecedentium meritorum suorum.
Unde etiam constat, quoties Augustinus loqui-
tur de vocatione secundum propositum, per
propositum intelhgere hanc divinam intentio-
nem et electionem, unde subjungit : Ex istis
nullus perit, quoniam omnes electi sunt : electi
sunt autem, quia secundum propositum vocati
sunt; propositum autem non smm, sed Dei, de
quo alihi dicit: Ut secundum electionem pro-
positum Dei maneret. Et ut tolleretur omne
dubium, terminum seu objectum illius elec-
tionis declarat, dicens : Electi sunt autem ad
regna7idum cum Christo.
46. Confirmatur. — Prceterea est, ad hanc
rem confirmandam, iusigne testimonium Eu-
sebii Pamphili seu Csesariensis, in disputatione
cum Philosopho, de Filii divinitate, quee refer-
tur in Conc. Niceno, noviter per Alplionsum
Pisanum, nostree Societatis, collectum, et in
tom. 1 Conciliorum editum. Ibi enim in hb. 2,
paulo aute medium, tractando verba illa Pro-
v6rbior. 8 : Bo7ni7ius possedit me, etc, vel, jux-
ta Septuaginta : Co7ididit 77ie initium viarum
sucmm, inter aha interrogavit Eusebius Phi-
losoplium : Esi7ie co7iditus ho7no propter 7nun-
dim, an 7nundus propter ho7}ii7iem? Respon.lit
autem Philosophus : Om7ii7io mundus p7'opter
ho77ii7iem; quam responsiouem acceptans, Eu-
sebius subjungit : Si mundus est propter ho-
77ii7iem om7iino, cu7n homo p7'ior i7i Dci propo-
sito, 7nu7ulus i7i Dei proposito erit homine ac
ratio7iadili sapie7itia posterior . Igitur si hmio
prior est 7)i7mdo, erit prior natu7'is, quales sunt
ccelum, terra, dies, nox, nules, ahjssi, fontes,
7nonies et colles ; prior erit his sapientia, et
ho7no in Dei proposito jam prior est mundo, sed
eumdem accidet poste7'ius i7i via creatio7iis co7i-
dit7i77i fuisse. Qui autem. in divi7ia inte7itio7ie ho-
7)iine posterior erat, ille in via creatio7iis a7ite-
cedit. Sed sapientia, quam i7ivenit prudentia
filius Dei, quam dedit homi7ii ad imaginem
suam, ipsa etia77i i7i divi^ia i7itentio7ie, 77iundo
et 7nu7idi naturis prior f^iit. Et juxta hanc doc-
trinam et distinctionem, de homine interpre-
tatur illam Salomonis sententiam : Dominus
possedit me i^iitio via7'7m suar^im ; possedit
utique in proposito, et initium in ordine in-
tentionis. Confirmatque tandem totum discur-
sum verbis ilhs Domini : Salbatum propter
hominem factum est, non homo propter Sabha-
tum .
17. Hoc autem testimonium, quantum ad
sensum attinet, nullam patitur tergiversatio-
nem ; voluit enim explicare Eusebius quomo-
do sapientia creata in homine(de quo locum
Salomonis interpretatur ], vocetur i^iitium via-
rum Donwii, cum in executione fiierit poste-
rior, et ad hoc explicandum, distinguendum ait
ordinem intentionis et executionis, et suppo-
nit ordinem intentionis esse priorem, et ini-
tium respectu inferiorum creaturarum fuisse
hominem. Unde dici non potest Eusebium so-
lum distinxisse executionem ad extra, quse in
tempore facta est, a vohmtate Dei seterna, per
quam in tempore creationem executus est ;
tum quia expresse dicit hominem fuisse prio-
rem mundo in divino proposito, et e eonverso
mundum fuisse posteriorem in eodem Dei pro-
posito, et deinde hoc propositum declarat per
intentionem Dei ; tum etiam quia, si in ipsa
vohmtate seterna Dei non est nisi ordo execu-
tiouis, non habet in illa res futura alium ordi-
nem, nisi correspondentem ordini executio-
nis, ut adversarii frequenter et consequenter
docent. Non potest ergo de sensu illo dubitari,
neque ipsi Scholastici expressius et clarius de
his ordinibus et signis loquuntur. Deinde con-
sidero quod, licet illa sententia ab Eusebio non
modicam auctoritatem habeat,longe major illi
accrescit ex consortio Patrum, quorum nomi-
ne respondebat, ut ibidem dicitur, nam illi sal-
tem tacendo cousensisse visi sunt, et ipse Eu-
sebius illam doctrinam, tanquam communem
et receptam a Gatholicis proponere visus est.
670 LIB. V. DE AUXILIO
Pondero prseterea Eiiscbium totiim suum dis-
cursum iii particula propte^' fundasse. Nam
quia Philosophus admiserat mundum propter
hominem creatum esse, inde intulit hominem
fuisse priorem in intentione divina, et inde
tandem ordinem intentionis et executionis in
ipsa Dei voluntate distinxit, suumque discur-
sum ex ilhs Christi verbis : Salbaium pro-
pler liominem factum est, confirmavit ; unde
eodem modo possemus nos, ex infinitis sacrse
Scripturse locutionibus siminbus, eamdem ve-
ritatem comprobare.
18. Veritas swpra \dictorum ostenditur. —
Denique ratione etiam potest eadem veritas
ostendi, quiaquidquid perfectionisinvohmta-
te creata et actibus ejus invenitur^ Hcet in vo-
kmtate creata, non sit nisi admixtum imper-
fectionibuS;, nihilominus, seclusis imperfectio-
nibus Deo tribuendum est^ cui nulla perfectio
deneganda est ; sed operari proprie et perfecte
propter finem spectat ad perfectionem simpH-
citer; ergo hoc maxime tribuendum est Deo.
Minor certissima est, quia in universum per-
tinet ad perfectionem agentis^ non tempore et
casu operari;, sed in defmitum terminum sua
actione tendere, et ideo omnia agentia^ etiam
naturaUa^ quatenus perfecte operantur^ agunt
propter finem; inter illa vero, ea quse ratione
carentj ageutur potius quam agant propter
finem, propter imperfectiouem suam , unde
necesse est ut ab ahquo intellectuah agente
dirigantur, ut etiam Aristoteles assecutus est ;
ergo, in intellectuali agente, ad formalem per-
fectionem ejus simpliciter spectat ut per se
operetur propter finem^ certa ratione et consi-
lio sua opera in definitum finem ordiuando.
Hoc autem faciunt creaturae rationales, vel
producendo actus a sua voluntate distinctos,
vel unum actum per alium efHciendo, ut elec-
tionem mediorum per intentionem finis^ vel
unumpriustemporeet causaUtate^ quam aliud
volendo ; hte autem imperfectiones et similes
removeri possunt a vokmtate Dei;, servata per-
fectione simpHciter agendi et volendi propriis-
sime propter fmem ; nam propter infinitatem
et simpHcitatem suam , uuo purissimo actu
potest veHc plura objecta creata^, unum ut
finem aUerius, et ut rationem volendi illud^
sicut etiam eodem actu vuU se et aUa, se pro-
pter se, et aha propter ipsum; ergo habet
Deus proprie et formaUter iUam perfectio-
nem, sine cseteris imperfectionibus. Et confir-
matur, nam difficiUus apparet uno et eodem
actu aliquid veUe nccessario, et aHqua Hbere,
etunum efficaciter^ aUud inefficaciter, seu sim-
EFFICACI GRATL^ BEt.
pHci oireciu^ quam veHc unum ul finem, et
aHum ut medium ; sed in divina voHtione sim-
pHcissima, iHa omnia inveniuntur eminenti et
formah modo^ quia ad perfectionem simpHci-
ter spectant ; ergo hsec etiam inteUigenda iu
ea sunt. Quidquid ergo nos appetimus diver-
sis actibus, intendendo, dUigendo, utendo ,
fruendo^ vuU Deus uno simpUcissimo actu.
49. Confirmatur, et declaratur. — Hac au-
tem perfectione inteUecta in diviua vokm-
tate, consequens necessario fit ut in eo sit ordo
iutentiouis ; hic enim ordo per se, et remotis
imperfectionibus^ non dicit ordinem realem in
ipsis actibus, sed tantum veram rationem for-
malem intentionis et electionis in taU actu^
ex quo resultat ordo aUquis reaUs in ipsis ob-
jectis ; et consideratur a nobis secundum ra-
tionem in ipso actu Dei, quia non possumus
iUum prout in se est inteUigere, sed inadae-
quate iUum concipiendo, ct in plures actus se-
cundum rationem iUum distinguendo. Ergo,
sicut in nobis est ordo intentionis reaUs, ita
est in Deo eminentiori modo^ quem nos per
distinctionem et ordinem rationis expHcamus.
Et coufirmatur ac declaratur^ nam simUi ra-
tione docent Theologi Deum habere in mente
sua ideas. seu ratioues rerum omnium^ per
quas tanquam supremus artifex res tam va-
rias ac multipHces operatus est. Quia^ ut Au-
gustinus ait, 1. 83 Qusestionum, qusest. 48;,
non aUter inteUigimus Deum summa ratione
omnia condidisse; non minus autem conci-
pere debemus Deum rationabiliter operantem
in morali;, quam in artificioso modo operandi ;
ergo necessario debemus concipere Deum ut
perfectissime operantem propter finem ; nam,
sicut ad perfectum et rationahilem modum
operandi artificis_spectat, perproprium exem-
plar unumqiiodque producere^ ita^ ad perfec-
tum et rationabilem modum agentis Hbere;, et
moralis pertinet^ per propriam intentionem, et
electionem propter finem operari ; sic igitur
operatur Deus ; ergo in voHxntate ejus datur
verus ordo intentionis^ qui in ilHs actibus
cousistit.
20. Distinguitur ordo intentionis ab eccecu-
tionis ordine. — Probatur. — Confirmatiir. —
Declaratur. — Et hinc uUerius sequitur ordi-
nemjntentionis^ nostro modo inteUigendi, esse
distinctum ab ordine executioniS;, et Ulo prio-
rem. Probatur, quia nosnon possumus appre-
hendere aut explicare divina, nisi ad instar eo-
rum quse in nobis experimur; sed in nobis or-
do intentionis antecedit ordinem executionis,
quia fiuis est qui prius movet ad sui affectum
CAP. XLIX. DUBIUM APPENDIX DE CONCORDIA GBATL-E EFFICACIS, ETC.
et desiderium, seu intentionem, et inde fit
transitus ad electionem, et inde ad executio-
nem^ seu usum ; ergo, licet Deus hsec omnia
iu se habeat uno simplicissimo actu, niliilomi-
nus, secundum rationem, intelligere debemus
vobmtatem Dei primario ferri in fmem quam
in media, et prius per modum cujusdam deter-
minati affectus interni, quam per modum exe-
quentis ad extra, et hoc vocamus ordines in-
tentionis et executionis, Et confirmatur, nara
in scientia Dei^ licet simplicissima et sine dis-
cursu sit^ intelligimusDeum, verbi gratia, scire
hominem esse risibilem, quia est rationalis.
Unde, nostro intelhgendi modo^ si actus illos
ratione distinguamus, apprehendimus ut prio-
rem cognitionem essentise, quam passionis ab
illa resultantis, et actum circa principium,
quam eirca conclusionem ; ergo similiter in
proposito. Declaratur praeterea, quia;, ubi nos
inteUigimus unum dependere ab ahO;, et non
e contra^ intelhgimus prioritatem et ordinem
secundum rationem ; sed executio pendet ab
intentione, et illam supponit ; e contrario ve-
ro intentio non ita pendet^ quia^ hcet intentio
eflQcax inferat executionemj tamen potest esse
intentio determinata^ et executio indifferens_,
quia potest per varia media et diversis modis
fieri; ergo intelhgitur recte ordo rationis in
quo intentio prsecedit.
21 . RejiciUir fundmientum in uUima sen-
tentia propositum. — Neque contra hanc reso-
hitionem ulhus momenti est fundamentum no-
vum in ultima sententia propositum. Id enim,
quod supponit, Deum constitui volentem hbere
simul per suam essentiam et creaturam voli-
tam, incrcdibile milii visum est : tum quia in-
de sequitur Deum, ex parte sahem, formahter
constitui volentem per ipsam creaturam voli-
tam; tum etiam quia similiter concedendum
erit, constitui formahter scientem res factas
per ipsas creaturas scitas, quod nuUa ratioue
permittendum est, quia hoc major imperfec-
tio esset in Deo, quam accipere scientiam vel
voluntatem a rebus. Deinde creatura vohta vel
scita, est terminus extrinsecus vohtionis vel
scientise ; ergo non potest formaliter concur-
rere ad constituendum Deum volentem vel in-
telligentem ; nam in nobis non est intelligibile
solum, quia objectum se habet extrinsece ; er-
go multo minus in Deo. Denique denominatio
volentis vel scientis, nuUa ex parte potest esse
extrinseca, etiam quoad determinationem ad
tale objectum, alias non esset vitahs, neque
ex intrinseca perfectione.
22. Et ut alia omittam, quibus iUud princi-
671
pium everti fiicile potest, etiam iUatio quee ex
Ulo fit nuUius est momenti, nam ut Deus sit
volens libere, non est necessaria existentia ac-
tualis creaturEe ; aUas ex tempore constituere-
tur Deus volens; sufficit ergo objectiva prse-
scientia; ergo etiam consequenter dicendum
esset Deum constitui volentem per creaturam
objective sibi conjunctam, tam iu ordine in-
tentionis quam in ordine executionis, prffiser-
tim quia ad actum hberum non est necessaria
mutatio hbera in objecto vohto, sed suffieit
morahs, vel secundum ahquam habitudinem
ad essefuturum; hsec autem muiatio etiam in
ordine intentionis spectari potest, quia, eo ip-
so quod Deus intendit creare hominem, iutel-
Ugitur homo ipse novo quodam modo conjunc-
tus voluntati divinse; ergo, in iUa opinione,
etiam dici posset et deberet Deum constitui sic
determinate volentem per suam vohintatem,
et hominem sic objective sibi conjunctum;
quod si hoc est incredibUe, quia iUa qualis-
cumque mutatio in tali objecto a voluntate Dei
libera provenit, idem est probabile in volun-
tate executionis, quse est causa sui objecti. Sit
ergo certum dari ordinem intentionis in vo-
hnitate Dei hbera.
23. Hoc ergo supposito, in particulari punc-
to, quod prima objectio facta postulat de elec-
tione prsedestinatorum, imprimis fatemur in
operibus gratise et glorise maxime inveniri or-
dinem intentionis et executionis, et utrumque
considerari debere in divina vohmtate, seu
prsedestinatione. Deinde admittim-us circa pree-
destinatos primum omnium antecedere effi-
cax decretum Dei, quo ante omnia merita ab-
sokite praevisa statuit talibus hominibus da-
re regnum ccelorum, quod decretum, respectu
prgedestinatorum, vocatur dilectio, et respectu
ahorum qui non sic ehguntur, vocatur electio ;
et respectu mediorum, quibus comparanda est
beatitudo, vocatur intentio. Est autem absoluta
et efficax, ut sit proportionata mediis certis
et congruis, quse ex vi iUius dantur preedesti-
natis, ut indechnabiliter gioriam cousequau-
tur. Distinguitur autem secundum rationem
ab eiectione mediorum, quia circa diversa ob-
jecta versatur; et prsecedit secundum rationem,
tum quia gloria est propter se, seu immediate
propter Deum, media autem sunt propter ho-
minis gloriam ; tum etiam quia decretum de
gioria per se non hmitatur ad h^c vel illa me-
dia, sed postea hfieeper electionem determinan-
tur. Unde etiam distinguitur illa intentio a
voluntate exequente, quia intentio, nostro mo-
do concipieudi, incipit ab ipsa gloria, et prse-
672
LIB. V. DE AUXILIO EFFlCACI GRATI^ DEf.
cedit merita absolute prcevisa; vohmtas autem
executiva incipit a vocatione, et inde procedit
ad alia auxilia, quibus fiunt merita et perseve-
rantia in illis^ quibus prsevisis, intelligitur vo-
luntas executiva etiam circa ipsammet glo-
riam^, quse cadit in illam sub diversa ratione
pra^mii jam debiti, et estper modum applica-
tionis potentise executivse^ vel per modum ac-
tualis productionis luminis glorice^ et auxilii
uecessarii ad videndum Deum, in quo beati-
tudo consistit.
24. Respondetur principali ohjectioni. — Ad
objectionem ergo principalem, concedimus
Deum aute omnia merita prsevisa elegisse prse-
destinatos efiicaciter ad gloriam ; hoc enim,
propter discursum hic factum, et Scripturis
et Augustino magis consentaneum existima-
mus, ut in ahis locis citatis latius osteudimus.
Neque tahs actus est suppositio ita antecedens
ut tollat hbertatem, quia per se non est exe-
cutiva^ neque determinativa vohmtatis creatse,
et quia virtute inchidit habitudiuem ad media
efficacia^ uon sine hbera determinatione vo-
luutatis humauae] conditiouahter prsevisa. Et
ideo, ad illam inteutionem gloriee, uou est ne-
cessarium auxihum praideterminaus^ sed con-
grua vocatio sufficit ; unde consequenter dici-
mus, ut Dcus habere possit hunc actum, salva
ipsius efficacia et prsedestinatorum hbertate,
necessario supponi iu Deo scientiam couditio-
uatam, quam nos verissime supponi censemus,
ut ostendimus iu secuudo prolegomeno_, ubi
quge coutra iham objici solent dissolvimus,
25, Adreplicam qucp nunc additur, respon-
detur negando sequelam. — Ad rephcam autem
secundam, quse uuuc additur, quod tunc ista
electio uou esset omuiuo gratuita^ sed ahquo
modo ex prsevisis meritis, respoudemus ue-
gaudo sequelam, quse certe fuudari uon potest
uisi iu errore INIassihensium, qui ad ratiouem
preemii vel poense putabant sufficere opera sub
conditioue prsevisa, quod tameu Augustiuus
et Prosper omuino damnaut, ut iu prolegome-
uo 2 visum est, Et ad hominem potest retor-
queri argumeutum; nam qui ponuut physi-
cam prcedeterminationem, uegare nou possunt
quiu Deus, per scieutiam simphcis iutenigeu-
tise, ac subiude ante electiouem praidestiua-
torum, prsescierit, si tahbus hominibus tahs
modus preedetermiuationis detur, fore cousen-
suros; ettameu inde nou sequiturquod volun-
tas chgeudi eos ad gloriam fucrit ex illis ope-
ribus; ergo uec iu nostra sententia sequitur.
Dicemus ergo iUam prsescientiam esse neces-
sariam ex parte Dei, ut habeat certa media
quibus suam clectionem exequi possit, si eam
gratis veht coucedere. Uude uou sequitur
Deum elegisse homiuem, quia hbere erat con-
seusurus, sed elegisse iUum quia vohiit, et, quia
elegit, ideo ita vocare iUum ut consentiat, ut
Augustinus, qusest. 2 ad Simphcian., et ahis
locis docet. Et ita etiam uou sequitur uume-
rum salvandorum nou esse certum in voluu-
tate, sed in prsescientia, nam per scientiam
couditionatam uihil scitur absohite futurum ;
ergo in iUa uou potest esse certus prsedesti-
uatorum numerus, sed cum iUi vohmtas ad-
jungitur, in ea est certus, ut per se satis con-
stat.
26. Instantia. — Sed instari potest , quia
iUa voluntas dandi gloriam, quam Deus lia-
buit erga prsedestinatos , iuchisit uecessario
respectum ad talia media, quorum efficacia ex
hbero arbitrio pendebat ; ergo semper includit
conditionem, si homo consentiat, seu coopere-
tur vocationi; ergo nou fuit absoluta et effi-
cax voluutas. Item uou potest magis esse ab-
sohita voluntas finis quam mediorum; sed me-
diorum non est absoluta simphciter ;. ergo nec
vohiutas finis. Probatur minor, quia est voluu-
tas meritorum libere exercendorum ; ergo ue-
cessario includit conditionem in objecto, ahas
hbertati repugnaret. Prseterea vocatio con-
grua non est ex se absohite efficax, sed solum
supposita cooperatioue liberi arbitrii sub con-
ditioue futura; ergo uec vohmtas finis, quaj
inchidit formaliter vel virtute ordiuem ad ta-
lem vocatiouem, potest esse simphciter abso-
luta, quia sahem virtute inchidit semper Ulam
conditionem. Deuique iUi voluutati Dei potest^
humana vohmtas resistere, simphciter loquen-
do^ ergo iUa voluntas Dei non est absohita
et efficax, nam voluutati Dei efficaci nemo
potest resistere. Autecedens probatur, quia
homo potest absolute uou habere taha merita,
sed si iUa uou habeat, resistet iUi voluutati;
ergo simphciter potest iUi vohmtati resistere.
27. Respondetur. — Ad hffic responderi po-
test vohmtatem illam Dei duphciter conside-
rari posse : uno modo, secundum se et abs-
trahendo a prsescientia Dei couditiouata ; aho
modo, ut jam suppouit iUam scieutiam; et
priori modo nou esse absohitam vohmtatem
neque efficacem, sed indiffereutem ut sit effi-
cax in prsescieutia ; et hoc probatur argu-
mentis factis ; aho vero modo posse consi-
derari ut conjunctam scientise couditionatse,
et ut sic esse efficacem. Ad eum modum
quo nos dicimus vocationem congruam per
se spectatam , et secundum suam absolu-
CAP. XLIX. DUBIUM APPENDIX DE CONCORDIA GRATI^ EFFICACIS, ETC.
673
tam entitatem^ non habere intrinsece ac de-
terminate actualem efficaciam , sed potius
de se esse indifferentem , ut congrua vel
incongrua sit^ in prsescientia autem esse con-
gruam et efficacem, quia cooperatio liberi ar-
bitrii illi conjungenda supponitur.
28. Sed non est necessaria distinctio quoad
actum divinae voluntatis, neque illi recte ac-
commodatur, neque etiam sequiparatio illa
cum congrua vocatione in omnibus fieri potest.
Irao, ex diversitate inter voluntatem internam
Dei et vocationem externam facile res intelli-
gitur. Vocatio enim est res creata habens suam
absolutam entitatem, secundum quam optime
consideratur, ut prsecisa a cooperatione vo-
hmtatis creatae , quam preedeterminare non
potest, sed excitare et inducere, et cum illa
cooperari si velit, et ideo de se dicitur non in-
ferre necessario actualem efficaciam, sed so-
lum ex suppositione quod voluntas sit ilh coo-
peratura, quam suppositionem entitas ilhus
vocationis per se non postulat nec prsesuppo-
nit, sed sohim ut procedit ex tah prsescientia,
et ideo sub tah respectu dicitur efficax, non
absolute et secundum se. At vero decretum
ihud vohmtatis Dei, ut sit tale decretum, ne-
cessario supponit talem prsescientiam condi-
tionatam, qua illa media prsecognoscuntur ut
efficacia. Nam si decretum iUud consideretur
secundum suam solam absohitam entitatcm^
sic non est decretum efficax, nec inefficax^ nec
absohitum, nec conditionatum, imo nec decre-
tum hberum est^ sed sola vohiutas Dei se neces-
sario amans, et potens hbere amare objecta
creata, seu creabiha^ prout vohierit, sine mu-
tatione vel additione reah , quse in ipsa fiat.
Constituitur autem, nostro modo intehigendi,
in esse tahs decreti per determinatum respec-
tum ad tale vel tale objectum, et quia deter-
minatio voluntatis supponit objectum cogni-
tum sub tah ratione vel conditione, qua pos-
sit tale decretum terminare, ideo non potest
tale decretum absohite tantum, et secundum
suam entitatem spectari, sed necessario consi-
derandum est ut supponit talem scientiam,
et cum iha tah vel tah modo determinatur.
29. Et hac ratione, si Deus non habet scien-
tiam conditionatam de futuro effectu tahs vo-
cationis, si detur, nuho modo posset habere
decretura dandi iUam vocationem ut con-
gruam et efficacem, neque daret iham ut gra-
tiam specialem et singulare beneficium^ qua-
le in prsecedenti capite exphcuimus; sup-
posita autem prffiscientia, dat iham pecuhari
affectu longe diverso ab eo quem habet erga
VIII.
ihiim, cui dat vocationem entitate similem
absque tah proescientia ; et ideo tahs affectus
singularis non potest considerari tanqaam
quid absohitum et abstrahibile a tah prsescien-
tia, seu objecto, ut per iham proposito. Sic
ergo dicimus de electione praidestinatorum ad
gloriam. Nam, ut haberi possit eo modo quo
nunc iham habuit Deus, necessario supponit
prsescientiam ejusdem glorise, ut infahibihter
comparabihs per hsec vel iha media, et ideo
considerari non potest secundum se, ut abs-
trahit a tah praescientia, per quam objectum
capax tahs effectus ihi proponitur. Ut sic au-
tem spectatum, ihud decretum omnino est ab-
sohitum et efficax, quia, hcet executio ejus
pendeat ex cooperatione hbera, tanquam a
concausa vel conditione necessaria, nihilomi-
nus ante tale decretum supponitur purificata
conditio in pr£EScientia Dei, et in objecto, ut
per iham proposito, et ideo absolute vuh Deus
talem gloriam dare, et per iUam vohintatem
efficaciter determinatur ad danda media quse
in proescientia sua novit esse efficacia.
30. Respondetur ad alias instantias. — Ad
primam. — Ad secundam. — Ad instantias
vero facile respondetur. Ad primam, ahqui
dicunt decretura iUud dandi gloriam, de se
abstrahere etiam a meritis, et ahis mediis
pendentibus a hbertate hominis, ideoque esse
posse omnino absolutum. Sed non placet, quia
probabihus est, seraper et in omni signo prae-
destinasse Deum gloriam, ut humano et mo-
rah modo consequendam, et ut coronam ac
preemium meritorum, in quo necessario inclu-
ditur virtuahs ordo ad merita, seu ad media
moraha et hbera, sahem abstracte et in com-
muni. Dicimus ergo quod, hcet, secundum
hanc considerationem, medium ihud pendeat
a conditione homini hbera, tamen, quia in
preescientia Dei jam supponitur purificata con-
ditio, decretum est omnino absohitum. Sicut
inter homines, quia ignorant conditionem fu-
turi eventus, promissio sub condilione tahs
eventus futuri conditionata est ; si taraen fiat
promissio sub conditioue de prsesenti cognita,
nomine tautum est conditionata, et proposi-
tum internum necessario erit absolutum, quia
purificata est conditio. Et simih modo dicimus
ad secundam instantiam, vofuntatem dandi
merita tah homini, seu voluntatem dandi iUi
fidera, charitatem, etc, esse absohitam, sicut
mox de proedefinitione dicemus; neque id re-
pugnat hbertati, quia supponitur iu prsescien-
tia futurus usus Ule hbertatis, et per iUajm
suppositionem purificatur couditio, potestciue
43
674 LlB. V. DE AUXILIO
esse decretiim absolutum sine Iffisione liber-
tatis.
31. Ad tertiam. — Ad quartam. — Ad ter-
tiam, eodem modo dicimus hoc decretum Dei,
de gloria hominis preedestiuati, virtute ordi-
nari ad vocationem congruam^ ut congrua est,
concipique ex suppositione congruitatis ejus
jam praevisse. Vocatio autem illa, licet praecise
spectata non sit de se efficax, tamen, ut con-
grua est, omuino est efficax, et ita, purificata
conditione;, non impedit quominus decretum
Dei sit absolutum. Ad quartam^ negatur posse
voluntatem humanam resistere ilU decreto Dei^
sicut non potest resistere vocationi congruae,
ut congrua est, et prsevisse ut tali. Neque haec
impotentia resistendi est contraria libertati,
quia non est impotentia simphciter, sed ex
suppositione usus liberi jam praevisi. Nam si
voluntas praevisa est hoc volitura in tali tem-
pore et occasione, jam non potest ahter velle,
illa hypothesi supposita^ et nihilominus Hbere
est vohtura, quia hoc ita futurum supponeba-
tur ; eodem ergo modp non potest voluntas re-
sistere voluntati Dei^, quEe ex efficacia sua et
sapientia potest applicare media_, cum quibus
novit voluntatem consensuram.
CAPUT L.
ArPENDII DE PRj:DEFINITIONIBrS CXJM ALIARUM
OBJECTIONUM RESPONSIONE.
1 . Scopus et summa capitis. — De prmdefini'
iionihus divinis.-^ Ut ahis objectionibus satis-
faciamus, pauca de praedefinitiouibus divinis^
quod tertio loco proposuimus, dicenda sunt.
Et imprimis, circa verbum prcc-definiendi seu
prcefiniendi ( idemque enim sunt in usu Scri-
pturee et Patrum ), advertendum est in signi-
ficatione non distingui a verbo prwdestinandi,
nam indifferenter utroque Patres utuntur, ut
ex infra citandis constabit. Et in Scriptura
idem verbum grsecum optCo), vel Tipoopt^w, inter-
dum per verbum prwdestino, interdum vero
per verbum prcefinio aut definio, a vulgato in-
terprete transfertur, ut videre Hcetad Rom. \,
et ad Cor. % et ad Ephes. \, et Actor. % et ita
hsecverba ut synonyma ponit Salmeron. in
Prfehidiis ad epist. Pauli, tract. % disp. \, ubi
etiam addit verbum prccdispono, quod minus
usitatum est, et verbum pirccdetermino, quod
etiam in Scriptura non inveniO;, usu tamen
Theologorum receptum est, ut statim dicam.
Quia tamen heec verba ex simpUcibus composi-
la sunt^ addita pariicula prce, circa utramque
EFFICACI GRATI.^ DEI.
partem aliquid declarandum est, ut in ver-
borum significatione eequivocatio tollalur.
2. Consideratur verbum destino^ vel defi-
nio. — Circa verbum ergo destino aut definio,
advertendum est posse, vel ad internos actus
animse, vel ad externoS;, qui ab ifiis procedunt,
appUcari. Nam destinare, ad animum relatum,
idem est quod proponere^ vel intra se cousti-
tuere aUquid faciendum^ juxta iUud 2 ad Co-
rinth. 8: Et destinatam voluntatem nostram,
et cap. 9 : Prout destinavit in corcle suo. Et
juxta hanc significationem in Deo expUcuit
verbum prcedestinandi PauUis ad Ephes. \,
cum dixit : Qui prcedestinavit nos in adoptio-
nem filioriim per Jesum Christum, secundum
propositum voluntatis suce ; et in eodem sensu
loquitur ad Roman. 8^ dum ait : Bis qui se-
cundum propositum vocati sunt sancti, de qui-
bus postea subdit : Qiios prcedestinavit, lios et
vocavit. Apud Latinos vero saepe refertur hoc
verbum ad exteriores actiones, et significat
mittere, vel ad aUquod munus aUquem ex-
terius designare. Idem considerare Ucet in
verbo definiendi, nam communiter significat,
aut verbis describere, seu declarare rei natu-
ram et essentiam, aut certis terminis et Umiti-
bus rem aUquam terminare. Frequenter vero
refertur ad animum^ ut palet ex iUo Acto-
rum 2 : Hunc definito consilio et prcescientia
Dei traditum ; et cap. 17 : Definiens statuta
tempora ; et Luc. 22 : Filius Tiominis sicut de-
finitum est vadit. Idem notari potest in verbo
determinandi ; in rigore enim significat exte-
riorem actionem ponendi terminum certum^
vel loci, vel temporis ; transfertur vero etiam
ad animum^, nam^ quia voluntas de se indiflfe-
rens est, cum aUquid eUgit vel proponit^ deter-
minari dicitur. Et ita, proportione servata,
idem est prcedestinare quod prcedefinire, et
utrumque verbum potest Deo attribui, vel ra-
tione interni et eeterni propositi, ut videre U-
cet in D. Thoma_, 1 part., q. 23^ art. 1, ad \,
et 3 contr. gent.^ cap. 90, vel ratione externae
temporaUs actionis, qua causam secundam de
se indifferentem ad unum determinat, ut nunc
moderni Theologi frequenter loquuntur.
3. In Deo prcedefiiiitio seu, prcedeterminatio
ad intra et ad extra ab auctore distinguitur,
et cur. — Verbi praedefiniendi, et praedestinan-
di notio. — T6 praedefiniendi, et praeparandi
quid diffierant. — Et ideo^, in Ubr. 1 de Auxi-
Uis, capit. 16, numer. 6 et sequentibus, ad tol-
lendam hanc verborum aequivocationem, ne
quaestiones confundantur, distinxi in Deo prae-
defiuitionemseu praedeterminationem ab intra
CAP. L. APPENDIX DE PR^DEFINITIONIBUS, CUM ALIARUM, ETC.
675
et ad extra, et propo?ui nti verbo prcedefinien-
di, ad siguificandum internum decretum Dei^
quia in hoe sensu invenio magis usitatnm in
Scriptura divina verbum definiendi, Deo at-
tributum; verbum autem fr(edeierm\nandi, ad
significandam externam actionem preedetermi-
nantem accommodavi ; quia neque in Scriptii-
ra divina, seu in Vulgata Latina lioc verbum
usitatum invenio^ ad significandum prsedesti-
nationem Dei , et^ in rigore Latino , verbum
frcedeterminandi proprie sumptum externam
actionem magis significat. Quod si alicui ( ut
video) haec accommodatio verborum non pla-
cuit, non contendo de verbis^, dummodo res
ipsa de qua disputatur ambiguitate verborum
non confundatur. Idem notari potest in verbo
disponendi, quod fere idem est cum verbo^ria?-
farandi, in quo similem fere distinctionem
notavit D. Thomas, 1 part.^, queest. 23, art. 2,
ad 3, aliis verbis, distinguens dupUcem prse-
parationem : unam, quse in passo recipitur,
quam nos externam vocamus ; aliam, quse ma-
net in agente, quam nos vocamus internam;,
est enim propria agentis intellectualis, qui
prseconeipiendo et volendo se preeparat ad
agendum ; et ad hanc inquit D. Thomas pree-
destinatiouem pertinere, idemque nos dicimus
de prsedefinitione, quia, ut dixi, verbum frce-
definiendi et prcedestinandi, in rigore, sequiva-
lentia sunt. Inter verbum autem prcedefiniendi
et prceparandi hsec solet notari differentia,
quod ea tantum dicitur Deus prsefinire quse
absokito decreto facere statuit ; prseparare au-
tem dici potest_, et illa quae sic decrevit, et qxise
antecedente tantum voluntate disposuit, nam
etiam dici potest Deus gloriam reprobis prse-
parasse, utique quantum in ipso est.
-4. Denique, ex dictis intelligi potest ver-
hiim prcedefitiiendi (et idem fere est de cseterisj
ad propositum vohmtatis appHcatis), verbum,
inquam, prcedefiniendi, ex vi propriee signifi-
cationis suee, non significare vohnitatem Dei
per modum exequentis, nec per modum pro-
ximi principii efficientis ad extra, sed ad prse-
detinitionem sufficere propositum per modum
intentionis, seu electionis; id enim proprie si-
gnificat verbum prcedestinandi, ut ex Paulo
notavi, et in propria materia osteudi, et in
sequentibus attingam : illi autem verbo sequi-
valet, ut dixij verbum prcedefiniendi. In nobis
etiam id constat, recte enim dicimur nobiscum
definire, quse facere intendimus vel eligimus,
juxta ilkid 1 Machabseorum 1 : Multi de po-
pulo Israeli definierunt apud se, ut non man-
ducarent immunda, et elegerunt magis mori, etc.
Et sic etiam dicitur 4 Regum.20 : Intellexit
Jonatlias quod definitum esset a patre suo ut
interficeret David. Et idem est cum proportio-
ne de verbo destimncU, juxta illud Macha-
beeorum 6: Destinavit non admittere illicita,
et aka quee supra citavimus. Ac denique taks
definitio vel prsedefmitio solum est propositum
quoddam voluntatis, quod de se usum et ef-
fectionem antecedere potest, quamvis ad illam
sive physice sive morakter incknet, et sive
proprie sive metapliorice moveat et inducat.
Quod si quis dicat etiam voluntatem seternam
Dei executivam , qua in tempore operatur,
esse definitionem seu prsefinitionem, non mul-
tum de verbo contendam, maxime c[uando illa
voluntas est omnino absoluta, dummodo non
asseratur ikam solam esse voluntatem preede-
finitivamj et in ordine intentionis non sufiQ-
cienter salvari : hoc enim et sine fundamento
dicetur, et falsum esse ostendunt quee addu-
ximus.
5. T6 proe quid significet. • — Superest di-
cendum quid denotetur per ikam particulam
p^rce, ex qua verba prcedefinitio, prcedestino, et
simika componuntur. Quidam enim novi
Tkeologi volunt in proprietate solum signifi-
care antecessionem decreti divini ad omnem
praescientiam futurorum_, secundum ordinem
rationis, et omnem akam significationem im-
propriam esse dicunt, et ideo in expositione
Scripturee quoad talia verba non esse admit-
tendam, cum Scriptura debeat in proprietate
sermonis expkcari_, quandoeunque commode
potest. Sed hfec sententia, quoad hanc poste-
riorem partem, non habet fundamentum, ne-
que in Latina significatione ikius dictionis et
compositionis in omni proprietate sumptai_, ne-
que in Patribus aut Scriptura, ut ex diceudis
patebit. Dico ergo tria posse per ikam parti-
culam et compositionem ejus proprie signifi-
cari. Primo quidem, interdum significat non
durationis_, aut antecessionis ordinem, sed di-
gnitatis exceUentiam, sicut videri potest in no-
mine Prcelati, aut Prcepositi. Et sic de vir-
gine dicit Ecclesia : Elegit eam Deus, et prce-
elegit eam, id est, ad singularem dignitatem
elegit. Et hoc significatum in verbo prcedesti-
nandi, et appekatione prcedestinatorum placuit
Gatherino, quia putavit non omnes salvandos
esse prsedestinatos, sed ikos qui altiori modo,
et ad singularem gloriee dignitatem electi sunt.
Neque dispkcet ika significatio Salmeroni, in
dicta disp. \, ueque Lorino ad kla verba Ac-
tor. 2 : Hunc defiuito Dei consilio tradiium.
Sed kcet signidcatio hsec non sit impropria,
676
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
nobis non est necessaria; tum quia neque aue-
toritate, neque sufiicienti ratione ostendi po-
test Scripturam uti verbis illis in dicta signifi-
catione ; tum etiam quia omnino verum esse
credimus omnes salvandos esse electos, et om-
ues electos esse prsedestinatos ; tum denique
quia ponitur interdum idem verbum respectu
generalium effectuum providentise Dei, ut, Ac-
tor. i7,ubiVulgatababet, definiens statutatem-
pora, greece habetur participium opiaa:, quod
per verbum prccdestmandi solet in aliis locis
verti, ut statim dicam. Addo vero, etiamsi illa
significatio admittatur, non esse illa abuten-
dum ad opinionem Catberini de preedestinatione
stabiliendam ; nam etiam in boc sensu omnes
salvandi preedestinati sunt, quia comparatione
reproborum omnes fuerunt electi, vel prse-
electi, id est, ad singularem excellentiam et
diguitatem singulari beneficio destinati.
6. Secunda significatio est, ut particula pr«?
in illis verbis Deo attributis significet anteces-
sionem seternitatis ad tempus, quam signifi-
cationem existimo esse propriissimam, et ad
expbcandam divinam Scripturam, ubi opor-
tuerit, esse aptissimam et sufficientissimam.
Hoc probo primo verbis Pauli ad Roman. 8 :
Qiws prcescivit, et prcedestinamt ; nam in verbo
prcescimt, particula j^r^-p non necessario dicit
antecessionem rationis ad decretum Dei; ergo
sufficienter explicatur per antecessionem aeter-
nitatis ad tempus ; ergo etiam in alio verbo
potest babere eamdem significationem omnino
propriam. Unde ex vi verborum Pauli solum
haberi potest, praescientiam et prisedestinatio-
nem esse seternam : quem autem ordinem ra-
tionis inter se habeant, inde non habetur;
quod si ex ordine Utterse argumentum sumi
posset, scientiam prseire significatur. Sed ne-
que argumentum est efiicax, et quamvis ad-
mitteretur, non esset intelhgendum de prse-
scientia absoluta futurorum meritorum, sed
de aUqua aUa, ut in proprio loco expUcatum
est.
7. Confirmari hoc etiam potest, quia ver-
bum graecum opii;», et upoofi!;w quasi synonyma
in Scriptura ponuntur, et interdum ubi est
verbum simplex opii^w, in Vulgata ponitur ver-
bum prcedestino, vei simile, et e couverso, ubi
est verbum Trpoopii^w, in Vulgata ponitur verbum
simplex decerno aut definio. Exemplasunt, ad
Roman. \ : Prcpdestinatiis filius Dei, grsece
opiCTOavToi;; et 6 contrario Actor. 4 : Q;iJbCB manus
tua et consilium tuum decrevertmt fieri, grgece
Tcpowpi-re; in cap. vero 8 utrumque verbum est
compositum, ibi : Q^ubos prcesclvit et prcedesti-
navit, et ibi : Quos prcedestinavit, Jtos et voca-
vit, in utroque enim loco est verbum Ttpoopi^w.
Idem invenietur ad Ephes. 4, ibi : Qui prce-
destinavit nos in adoptionem filiorum per Je-
sum Christum, et 1 ad Gorinth. 2, ibi : Quam
prcedestinavit Deus ante scecula in gloriam nos-
tram. Hinc ergo coUigimus per illam particu-
lam prcF significari antecessionem seternitatis :
nam propter verbum simplex definio , verbi
gratia, Deo attributum censetur sequivalens
verbo prcedefinio, quia decreta Dei non pos-
sunt esse nisi seterna ; ergo signum est per
particulam pr^" significari antecessionem eeter-
nitatis.
8. Objectio. — Solvitur. — Dices : ergo in
verbis citatis, quaniprcedestinavit Deus ante sce-
cula, superfiue addidisset Paulus particulam
ante scecula, quia per particulam prce jam id
esset significatum. Respondeo, potius inde con-
firmari quod dicimus, nam illa particula, ante
scecula, addita est ad expUcandam antecessio-
nem per verbum prcedestinandi indicatam;
sicut d Petr. 1, ubi de Christo dicitur : Prce-
cogniti quidem ante mundi constitutionem, ista
postrema particula addita non est, nisi ad ex-
plicandam cognitionem Dei vocari prsecogni-
tionem propter Beternitatem. Atque ita ver-
bum prcedestino, seu n:poopl!;w, de antecessione
seternitatis exposuit Origenes ad Roman. 1, et
auctor commentariorum in eamdem epistolam
nomine Hieronymi ad Rom. 8, et aperte idem
Hieronymus ad Ephes. 4 . Item verbum prce-
destina7idi non solum usurpatur a Patribus
respectu giorise, sed etiam respectu gehennae,
ut videre licet in Augustino, 21 de Civit.,
cap. 24, et in Enchirid., cap. 100, et lib. 2 de
Peccator. merit., cap. 17, et ssepe aliis locis;
et Fulgentio, lib. 1 ad Monim., cap. 14, et 17,
27 et 28 ; et Prosper, ad objection. Vincent.,
40 et sequcutibus. Ergo verbum prccdestinan-
di, in rigore et proprietate, non significat an-
tecessionem ad scientiam, quia Deus neminem
praedestinavit ad poenam ante prsescientiam
peccatorum ; ergo proprietas illius verbi com-
positi sufiicienter salvatur per antecessionem
seternitatis ad tempus. Et idem confirmari po-
test ex verbo prceparandi ; nam in hominibus
in rigore solum significat antecessionem per
seternitatem , ut ex D. Thoma retuU; idem
ergo est in cseteris similibus verbis.
9. Nihilominus addenda est terUa significa-
tio iUius compositionis, seu particulae prce,
quse sine dubio est etiam satis propria, nimi-
rum, ut non solum significet antecessionem
seternitatis, sed etiam ordinem aliquem ante-
CAP. L. APPENDIX DE PRrEDEFINITIONIBUS, CUM ALI.\RUM, ETC.
677
cessionis secundum rationem fundatum, vel in
ordine objectorum^ vel alia simili ratione^ ob
quam unus actus Dei tanquam prior alio a no-
bis apprehendatur. Sic enim quia cognitio ob-
jecti prsecedit volitionem ejus, hac ratione dici
potest prsescientia vel prsecoguitio respectu
volitionis ; sic etiam^ quia intentio finis ratione
antecedit electionem mediorum^ ideo proposi-
tum salvandi electos dici potest prsedestinatio
ad gloriam^, etiam respectu electionis medio-
rum in particulari ; et quia ilhid est proposi-
tum omnino gratuitum, etiam dici potest prse-
destinatio propter antecessionem ad absolutam
preescientiam meritorum. Ac denique^ quiaef-
fectus quos Deus est facturus futuri non sunt,
nisi ex decreto absoluto voluntatis Dei, ideo
tale decretum potest dici prsedefinitio^, per
comparationem ad prsescientiam ejusdem ob-
jecti prsedefiniti, ut futuri^ vel etiam per com-
parationem ad ipsammet rem futuram, quse in
hoc sensu ideo prsefinita dicitur, quia ex pree-
finitione habet quod sit futura. Atque in hoc
sensu dicuntur in Scriptura vel definita, ut
Actor. 17, vel praefinita, Dauielis, 11 et 12.
10. In hoc ergo ultimo sensu procedunt ma-
xime objectiones quae in hac materia ex prse-
finitionibus Dei sumuntur, quia ad perfectio-
nem providentiae Dei erga homines et eorum
actiones, necessarium existimatur ut Deus hoc
ultimo modo omnes actus liberos in particu-
lari, absoluto decreto, et ante praescientiam
absohitam illorum, ut futurorum, prsefinierit ;
imo aliqui volunt, ut tahs prsedefinitio dicat
antecessionem ad scientiam conditionatam eo-
rumdem futurorum. Et quia, qui ita sentiunt^
omnia testimonia vel Scriptura3 vel Patrum,
quse de his prffidefinitionibus loquuntur, sta-
tim accommodant ad hoc genus preedefinitio-
nis, seu ad hanc ultimam significationem, ideo
voces ipsas accurate distinguere necessarium
existimavi; nunc de re ipsa quid sentiam bre-
viter propono.
11 . Assertio principalis prima. — Primo er-
go certum existimo posse Deum prfedefinire
actum Hberum in particulari hoc genere prse-
definitionis, et salva ejus hbertate. Hoc mihi
sufficienter probant, quse ad probaudam elec-
tionem prsedestinatorum adduxi, et in aliis lo-
cis hanc etiam assertionem late probavi, et ab
auctoribus quibus nunc respondemus hbenter
admittitur^ ideoque in illa confirmanda non
immorabor. Addimus vero hanc praefinitio-
nem supponere preescientiam conditionatam,
et ideo facilUme cum libertate actus praefiniti
concihari , sicut de electione ad gloriam expli-
cavimus. Unde etiam adjungimus hanc prce-
finitionem esse in voluntate Dei per modum
intentionis actus prcefiniti;, non per modum vo-
luntatis exequentTs, ac per se immediate efii-
cientis ad extra illum actum prsefinitum : sic
enim non solum^ esset prrefinitio ipsius actus,
sed etiam prsedeterminatio voluntatis creatae
ad efiQciendum, quod ejus laederet libertatem,
ut supra ostendimus. Est igitur illa praefinitio^
taUs intentio quae virtute includat habitudi-
nem ad congruam vocationem praevisam, et
efficaciter applicet vohmtatem divinam ad
praebendam talem vocationem voluntati, offe-
rendo simul vohmtati creatae concursum ne-
cessarium ad actum praefinitum eliciendum.
Atque ita fit ut, supposita praidefinitione, in-
fallibiliter illum eliciat, et nihilominus libere,
quia illa praefinitio non mandatur executioni
per physicam prsedeterminationem, sed per
congruam vocationem ; unde fit ut illa infalli-
bilitas non sit ex suppositione omnino antece-
dente, sed concomitante, quia supponit coope-
rationem Hberam humanae voluntatis, sub con-
ditione fiituram in praescientia.
12. Concluditiir. — Unde in hocpiincto tan-
dem concludimus, sicut praedefinire actum U-
berum hoc modo non repugnat libertati, ni-
hilominus repugnare iUi, quod Deus, nuUo
habito respectu ad usum Ubertatis sub condi-
tione praevisum, apud se statuat et praefiniat
facere talem actum, et sua potestate efficaci
praedeterminare voluutatem hominis ut illum
faciat, quia taUs modus praefinitionis indu-
ceret necessitatem contrariam libertati, ut sa-
tis in superioribus demonstratum est. Et de
hoc genere praefinitionis locutus est Damasce-
nus, cum negaverit Deum praedefmire actus
Uberos, libr. 2 de Fide, capit. 30, et in Dia-
logo contra Manicliae., quem merito D. Tho-
mas de praedefinitione necessitante expUcavit,
1 part., quaest. 23, artic. 1, ad 1. Neque enim
alius modus praedefinitionis necessitantis vo-
luntatem humanam inteUigi potest, ut in su-
perioribus etiam est probatum. Quod enim
quidam dicunt, Damascenum loqui de prtefi-
nitione, per quam Deus prae[)arat eflectui cau-
sam ex se minime.indifferentem, sed intrin-
sece determinatam ad unum quoad specifica-
tionem et exercitium, valde aUenum a ratione
est, quia ridiculam reddit Damasceni doctri-
nam. Ule enim agebat de voluntate Inimana,
quam supponit esse liberam, et in suis actibus
indiffereutem, et de iUa dicit Deum non prae-
defmire ejus actus, ne liberum ejus usum im-
pediat, et quia nec vitium admitti vult, et rur-
678
siis nec virUUi vim afert, qiise ratioaes evi-
denter ostendunt ipsuin loqiii de prfedefini-
tione inferente necessitatem ab extrinseco illi
potentise, quse de se liberse operationis est ca-
pax. Nam talis praideterminatio ab intrinseco^
respectu objectornm de se indifferentium, et
stante judicio rationis, involvit in se repu-
gnantiam et contradictionem, supposita na-
tura voluntatis ; ridiculum ergo esset dicere
Deum non praefinire actus tali genere deter-
minationis, seu necessitatis, hoc enim in nul-
lius mentem unquara venit. Loquitur ergo Da-
mascenus de praefinitione extrinsecus necessi-
tante, quse, ut dixi, alia esse non potest, nisi
qua statuit Deus efficacia sua prsedeterminare
voluntatem ad actum preefinitum, ut satis jam
explicatum est. Atque ita responsum est ad
secundam objectionem principalem, in prsece-
denti capite positam. Ex dictis enim sequitur
lioc genus praefinitionis antecedentis non esse
possibile salva libertate, sed non ideo sequitur
tolli omnem prffifinitionem, nam est vera et
sufficiens proefinitio, quee, licet prs^cedat or-
dine rationis actum absolute futurum, nihilo-
minus non est suppositio simpliciter antece-
dens, propter usum Hbertatis prsecognitum, et
in ipsa praefinitione virtualiter observatum.
13. Assertio secunda. — Secundo, dicimus
Deum nullo modo preedefinire actus Uberos
malos, non quia id repugnaret Hbertati, sed
quia contra ordinem divinee sapientioe et boni-
tatis esse credimus. Hanc veritatem, praeter
Damascenum, docuerunt satis expresse Leo
Papa, sermon. 16 de Passion. Domini, ubi,
tractans verba Actor. 4, facere quce mamis tua
et consilium tuum decreverunt fieri, accurate
distinguit inter passionem et actionem, dicit-
que passionem fuisse decretam a Deo_, non
vero actionem : Numquid (ait) iniquitas per~
sequentium Christum ex Dei orta est consilio ?
Et illud facinus, quod omni majus est crimi-
ne, divince prwparationis manus ao^mavit ? uhi
certenon habetlocumdistinctio de prsefinitio-
ue malitiae, vel actionis malae ; nam de actione
ipsa loquitur Leo, cum illam a passione distin-
guit; nec poterat manus prseparationis divinae
non armare manus exequentes Judaeorum, si
eorum realem actionem Deus ex se et suo prae-
vio consiho prsefinivlsset ; nam qui intendit ef-
ficaciter actionem, necesse est ut prseparet me-
dia, quibus infallibihter eveniat. Eamdem
prsefinitionem malorum actuum sub nomine
praBdestinatiouis negat, et impugnat late Ful-
gent., libr. 1 ad Monim. ; nam cap. 14 propo-
nit qusestionem, aU; sicut Deus praedestiuat
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^E DEI.
bona opera, ita etiam praedestinet mala ; et
cap. 17 negat, qiiia non ipse fecit ut ficrent, et
quia initium talis voluntatis non est ex Deo, ut
persequitur cap. 19 et sequentibus, ex quibus
evidenter constat iUum etiam de ipsis actibus,
prout sunt reales operationes, loqui. Quse est
etiam aperta seutentia Prosperi ad object. Vin-
cent., in 10 et sequentibus usque ad finem,
et ad cap. Gahorum, cap. 12, 14 et 15, et in
seutentiis quse ihis correspondent , ubi pro
regula tradit Deum non praedestinare opera
quce nec ipse fecit, nec ut factremus exegit. Et
sic etiam dixit Augustinus, lib. de Dono per-
sever., cap. 22, quod Deus omnia quce prcedes-
tinavit implevit. Et ideo in ahis locis non tri-
buit prsedefinitioni Dei omnes vohmtates ho-
minum, sed addit sub disjunctione permissio-
nem, ut constat Ubr. 3 de Trinit., capit. 14.
Unde sumpta est regula 58 apud Prosperum :
Voluntas Dei est prima et summa causa omnium
corporalitm spiritualiumque motionim ; nihil
enim fit visililiter et sensibiliter, quod non de
invisiUli et intelligiUli summi Imperatoris
aula, aut juleatur, aut permittatur ; et in En-
chirid., capit. 95 : Non fil aliquid,nisi Om-
nipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse
faciendo.
14. Dixi au tem Deum nullo modo preedefini-
re nos actus, quia non solum ihos non praede-
stinat iUa prsedefinitione quse antecedit secun-
dum rationem praescientiam absohitam futuri
actus praedefiniti^ sed etiam neque illos inten-
dit voluntate antecqdente, neque voluntate
consequente ihorum praescientiam eos acce-
ptat, aut simphciter vult, quamvis, ihis jam
praevisis futuris, ad ahos efi"ectus suaj provi-
dentiae a se intentos, et ahquo modo praedefi-
nitos, ihos ordinet. Hanc censeo esse senten-
tiam communem Theologorum, in i, d. 47,
et in d. 38, et dictorum Patrum, praesertim
Augustini, in locis aUegatis; et in Euchirid.,
cap. 100 et sequentibus, et hbr. 4 de Civit.,
c. 27, et enarrat. in Psalm. 16, circa iha ver-
ba : Ut non loquatur os meum opera hominum ;
et ahbi frequenter, ut in hbr. 3 ahegatum est.
Exphco autem breviter, et probo singulas par-
tes. Et imprimis de primo et rigoroso modo
proefinitionis, quae prsecedat scientiam futuro-
rem per modum absolutae et efficacis inten-
tionis, videtur res nirais certa; quia quod Deus
sic intendit, etiara procurat et providet media
quibus infaUibihter eveniat, quod Deo tribui
non potest circa actus peccatorum, ut, ex ip-
sis termiuis, cuihbet debita fide ac pietate rem
consideranti evideus videbitur, et latissime
CAP. L. APPENDIX DE PR.^DEFINITIONIBUS, Cmi ALTARUM, ETC.
679
lib. 3 ostensum est^ estqiie expressa sententia
Damasceni^ loco statim citando.
-1 5. Secundo, addebam Deum non prsedefi-
nire hos actus quolibet alio modo^ quod pro-
batur, quia Deus non intendit illos^ quantum
est ex se, ac subinde nec intentione absoluta^
ut dictum est, nec intentione simplici, seu an-
tecedenti, aut quantum ex se, quod docuit
Damascenus, lib. 2 de Fide, cap. 29;, dicens :
Ex Ms qiice in nostro arUtrio co7isistunt, ea
qucc hona sunt, primarie vult, gratiaque lia-
let Deus; mala contra, nec primarie, nec se-
cundarie , veruni libero ariitrio ea permiitit.
Dicitur autem Deus primarie velle ea quae ex
sua mera voluntate intendit, sive ahsoluto
actu, sive conditionato illa intendat, sicut vult
omnes salvari ; hoc enim exempkim in eodem
capite adliibet Damascenus. Ergo, ex illius
sententia, etiam illo modo non intendit Deus
actus peccatorum. Et si quis totius capitis dis-
cursum legat^ facile intelligat eum loqui de
actibus ipsis_, ut sunt opera realia, quae adjunc-
tam habent mahtiam. Et sane merito, nam
hoc satis est ut a Deo, quantum ex se est, non
intendantur, quod est valde consentaneum
Scripturis, et rationibus factis in lib. 3_, quse
hic repetere non est necesse.
16. Neque de his actibus reputamus incon-
veniens quod in coufirmatione secundee ob-
jectionis in praecedenti capite inferebatur, sci-
licet, aliquem actum realem fieri prseter in-
tentionem Dei. Quid enim mirum est quod
sit prseter intentionern ejus, id quod Scri-
ptura simpliciter docet esse contra volunta-
tem^ et contra prseceptum ejus ? Hoc enim af-
firmat Scriptura non tantum de malitia ta-
lium actionum, vel de illis, ut malee sunt, sed
simpliciter de ipsis actionibus materialibus li-
bere factis ; ita enim a Deo prohibentur, ut in
dicto Iibro 3 ponderavimus. Unde inductione
facile ostendi potest multa homines facere, vel
voluntarie omittere, praeter, vel etiam contra
intentionem Dei. Quando enim Deus homini
inspirat fidem^, et ille vel non vult credere^
vel vult in suo errore persistere, profecto prae-
ter intentionem Dei agit, quia Deus nihil tale
intendebat. Quis enim dicat Deum, cum ali-
quem vocat^, intendere ut resistat? Imo potius
intendit vere et ex animo, quamvis non abso-
lute, ?ed quantum est ex parte sua, ut homo
tunc consentiat, et contra hanc intentionem
Dei agit qui resistit, etiamsi non agat contra
intentionem absolutam, hsec enim frustrari
non potest. Neque hoc derogat perfectioni di-
vinae providentiae circa tales actus, etiam ut
actus sunt, ut in secunda et quarta objectione
opponebatur, quia, licet non intendantur a
Deo, non casu, nec fortuito eveniunt respectu
ejus, uec sine cura et providentia ejus eve-
niuntj sed ex certa scientia et voluntate per-
mittendi illos, et concurrendi ad illos cum li-
bero arbitrio ipso se determinante : id autem
quod me sciente, et voluntarie non impedieute,
cum possem, mihi evenit, non potest dici casu
aut fortuito mihi accidere, ut per se constat.
47. Denique addimus Deum nullo modo
velle simpliciter hos actus peccatorum, ut
reales et positivi sunt. etiamsi prsevideat illos
esse futuros postquam illos permisit. Potest ta-
men velle ahquos effectus eorum, et ipsos
etiam ordinare ad fines suae providentiae, juxta
infinitam sapientiam suam ; et ita etiam potest
aliquo modo prsefinire tales effectus, et bona
quse ex illis malis elicit, licet ipsa mala nullo
modo prsefiniat. Tota hsecdoctrina sumitur ex
Augustino locis allegatis, et in lib. de Liber.
arbitr., cap. 20, et lib. 5 Genes. ad litter.j
capit. 20, et declaratur breviter per partes.
Nam imprimis est certum, si sermo sit de pec-
cato, ut peccatum est, Deum nullo modo et
in nullo signo velle illud simpliciter et absolu-
te, etiamsi, postquam illud permisit, praesciat
esse futurum, quia est objectum pravum, et
proinde incapax divinae benevolentiae seu
complacentiae, et ita in hoc omnes conve-
niunt. Addimus vero quod, licet in talibus ac-
tibus per se spectatis, et praecisa malitia mo-
rali, sit aliqua bonitas transcendentalis seu
physica, nihilominus, propter conjunctiouem
quam habent cum malitia morali, quae a tali
actu hic et nunc a tali persona libere facto in-
separabilis est, et ideo talem actum nunquam
posse simpliciterplacere divinae voluntati, quia
voluntas fertur in rem prout est in se, et il-
lam formaliter volendo, virtualiter vult quid-
quid est cum illa inseparabiliter coujunctum :
Deus autem nullo modo potest velle malitiam,
nec formaliter, nec virtute, nec explicite, nec
implicite, et ideo non vult talem actum, uec
complacet in illo {Mundi enim sunt oculi ejus,
ut Scriptura dicit), ne utique scientia appro-
hationis, et ita hoc probant alia testimouia,
quibus Deus ostendit quanto odio peccata pro-
sequatur, quae supra lib. 3 tractata suut. At-
que ita fit ut Deus uullo modo prcedefiniat ta-
lem actum, sive praedefinitione antecedente
secundum rationem praescientiam absolutam
ejusdem actus futuri, sive subsequente ad
eamdem scientiam, et anlecedente sola dura-
tione aeternitatis, quia utraque praefinitio re-
680
LIB. V. DE AUXILIO EFFICACI GRATI^ DEI.
quirit absolutam voluntatem talis actus, quam
Deus non habet.
48. Neque contra hoc obstat quod Deus
ad tales actus voluntarie ac realiter concur-
rat in tempore, quod facere non potest sine
eeterna vohmtate talium actuum. Dico enim
non esse necessarium actum quo Deus velit
absolute aut prffifmiat aliquo modo talem ac-
tum, sed suflBcere voluntatem concurrendi
cum hbero arbitrio, et permittendi ut ipsum
etiam operetur, si veht; ex vi ihius volunta-
tis, vel ipsamet Dei voluntas, velpotentiaexe-
cutiva ejus influit in terapore cum causa secun-
da ipsa cooperante,, ut in eodem Hb. 3 exph-
catum est. Unde quod quidam aiunt, nihil
Deum ad extra agere, nisi per voluntatem
prsedefinientem, est quidem verum de eflec-
tibus quos Deus se solo producit; de eflectibus
autem quos cum causis secundis facit, solum
geiierahter influendo, non est necessarium,
neque uha ratione fundatum, praesertim si in-
tehigatur de vohmtate absolute prsefiniente
effectum ipsum; satis enim est quod pracedat
vohmtas concurrendi modo dicto, et sub ta-
cita conditione, si hberum arbitrium coope-
ratum fuerit. Ifla autem vohmtas, Ucet non sit
prsedefinitio actus, potest aUquo modo dici
praidefinitiva ipsius concursus, non simpUciter,
sed quantum est ex parte Dei, seu potest dici
praadefinitiva quoad ofi"erendum concursum
causse secundae, et apphcandam potentiam exe-
cutivam Dei ad cooperandum voluntati creatse,
si per iham non desit. Sicut etiam vohmtas
permissiva Dei potest dici prsedefinitio quce-
dam non efl^ectus permissi, sed ipsius permis-
sionis, Nam ex vi ihius voluntatis praedefinit
Deus non impedire actum, et eadem ratione
prfpfinit paratum esse ex se ad coefficiendum
illum.
49. Neque etiam hinc sequitur Dei provi-
dentiam circa hos aetus esse vel confusam, vel
aho modo imperfectam. Non quidem confu-
sam, ut in superioribus etiam dixi, quia iUa
voluntas concurrendi, licet praedictam condi-
tionem inchidat, determinatur ex decreto Dei
ad talem in specie, et in individuo^ nontamen
ad unum tantum, sed ad plures sub disjunc-
tione, quantum indiS^erentia hberi arbitrii pos-
tulat; ad omnesvero sub eadem conditione et
dependentia a hbera cooperatione ejusdem h-
beri arbitrii. Sicut permissio actus mah, etiam
ut mah, hcet non sit prsedefinitio actus, vel
mahtiee, nihilominus non est confusa, sed dis-
tincta et particularis; permittit enim Deus ta-
lem speciem peccati, et talem individuam ma-
Htiam, quae hic et nunc tali actione hbera re-
sultat ; ergo ex hac parte nuha est confusio in
providentia. Neque etiam ex aho capite est aU-
qua imperfectio; possumus enim distinguere
providentiae onram,seudispositionem, in ante-
cedentem ad effectum ut futurum, et subse-
quentem : omnibus his modis invenietur per-
fecta circa actus Uberos non bonos sine praefi-
nitione. Nam antecedens providentia circa ta-
les actus, optima et perf ectissima, est permissi-
va tantum, quae inchidit imprimis quod Deus
det voluntati vires ad Ubere volendum, deinde
quod iUi offerat concursum ad tales vel tales
actus quos permittit, denique quod statuat non
impedire talem actum, etiamsi praesciat voUm-
tatem male operaturam, si ita operari sinatur.
Haec enim sufficiunt ad providendum causae
secundae, sicut oportet in ordine ad tales actus,
et major efficacia vel major voUmtas Dei circa
tales effectus neque necessaria est, neque con-
sentanea divinae bonitati. Neque etiam perfec-
tio providentiae postulat ut ajquali voluntate
Deus omnia veUt, sed potius requirit ut unum-
quodque veUt prout suam majestatem et bo-
nitatem decet.
20. Praeterea, considerando ea quae perti-
nent ad subsequentem providentiam taUum
actuum, postquam futuri praevidentur, perfec-
tissima invenietur sine preefinitione ipsorum,
quia, ut ostendi, in istis nec necessaria est,
nec conveniens voluntas Dei absoluta, qua
complaceat in his actibus sic praevisis. Imo,
bonitati et sapientiae Dei consentaneum cst ut
tales actus iUi displiceant, et hic est primus
actus hujus providentiae, quam subsequentem
appehamus, circahujusmodi effectus; dispUcent
Deo, et abominatur iUos, seu odio eos habet,
non quatenus ab ipso sunt, sed quatenus sunt
a Ubero arbitrio. Et hinc sequitur ut illos ad
condignam poenam ordinet, quod etiam ad
hancparlem perfectee providentiaespectat. Pos-
setque Deus, si veilet, ibi resistere sine im-
perfectione ( ut ita dicam ) privativa suae pro-
videntiae, quia non tenetur ad alios effectusil-
los actus ordinare, vel aUter de iUis disponere.
Nihilominus tamen ex bonitate sua providet
sufficientem medicinam in remcdium tahum
peccatorum, quamdiu haec vita durat; saepe
etiam non tantum sufficientem, sed etiam ef-
fieacem modum iUa toUendi procurat; aU-
quando etiam occasionem ex eis sumit aUa ma-
jora bona faciendi; habet ergo de his actibus
perfectissimam providentiam, etiamsi illos
nuUo modo praefiniat.
21. Hinc vero fit quod uUimo loco posui-
CAP. L. APPENDIX DE PR^DEFINITIONIBUS, CUM ALIARUM, ETC,
681
mns, ut, licet Deus lios actus non prsefiniat,
possit prsefinire aliquos eflectus eorum vel
fructus, quos ipse illorum occasione operari
vult ; hoc probat exemplum passionis et mor-
tis Domini, cum verbis Petri, Actor. 2, et
aliorum fidelium, Actor. A, et quae late tra-
dit Augustinus locis citatis. Et ratio est clara,
quia, licet actus peccati sit malus, eflfectus po-
test esse bonus, quia non est a peccato ut pec-
catum est, sed ut actus est, et in ipso efiectu
separatur optime bonitas iUius ab omni mafi-
tia, et ideo potest Deus absoluta voluntate il-
lum effectum vefie, et definito consilio ac de-
creto seterno ilhim definire, quod est prsedefi-
nire saltem secundum antecessionem aeterni-
tatis. Quod satis superque est ad dicta loca
Scripturffi, maxime cum in eis non addatur
particula prce, sed simplicia verba definiendi
vel decernendi ponantur. Unde non est intel-
h'gendum haec esse prsedefinita in particulari
ante permissionem et prsescientiam peccato-
rum, id est, secundum eas conditiones quse a
peccato essentiahter pendent, vel secundum
habitudinem ad talem causam, sic enira pec-
cata etiam preedefinirentur, quod negatum est
fieri posse. Satis ergo est vel quod fuerint pree-
definita ante prsevisionem peccati, secundum
ahquam rationem de se abstrahentem a taU
causa, vel medio, vel quod post prsescientiam
peccati fuerint acceptata, et prsedefinita ex
seternitate, et ad ahos effectus divinae provi-
dentise ordinata. Et ita facile solvitur difficul-
tas uhima tacta objectione capitis preecedentis.
Nam hcet Deus, ex infinita sua sapientia et
potestate, uti possit voluntatibus male operan-
tibus ad optimos effectus providentiee suse, ta-
men, pro sua infinita bonitate, id facit solum
permittendo, non prsefiniendo actus malos.
Neque obstat quod permissio prsecise spectata
non sit sufficiens ad inferendum infaUibihter
effectum, quia non est ita prsecise spectanda,
sed ut conjuncta praescieutiee. At vero, suppo-
sita conditionata scientia, tam infaUibile est
Deo, quid sit absohite futurum posita permis-
sione, ac si esset prsedefinitum. Solum est dif-
ferentia, quod infaUibihtas permissionis non
est ab iUa ut causa, sed a pura scientia, quam
supponit; infaUibihtas autem pra?finitionis ita
est a scientia, ut etiam sit a prsefinitione, ut a
causa. Item vohmtas permittendi nou inchi-
dit intentionem vel vohmtatem actus mah
permissi; prsedefinitio autem ejusdem aclus
includeret absohitam vohmtatem et intentio-
nem ejus. Ac denique voluntas permittendi
non obhgat (ut sic dicam) permittentem ad
procurandum effectum permissum, sed solum
ad non impediendum ; vohmtas autem prcede-
finiens actum, antequam preesciatur absohite
futurus, obligat de se ad procuranda media
quibus tahs intentio impleatur, quod Deo re-
speclu malorum actuum repuguat.
22, Asse7'tlo principalis, tertia. — Suppo-
sitio divi TJiomce. — Tertio, principahter as-
sero Deum praedefinire ahquo modo omnes
actus bonos, non tamen eodem seu aequah
modo, sed quosdam principah quadam prse-
finitione, ut actus pietatis, et prsecipue iUos
qui ad salutem prsedestinatorum, vel ad ahos
fines similes supernaturahs providentise a Deo
absolute intentos efficaciter ordinantur; ahos
minus principah prosfinitione , nimirum eos
qui vel sunt inferioris ordinis, vel qui non
sunt ex primaria Dei intentione efficaciter in-
tenti, sed tantum ex secundaria. Ad exphcan-
dam hanc assertionem, suppono doctrinam
D. Thomse, 1 part., qusest. 23, art. 7, in hac
materia valde notaudam ; interrogando enim
an numerus prsedestinatorum sit certus, re-
spondet esse certum, non solum secundum
modum cognitionis, quomodo numerus arena-
rum maris, vel etiam numerus reproborum,
vel quorumcumque individuorum est etiam
certus, sed etiam secundum modum cujusdam
prsefinitionis principahs. Ex hac ergo doctri-
na, coUigo ex mente divi Thomse Deum non
eodem modo seu sequahter prsefinire omnia
boua, etiam naturaha, universi, sed qua^dam
per se primo et ex primaria intentione, aha
secundario, quatenus ad aha primario prafi-
nita necessaria sunt, ut ipse ibi late exphcat.
Sic ergo nos dicimus de actibus hberis bonis,
omnes quidem esse prsefiuitos ahquo modo,
quia omnes sunt a Dco ab aiterno dispositi, et
absolute vohti, et ordinati ad ahquod prse-
mium vel ahum finem; totum enim hoc perti-
net ad perfectam providentiam actuum bono-
rum, et sufficit ad ahquod genus proprise prse-
finitionis, ut supra ostendi; non tamen sunt
omnes sequahter prsefiniti, sed quidam pri-
mario et principahter, ahi secundario et quasi
per occasionem, ut ita dicam.
23. Declaratur ista suppositio. — Quod sic
declaro, quia Deus ex primaria prsefinitione
decrevit numerum prsedestinatorum, et gra-
dum ac ordinem iUorum, et ad consequendum
iJhim finem, hunc mundum instituit, et ta-
lem ordinem rerum ctcausarum, ac providen-
tia3 modum elegit, in quo (sub conditione uti-
que, si ita institueretur), prsevidit, unum-
quemque electorum per tot et tales actus,
682 LIB. V. DE AUXILIO
tantiimque eornm numerum fuisse infallibili-
ter ad eum gradum gloriee perventurum^ ad
quem illum eligeret, et sic omnes illos actus
prEedefinivit. Quse praefinitio, comparata ad
electionem glorise, secundaria est^ nihilomi-
nus tamen propriissima prfefmitio. Et com-
paratione illorum actuum reproborum, potest
dici etiam primaria, ut jam declaro. Nam
Deus, prius ratione quam decerneret talem or-
dinem rerum, sub quo electi infallibiliter sal-
varentur, sub eadem conditione prsevidit in
eodem cursu et duratione rerum fuisse futuras
alias generationes bominum, quos etiam vo-
luit creare, et ad beatitudinem ordinare, et
sufiicientia media eis providere. Et licet si-
mul prgeviderit neminem eorum fuisse bene
illis usurum perseveranter, ac proinde neque
salvandum, nihilominus etiam praecognovit
ad tempus multos fuisse bene operaturos et
justificandosj licet non essent in justitia per-
mansuri.
24. Sic ergo simpliciter et efficaciter voluit
ut illi homines essent, et ut talia vel talia
opera facerent, quod potuit velle etiam ante
prsescientiam absolutam talium actuum futu-
rorum^ ac proinde per propriam prEedefinitio-
nem^ ut dicit antecessionem ad absolutam
scientiam talium actuum, qui sunt prsefiniti.
Et nihilominus illa prsefinitio secundaria et
minus principalis dici potest^ quia non est ex
illo proposito primario salvandi tales homi-
nes^ sed quasi per occasionem, quam ordo
rerum, propter dictos prsecipue dispositus^ pro
ahis otferebat. Sicut numerus etiam reprobo-
rum et omnium animarum certus est ex ali-
qua praefinitione divina, non tamen primaria^
quia Deus per se non ita intendit numerum
reproborum, sicut prcedestinatorum, sed prse-
vidit, si sub tali ordinererum, et annorum, ac
temporum constitueret prcedestinatos, futu-
rum fuisse ut aliorum non electorum homi-
num numerus tantus esset, et ideo consequen-
ter illum praefinivit, et majorem vel minorem
esse noluit. Ad hunc ergo modum potuit eo-
rum actus prsefinire, et credibile est ita fe-
cisse, vel in omnibus bonis actibus, vel saltem
in aetibus gratise, et maxime in illis ad quos
sunt necessaria auxilia efficacia, et ssepe ma-
jora et specialiora, quam ex generali cursu
supernaturalis etiam providentise dari soleant.
De actibus autem inferioribus, et prsesertim
de moralibus ordinis naturalis, Ucet id etiam
sit probabile, et facile defendi possit, non est
tamea ita necessarium, quia sufficit prtedefi-
nitio seterna, quae supponat praescientiam Dei
EFFICACI GRATLE DEI.
absohitam eorumdem actuura, et includit ab-
solutam Dei voluntatem , et acceptatiouem
eorum, et ordinationem eorum ad aUquale
pra^mium sui ordinis, vel ad aUos fines diviuffi
providentise. Et ita est sufficienter declarata
et obiter probata assertio. Qui autem majo-
rem probationem desiderat, Ubros de AuxiUis
consulat.
25. Expeditur dicta ohjectio tertia, et sic
totv.m opus concluditur. — Atque hinc tandem
facile expeditur tertia objectio, quse sola su-
perest ex positis in capite prsecedenti ; nega-
mus enim per hanc doctrinam aliquid perfec-
tioni divinse providentise circa bonos actus de-
rogari. Quod imprimis est manifestum de his
quos ante absolutam scientiam Deus prsefini-
vit, sive primario, sive secundario, quia non
pertinet ad perfectionem providentise Dei om-
nia quse facit seque principaUter iutendere;
imo, ad perfectum dominium et Ubertatem
Dei pertinet ut pro suo arbitrio ad extra ope-
retur^ et ideo ex sequaUbus bonis creatis po-
test unum veUe, et non aUud, et a fortiori
unum principaUus intendere aut prsedefinire
quam aUud, Hoc autem supposito, nuUus aUus
delectus perfectionis in providentia taUum
actuum cogitari potest. At vero, etiamsi aUqui
actus boni non sint ita prsedefiniti, sed tan-
tum post prsescientiam , stabit tota perfectio
necessaria divinse providentise, ut patebit fa-
cile appUcando quse supra dixi de providentia
antecedente et subsequente. Nam ad antece-
dentem spectat primo, quod Deus praebet vi-
res sufficientes, tam ex parte Uberi arbitrii,
quam ex parte gratise, ad efficiendos tales
actus. Secundo, quod ad iUos offert concur-
sum ex parte sua necessarium. Tertio, quod
Deus^ quantum in se est, intendit talem ac-
tum. Quarto, quod illum aut prsecipit_, aut
consulit, vel saUem tanquam houestum pro-
ponit. Quinto, quod paratus est aUquod prse-
mium propter iUum conferre, vel etiam iUud
promittit, si homo non impediat. Atque haec
prorsus videntur sufficere ad hanc partem
providentise. Quod autem ultra hsec addatur
prsedefinitio antecedens, ubi Deus voluerit,
potest pertinere ad quamdam supererogatio-
nem, ut sic dicam, non tamen ad absohitam
perfectionem providentiae. Imo esset nimia li-
mitatio et coarctatio Ubertatis divinae, si coge-
retur singulas actiones, etiam bonas, deter-
minate prsefiuire; et ita non posset Uberi ar-
bitrii curam gerere, ut iUi, etiam inter bonas
actiones omnino electionem reUnquendo, ad
omnes et singulas, quantum est ex se, con-
CAP. L. APPENDIX DE PR^DEFINITIONIBUS, CUM ALIARUM, ETG.
683
cursum praebendo, provideat^ prsesciens sem-
per per scientiam conditionatam quid opera-
turum sit.
26. Quoad subsequentem autem providen-
tiam post praescieutiam absolutam talis boni
actus futuri, babet Deus absolutam voluntatem
complacentiae in illo; quamvis enim hsec.vo-
luntas non sit operativa talis actus^ nihilomi-
nus ad perfectam providentiam spectat, tum
quia prudeniis gubernatoris est bene operan-
tes laudare, et eorum facta approbare ; tum
etiam quia ex illo Dei beneplacito possunt ali-
qui actus, vel effectus providentiae subsequi.
Secundo, habet Deus voluntatem remuneran-
di tale opus. Tertio, ordinat illud ad alios Hues,
prout ad majorem suam gioriam^ vel ad alios
effectus providentise suae judicat expedire.
His ergo modis sufficientissime disponit Deus
de singulis actibus bonis in particulari, atque
eos prsetinit quantum et quomodo vult^ juxta
consilium voUmtatis suse. Et hoc etiam modo
perfectissime utitur voluutatibus humanis tan-
quam supremus dominus; tum movendo illas
quantum necessarium vel couveniens judicat;
tum sinendo illas operari, simul cum illis co-
operando ; tum denique illis, sive hoc sive illo
modo operantibus, ad alios fines providentise
suae utendo, ut eleganter Augustinus in locis
citatis, et praesertim in Enchirid. exposuit.
Igitur et perfectio providentiee cum dicto mo-
do prsedefinitionis divinse, et ipsa divina prte-
finitio cum efiicaci gratia per vocationem con-
gruam optime consistit et concordat, et utraque
cum libertate optime conciliatur, quod non
ita fieri posse cum alio praedefinitionis modo
satis ostensum est.
FINIS LIBRI OGTAVI.
laM— — I— ^M—«aaBBBm»wamBugBBMaB«a^— —
INDEX
RERUM PR7f:CIPUARU
QUJE IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR.
PRIMUS NUMERUS LIBRUM, SECUNDUS CAPUT DESIGNAT.
ACTIO.
An gralia adjuvans sit aclio vel principium actionis,
et quae sit ejus necessitas. 3, 14
Ad actus supernalurales necessarium non csse auxi-
lium prsevium per modum concursus^ sed simul-
laneum sufiicere. 3, 51
rirum auxilium efficax sit ad singulos aclus pietalis
necessarium, vel solum ad aliquos^ vel aliquam
corum mullitudinem. 5, 2
Ulrum auxilium efficax, in omni statu et in omnibus
personis, sit ad salutem et ad omnes pictatis actus
necessarium. 5, 3
ADULTUS.
Quid Auguslinus scnserit de sufficienti auxilio, an
omnibus adultis delur. 4,18
De concordia liberi arbiirii cum necessitale sufficientis
au.xilii praevenientis. 4, 20
An loca Scripturse quae dependenliam iiberi arbi-
trii a volunlate et omnipolentia divina teslanlur,
pliysicam prajdeierminationem ostendant. 3, 29
SANCTUS AUGUSTINUS.
Auguslini sententia de gratia operante et cooperante
examinatur. 3, 22
Ulrum Augustinus physicse praedeterminationi ali-
quando faveat. 5, 43
AUXILIUM.
Quid sit, et quoluplcx inlernum gratife auxilium. 3, l
Ulrum auxilium cxcilans sit primum in ordine gralise
sanculicantis adullorum. 3, 2
Divisio auxilii moralitervel physice adjuvantis expo-
nilur. 3, 13
Ad aclus supernaturales necessarium non esse auxi-
iium prajvium per modum concursus, sed simulla-
neum sufficere. 3, 51
An recte auxilium graliae in sufficiens et efficax divi-
datur. 4, 1
Ulrum auxilium sufficicns non solum homiui sit ne-
ccssarium ut possit operari, sed etiam ut operelur
aliquo modo tribuat. 4, 2
Ulrum auxilium sufficiens sit verum auxilium graliae
inlernae distinctum a lege, revelaiionc el doc-
trina. 4, 3
Ulrum auxilium sufficiens internum in sola gralia
excitantc consisial et cum illa converlatur, seu
idem omnino sit. 4, 4
An auxilium aliquod vere sufficiens, sit ex se ineffi-
cax, vel unde id habeat quando tale esse contin -
git. 4, 6
Utrum auxilium sufficiens detur inlerdum praedesti-
natis vel reprobis. 4, 7
Utrum auxilium sufficiens delur omnibus hominibus
adullis, quanlumvis rcprobi sint. 4, 8
An et quomodo fidelibus semcl juslificatis,quilandem
non salvantur, delur auxilium sufficiens ad salutem
aeternam. ^ 4, 9
Quid Augustinus senserit de sufficienti auxilio, an
omnibus adultis detur. 4, 18
Ulrum auxilia sufficientia omnibus hominibus aequa-
liter conferantur ex parte Dei, vel unde eorum va-
rietas seu inaequalilas oriatur. 4, 19
De concordia liberi arbitrii cum necessitatesnfficien-
tis auxilii praevenientis. 4, 20
Quotuplex sit auxilium efficax. 5, 1
Ulrum auxilium efficax sit ad singulos actus pielatis
necessarium, vel solum ad aliquos, vel aliquam
eorum multitudinem 5, 2
Utrum auxilium efficax in omni statu et in omnibus
personis sit ad salutem et ad omnes pietatis aelus
necessarium. 5, 3
Utrum auxilium sil excitans, seu in aliqua excilalione
posilum, proeserlim juxta menlem Augustini. 5, 5
An efficax auxilium consislatin molione, vel in effec-
tione de se et natura sua praedeterminante physice
voluntatem humanam ad unum actum, et exerci-
tium ejus. 5, 6
Utrum auxilium efficax, necessarium ad pie operan-
dum, sit positum in aliqua excilatione per se, et ex
vi suae naturae, ac praeciseentitatis praedelerminan-
tis physice voluntalem ad consensum. 5, 7
Proponitur opinio affirmans efficaciam auxilii praevii
consistere in physica pnedeterminatione volunlatis
per modum actus primi, ac proinde talem praide-
terminationem ad omnes et singulos actus pielatis
es?e nccessariam. 5, 9
Directe ostendilur auxilium efficax necessarium ad
singula supernaluraiia opera, non posse consistere
in motione vel qualilate praedelerminante physice
in aclu primo volunlalem ad consensum. 5, 10
Utrum possibile sit auxilium efficaxphysicepraedeler-
minans volunlaiem in actu primo, salvo libero usu
ejusdem voluntatis in eodem actu secundo, ac su-
binde an libertas quoad exercilium in actu volun-
talissimul possit cum auxilio, physice et in aclu
primo pnedeterminante volunlatem,concordari. 3,1 4
In humana volnnlale non posse simul csse auxilium
ex se ac physice illam prsedeierminans cum potes-
tate resistendi eidem auxilio. 5, 15
INDEX RERUM.
Auxilium, si ex se sit efficax ac pliysicc prscdeterini-
nans, non posse a libero usu pendere, sed necessi-
talem antecedentem inducere. 5, 16
Vis supcrioris discursus alio modo manifestalur, et
argumentis salisfit. 5, 17
Utrum auxilium efficax prcedeterminans physice vo-
luntatem influendo immediale in actum ejus libe-
rum, possibile sit. 5, 20
Quid addat auxilium efficax auxilio prsevenienti suf-
licienli, seu vocalio efficax generali ac sufficienli
vocationi, el an per congruilatem vocationis hoc
sufficienter explicetur. 5, 21
Duabus objectionibus contra superiorem doctrinam
satisfit. 5, 22
Satisfit alteri objectioni^ et a variis incommodis doc-
trina data vindicatur. 5, 23
Concluditur vera concordia libertatis auxilii cum
efficaci auxilio, ejusque necessitate in sfratise operi-
bus. " 5, 24
Aliis objectionibus contra superiorem concordiam ab
incommodis desumptis satisfit. 3, 25
Doclrina dala de auxilio efiicaci, et concordia ejus
cum libero arbitrio, verbis Christi, Matth. 11, com-
probatur. 5, 26
Quid post Auguslinum PatresLalini de auxilio efficaci
senserint. 5, 44
Quid D. Thomas de hac controversia seu de auxilio
gratiae efficacis senserit. s, 45
685
Ulrum causa prima et secunda, ut partiales causfe ad
eumdem effeclum concurrant. 3, 27
Utrum concursus prsevius constituat causam secun-
dam in actu primo, vel compleat virtutem ejus ad
agendum. 3, 33
Utrum concursus pr?evius sil separabilis a simullaneo,
seu ab actione causse secundse^ et e converso.3, 34
Influxum praevium primaecausse in secundam non esse
per se necessarium ad actiones proprias natura-
lium agentium. 3, 36
CONCILIUM.
Ex capiie quinto et canone quarto, sessione sexta
Concilii Tridentini, veritas illa colligitur, vocatio-
nem illam quam homo recipere potest, si velit,
quamque interdum recipit, talem esse uL possit illi
resistere si velit ; ergo talis vocatio, licetefficax sit,
non praedeterminat physice voluntatem. 5, 32
Ex aliis locis ejusdem Concilii Tridentini eadem veri-
tas confirmatur et aliis objectionibus occurri-
lur. 5, 36
Expenduntur canones quartus Concilii Milevilani et
Arausicani, et an Deus expectet hominis volunla-
tem exponitur. 5, 37
Expendujitur Canones quintus el vigesimus quintus
Concilii Arausicani, et an initium bonse opeiationis
sit vel non sit a libero arbitrio, declaratur. 5, 38
Quid alia Concilia vel Pontifices Summi de gratia ef-
ficaci senserint. 5, 39
CONCORDIA.
Concluditurveraconcordia libertalis auxilii cum effi-
caci auxiiio ejusque necessitate in gratise operi-
bus. 5, 24
Aliis objeclionibus conlra superiorem concordiam ab
incommodis desumplis salisfit. 5, 23
Utrum concursus Dei, ut prima^ causfe, ad superna-
turaies actus auxilium supernaturale sit. 3, 25
An Deus, etiam in ordine gralia^, per concursum si-
multaneum influat in effectum et actionem causse
secundse immediate immediatione, virtulis et sup-
positi. 3, 28
Utrum, praeter simultaneum concursum gratise, qui
cst iu actum voluntatis, vel intellectus, sit necessa-
rius alius prteviiis in potenlia receptus, el a moti-
bus excitantis distinctus, referturque prima sen-
tentia cum suis fundamentis. 3,29
Quid sit concursus praevius, et quod munus ejus ob
quod necessarium esse creditur. 3, 30
Quomodo praevius concursus a potentia in qua reci-
pitur, et ab ejus actione distinguatur. 3, 31
An prsevius concursus sit qualitas, vel in quo prajdi-
camento sit. 3, 32
Utrum concursus pr?evius constituat causam secun-
dam in aclu primo, vel compleat virlutem ejus ad
agendum. 3, 33
Utrum concursus prtevius sit separabilis a simultaneo,
seu ab actione causfe secundse, et e converso. 3, 34
Proponitur sentenlia quse docet gcneralem concur-
sum Dei esse influxum in effectum, el imbibitum
in aclione causse secundae : influxum autem in
causam per se et ex vi generalis concursus neces-
sarium non esse. 3, 35
Quid Patres et Philosophi de necessilate praevii con-
cursus quoad causas nalurales senserint. 3, 37
Quid de concursu prsevio in causis secundis naturali-
bus D. Thomas senserit. 3, 38
Quid Aristoteles vel antiqui Philoso[ihi denecessitaie
concursus prsevii in causis secundis naturaliter
agentibus senserint. 3, 39
Solvendo rationes assertioni nostrse contrarias^ eadem
veritas amplius confirmatur. 3^ 40
Ex vi generalis concursus non esse necessariam prse-
viam motionem in voluntale, moraliter delermi-
nantem illam ut liberos actus eliciat. 3, 41
Prcevium concursum physice prsedelerminantem non
esse volunlati liberse necessarium ut aliquid deter-
minatevelit. 3, 42
Doctrina superioris capitis auctorilale Scripturse el
Patrum confirmatur. 3, 43
Auctoritate D. Thomae et aliquorum posleriorum
Theologorum eadem doctrina confirmatur. 3, 44
Ex concursu Dei ad actus qui sunt peccata, peculiari
ratione superior doctrina comprobatur. 3, 45
Deducendo ad variaincommodaeadem doctrina com-
probatur. 3, 46
Sententia superioris capitis cx Scriplura et Conciliis
colligitur. 3, 47
Ex Patribus eadem doctrina confirmatur. 3, 48
Quid de concursu prsevio ac praedeierminante ad ac-
tum peccali divus Thomas senserit. 3, 49
Ulrum concursus Dei simultaneus ex se praedetermi-
net volunlatem ad concursum. 5,18
Utrum concursus simulianeus, ut est a voluntale Dei,
semper ac necessario habeat vim praedeterminandi
physice voluntatem. 5, 19
D
An Deus, etiam in ordine gratiae, per concursum si-
mulianeum influat in offcctum et actionem causae
686 INDEX
secundse immedialp, immedialione virtulis et sup-
posili. " 3, 28
Proponitur senlentia qufe docct generalem concur-
sum Dei esse influxum in ef^ectum^ el imbibilum
in actione causpe secundje ; inlluxum autem in causa
per se et ex vi generalis concursus nccessarium
non esse. 3, 35
An soli Deo tribuantur in Scriptura opera pietatis,
propter physicam prsedeterminationem. 5, 31
An Deus faciat ut velimus et faciamus per physicam
prsedeterminationem, aut efilcientiam. 5, 3-2
E
De concordia gratise cfficacis cum graluita et efficaci
eleclione ac prai^destinatione salvandorum omnium,
et cum divina providentia ac praedefinitione ac-
luum liberorum humanse vokintatis. 5^ 49
Quomodo supernaturalis excitatio ex naturalibus ac-
tibus Eccesiae, seu eorum per quos vocantur, pen-
dere possit. 3, 11
Ulrum auxilium sit excitans, seu in ahqiia excitatione
positum, praiserlim juxta mentem Augustini. 5, 5
Utrum auxilium efficax necessarium ad pie operan-
dum, sit positum in aliqua excitatione per se, et ex
vi suse naturae, ac prsecise enlilatis praedelerminan-
lis physice voluntatem ad consensum. 5, 7
Tractare incipit axioma : Facienti quod in se esl Deus
non denegat (jraliam. 4, 12
^ribus modis potest intelligi hoc axioma. Ibid.
Primus modus, ex D. Thoma. Ibid.
Secundus, ex Alensi. Ibid.
Tertius, ex Gersone et Driedone. Ibid.
Axiomatis sensus de quo intelligi debet. Ibid.
Quis censetur facere quod in se cst. Ibid.
Quomodo sit intelligendum Deum dare gratiam fa-
cienti quod in se est, per auxilium inferioris gra-
liaj. 4, 16
Tractatur altera sententia prsecedenti conlraria, ne-
gans datam esse a Deo legem dandiauxiiium gratise
facienti quod in se est per vires naturse, ad ser-
vandam legem naluralem. 4, 13
Traclatur teriia opinio, quae parlim a prsecedentibus
reccdit, parlim cum utraque convenit. 4, 14
Propositfe diflicuilati salistit, cl axioma propositum
in vero et calholico sensu explicatur. 4, 15
Difficultali capite decimo secundo propositse sa-
tistit. 4, 16
Objeclionibus in capitc decimo tertio proposilis sa-
tistit. 4, 17
Fidem puero statim ac recle deliberat, Deus infalii-
biliter inspiral. 4, 15
Ante fidem homo non merctur ullo modo vocalionem
ad ndem. Ibid.
Modus operandi ex fido propter obiinendam fidem,
quis. Ibid.
RERtJM.
G
Quid sit et quotuplex internum grafiae auxilium. 3, 1
Ufrum auxilium excilans sit primum in ordine gratise
sancfificantis adultorum. 3, 2
Utrum gralia excitans sit actus vifalis hominis. 3, 3
Aliis fundamentis primae sententise satisfit, et quod
sit principium proximum efficiens gratise excitantis
inquiritur. 3, 4
Utrum motus gratise excilantis sinl indeliberati, ita
ut ex necessitate, non libertate fianf. 3, 5
Utrum gratia excifans in infellectu sit, et quae sit ne-
cessitas vel munus ejus. 3, 6
Utrum grafia excifans in voluntale sit, et quse sif ne-
cessifas vel munus ejus. 3, 7
Utrum gratia excifans sif necessaria solum ante fldem
et alios habitus infusos, vel efiam posf illos. 3, 8
Duo incidenier dubia de necessitafe^excifantis gratise,
fam in nafuralapsa quam integra^ expediunfur 3, 9
Utrum mofus gratise excitanfis sint in sua entitafe su-
pernaturales. 3, 10
Ufrum prseter excifantem gratiam sitnecessariagratia
adjuvans ab illa distincla. 3, 13
An gratia adjuvans sif actio, vel principium acfionis,
el quae sit ejus necessitas. 3, 14
Quibus modis differat acfualis influxus gratiae adju-
vantis ab excitante grafia. 3, 16
Ulrum gratia excifans sit principium physice adju-
vans, prasserfim ubi habitus infusus deest. 3_, 17
Utrum in homine libere ac supernaturaliter operante
sine habifu, principium adjuvans ad talem acfum
supernaturalem eliciendum, sit aliquid creatum
animae infusum. 3, 18
Quid sint gralia operans et cooperans, et quomodo
ad excitanfem ef adjuvantem compareniur. 3, 20
Quid sif grafia prseveniens, comitans et subsequens,
ef quomodo ad excifantem et adjuvantem compa-
renlur. 3, 23
Quomodo gratia praeveniens, comifans et subsequens,
ad operantem et cooperantem gratiam comparen-
tur. 3, 24
Ufrum gratia sufficiens sit lanfum actualis, vel etiam
habitualem includat. 4, 5
An ef quomodo fidelibus peccaforibus, semper dum
vivunf, gratia sufficiens tribuafur, qua converfi et
justificari possint. 4, 10
Difficultas circa superiorem doctrinam proponifur,
ejusque occasione tractare incipit axioma : Facienli
quod in se est Deus non denegat graiiam. 4, 12
Traciafur alfera sententia praecedenfi contraria, ne-
gans dafam esse a Deo legem dandi auxilium grafiae
facienli quod in se estper vires naturae, adservan-
dam legem nafuralem. 4, 13
Traclatur terlia opinio, quae parfim a praecedentibus
recedif, partim cum utraque convenit. 4, 14
Propositae difficultati safisfit, ei axioma propositum in
vero et catholico sensu explicatur. 4, 15
Difliculfati capite decimo secundo propositae sa-
tisfit. 4. 16
Objectionibus in capite decimo terlio propositis sa-
tisfit. 4. 17
Utrum gratiae efficacitas consistat in necessitate quam
infert voluniali, uf non libere, sed necessario con-
senliat. 5. 4
Utrum excitans gratia,per seipsam et nalura sua de-
ferminet, saltem moraliier, voluntatem, ideoque fa-
INDEX
lis efficacia auxilii excilanlis ad aclus liberos cL
sanclos volunlalis necessaria sit. 5, 8
Quid post Augustinum Patres Latini de gralia efficaci
senserint. 5, 44
Traclalur qupestio appendix, an prseveniens auxilium
sufliciens.et efficax,possinl esse teqnalia in duobus
hominibus^ quorum unus consentit vocationi, et
non alter. 5, 48
H
Homo ante fidem non meretur ullo modo vocationem
ad fidem. 4, 15
Homini facienti quod in se est Deus non denegat gra-
tiam. 4, 12
Sententia Pauli : Deus vull omnes homines saJvos fieri,
ut intelligenda ex Auguslino. 4,18
I
INFIDELIS.
Quomodo infidelibus omnibus detur auxilium suffi-
ciens ad fidem et salutem. 4^ 11
Influxum praevium primse causse in secundam non
esse per se necessarium ad actioncs proprias natu-
ralium agentiura. 3, 36
JUSTIFICATIO.
Juslificatio comparatur creationi. 4, 15
Lex naluralis an et quomodo servari queat. 4 14
Lex quasi paclum quoddam inter Deum-Hominem et
Patrem seternum. 4,15
Lex dandi omnibus hominibus auxilia sufficientia ad
salutem haud est absoluta.
Libertas arbitrii ad non peccandum concilialur cum
necessitate auxilii ad cavendum peccatum, ex Bel-
larmino. 4, 20
Libertas alia omnino remota seu remotissima, alia
partim remola, parlim proxima, alia simpliciter
proxima. Ibid.
Libertas omnino remota quae. Ibid.
Libertas remota quoe. Ibid.
Libertas proxima quae. Ibid.
Utrum possibile sit auxilium efficax physice prjede-
lerminans voluntatem in aclu primo, salvo iibero
usu ejusdem voluntatis in eodem actu secundo,
ac subinde an libertas quoad exercitium in actu
voluntalis simul possit cum auxilio physice, et
in actu primo pr?edeterminante voluntatem, con-
cordari. 5, J4
M
MASSILIENSES.
Massiliensium sententia ab Augustino, Prospero et
aliis reprobatur.
4, 18
MOTIO.
Ex vi generalis concursus non esse necessariam prse-
viam motionem in volunlate, moraliter delermi-
nantem iilam ut liberos actus eliciat. 3, 41
RERUM. 687
An efficax auxilium consislat in molione, vel in efiec-
tio! e de se et nalura sua priedelerminanle physice
volunlatem humanam ad unum aclum et exerciiium
ejus. 5, 6
Moiio, auxilium, qualilas aut enlilas indila voluniali
ex sola efiicieiitia Dei, el ex se prfedeterniinans il-
lam physice in actu primo, omnino repugnat cum
liliertate. 5, 14
MOTUS.
Ulrum molus gratise excilanlis sint in sua entilate su-
pernaturales. 3, 10
N
NECESSITAS.
Necessitas gratiee excilantis in intellectu. 3, 6
Necessitas gratise excilantis in volunlate. 3, 7
Dno incidenler dubia de necessilate excitanlis gra-
lise, tam in natura lapsa quam integra, exi)cdiun-
tur. 3, 9
Necessitas gratise adjuvantis. 3, 14
Necessilas concursus pra^vii. 3, 30
Necessilas libertati opponitur. 5, 4
Quid Palres et philosophi de necessilate prsevii con-
cursus quoad causas naturales senserint.i 3, 37
Quid Aristoieles vel antiqui philosophi de necessitate
concursus prsevii in causis secundis naturaliter
agentibus senserint. 3, 39
0
Opera nostra quae. 5, 4
Opera ex necessitate facla nec laude nec mercede
digna. Ibid.
An et quomodo fidelibus peccatoribus semper dum
vivunt gratia sufficiens tribuatur, qua converli et
justificari possint. 4, 10
Quid de concursu prsevio ac praedelerminante ad ac-
tum peccati D. Thomas senserit. 3, 49
PERSEVERANTIA.
An Adam receperit auxilium proxime sufficiens ad
perseverandum. 4, 18
Si Angelus vel Adam caruisset adjutorio quo posset
permanere, si vellet, an ei imputaretur ad culpam
non permanere. Ibid,
POTENTIA.
Potentia de se indifferens quomodo determinari pos-
sit. 5, 6
PR^DEFINITIO.
Appendix de pra3definitionibus, cum aliarum objec-
tionum responsione. 5, 50
PR^DESTINATIO.
Prffidestinationis gratia ex sola Dei voluntale prsepa-
rala quibus detur. 4, 17
Praidestinatio quid, Ibid.
Prsedestinatio alia perfecta et simpliciter talis, qu;e et
ad ceternam gloriam, alia vero secundum quid. 5, 3
Dubium appendix de concordia gratise efticacis cuin
gratuila cl efflcaci electione, ac prasdestinalione
salvandorum omnium, et cum divina providcntia,
688 INDEX RERUM.
ac praedefinitione actuum liberorum humansevolun-
tatis. 3_ 49
PHJEDESTINATUS.
Ulrum auxilium sufticiens detur interdum pra?desli-
natis vel reprobis. 4 7
PILEDETERMINATIO.
Prcedelerminalio physica cur sic dicla. 5, 6
Ad efficaciam vocationis an sil necessaria praedeler-
minatio physica. ibid.
E.x quo principio nitatur Ledesma inferre necessila-
tem prsedeterminationis. S, 12
Proponitur opinio affirmans efficaciam auxilii pra^vii
consistere in physica prcedelerminatione voluntatis
per modum actus primi, ac proinde talem prsede-
terminaiionem ad omncs et singulos actus pietatis
esse necessariam. 5, 9
Scripturse testimonia contra physicam prsedetermi-
nationem expendunlur. 6, 28
An Scriptura dicat Deum dare nobis velle propter
physicam prsedeterminationem. 5, 30
An Deus faciat ut velimus et faciamus per physicam
praedeterminationem aut efiicientiam. 5, 32
Ex Patribus Augustino antiquioribus physica prae-
determinationo refellitur, et vocatio congrua com-
probatur. 5, 40
Antiquos Patres nihil pro physica praedeterminalione
nobis tradidisse. 5, 41
Augusiinum in vocatione congrua sine physica prae-
determinatione efticacem praevenientem gratiam
constituisse. 5, 42
Utrum Augustinus physicse prsedeterminationi ali-
quando faveat. 5^ 43
PRINCIPIUM.
Utrum gratia excitans sit principium physice adju-
vans, prsesertim ubi habitus infusus deest. 8, 17
Utrum in homine libere ac supernaturaliier operante
sine habitu, principium adjuvans ad talem acium
supernaturalem elicienduin sil aliquid creatum
animse infusum. 3, 18
Solum Spiritum Sanctum immediaie adjuvare volun-
latem, ul principale principium proxime et physice
faciens supernaturalem actum quando sine habitu
elicitur. 3, 19
PRomssio.
Promissio gralise ad quem finem posita. 4, 17
Difleit Deus gratiam suam in quantum vult pro suo
arbitrio. Ibid.
R
Re[irobis eliam dalur auxilium efTicax. 5, 3
Effecius prop(er quem dalur auxilium efficax, in re-
probis etiam invenitur. Ibid.
ScripturaB testimonia contra j)hysicam prasdetermina-
tionem expendunlur. 5, 28
An loca Scripturse qu?e dependenliam liberi arbi-
trii a voluntale et omnipotentia divina tcstantur,
physicam praedcterminationem ostendant. 5, 29
An Scriplura dicat Deum dare nobis velle propter
physicam praedeterminationem. 5, 30
SEMIPELAGIANI.
Semipelagianorum error. 5, 24
SPIRITUS SANCTUS.
Solum Spiritum Sanctum immediate adjuvare volun-
latcm.ut principale principium proxime et physice
facicns supernaturalem aclum quando sine habitu
elicitur. 3, 19
S. THOMAS.
Quid D. Thomas de auxilio gratise efTicacis sense-
rit. 5, 45
TRAHERE.
Trahendi verbum pro gratia cfficaci apud Augusti-
num. 4, 17
Quomodo supernaturalis vocatio ab actibus eorum
qui vocantur pendere possit. 3. 12
Yoeatio ab excitante gratia. 5, 5
Distinguitur vocatio in sufficiente et efTicacem. Ibid.
Declaralur vocalio efficai. Ibid.
Adhuc declaralur efficacia vocationis. Ibid.
Disiinguitur vocatio in vocationem electorum ; et
communem. Ibid.
Ad efficaciam vocationis an sit necessaria prsedeter-
minatio physica. 5, 6
Augustinum in vocatione congrua sine physica prte-
determinatione efficacem praevenientem gratiam
conslituisse. 5, 42
Tracialur qua-slio appendix, an prasveniens, auxilium
sufficiens et cflicax, possint esse aequaliain duo-
bus hominibus, quorum unus consentit vocationi,
etnon alter. 5, 48
VOLUNTAS.
Pracvium concursum physice praedeterminanlem non
csse voluntati liberae necessarium ut aliquid de-
terminate velit. 3, 42
Utrum gratiae efficacitas consistat in necessitate quam
infert voluntati, ul non libere sed necessario con-
sentiat. 5, 4
Volunlalis humanae actusquot modis nominelur pr;e-
delcrminatus a volunlate divina. S, 6
Utrum cxcitans gratia per seipsam et natura sua de-
terminet sallem moraliter voluntalem, ideoque talis
eilicacia auxilii excitanlisad actus liberosetsanctos
volunlatis necessaria sit. 5, 8
In humana volunlale non posse simul esse auxilium
ex se ac physice illain praedcerminans cum potcs-
tate resislendi eidem auxilio. 5, 15
CAEN. — IMPRUIERIE DE E. POISSON.
EDS/WESTON JESUIT LIBRARY
BX890 .S8 1856 v.8 WMI
Suarez, Francisco/R. p. Francisci Suarez
3 0135 00077 0741
V